text:
RUQ'ALAJIRISAXIK CHI RUWÄCH RONOJEL RUWACH'ULEW RI RUCH'OJIB'AL RUK'ASLEN JUN WINÄQ
[Preamble]
Xa roma k'a ri kolotajïk, ruq'atik ri tzij, chuqa' ri tik'asäs uxlanib'äl k'u'x chi ruwäch re ruwach'ulew, uxlaynäq k'a pa ruwi' ri nimaläj ruq'ij ruk'aslen ri winäq, chuqa' xa roma k'a ri mansachel man ewäl ruch'ojib'al kik'aslen konojel ri ach'alal ri'ïl chi ruwäch re ruwach'ulew;
Xa roma k'a ri man etaman ta chuqa' ri man ya'on ta ruq'ij ruch'ojib'al rul'aslen jun winäq yeb'an k'ïy itzel taq b'anob'äl, nimaläj taq ch'a'oj pa ruk'u'x kik'aslen ri winaqi'; chuqa' xq'alajirisäx chi ri nimaläj rurayb'äl ri winäq ja ri xtirïl ta apo jun utziläj k'aslen ri man jun ta chïk xinb'iri'ïl, man jun ta chïk wayjal, meb'a'il, xa xtikïl ta apo jun k'aslen ri akuchi' man jun oyowal, man jun ch'a'oj rejqalen rub'ixik jun na'oj chuqa' man jun ta ch'a'oj rejqalen runimaxik ri jalajöj kuqub'ab'äl taq k'u'x;
Xa roma k'a chi yalan nimaläj rejqalen ruch'ojib'al ruk'aslen jun winäq k'atzinel ruto'ik rik'in taqanel q'atb'äl tzij, richin k'a chi ri winäq manäq ta xtub'än rajäl ruk'exel roma ri tijoj poqonal chuqa' ri itzel taq b'anob'äl nuk'ül pa ruk'aslen;
Xa roma k'a yalan nimaläj rejqalen rusamajixik jun utziläj ajowab'äl chi kikojöl ri juley chïk taq ruwach'ulew;
Xa roma k'a ri Nima taq Ruwach'ulew kitzob'ajin ki' kikamlun rub'ixik kitzij chi rupan jun Taqanel Wuj ri kikuqub'ab'äl k'u'x pa ruwi' ri nimaläj taq ruch'ojib'al ruk'aslen ri winäq, ri nimaläj ruq'ajarik chuqa' ri ruq'ij ri winäq, chuqa' chi xa junan ruq'ij ruch'ojib'al ruk'aslen ri achin rik'in ri ixöq, chuqa' xkipab'a' ki' chunimirisaxik ri kik'ojlen chuqa' ri rutzil kiwäch ri winaqi' pa rub'eyal jun qitzij kolotajïk;
Xa roma k'a ri ruwa taq Rach'ulew Kachb'il ki' chuqa' ri Nima Moloj Ri'ïl kichin ri Ruwach'ulew Kitzob'ajin ki', xkipab'a' ki' chi ruchajixik ri qitzij ajowab'äl chuqa' ri qitzij ruch'ojib'al, ri qitzij rukolotajik kik'aslemal ri winaqi' chi ruwäch ri rach'ulew;
Xa roma k'a ri xa jun ta runojib'al ruk'ojlemal re ch'ojib'äl re' rik'in ri kolotajïk ja ta ri' ri xtiya' ruq'ij richin ri qitzij rusamajixik re jun utziläj samaj re';
Ri Nimaläj Moloj Ri'ïl nuya' rutzijol re Ruq'alajirisaxik chi Ruwäch Ronojel Ruwach'ulew re Ruch'ojib'al Ruk'aslen ri Winäq chi xa jun ta ri kinojib'al xtikib'än ri tinamït je' chuqa' ri ruwa taq Ruwach'ulew richin chi man xa xe ta ri winäq pa ruyonil chuqa' ri moloj taq ri'ïl, xtoqa ta pa kik'u'x jantape' ri ruya'ik rutzijol rik'in ri utziläj b'anob'äl chuqa' rik'in ri tijonïk, rik'in ri rusamajixik re ch'ojib'äl re' chuqa' ri kolotajïk, xa xtikichajij ta k'a ri rusamajixik re samaj re', xa eqal eqal ta k'a xtik'ïy ri ruya'ik ruq'ij pa taq ruwach'ulew man xa xe ta ri pa taq kitinamit ri ruwa taq Ruwach'ulew kitzob'ajin ki' chuqa' xa xtisamajïx ta ri pa taq ruwach'ulew e k'o pa taq kicholajen.
Mokaj jun (1)
Konojel ri winaqi' kan kalaxib'en pe ri kolotajïk, ri junan kiq'ij, ri junan kejqalen, junan kich'ojib'al pa kik'aslen, xa achi'el k'a ri kik'ojlen, ri kinojib'al kichajin xa tik'amun k'a chi nimaläj konojel xtikajo' ki'.
Mokaj ka'i' (2)
Konojel ri winaqi' kichajin ronojel ri ch'ojinïk chuqa' ri kolotajïk e tz'ib'an chupan re Q'alajirisab'äl Wuj re', stape' jun wi rutzub'al ri winäq, jun wi ruch'ab'äl, jun wi runimab'al k'u'x, jun wi runojib'al chi achin chi ixöq xa b'a chike jun chïk ruk'ojlen ralaxik, wi ta b'eyom, wi ta meb'a' xa junan kich'ojib'al.
Man xa xe ta k'a re', chuqa' man jun wi ta xtitz'et jun winäq xa roma ta rub'anikil jun ruwach'ulew, xa roma ta rub'eyal ruq'atb'al tzij ri ruwach'ulew chi näj chi naqaj chuqa' ri ruwach'ulew akuchi' k'o wi jun winäq, chuqa' man xa xe ta k'a chupan jun ruwach'ulew ri nusamajij ri' pa ruyonil chuqa' ri ruwach'ulew ri k'o pa kicholajen juley chïk, ri man pa ruyonil nisamäj chuqa' ri jun chïk ruwach'ulew niq'aton tzij pa ruwi'.
Mokaj oxi' (3)
Man jun winäq xtiq'at ta chi ruwäch ri ruk'aslen, kan ralaxib'en pe ri kolotajïk chuqa' rujikirisanik ri ruk'aslen.
Mokaj kaji' (4)
Man jun winäq ri xtichuq'ab'äx ta pa samaj chuqa' xtichuq'ab'äx ta chöj chi rilixik jun winäq; ri ruchuq'ab'an samaj chuqa' ri k'ayin taq winaqi' xa b'a chike na rub'anikil ch'a'oj rejqalen.
Mokaj wo'o' (5)
Man jun winäq ri xtiya' ta pa tijoj poqonal, pa ch'aykïl chuqa' ri chöj ta xtiq'at tzij pa ruwi' chuqa' chöj ta xtuk'ül itzel ta b'anob'äl ri man ruk'amun ta nib'an chi re jun winäq.
Mokaj waqi' (6)
Ronojel winäq ütz nuch'ojij xa b'a kuchi' chi ruwäch ri rach'ulew ruq'ij ri ruk'ojlen pa rucholajen ri q'atb'äl tzij.
Mokaj wuqu' (7)
Konojel ri winaqi' xa junan kiq'ij chi ruwäch ri q'atb'äl tzij chuqa' xa junan kitz'etik kito'ik nub'än ri taqanel q'atb'äl tzij. Konojel xa junan kichajixik nib'an chi ruwäch ronojel ri etzelanïk nuq'äj rutzij re Q'alajirisab'äl Wuj re' chuqa' nuto' rik'in ronojel toq'onïk pa ruwi' ri etzelan taq k'u'x.
Mokaj waqxaqi' (8)
Ronojel winäq k'o chi ruchajin jun utziläj tob'äl chi ruwäch ri q'atb'äl taq tzij pa jun ruwach'ulew, xa ruk'amun chi tito' chi ruwäch ri itzel taq b'anob'äl nuq'äj rutzij ri k'atzinel taq rutob'al ri winäq, ruchajin ri nimaläj taqanel wuj chuqa' ri ruchajin ri taqanel q'atb'äl tzij.
Mokaj b'eleje' (9)
Man jun winäq ri chöj ta xtichap, xtitz'apäx ri man jun ta rumak chuqa' ri chöj ta xtoqotäx el pa ruruwach'ulew.
Mokaj lajuj (10)
Konojel ri winaqi' k'o chi xa junan rejqalen kiq'ij, richin ye'ak'axäx pa saqil chuqa' rik'in jun utziläj q'atb'äl tzij ri man jun ütz itzel nub'än nisamäj, richin ütz ruq'atik tzij nib'an chi re ri runch'ojib'al chuqa' ri k'o chi nub'än pa ruk'aslen jun winäq, chuqa' pa ruwi' xa b'a chike sujunïk nib'an chi rij jun winäq chi ruwäch ri q'atb'äl tzij.
Mokaj julajuj (11)
- Ronojel winäq ri rejqalen jun mak ütz nuch'ojij chi man jun rumak ta, wi manäq q'alajnäq ta wi kan ja rija' wi ri ajmak, pa ruq'a' raqän taqanel q'atb'äl tzij chuqa ri ruchojmilal nib'an pa rusaqil chi kiwäch ri winaqi' chuqa' ri akuchi' q'alajirisan ronojel rutob'al ri winäq.
- Man jun winäq ri xtiq'at ta tzij pa ruwi' chuqa' xtewäx ta ir rumak xu taq xkulwachitäj ri b'anob'äl man rejqalen ta mak chi ruwäch ri ruwach'ulew chuqa' chi ruwäch ri juk'an ya' ruwach'ulew. Chuqa' man jun winäq ri xtirejqalej ta chïk jun nimaläj ch'a'oj ri xtik'o ta chi ruwäch ri nikiq'ät ri ajq'atöy tzij chupan ri ramaj pa ruwi' ri mak.
Mokaj kab'lajuj (12)
Man jun winäq ri xab'i janpe' xtuju' ta ri' pa ruk'aslen jun chïk winäq, kik'in ri ralk'wa'l, chi rachoch chuqa' pa rutaqkil taq wuj je', chuqa' xtub'än ta itzel taq na'oj chi rij jun winäq, chuqa' chi rij ri ruq'ij ri winäq. Ronojel winäq ruchajin rutob'al ri taqen q'atb'äl tzij wuj ri nich'o'n chi rij ri b'anob'äl chuqa' ri rusujuxik xb'an jun winäq.
Mokaj oxlajuj (13)
- Ronojel winäq xab'a kuchi' xtirajo' xtib'e wi man jun rejqalen chuqa' xab'a kuchi' na xtirajo' xtub'än wi ri rachoch chwäch jun ruwach'ulew, man jun rejqalen.
- Ronojel winäq ütz nel el xab'a chike ruwach'ulew, chuqa' chupan ri ruwach'ulew rija' man jun rejqalen; chuqa' man jun rejqalen wi nirajo' chïk nitzolin el pa ruwach'ulew.
Mokaj kajlajuj (14)
- Wi jun winäq oqotan rij, ütz nuch'ojij ruk'ojlen juk'an chïk ruwach'ulew, ütz nuk'owasaj ri ruk'aslen chi ri', xab'a chike ruwach'ulew.
- Re jun ch'ojikil tzij re' man jun ruq'ij chwäch ri q'atb'äl tzij taq jun mak, jun b'anob'äl , jun ch'a'oj kan petenäq wi pa ruwi' jun qitzij mak chuqa' wi nuq'ät rutzij rupixa' ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew.
Mokaj wolajuj (15)
- Man jun winäq ri manäq ta ütz nirichinaj jun ramaq'il.
- Man jun winäq ri chöj ta xtimaj ramaq'il chuqa' xtiq'at ta chi ruwäch ri amaq'il nirajo' jun winäq.
Mokaj waqlajuj (16)
- Taq nik'ajolïr jun ala', taq niq'opojïr jun xtän man jun achike xtiq'aton kichin richin yek'ule'; man ja ta ri rutzub'al, ri ramaq'il ri runimab'äl k'u'x xtiq'aton kichin richin ri k'ulb'ïk, richin nitikirba'a el jun ach'alal ri'ïl, chuqa' xa junan kich'ojinik chi kijuunal rik'in ri k'ulb'ïk, chupan ri kik'aslen taq e k'ulan chuqa' wi xtikijäch ki'.
- Tikirel nib'an jun k'ulb'ïk wi kan qitzij rurayb'äl jun xtän chuqa' rurayb'äl jun ala' nik'ule'.
- Ri ach'alal ri'ïl ja ri' ri rukowil ruk'aslen jun tzob'aj winäq, jun tinamït; re ach'alal re' k'o chi nito' nichajïx koma ri winaqi' chuqa' roma ri Ruwach'ulew.
Mokaj wuqlajuj (17)
- Konjel ri winaqi' tikirel nik'oje' kib'euomäl pa taq kiyonil chuqa' taq kitzob'ajin ki'.
- Man jun winäq ri kan chöj ta xtimaj ri rub'eyomäl chi re.
Mokaj waqxaqlajuj (18)
Man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri runojib'al, ri naläx pa ruk'u'x chuqa' ri runimab'al k'u'x; re ch'ojikil re' ruchajin chuqa' chi man jun achike rejqalen wi ri winäq nirajo' nujäl re runimab'al k'u'x ajun pa ruyonil chuqa' pa taq tzob'aj, wi ta pa saqil wi ta pan ewel, rik'in jun utziläj tijonïk, rik'in mejlen xukulen ri nimab'äl k'u'x chuqa' ri rusamajixik.
Mokaj b'elejlajuj (19)
Man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri nuq'alajirisaj rub'ixik jun na'oj chuqa' ri achike nirajo' nub'ij; re ch'ojikïl re' ruchajin chuqa' ri manäq ütz ta xtinaq jun winäq xa roma ta ri nuq'alajirisaj, ri nuya' rutzijol, chi näj chi naqaj chupan xa b'a chike rub'anikil ruq'alajirisaxik ri na'oj.
Mokaj juk'al (20)
- Konojel winaqi' tikirel nikimöl ki' chuqa' ütz nikitzob'ajij ki' pa rutzil.
- Man jun winäq ri chöj ta nichuq'ab'äx roken pan jun moloj ri'ïl.
Mokaj jun rukak'al (21)
- Ronojel winäq ütz nirachb'ilaj, ütz nisamäj rik'in ri tata'aj pa jun ruwach'ulew, wi man nitikïr ta rija' ütz chuqa' nutäq el jun pa ruk'exel.
- Konojel winaqi' xa junan kiq'ij richin ütz nikik'än jun samaj chi ruwäch ri kiruwach'ulew.
- Ri kirayb'äl ri winaqi' chupan jun ruwach'ulew, ja ri' ri ruchuq'ayb'äl ruchuq'a' runojib'al ri tinamït; re rayb'äl re' niq'alajin chi kiwäch ri winaqi' taq kan ja rije' ri yek'aqon kiwäch jutaqil ri kitata'al ri ruwa taq ruwach'ulew rik'in jun utziläj rub'eyal ri cha'onïk xtib'an rik'in ri pan ewel juch'un wuj.
Mokaj ka'i' rukak'al (22)
Jun winäq ri k'o pa ruq'a' raqän jun tinamït, re winäq re' k'o chi nuk'ül jikïl rutob'al pa ruwi' kiq'ajarik ri winaqi' chuqa' rik'in rutob'al ri aj juk'an ya' ruwach'ulew rik'in rucholajen ruchuq'a' ri jujun Ruwach'ulew, chuyakik chuk'iyik ri utziläj kik'aslen ri winaqi' chuqa' ri kinojib'al kib'anikil, ri man sachel ruq'ij ri winäq chuqa' ri ruk'iyik ruwinaqul jun winäq.
Mokaj oxi' rukak'al (23)
- Konojel winaqi' tikirel nikïl jun kisamaj; chuqa' man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri samaj nirajo' nub'än, chuqa' man jun ütz itzel kitz'etik kitojik nib'an ri winaqi', k'atzinel chuqa' ruto'ik ri winäq rik'in ruya'ik rusamaj.
- Konojel ri winaqi' xa tik'amun junan kitojik nib'an taq junan ruwäch samaj nikib'än; man jun itzel nitz'et nib'an.
- Ronojel winäq samajel k'o chi niya' chi re ri qitzij rajäl ri rusamaj; ri rajäl niya' k'atzinel chi nub'än ronojel ri niraj nuk'utuj ri ruk'aslen rija' chuqa' ri ralk'wa'l; richin nuk'wa'j jun k'aslen ri ruk'amun nuchajij jun winäq; wi man xtub'än xa tik'amun nito'öx koma ri ch'aqa chïk moloj taq ri'ïl ri yeto'on ri winaqi'.
- Konojel ri winaqi' xa ruk'amun nikitzob'ajij ki' richin ruto'ik ruk'ojlen ri winäq pa rusamaj.
Mokaj kaji' rukak'al (24)
Konojel winaqi' k'o chi niya' kuxlanib'al, ja na ri winäq ninojin achike nirajo' nub'än ri pa ruxlanib'al, chuqa' k'atzinel chi ri winäq xa etatel ri q'ij nisamäj chuqa' k'o chi nitoj jataqil ri nima kuxlanib'al niya' che jun juna' samaj.
Mokaj wo'o' rukak'al (25)
- Konojel winaqi' k'o chi nikïl jun utziläj k'aslen chuqa' ke ri' ri kalk'wa'l nikïl ta jun ruxnaqil kiwäch chuqa' ri niraj nuk'utuj ri kik'aslen, ri kan yalan k'atzinel ja ri kiway, ri kitzyaq, ri kachoch, ri kaq'omaxik chuqa' ri ch'aqa chïk k'atzinel pa kik'aslen; chuqa' k'atzinel chi niya' kitob'al taq man jun samaj ta, taq k'o yab'il, taq nikanäj küt jun winäq, taq nimalkanäj kan, tan nirijïx chuqa' ch'aqa juley chïk ri man nirïl ta chïk ri nirajowaj pa ruk'aslen re tob'äl niya' taq man rik'in ta rurayb'äl ri winäq k'o nuk'ulwachij.
- Ri alanïk chuqa' ri k'ajol ala' k'atzinel chi ütz kichajixik, ütz kik'waxik yeb'an. Konojel ri ak'wala' ye'aläx kik'in k'ulanïk taq winäq chuqa' ri ye'aläx xa xe rik'in kite' xa k'o chi konojel junan kitz'etik, junan kito'ik nikik'ül rik'in ri q'atb'äl tzij.
Mokaj waqi' rukak'al (26)
- Konojel ri winäq k'atzinel chi nikik'ül ri tijonïk. Re tijonïk re' ja re' ri sipan tijonïk nuya' ri q'atb'äl tzij pa ruwi' ri nab'ey taq wuqu' juna' tijonïk chuqa' ri oxi' chïk juna'. Re tijonïk che re nab'ey taq juna' k'o chi nikik'ül konojel ri winaqi'. Ri tijonïk richin jun samaj chuqa' ri ik'ownäq chïk b'a' ruq'ij xa ruk'amun chi tutaluj ri' chi kiwäch ri winaqi'; ri oken chupan ri nima'q taq tijonïk xa junan rub'anikil ri niya' chi ke konojel pa ruwi' ri rejqalen retamab'al ri winäq.
- Ri tijonïk niya', k'atzinel chi nub'än jun utziläj samaj pa ruwi' ronojel ri niraj nuk'utuj ruk'aslen ri winäq chuqa' richin ri k'atzinel taq kolotajïk rejqalen ri k'aslen; xa xtuto' ta k'a ri joyowab'äl wäch, ri koch'onïk chuqa' ri ajowab'äl chi kikojöl ri ruwa taq ruwach'ulew, chuqa' xtuto' ta k'a kik'ojlen konojel ri winaqi' ri kan chupan wi ri ruwach'ulew ri' e alaxnäq wi, chuqa' aj nimab'äl k'u'x, chuqa' xa xtunimirisaj ta k'a ruk'ojlen ronojel ri samaj xtikib'än ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew richin man sachel ruk'aslen ri tik'asäs uxlanib'äl k'u'x.
- Pa kiq'a' ri tete'ej tata'aj k'o wi rucha'ik ri tijonïk nikajo' nikiya' chi ke ri kalk'wa'l.
Mokaj wuqu' rukak'al (27)
- Konojel ri winaqi' tikirel nikib'än xa b'a chike samaj pa ruwi' ruk'ojlen ri kitinamit, chuqa' xa tikirel nikïl ri rutzil ri nima'q taq etamab'äl ruchajin ri kik'ojlen chuqa' tikirel chi yesamäj pa ruwi' ruk'iyilen ri nima'q taq etamab'äl chuqa' ri rutzil nikïl apo rik'in.
- Konojel winaqi1 tikirel chi keto'on pa ruwi' ri utziläj taq na'oj, ri utziläj taq wachinel ri ütz nikichinaj xa roma ri nimaläj taq samaj, ri utziläj k'ochinel taq samaj, ri utziläj taq wuj rutz'ib'an jun winäq.
Mokaj waqxaqi' rukak'al (28)
Ronojel winäq tikirel nuch'ojij rucholajen jun utziläj rub'eyal ruk'aslen chi ruwäch ch'aqa chïk ruwach'ulew ri akuchi' ri ch'ojikïl chuqa ri kolotajïk nuya' rutzijol re jun Ch'ojib'äl Wuj re', xa xtib'an ta k'a ronojel ri ronojel ri nuq'alajirisaj.
Mokaj b'eleje' rukak'al (29)
- Ronojel winäq k'o chi nito'on rik'in ri retamab'al, ri ruchuq'a' chi re ri rutinamit, roma kan xa xe chi ri' man jun achike xtiq'aton ronojel ri xtub'än pa ruk'aslenri winäq.
- Pa rucholajen ronjel ri ütz nuch'ojij jun winäq chuqa' rik'in rukusaxik ronojel niqa chi ruwäch ri nub'än, ronojel winäq xa xtunimaj k'a ri ütz tib'an, ri man ütz ta tib'an q'alajnäq chupan ri taqanel wuj, xa roma tik'oje' pa ruk'uxlal ri ruq'ajarik chuqa' ri ruq'ij ri kik'aslen ri ch'aqa chïk winaqi', chuqa' k'atzinel chi tib'an ronojel ruch'uch'ujil ri k'aslen, rucholajen ri kib'anob'al ri winaqi' chuqa' xa richin ütz ruk'waxik rub'eyal kik'aslen ri winaqi' akuchi' xa junan kiq'ij konojel.
- Ronojel ri ütz nuch'ojij jun winäq chuqa' ri ronojel niqa chi ruwäch nub'än, man jun b'ey k'a ütz ta xtub'än ri nirajo' taq xa nuq'äj ri nirajowaj chuqa' ri tz'ib'atel pa kib'eyal ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew.
Mokaj lajuj rukak'al (30)
Man jun chi ke ronojel ri q'alajirisanïk e k'o chupan re jun Q'alajirisab'äl Wuj xtz'ib'äx, xa xtiq'ax ta pa kijolon chi xa nuya' ta q'ij chi re ruch'ojib'al jun ruwach.ulew, jun tzob'aj winaqi', jun winäq pa ruyonil, richin ta chi xa xtutikirb'a' xa b'a chike samaj chuqa' xtub'än xa b'a chike jun b'anob'äl ri nujäl ruq'ajarik ruch'ojib'al ruk'aslen jun winäq chuqa', ri nujäl ruq'ajarïk ri niqa chi ruwäch jun winäq nub'än, ya'on rutzijol chupan re Q'alajirisab'äl Wuj re'.


c: text/html

text:
Ransis simi
Ransis simi,[1] Ransis simi icha Ransiya simi nisqaqa huk romanu simim, latin simimanta paqarisqa. Fransiya mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw Tiksi muyuntinpi, Kanadapi, Afrikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa.
Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku:
- Afrika mama llaqtakunapi ufisyal rimay
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Clodoaldo Soto Ruiz: Runasimi-kastillanu-inlis llamkaymanaq qullqa. University of Illinois, 2010. p. 147. y. 245 - ransis.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kinraysuyu
Kinraysuyu (función) nisqaqa iskay yupay tantachisqapura apanakuymi, huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuq.
Kay hinam kinraysuyup minuywantam qillqanchik:
Kinraysuyuqa kay iskaynintin phatantam hunt'an:
- Kay: Tukuy X-pa nipankunaqa Y-pa napankunawanmi apanakun, chayqa nin,
- Sut'i nipapurachi: X-pa llapan nipanqa Y-pa hukllalla nipanwanmi apanakun, chayqa nin, sichus
Llapa apanakuyqa, nipayuq, chaywan huk (hukllalla) apanakuq nipayuq, nisqam (kinraysuyu paqtachani), nisqa ranti.


text:
P'unchaw
Huk p'unchaw, p'unchawnintin nisqaqa (chanka runasimipi: punchaw, Qusqu-Qullawpi: p'unchay, kichwapi: punlla icha puncha, wankapi: pun, anqash rimaypi: hunaq) 24 ura icha pacha nisqayuqmi, uras nisqapi yupana. Huk chawpi tutamanta qhipaqnin chawpi tutakamaqa huk p'unchaw tupum.
Inti k'anchachkaptin, inti lluqsiymanta inti yaykuykama pachataqa p'unchaw ninchikmi. Manataq inti k'anchaptin, inti yaykuymanta inti lluqsiykama, tuta ninchik. P'unchawpa qallariynintaqa paqarin, puchukaynintaqa ch'isi ninchikmi.
Chawpi p'unchawpiqa inti lliw pachamanta aswan hanaqpim k'anchan, urinpi kachkaspa. Chaymanta ch'isikama pachataqa inti t'iksuy nichikmi.
Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq.
Qanchis p'unchawtaqa simana ninchik. Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:
- Killachaw (Killa P'unchay, kichwapi: awaki puncha)
- Atipachaw icha Atichaw (Ati P'unchay, kichwapi: wanra puncha)
- Quyllurchaw (Quyllur P'unchay, kichwapi: chillay puncha)
- Illapachaw (Illa P'unchay, kichwapi: kulla puncha)
- Ch'askachaw (Ch'aska P'unchay, kichwapi: chashka puncha, chaska puncha)
- K'uychichaw (K'uychi P'unchay, kichwapi: wacha puncha, wakma puncha)
- Intichaw (Inti P'unchay, kichwapi: inti puncha)


text: Quichua: Tena - Juan Đaupa Quillcashca /1 Callari horasmanda ajgunara, ˝ucanchi uyashcaunara, ˝ucanchi ˝ahuihua ricushcaunara, ˝ucanchi riparashcaunara, ˝ucanchi maquihua llangashcaunras, Causana Shimimanda, cangunara cuentanchi. Cai causai ricuchishca aca; ˝ucanchis ricushcanchi, ricsichinchi; Shinallara cangunara cuentanchi cai hui˝ai causaira; Cai causai Dioshua tiaca, ˝ucanchimas ricurica. Đucanchi ricushcaras, uyashcaras cangunama cuentanchi, canguna shinallara ˝ucanchihua parijumanda llaquinausha tiangaj; Đucanchi parijumanda llaquinaushca cierto pacha Dioshua pariju paihua Churi Jesucristohua pariju tucun. Cai tucuira cangunama quillcanchi canguna cushi pactaringaj. Caimi Diosmanda uyasha shimi; Caitas cangunara cuentanchi; Dios puzhami; Paihuajpi ima llandus illan. Đucanchi Dioshua parijumanda llaquinaunchi nishaga, ucha llandui purishas, llullanchimi; Mana ciertora raunchi. Randi, ˝ucanchi punzhai purisha, imasna Dios punzhai tiashcasna, ˝ucanchipura llaquinaunchi; Shinallara Diospa Churi Jesuspa yahuar ˝ucanchira tucui uchamanda pichan. Đucanchi: Ucha illaj ani, nisha, ˝ucanchillarara umachinchi; Cierto rimana shimi mana tianzhu ˝ucanchijpi. Đucanchi ucharashcara Diosta cuentasha, pai cushca shimira pactachin ˝ucanchi ucharashcara perdonangaj, maspas ˝ucanchira tucui manalimanda pichangaj. Đucanchi: Mana ucharashcanchichu, nisha, Diosta llullachinchi; pai rimashca shimira mana charinchichu ˝ucanchi shungüi. /2 Đuca churihuauna, cai tucuira cangunama quillcauni, canguna uchara ama rangaj; Maicans ucharajpi, Diospa ˝aupajpi shu Yanapajta charinchi, ali shunguyuj Jesucristo. Jesucristo ˝ucanchi ucharashcaunamanda paganami; Mana ˝ucanchijmandallachu, astaun tucui mundu ucharashcaunamanda paganami. Caimanda yachanchi ˝ucanchi paita ricsishcanchi, pai mandashcaunara pactachisha. Maicans rimasha: Paita ricsinimi, nisha, shina nishas pai mandashcaunara mana pactachisha, paimi llullaj tucun; paihuajpi cierto shimi illan. Randi, maicans paihua shimira pactachisha, paihuajpi Diospa llaquina cierto pacha pactarishcami; Caimanda yachanchi ˝ucanchi Diospajpi tiaunchi. Maicans: Paihuajpimi tiauni, nisha, pai quiquin causashcasna causanami anga. Uquiuna, mana mushuj mandashca shimira cangunara quillcauni, astaun rucu mandashcara, callari horasmanda ajta; Cai rucu mandashcaga canguna callarimanda uyashca shimimi. Shinajllaira mushuj mandashcara cangunara quillcauni; Caiga ciertomi Diospajpis cangunajpis; Tuta pasasha rin, cierto punzha ˝a punzhayachin. Maicans: ˝ucaga punzhai causauni, nisha, shina rimashas paihua uquira chijnisha, casna runa chara llandu tutallaira causaunmi. Maicans paihua uquira llaquisha punzhai causaun; Paihuajpi ima nijtanas illan. Randi, maicans paihua uquira chijnisha, llandui tiaun, llandui purin, maita riushcaras mana yachan; Ucha llandu paihua ˝ahuira ˝ausayachishcami. Cangunara quillcauni, churihuauna, canguna ucharashcaunara Jesuspa shutii perdonashcami. Cangunara quillcauni, yayauna, callarimanda aj Diosta ricsinguichi; Cangunara quillcauni, maltauna, canguna manali supaira vencishcanguichi; Cangunara quillcauni, churihuauna, Yayara ricsishcanguichimi. Cangunara quillcashcani, yayauna, callarimanda aj Diosta ricsishcanguichi; Cangunara quillcashcani, maltauna, canguna shinzhi ashcamanda, Diospa shimi canguna shungüi tiaun, manali supaira vencishcanguichimi. Cai pachara ama llaquinguichi, shinallara cai pachai tiajgunara ama llaquinguichi; Maicans cai pachara llaquisha, Yayara mana llaquinzhu. Tucui cai pachai tiaj, runa aicha munashca, runa nahuihua munashca, cai pachai mas tucuna iyai, cai tucui mana Diosmandachu, astaun cai pachamandami. Cai pacha pasanmi, shinallara pai munashcauna, astaun maicans Dios munashcara rasha, hui˝aigama causangami. Churihuauna, cuna puchucai tiempounami; Canguna uyashcanguichi imasna anticristo nishca Cristora chijnij shamuna anga; Shinallara cunallara ashca anticristo nishcauna tianaunmi; Caimanda ricsinchi ˝ucanchi puchucai tiempounai causaunchi. Đucanchimanda llucshinaushca; Randi mana ˝ucanchipuramandachu anauca; Paiguna ˝ucanchipuramanda ashaga, ˝ucanchihua pariju saquirinaunmaca; Astaumbas llucshinaucami mana tucui ˝ucanchipuramanda ashcara ricuchingaj. Astaun canguna Santo Espíritumanda talishcara charinguichi; tucuira yachanguichi. Cangunara mana quillcashcanichu canguna cierto shimira mana yachashcaraigu, astaun yachashcaraigumanda, shinallara mana ima llulla shimi cierto shimimanda llucshishcaraigu. ĘPita llullajri? Jesús mana Cristochu nij, paimi llullaj; maican runa: Yaya Dios mana cierto Dioschu, Churis mana Cristochu, nisha, cai runaga anticristo nishca Cristora chijnij. Maican runa: Churira mana ricsinichu, nisha, cai runa Yayara mana charin; Randi maican runa: Diospa Churi Cristomi, nisha, pai shinallara Yayara charin. Canguna callarimanda uyashca shimiuna cangunahua saquirichu; Callarimanda uyashca shimiuna cangunahua saquirijpiga, Churijpis Yayajpis saquiringuichimi. Dios ˝ucanchima cushca shimi casnami, hui˝ai causaira charinchimi. Caita cangunara quillcashcani, umachijgunamanda cuentasha. Randi, Santo Espiritu talishca, Jesucristomanda apishca, cangunajpi tiaun, pihuas cangunara yachachingaj mana ministinguichichu, astaumbas pai talishcamanda tucuira yachanguichi; Cai yachachishca ciertomi, mana llullachu; Pai yachachishcasna canguna paihuajpi tiaichi. Cuna churihuauna, paihuajpi tiaichi, pai ricurimushca horas ˝ucanchi cushi shunguyuj tucungaj, ama pingaringaj paihua ˝aupajpi pai shamushcai. Canguna Dios ali ajta ricsisha, shinallara caita ricsichi: tucui alira raj runa Diosmanda pagarishcami. /3 Ricuichi ima samira Dios ˝ucanchira llaquishcami, ˝ucanchi Diospa churiuna nishca tucungaj; Caimanda cai pacha runauna ˝ucanchira mana ricsinaun, imasnara paiguna Diosta mana ricsinauca. Llaquishcauna, cunallara Diospa churiuna manchi; Đucanchi huasha horas tucuna samira chara mana ricurinzhu; Astaun caita yachanchi, imahoraspas Cristo ricurimujpi, ˝ucanchi pai tono ricurij tucushun; paita ricushun imasna pai ashcasna. Maican runa caita chapasha, paillara chuyayanmi, imasna Cristo chuyaj ashcasna. Maicans uchara rasha, Dios mandashca shimira paquin; Imas mandashca shimira paquijpi, caiga uchami. Yachanguichi Cristo ricurimuca ˝ucanchi ucharashcaunara quichungaj; Paihuajpi ima uchas illanmi. Maicans Jesuspi tiausha, uchara mana raunzhu; Maicans uchara rausha Jesusta mana ricushcachu, mana ricsishcachu. Churihuauna, pihuas cangunara ama umachichu; Alira raj runa alimi, Cristo ali ashcasna. Ucharasha causaj runaga supai apumandami; Callari tiempomanda, supai apu uchara raun; Chiraigumanda Diospa Churi ricurimuca supai apu rashcaunara tucuchingaj. Maican runa Diosmanda pagarishca asha, mana ucharasha causaunzhu, Diospa causai paihuajpi tiashcamanda; Ucharasha causanara mana ushanzhu, Diosmanda pagarishca asha. Caimanda Diospa churiuna supai apu churiunas ricsi tucunaun; Maican runa mana alira rasha, paihua uquira mana llaquisha, cai runa mana Diosmandachu. Caimi canguna callarimanda uyasha shimi: ˝ucanchipura parijumanda llaquinauna manchi. Mana Caín rashcasna, pai manali supaimanda asha, paihua uquira hua˝uchica; ĘImamanda uquira hua˝uchicachu? Caimandami: Caímba rashcauna manali anauca, astaumbas paihua uqui rashcauna ali anauca. Đuca uquiuna, ama manzharichichu cai pacha runauna cangunara chijninaupi. Yachanchimi ˝ucanchi hua˝uimanda causanama ˝a pasashcanchi, ˝ucanchi uquiunara llaquijguna asha; Maicans paihua uquira mana llaquisha hua˝uibi causaun. Maicans paihua uquira chijnisha, runara hua˝uchijmi; Yachanguichi mana pi runara hua˝uchij hui˝ai causaira charin paihuajpi. Caimanda llaquinara ricsishcanchi: Cristo paihua causaira cucami ˝ucanchirandimanda; Shinallara ˝ucanchi causaira uquiuna randimanda cunami anchi. Shinasha maican runa cai pachai charij asha, paihua uqui ministijta ricushallara, paihua shungura ishcajpi, ĘDiospa llaquinaga imasnara tiaun paihua shungüi?. Đuca churihuauna, ama shimillahua llaquishunchi, astaun rashcaunahua cierto pacha llaquishunchi. Caimanda ˝ucanchi cierto shimira quirijguna ashcara yachanchi, caita yachajpi, ˝ucanchi shunguuna paihua ˝aupajpi samanaunga. Đucanchi shungu ˝ucanchira causayachijpi, Dios ˝ucanchi shungumanda yalin; Paimi tucuira yachan. Llaquishcauna, ˝ucanchi shungu ˝ucanchira mana causayachijpi, Diosta mana manzhasha samaunchi. Shinasha, imaras Diosta manasha, paimanda charishun, pai mandashca shimiunara pactachishcamanda; Shinallara pai munashcaunara raunchi. Caimi Dios mandashca shimi, ˝ucanchi Diospa Churi Jesucristoi quiringaj, ˝ucanchi parijumanda llaquinaungaj, pai mandashcasna. Maicans Dios mandashcara pactachisha, Diospajpi tiaun, Dios paihuajpis; Caimanda yachanchi Dios ˝ucanchijpi tiaushcara, pai ˝ucanchira cushca Espiritumanda. /4 Llaquishcauna, ama tucui espiritura quiringuichi; Astaun paigunara camaichi, paiguna Diosmanda ashcara mana ashcaras; Ashca llulla rimajguna llucshinaushcami cai pachai. Caimanda Diospa Espiritura ricsichi; Tucui espíritu casna rimasha: Jesucristo runa aichahua shamushcami, nisha, cai espíritu Diosmandami. Randi tucui espíritu Jesucristo runa aichahua mana shamushcachu, nisha, cai espíritu mana Diosmandachu; Caimi anticristo nishca espíritu; Pai shamungaraushcara uyashcanguichimi; Cunallara cai pachai tiaun. Churihuauna, canguna Diosmandami anguichi; cai supaigunara vencishcanguichi; Cangunara compa˝aj Dios cai pachai tiau supaira yalinmi. Paiguna cai pachamandami anaun; Chiraigumanda cai pachamandaunara rimanaun; Cai pachai aj runauna paigunara uyanaun. Đucanchiga Diosmanda anchi; Diosta ricsij ˝ucanchira uyan; Maicans Diosta mana ricsisha, ˝ucanchira mana uyan; Caimanda ciertora rimaj espiritura ricsinchi, shinallara llullaj espirituras. Llaquishcauna, parijumanda llaquinaushunchi; Llaquinaga Diosmandami; Tucui llaquij runa Diosmanda pagarishcami, Diosta ricsinmi. Mana llaquij runaga Diosta mana ricsinzhu; Diosga llaquijmi. Caibimi Dios ˝ucanchira llaquishca ricurimun, Dios paihua sapalla Churira cai pachama cachamuca, ˝ucanchi paimanda causangaj. Dios llaquishca caimi: mana ˝ucanchi Diosta llaquishcanchi, astaun Dios ˝ucanchira llaquicami, paihua Churira cachamuca ˝ucanchi ucharashcamanda pagana tucungaj. Llaquishcauna, Dios ˝ucanchira casna llaquishca ajpiga, shinallara ˝ucanchis parijumanda llaquinauna manchi. Imahoraspas pihuas Diosta mana ricushcachu; Đucanchi parijumanda llaquinaupi, Dios ˝ucanchijpi tiaun, paihua llaquina ˝ucanchi shungüi pactarishcami. Caimanda ˝ucanchi Diospajpi, pais ˝ucanchijpis tiauta ricsinchi, Dios paihua Espiritura ˝ucanchima cushcamanda. Đucanchi ricushcanchi, shinallara ricsichishcanchi Dios paihua Churira cachamushcara, cai pachara Quishpichijta. Maican runa: Jesús Diospa Churimi, nisha, shungumanda rimasha, Dios cai runajpi tiaun, cai runas Diospajpi tiaun. Dios ˝ucanchira llaquishcara yachashcanchi, quirishcanchi; Dios llaquijmi; Maican runa llaquij shunguyuj causajpi, Dios paihuajpi tiaun, pai Diospajpis tiaun. Casna rasha ali llaquina ˝ucanchi shungüi pactarishcami, taripana punzhai ˝ucanchi ama manzharingaj; Pai imasna ashcasna, shinallarami anchi cai pachai. Llaquij shungüi manzhai illan; Ali llaquij shungumanda ima manzhairas ichushcami; Manzhaiga livachinara charin; Shinasha maican runa manzhaira charisha, ali llaquina tupu mana pactarishcachu paihuajpi. Đucanchi Diosta llaquinchi, pai ˝ucanchira ˝aupara llaquishcamanda. Maican runa: Diosta llaquinimi, nisha, shina rimashas paihua uquira chijnisha, cai runa llullajmi; Maican runa pai ricushca uquira mana llaquisha, Ęimasnara pai mana ricushca Diosta llaquingairi?. Cai mandashca shimira Diosmanda charinchi: maicans Diosta llaquisha, paihua uquira shinallara llaquichu. /5 Tucui runa Jesús Cristo ajta quirisha Diosmanda pagarishcami; Maicans causaira cuj Diosta llaquisha, shinallara Diosmanda pagarijta llaquin. Caimanda ˝ucanchi Diospa churiunara llaquishcara ricsinchi, imahoras Diosta llaquinchi, shinallara pai mandashca shimiunara pactachinchi. Diosta llaquina casnami, ˝ucanchi pai mandashcaunara pactachingaj; Dios mandashca shimiunaga mana tormendosgunachu. Tucui Diosmanda pagarishca runa cai pachara vencin; Mundura vencinaga ˝ucanchi quirinami. ĘPita mundura vencijri? Jesús Diospa Churi ajta quirij, pai cai pachara vencijmi. Cai Jesucristo yacumandas yahuarmandas shamuca, mana yacumandallachu, astaun yacumandas yahuarmandas; Diospa Espíritu caita riman; Cai Espirituga ciertomi. Ahua pachai quinsa rimaj tian: Yaya Dios, Causana Shimi, Espíritu; Cai quinsa shujllami. Cai pachai quinsa rimaj tian: Diospa Espíritu, yacus, yahuars; Cai quinsa chi tupullarami rimanaun. Đucanchi maican runa rimashcaras chasquijpi, Dios rimashca yalimi; Caimi Dios rimashca paihua Churimanda. Maican runa Diospa Churii quirisha, Dios rimashca shimira paihuajpi charin; Randi, maican runas Diosta mana quirisha, paita llullachishcami, Dios paihua Churimanda rimashcara mana quirishcamanda. Casnami Dios rimashca: Dios ˝ucanchira hui˝ai causaira cushcami, cai causaiga paihua Churii tianmi. Maicans Diospa Churira charisha, shinallara causaira charin; Maicans Diospa Churira mana charisha, causaira mana charinzhu. Caita cangunama, Diospa Churii quirijgunama, quillcashcani, canguna hui˝ai causaira charishcara yachangaj, canguna Diospa Churii quiringaj. Caimi ˝ucanchi Diospi quirishca, ˝ucanchi imaras ma˝ajpi pai munashcasna, pai ˝ucanchira uyan. Imasnara Dios ˝ucanchi ima ma˝ashcaras uyashcara yachasha, shinallara yachanchi imasnara ˝ucanchi paimanda ma˝ashcaunara apinchi. Maican runas paihua uquira shu mana hua˝una tupu uchara rauta ricusha, Diosta ma˝achu; Dios paita causaira cungami, mana hua˝una tupu uchara rajgunama; hua˝una tupu ucha tianmi; Cai sami uchara rajmanda canguna ma˝angaj mana ninichu. Tucui ima manaliranas uchami; Mana hua˝una tupu uchas tianmi. Yachanchi maican runa Diosmanda pagarishca asha mana ucharasha causaun; astaumbas Diosmanda pagarishca Churi paita huacachin, manali supai paita mana apin. Shinallara yachanchi ˝ucanchi Diosmandami anchi; Entero munduga manali supai maquii tian. Astaumbas, yachanchi Diospa Churi ˝a shamushcami; Pai ˝ucanchira intindichishcami cierto Diosta ricsingaj; Cierto Diospajpis tiaunchi, paihua Churi Jesucristois; Caiga cierto Diosmi, shinallara hui˝ai causaimi. Churihuauna, runa rashca diosgunamanda huacachichi; Amen.


text:
Wawa
Wawa nisqaqa uchuyllaraq runam. Warmim mama tukuspa wawantaqa wachakun. Taytanpa Mamanpapas wawata uywananmi. Tawamanta astawan watayuq, ichataq manaraq sayaq runaqa wamram.
Manaraq huk watayuq wawakunataqa pallpa ninchikmi.
[allichay] Wawa, wamra kaypa mit'ankuna
Wawa (manaraq tawa watayuq runa)
- Llullu wawa, uchuy wawacha (manaraq huk watayuq runa)
- Pallpa (manaraq suqta killayuq runa): ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, qhulla wawa, uña wawa
- Kaywan tukukun: qhawariy, asiriy, mikhuriy, upyariy
- Lat'aqcha, lat'aq wawa (1-2 watayuq)
- Kaywan tukukun: rimariy, lat'ariy, sayarikuy, puririy
- Qispisqa wawa, yuyaychasapa, yuyaychayuq (2-3 watayuq)
- Kaywan tukukun: anukay, p'achallikuy
Wamra (4-18 watayuq runa: warma [AYA]; irqi [QUS], hirq'i [BUL], walash/wamla [WAN])
- Wamracha (irqicha) (4-6 watayuq)
- Kaywan tukukun: rutuy, wasipi yanapay, sullkakunata qhaway, uywakunata qhaway, sapalla qhawakuspa maymanpas puriy, yachay wasipi yacharikuy
- P'asña (7-13 watayuq warmicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Maqt'a (7-13 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Miska p'asña (14-17 watayuq warmicha)
- Llamk'aq maqt'a (14-17 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: yapuriy (t'akllawan, yuntawan), waylluriy
18 wata ñiqniyuq kaspa sayaq runam tukukun.
[allichay] Waman Pumap nisqankama mit'ankuna (16 kaq pachakwatapi)
- Wawa (0-1 watayuq; ñuñuqraq wawa)
- Llullu wawa, kirawpi kaq wawa (1-5 killayuq; ñaqha yurimusqa, ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, kirawpi kaq wawa)
- Lluq'aq wawa, lluq'aq wamra (1-2 watayuq; lluq'aq wawa, mamanpa qhawasqan)
- Wamra (1-9 watayuq)
- Llullu wamra (1-5 watayuq pukllaq, muyuriyninta k'uskiykuqña wawa)
- Pukllakuq wamra (5-9 watayuq; pukllaq, allikayakuq, mama taytata yanapaq, sullkakunata qhawaq, wasipi yanapaq, [p'asñacha:] aqha ruraysiq)
- Pawaw pallaq (9-12 watayuq p'asñacha: t'ikakunata pallaykuq, hawapi wasipipas yanapaq, iñaka ñust'akunapaq awaq yanuysiqpas)
- Tuqllakuq wamra (9-12 watayuq maqt'acha: pisquchata chakuq, llamk'ata yachariq, michiq, yamt'ata ichhutapas pallaykuq, puchkaq, mama taytap huk kuraqpapas nisqanta ruraq)
- Qhuru taski, rutusqa taski (12-18 watayuq p'asña: mama taytata yanapaq, iñaka ñust'ap mink'asqan kaq, puchkaq, yanuq, michiq, hukkunapi mink'aq
- Maqt'a (12-18 watayuq maqt'a: michiq, chakuq, tarpuysiq, kurakap mink'asqan kaq)
- Chunka pusaqniyuq wata ñiqniyuq kaspa sayaq runa tukukun.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Yachaq masiy. Qusqu - Qullaw Qhichwa (Liwru online pdf)


text:
René Descartes
René Descartes sutiyuq runaqa (Renatus Cartesius, 31 ñiqin pawqar waray killapi 1596 watapi paqarisqa La Haye/Touraine llaqtapi, Ransiyapi - 11 ñiqin hatun puquy killapi 1650 watapi wañusqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi) huk phransis Yachay wayllukuqsi, Yupay yachaqsi, Pachaykamay yachaqpas karqan, rasyunalismu nisqa yachay wayllukuypa kamariqninsi.
"Cogito ergo sum" ("yuyaychakunim, chaymantaqa kanim") nispa kikinpi sunqullikuytam yachay wayllukuyman pusarqan. Iskaynintin imayaykunamantam yuyaychakurqan, ispiritu nispaqi matirya nisqapipas.


text:
Dyus kay
Dyus kay nisqaqa (kastilla simipi: deidad) ima dyus hina kaqpas, Apu nisqapas, mana rikunalla, runamanta aswan atiyniyuq kaqpas.
Huk iñiykunapi huklla Dyus nisqa hatun kamaqta yupaychaptinku, huk iñiykunapitaq achka dyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Grigukuna, Romanukuna, Mishikakuna, Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima.
Tawantinsuyu iñiypi dyus kaykunaqa Pachamamam, urqup apunkunam, wak'akunam, hukkunapas. Ñawpa pachataq Qun Tiksi Wiraquchas, Pachakamaqsi, huk hatun dyus kaykunapas karqan.


text:
Kimsantin Dyus
Kimsantin Dyus nisqaqa (grigu simipi: AYίa Tpιάδa, latin simipi: Trinitas, chaymanta kastilla simipi: Trinidad) kristiyanu iñiypi kimsantin hina Dyusmi, huklla Dyus kaspapas:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Dyuspa Simin Qillqa chay "Kimsantin Dyus" yuyaymantaqa manam willanchu, ichtaq huklla kutim chay kimsa dyuspa kayninkunata Yaya, Dyus, Ispiritu nisqakunata nin: Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (Mathiyu 28:19 ). Chayrayku kunankunapas musuq iñiqkunata Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpim bawtisanku.
Kristiyanu Duktrina nisqaqa kaytam nin: Astawanraq yachay, churi, kay qhapaq Dyus kristiyanukunap much'asqaykum, Dyus Yaya, Dyus Churi, Dyus Ispiritu Santu, kimsa persona kaspapas manam kimsa Dyuschu. Huk Dyusllam. Kay kimsantin persona Yaya Churi Ispiritu Santu kimsa kaspapas huk kayniyuqllam, huk Dyusllam. Kay qhapaq Dyusllam chiqanpuni Dyusqa. Manam huk huk Dyusqa kanchu. Machuykichikkunap Dyusta hina much'asqan wak'ankunaqa llulla supaymi. Manam chayqankunaqa Dyuschu. Kaytawanpas yachaytaq. Kay qhapaq Dyuspa Churin Jesu Kristu sutiyuqmi wiñay Wirhin Santa Mariyap wiksanpi runa tukurqan, paymantataq paqarimurqan.
Kimsantin Dyustaqa Kimsantin Dyus raymipim phistanku.
[allichay] Pukyukuna
- Doctrina Christiana y catecismo para instruccion de los Indios, y de las demas personas, que han de ser enseñadas en nuestra sancta Fé. Con un confessionario, y otras cosas necessarias para los que doctrinan, que se contiene en la pagina siguiente. Compuesto por Auctoridad del Concilio Prouincial, que se celebro en la Ciudad de los Reyes, el año de 1583. Y por la misma traducida en las dos lenguas generales, de este Reyno, Quichua y Aymara.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kimsantin Dyus.
- Gerald Taylor: La Platica Breve de la Doctrina Christiana (1584)


text:
François Mitterrand
François Maurice Adrien Marie Mitterrand sutiyuq runaqa, (*26 ñiqin kantaray killapi 1916 paqarisqa Jarnac (Charente) llaqtapi - † 8 ñiqin qhulla puquy killapi 1996 wañusqa Paris llaqtapi), Ransiya Mama llaqtayuq Taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1981 watamanta 1995 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Joseph Gilbert Félix
Mama: Marie Gabrielle Yvonne Lorrain
Ñawpaq warmi: Danielle Gouze
Wawakuna: Jean-Christophe, Gilbert, Mazarine.
Yachaywasi: Saint-Paul (Angulema).
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: François Mitterrand.
- (Ransiya simipi):


text:
Rikch'aqyay
Rikch'aqyay icha Iwulusyun (evolución) nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.
Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay (selección natural) nisqamanta.
[allichay] Ancha riqsisqa rikch'aqyaymanta yachaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- Pacha kamay yachay (kriyasyunismu, creacionismo)


text:
Ayllu runa
Ayllu runa icha Indihina (kastilla simipi: indígena, latin simimanta: indigenus "kaypi paqarisqa") nisqaqa unay, ñawpa pachamantaña kawsayninpa llaqtanpi kawsasqa machu yayakunayuq runam, huk llaqtap ñawpaq kaq runankunam. kakkannis lekker funnyegrobjkgjkaseg ghafuieuigahe enuishegkj yrgus
Awya Yalapi indihina runakunataqa ispañulkuna indio ("Indya mama llaqtayuq runa") nirqankus, Indyapi kachkayta iñirqaspansi. Kunan pachaqa manañam chayta munankuchu, chayraykum indihina ninkum.
[allichay] Awya Yalapi indihina runa llaqtakuna
- Qhichwa runa
- Aymara runa
- Awahun
- Shuwar
- Ashaninka
- Machiqinqa
- Waraniyi
- hukkunapas


text:
Chupasapa achuqalla
Chupasapa achuqalla icha Achuqalla[1] chaylla, Chinchaysuyupi Waywash, kichwapi Chukuri[2][3] (Mustela frenata) nisqaqa huk uchuylla aycha uquq ñuñuq uywam, achuqallam, Awya Yalapi kawsaq. Allpa ukhupi kawsaq ukuchakunatam mikhun.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur: Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa. Qusqu, Piruw 2006. p. 5. achuqalla: Mustela frenata Lich.
- ↑ Juan F. Freile (2010): Reserva de producción faunística Chimborazo. chucuri (Mustela frenata).
- ↑ Fabián Potosí C. et al., Ministerio de Educación del Ecuador: Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu, Runa Shimi - Mishu Shimi, Mishu Shimi - Runa Shimi. Quito (DINEIB, Ecuador) 2009. p. 61. chukuri: variedad de comadreja. Kuyshina puka millmayuk, chupayuk uchilla wiwa. Kuykunapa yawarta chumkashpa wañuchik wiwa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chupasapa achuqalla.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Chupasapa achuqalla


text:
Pachakamilla Kristu
Pachakamilla Kristu icha Achachillakunap Apun, kastilla simipi Señor de los Milagros icha Cristo Moreno nisqaqa chakatasqa Kristumanta huk llimphisqa rikch'am, Limapi Santuario de Las Nazarenas nisqa Nasarinakunap Munastiryunpi Hatun Altarpi, achka piruwanu runakunap yupaychasqan, willka kaptinsi.
Pedro Dalcón sutiyuq Angulamanta isklawpa llimphisqansi karqan, Raul Banchero nisqankamas. Rubén Vargas Ugarte nin, 1651 watapi karqaña nispa. Yupaychaqninkunaqa lliwmanta aswan yana runas karqan.
[allichay] P'unchaw raymikuna
[allichay] Hermandad del Señor de los Milagros de Nazarenas (HSMN)
- Mayordomo General: Jose Soto Parra.
- Director Espiritual: Pedro Hidalgo.


text:
Ayqiq
Ayqiq, kichwapi Mitikuk nisqa runaqa huk puystumanta, wasinmanta maymanpas, huk llaqtamanpas riqmi, qispichikunapaq. Wasi llaqtapi llakikuptinmi, achka ayqiqkunaqa wasinman kutimuyta manam atinchu.
Runaqa kaykunaraykum ayqin:
- maqanakuymanta qispichikunapaq;
- samk'ay wasimanta qispichikunapaq;
- wakcha kachkaymanta qispichikunapaq;
- hatun llaki tukuymanta icha sallqa waqlliymanta qispichikunapaq;
- huk runa llaqtaman kapuspanmi, huk rimayniyuq kaspanmi icha huk iñiyniyuq kaspanmi llaqta kamachiqkunap sarunchasqan kaspa, ch'utisqa kaspa;
- wasinmanta, llaqtanmanta ayqichisqa kaspa;
- mama llaqta kamachiqkunap mitmachisqa kaspa.


text:
Sillwi kuru
Sillwi kuru (Annelida) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwi-sillwi hina, kuru hina, chakinnaq uywachakunam, suphusapa (Polychaeta), pisilla suphuyuq (Oligochaeta) icha suphunnaq (Hirudinea). Puka yawarninmi sirk'akunapi purin, mana huk sunqu kaptinpas. Huk silli kurukunaqa - ahinataq llawq'a - añakikunata mikhun, hukkuna yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi.
Kaymi huk iskay sillwikuru rikch'aqkuna:
- Suphusapa (Polychaeta) - mama quchapi kawsaq sillwi kurukuna
- Chumpi kuru (Clitellata)
- Pisilla suphuyuq (Oligochaeta)
- Llawq'a (Lumbricidae)
- hukkunapas
- Yawar ch'unqaq (Hirudinea)
- Pisilla suphuyuq (Oligochaeta)


text:
Ruranakuy
Chaqllisinchipi Ruranakuy icha Riyaksiyun (reacción) nisqaqa qallariy imayaykunap ñawpaqta chaqrusqa kaspa chaymantataq musuq, lluqsiq imayaykuna tukukuyninmi.
Imayaykunap ruranakunanpaqqa ruranachiy michap kananmi. Ruranakurquspa musuq imayarquspa ruranakusqa michatam lluqsichin.
Iskaynintin ruranakuykunatam riqsinchik:
- Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan kaptinqa, micha muchuq ruranakuy ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan chirim tukukun.
- Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan pisi kaptintaq, micha quq ruranakuy ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan q'uñim tukukun.
Ruranakuypa kaynintaqa ruranakuy paqtachani nisqawanmi rikuchinchik, imayaykunap minuywankunata paqtachani hinapi qillqamuspa.


text:
Suyu rikuchiq
Suyu rikuchiq nisqaqa (grigu simipi πuEίς, πuEίδa [pyxís, pyxída], kastilla simipi brújula, inlish simipi compass) rikuchiq iñukunata rikuchina antacham, khillaymanta rurasqa maqnitiku kaq muyuriqlla akwayuq wayra waytam.
Tiksimuyu maqnitiku suyuyuq kaptinmi, chincha qhipa ñiqpi maqnitiku "uralan" nisqa qhipa, uralan qhipa ñiqpitaq maqnitiku "chincha" nisqa qhipataq kaptinmi, chay maqnitiku akwaqa chincha qhipanta Tiksimuyup chincha qhipanmanmi t'ikran, uralan qhipantataq Tiksimuyup uralan qhipanmanmi. Chay hinam rikunchik maypim chincha maypim uralan kachkan. Chay hinam ñanninchikta tarinchik, wamp'upi hatun quchantinpi, mana riqsiqa allpantinpipas.


text:
PACHANTIN LLAQTAKUNAPA RUNAQ ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIY
Paqarichik: Huñunasqa Naciunkuna
Tikrapayaq: DINEBI
Lima, inti raymi 2003
RIQSICHIY
Chunka punchaw qapaq inti raymi 1948 watapi pachantin llaqtakunapa huñunasqa kachkaspanku allinmi ninku riqsichinku ima “pachantin llaqtarunapa runaq allin kananpaq hatun kachiyta” chaypi tukuy ima nisqanmi kay qillqapi rikurichkan. Chay rimanakuy qipanmanmi, llapan nacionkuna hapiyninpi kaqkunata mañakun kay qillqa tukuyniraq yachay wasikunapi riqsisqa, ñawirisqa kananpaq, mana imayna nacionkuna kasqankuta qawarispa.
Kofi Annan
Secretario General
PACHANTIN LLAQTAKUNAPA RUNAQ ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIY
Qallariynin
Qispisqa kawsakuywan kay pachapi tukuy imapi hawka kawsakuyqa sumaq sapichasqam kachkan kay qillqapi: Lliw runakunaqa mamanchikpa wachakuwasqanchikmantapunim mana pipapas usuchisqan allin qawasqa hinaspa kaqlla derechuyuq kananchik.
Runakunam tukuy mana allin ruwaykunaman chayarunku, runapa derechunkunata mana sumaqta riqsispanku utaq yachachkaspankupas chaykunata mana kaqpaqpas hapispanku, lliw runakunam munanchik hamuq punchawkunapi allin kawsakuyta; tukuy manchakuykuna hinaspa muchuyllapi wakcha kaykuna chinkaruptinqa lliw runakunam mana manchakuspaña rimarisun imam umanchikpi kaqta, mana manchakuspataqmi chaskisun imam yachay munasqanchiktapas, iñisqanchiktapas.
Kananmi Runakunapa Derechun waqaychaq munayniyuq kamachikuykuna, chay kamachikuykunam mana pimanpas sayapakuspa yanapanan.
Kay pachapi nacionkuna allipanakuyta armanankupaqmi sunqunchikpi munaypaq munananchik hinaspam chay munayta chiqichinanchik.
kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq llaqtakunam kay qillqapi chiqapyachirqaku Iliw runakunapa derechunpi iñisqankuta hinaspam rimanakurqaku runakunaqa qari kaspapas utaq warmi kaspapas kaqlla derechuyuqkama kasqan riqsichiyta. Tukuy chaykunata sumaqta yachaykuspaqa qispisqa kawsakuyninchikpa kallpanchasqanmi aswan sumaqtaraq llamkasunchik llaqtanchik hatunyananpaq.
kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq Estadukuna rimanakunku lliw runakunapa derechunchikqa hinaspapas qispisqa kayninchikqa llapallanpa allin chaskisqa kananpaq.
Sichus llapallan runakuna huk yuyayllawan hapinchik kay qillqapi churasqa derechukunata qispisqa kayninchikkunata ima chayna allin riqsisqa kaspaqa chiqapmi kanqa.
Chaykunata qawarispan
KAY HATUN HUÑUNAKUY
LLAPALLAN TIQSI MUYU RUNAKUNAPA DERECHUSNINTA RIQSICHIN
Hatun rimanakuyman lliw nacionkunamanta hamuqkunam kay qillqapi riqsichinku lliw tiqsi muyu runakunapa derechunkunata, chaynapi runakuna maypiña yachaspapas kay qillqata qawaspanku chaninchayta hinaspa qispisqa kawsakuyta yachanankupaq; atisqankuman hinam wakinkunamanpas riqsichinqaku tukuy kaykuna chiqappuni kananpaq; kaykunataqa ruwanqaku hukllawasqaman chayaqiq nacionkunapi kawsaqkunam utaq kay nacionkunapa hapiyninpi, amparonpi kaqkunam.
PUNTA KAQ (1)
Lliw runakunam paqarisqanchikmantapacha qispisqa kanchik, lliw derechunchikpipas kaqllataqmi sapakamanchikpa kanan. Yuyayniyuq kasqanchikraykum hawkalla aylluntinhina kawsayta atinanchik llapa runakunawan.
ISKAY KAQ (2)
Kay qillqapi tarikuq derechunchikmanta yachachikuykunaqa lliwchanchikpaqmi, llapanchikpaqmi manam imananchu huk runapa imarikuq kayninpas nitaq qari warmi kayninpas nitaq imayna rimasqanpas nitaq ima apukunapi iñisqanpas, manam imananchu imayna yuyaymanakusqankupas nitaq maylawmanta kasqanpas nitaq wakcha kasqanpas nitaq imaynaña kasqanpas.
Lliw nacionkunam qispisqa kaspapas utaq mana qispisqa kaspapas imaymana rikchaq gobiernuyuq kanchik, wakinñataqmi huk nacionkunaman hapipasqa kanku, ichaqa imaynaña kaspapas manam hukmanpaq qawasqachu kananchik.
KIMSA KAQ (3)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik kawsananchikpaq qispichisqa kananchikpaq hinaspa allin qawasqa kananchikpaq.
TAWA KAQ (4)
Manam pipas qasimanta kamachillapi llamkaspa kachwanchu, manataqmi piqpa rantisqanchu kanchik imaymana llamkaypi muchunapaq. Chaynapi llamkayka tukukapunñan
PICHQA KAQ (5)
Manam pipas imaymana ñakariykunaman churasqaqa kachwanchu, manataqmi runa kayninchikta pinqayman churaykuspa hasutasqaqa kachwanchu.
SUQTA KAQ (6)
Lliw runakunam maypiña tarikuspapas derechuyuq kanchik ima juiciopipas uyarichikunanchikpaq.
QANCHIS KAQ (7)
Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik, kamachikuykunapapas chaskisqan kananchikpaq, kamachikuykunaqa mana pimanpas sayapakuspanmi qawawananchik. Kallantaqmi llapanchikpa derechunchik kay yachachikuykunata qunqaspa pantaypi puriq runakunamanta piña kaspapas kasqallan qawasqa kanapaq.
PUSAQ KAQ (8)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik justiciapi uyarisqa kaspanchik amparachikunanchikpaq, kamachikuykunamanhina derechunchikpa waqllichiq ruwaqkunamantam allin qawasqa kananchik.
ISQUN KAQ (9)
Huchanta mana sumaqta yachachkaspaqa manam pipas mana imamanta hapisqaqa kananchu, carcilpi wisqasqa nitaq hukláw naciunman qarqusqaqa kanmanchu.
CHUNKA KAQ (10)
Lliw runakunam kaqlla kasqanchikrayku mana sayapakuq justiciawan uyarichikunanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqmi kanchik juiciupi ima rurananchikpas utaq derechunchikpas yachananchikpaq. Imamanta tumpasqa kaspapas yachananchikpaqmi sumaqta qawachiwananchik.
CHUNKA HUKNIYUQ (11)
- LIiw runakunam ima huchamanta tumpasqa kaspanchikpas manam huchayuqchu kani niyta atin, chaypaqmi derechuyuq kanchik, kamachikuykunamanhina juiciupi huchayuq kasqanchikta tarinankukama. Chay juiciupipas kanmi derechunchik garantiata chaskispanchik chiqaptapuni amachasqa kananchikpaq.
- Huk runapa imapas rurarusqanmantaqa manam wisqaruspanku hasutanmankuchu sichus chay ruwasqan punchawkunapi manaraq kamachikuykuna lluqsispa hucha kasqanta qawachichkaptinqa. Hasutasqa kanqa chay hucha ruwasqan punchawkunapi kamachikuykunamanhina nisqanmanhinalla.
CHUNKA ISKAYNIYUQ (12)
Manam pipas yanqapas yanqaqa chaqwanmanchu ñuqanchikmanta nitaq ayllunchikkunapatapas, manam pipas yanqapuniqa yaykukuykunmanchu wasinchikmanpas, manataqmi chaski qillqanchiktapas yanqaqa pipas ñawirunmanchu. Lliwmi derechuyuq kanchik kaykunamanta kamachiykunawan amparachikunanchikpaq.
CHUNKA KIMSAYUQ (13)
- Lliw runakunam maypipas purinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik may llaqtatapas, may chiqantapas akllakuna chaypi wasichakunapaq.
- Lliw runakunapam derecho kapuwanchik kikin nacionninchikmanta utaq maylaw nacionmantapas lluqsinanchikpaq hinaspa kikin nacionninchikman kutimunanchikpaq.
CHUNKA TAWAYUQ (14)
- Sichus huk runa qatikachasqa kanman naciunninpa gobiernunhina mana yuyaykusqanrayku, hinaspaqa payqa derechuyuqmi huklaw naciunman ayqikuspa chaskisqa kananpaq.
- Ichaqa chiqap hucha rurarusqanmanta justiciapa qatikachasqan runaqa manam runakunapa derechunman hapipakunmanchu huklaw naciunman ayqikuspa chaypiña qispisqa kawsakunanpaq.
CHUNKA PICHQAYUQ (15)
- Lliw runam derechuyuq kanchik huk nacioniyuq kanapaq.
- Kay derechunchiktaqa manam pipas yanqamantaqa qichuwachwanchu. Manataqmi pipas harkawasunmanchu huk naciunniyuq kananchista.
CHUNKA SUQTAYUQ (16)
- Qaripas warmipas casarakuy patapiqa derechuyuqmi kanchik kuskachakuspa aylluyuq kananchikpaq, manam imananchu piña mayña kasqanchikpas utaq maylawmantam kayninchikpas, qaripas warmipas kaqlla derechuyuqmi kanchik casado kayninchikpi allin kawsakunanchikpaq chaynataq rakinakuy patapiña kaspanchikpas.
- Pipas maypas ñawpaqta allinta rimanayukuspan casarakuchwan mana piqpa qatiykusqan.
- Tayta-mamam llapa aylluntin estadopa chaninchasqan kananchikpaq derechuyuq kanchik, ñuqanchikqariki nacionta wiñachiq huk hatun ayllum kanchik.
CHUNKA QANCHISNIYUQ (17)
- Lliwmi derechuyuq kanchik sapallanchikpas utaq hukllanasqapas ima rurasqanchikmanta kapuqniyuq kananchikpaq.
- Manam kapuqninchiktaqa yanqaqa pipas qichuwachwanchu.
CHUNKA PUSAQNIYUQ (18)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik imaynamantapas yuyaymanakunanchikpaq, sumaq sunquchakusqanchikmanhina kawsakunanchikpaq hinaspa ima apupi iñinanchikpaqpas. Kay derechunchikman hinaqa qispisqam kanchik ima iñiytaña chaskinanchikpaq hinaspa imaynamantapas iñisqanchikta ruwananchikpaq. Sapallanchikpipas utaq huk huñunakuypipas ruwachwanmi chay iñisqanchiktaqa hinaspapas yachachichwanmi wasinchikpi utaq maypipas.
CHUNKA ISQUNNIYUQ (19)
Lliw runakunam imayna yuyaymanakusqanchiktapas rimarinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana pipa harkakusqan chaykunata willakunanchikpaqpas, chaskichwantaqmi hukkunapa yuyaymanakusqantapas.
ISKAYCHUNKA (20)
- Kanmi derechunchik huñunakunapaq chaynataq ima huñunakuyta hawkalla hatarichinapaqpas.
- Manam pipas mana munaspaqa mayqinña huñunakuymanpas qatiykusqaqa kanmanchu.
ISKAYCHUNKA HUKNIYUQ (21)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik gobiernunpi imallapipas yanapakunapaq, chaytaqa rurachwanmi kikinchikpunipas utaq munasqanchikta akllaspapas.
- Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik gobiernunchikpa wasinkunaman yaykuspa chaypi uyarichikunapaq, ima mañakusqanchikta huntachikunapaq.
- Gobiernupa atiyninqa kachkan lliw llaqtakuna munaspanchik chay auturidadta quptillanchikmi, chay munasqanchiktam riqsichinchik maychus akllaspanchik; chay akllaytam ruwayta atinanchik mana pipa yachasqanta chaynapi munasqanchikpaq akllananchikpaq.
ISKAYCHUNKA ISKAYNIYUQ (22)
Lliw runakunam llaqtapa chayaqiq kasqanchikrayku derechuyuq kanchik may tiyasqanchik llaqta ukupi allin qawasqa kanapaq, chaynapi tukuy allin kayman chayananchikpaq. Atikunmi, llaqtanchikpa llamkayninmanta huk nacionkunapa yanapayninmantapas imaymana chaskinapaq: qullqiyuq kanapaq, allin runahina kawsanapaq, allin yachaykunayuq kanapaq, chaywan allin kawsayman chayanapaq, sumaq runahina kanapaq.
ISKAYCHUNKA KIMSAYUQ (23)
- LIiw runakunam munasqanchikpi llamkananchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana llamkayniyuq kaspa llamkayta tarinanchikpaq, llamkasqanchikmanhina qullqita chaskinapaq, manam pipas munarispanqa qarquwachwanchu llamkayninchikmantaqa.
- LIiw runakunam derechuyuq kanchik mana ima sayapakuykunawan llamkayninchikmanhina, llamkasqanchikmanhina pago chaskinanchikpaq.
- Lliw llamkaq runakunam derechuyuq kanchik llamkasqanchikmanhina pagonchik chaskinanchikpaq, ichaqa chay qullqi chaskisqanchik aypananmi aylluntin sumaq kawsakunanchikpaq; mana chayqa chaskinam yanapakuyta chaypaqhina hatarichisqa yanapakuqkunamanta.
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaq masinchikkunawan sindicato nisqata paqarichiyta utaq may sindicatumanpas yaykuyta chaynapi derechunchikta amachanapaq.
ISKAYCHUNKA TAWAYUQ (24)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaymanta samananchikpaq, chay samaypi ima munasqanchik rurananpaq, derechuyuqtaqmi kanchik atisqanchikmanhinalla sapa punchaw llamkananchikpaqpas hinaspa vacacionalninchik chaskinanchikpaqpas.
ISKAYCHUNKA PICHQAYUQ (25)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik allin kawsayta tarispa aylluntin allin mikusqa, allin pachasqa hinaspa qali kawsakunapaq. Derechuyuqtaqmi kanchik amparasqa kananchikpaq, mana ima ruray atiq kaspapas, unquqña kaspapas, warminpa qarinpa wañusqan rayku saqisqa runa kaspapas, machu utaq paya kaspapas; derechuyuqtaqmi kanchik manaña llamkayniyuq kaspapas ima mantenikunanchikpaq kaqta chinkachispapas amparasqa kananchikpaq.
- Wiksayuq warmikunapas chaynataq irqikunapas derechuyuqmi kanku allin qawasqa kanankupaq. Allin kuskachasqa warmi qari kaq utaq sirvinakuy ukupi paqariq irqikunapas kaqlla derechuyuqmi kanku amparasqa kanankupaq.
ISKAYCHUNKA SUQTAYUQ (26)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik yachay wasiman yachakuq yaykunanchikpaq. Qallariyllanpipas yachakuytaqa mana qullqillapaqmi wawakuna chaskinanku. Kamachisqamanhinaqa chaynanpunim kanan. Derechuyuqtaqmi kanchik Universidad, mama yachay wasiman llapallanchik yaykunapaq. Llapallanchikpaqmi kaqlla kanqa chay hatun wasikunaman yaykuspa yachaykuna chaskinapaq, ichaqa allin yachakuy hapisqanchikmanhina astawanraq hatun wasikunapa punkun kicharikunqa, chaynapi imam munasqanchikman chayananchikpaq.
- Educacionpa rurunqa kanan runakunapa allin kawsakuyninmi hinaspa lliw derechunkuna sumaq riqsiymi chaynapi qispisqa kaynin allin chaninchasqa kananpaq. Chaywan hawkalla kaspanchikmi uyarinakunanchik, rimapayakunanchik huklaw nacionkunawan, wakin mana riqsisqanchik runakunawan huk apukunapi iñiqkunawanpas. Huñunasqa nacionkunatapas ima rurayninpipas yanapananchikmi tukuy kay pachapi hawka kawsakuy kananpaq.
- Tayta mamakunaqa derechuyuqmi kanchik imayna educacionta wawanchikkuna chaskinankupaq.
ISKAYCHUNKA QANCHISNIYUQ (27)
- LIiw runakunam derechuyuq kanchik munasqanchikmanhina maymi kawsayyachaykuna ruray kaptinpas yanapakunanchikpaq. Ima sumaq ruray yachaywan sunquchakuyta, chaymantapas derechuyuqmi kanchik chay musuq chiqap yachaykunawan yanapachikuyta, imatapas chay ruraykunamanta chaskiyta.
- Sichum umallanchikmanta imapas chaninchayuq kaqta hurquruchwan: qillqaykunata, sumaq ruray yachayta utaq pipapas manaraq rurasqanta imatapas chayraq taqwiruswan, ruraruchwan, hinaspaqa derechuyuqmi kanchik chay paqarichisqanchikkunapa ima qusqanrayku paguta chaskinapaq, hinallataq chaninniyuq kasqanta harkananchikpaq.
ISKAYCHUNKA PUSAQNIYUQ (28)
Derechuyuqmi kanchik nacionninchikpi utaq may nacionkunapipas huk runahinalla, kaqlla derechuyuqhinalla qawasqa kananchikpaq, chaynapiqa kay tukuy qawasqanchik derechunchikkuna aypasqa kanqa.
ISKAYCHUNKA ISQUNNIYUQ (29)
- Lliw runakunam llaqtanchikrayku imapas kanchik, chayraykum llaqtanchikpi yuyaywan ima rurasqanchikpas allin kanan.
- Derechunchikpa nisqanmanhina utaq qispisqa kayninchikpi ima rurasqanchikpas manam pipa harkasqanchu kanman, chaykunamantaqa kamachikuykunallam harkakuwachwan, chayqa kanman wakinpa derechunkuna utaq qispisqa kayninku mana usurpasqa kananpaqmi, chaynapi chaqwakuna mana kananpaq. Chaynapitaq lliw runakunaqa sapakama kikin naciunninchikpi hawkalla kawsakunanchikpaq.
- Kay derechunchikkunaqa utaq qispisqa kayninchikkunaqa manam imaraykupas hukllawasqa naciunkunapa munasqanta ima rurayninkunata waqllichiy yuyaywanqa rurakunmanchu.
KIMSA CHUNKA (30)
Kay hatun kamachikuy qillqapiqa nichkanqa llapanchikpa derechunchik qispisqa kananpaqmi, manam huk runallapaqchu, manataqmi kamachikkuqkunallapaqchu, aswanpas pachantin llaqtakunapin huntakunan. Manam pipas kay qillqapa nisqanta waqllisqata hapispa ima munasqanta ruranmanchu.
MUSUQ SIMIKUNA/ PALABRAS NUEVAS
USUCHISQAN. Deviene de desperdiciar, en este caso quiere decir despreciado.
ALLIPANAKUYTA: Deviene de estar bien, en este caso quiere decir amistar.
HUÑUSQA NACIUNKUNA: Naciones Unidas.
CHASKI QILLQA: Carta.
ÑAWIRINMANCHU: Deviene de ñawiriy, en este caso quiere decir no puede leer.
KAPUQNIYUQ: Pertenencias, el que tiene bienes.
HUÑUNAKUYMANPAS: Asociación u organización.
HAPIYNINPI: Bajo su jurisdicción, en este caso quiere decir bajo su protección.
CHAYAQIY: Pertenecer, integrar.
KAWSAYYACHAY: Cultura.


text:
Yura
Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φutόv - Φutά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.
[allichay] Ima hinam kawsanku
Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:
- Huklla wata qura: qirunnaq yura, huklla wata kawsaq
- Sinchi qura: allpa ukhullapi qiruyuq yura, aswan wata kawsaq
- Thansa: Qirusapa, ichaqa uchuylla yura, mana ch'ulla kurkuyuq, achka k'allma hinayuq
- Sach'a: Qirusapa, hatun yura, ch'ulla kurkuyuq, k'allmakunayuq
Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.
Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).
Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.
[allichay] Inti wayllay
Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.
[allichay] Yurakunap mitan kamay raki huñukuna
- Paqu laqukuna (Phaeophyta) (manam kaqlla ayllu huñupichu)
- Puka laqukuna (Rhodophyta)
- Q'umir yurakuna (Chlorophyta)
- Q'umir laqukuna (Chlorophyceae)
- Rumi millmakuna (Bryophyta)
- Tuktunnaq sirk'ayuqkuna (Pteridophyta)
- Raki-rakikuna (Pteridopsida)
- Muqu-muqukuna (Equisetophyta)
- Hiki p'anqa yurakuna (Lycopodiophyta)
- Psilotopsida
- Muruyuqkuna (Spermatophyta)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
- Akwayuqkuna (Coniferae)
- Sikas yurakuna (Cycadophyta)
- Yinku yurakuna (Ginkgophyta)
- Qatasqa muruyuqkuna (Angiospermae)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida)
- Kimsa khata sisayuqkuna (Rosopsida)
- Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
[allichay] Mikhuna chakra yurakuna
Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.
Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.
Kaypi huk chakra yurakunam:
[allichay] Hampina chakra yurakuna
[allichay] Q'apachanakuna
[allichay] Mallkikuna
[allichay] Hampina qurakuna
- Achanqaray
- Allqu kichka
- Maych'a
- Muña
- Asnaq qura
- Q'itu-q'itu
- Pinku-pinku
- Pilli-pilli
- P'uru-p'uru
- P'irka icha Sillkiwa (Bidens siegesbeckia)
- Kisa
- Raki-raki
- Sullu-sullu
- Qhamatu
- Tara
- Sutuma
- Yawar ch'unqa qura
- Panti
[allichay] Sumaq t'ikakuna
[allichay] Rikchakuna
-
-
The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
Allpa wira
Allpa wira, Rumi wira icha Pitrulyu (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
- Rawranakuna (antawa, antakuyu, antankakunapaq, wasikunapi quñichinapas)
- Imachanakuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Allpa wira.
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)


text:
Chichen Itza
Chichen Itza nisqaqa Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a Maya llaqtam. 1988 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Chichen Itzataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chichen Itza.


text:
Chunwa
- Chunwa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Chunwa (sut'ichana) rikuy.
Chunsuyu icha Chunkuk (Chun-kuyik?; han simipi: 中国 Dyung-cuec, icha Chunwa (Chun-huwa?; han simipi: 中華 Dyung-hua, Wade–Gilespi: Chung¹-hua², phinyimpi: Zhōnghuá) icha “Chunwa” (kastilla) nisqaqa anti Asyapi huk mawk'a mama llaqtam. 1948 watamantapacha Chunkuk mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan (1948 Chunwa maqanakuy):
- Chunwa Runallaqta Republika, Asya allpa pachapi ancha hatun rakinmi;
- Chunwa Republika (T'aywan) wat'api kaq uchuylla rakinmi.


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton sutiyuq runaqa (4 ñiqin qhulla puquy killapi 1643 NS paqarisqa Lincolnshirepi; 31 ñiqin pawqar waray killapi 1727 NS wañusqa Kensingtonpi, kunan London llaqtapi) huk pachaykamaymanta, yupanamanta yachaqsi, yachay wayllukuqsi, alkhimistas karqan, Inlatirrayuq.
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica nisqa liwrunpi sapsi llasaturaku kamachi nisqamanta willarqan, Klasiku Mikhanika nisqap tiksinta churaspa, chaymanta Newtonpa kamachinkuna nisqakunawan. Hinallataqsi achkiymanta (optika nisqamanta), yupanamantapas willaspa qillqarqan.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Isaac Newton.


text:
- Madre de Dios suyupi runakunaqa Mayutata (río Madre de Dios) nisqa mayuta Amarumayu nirqanku.
Amarumayu purimuq mayukunawan
Amarumayu (kastilla simipi, purtuyis simipi: Amazonas) nisqaqa Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun, 6,400 km suni mayum. Piruwpiqa Ukayali Marañun mayukunap tinkunpi paqarispa, sach'a-sach'anta Atlantiku mama quchaman kallpan. Chay hatun Amarumayup sach'a suyuntaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu nispa ninchikmi.
[allichay] Purimuq mayukuna
[allichay] Hatun mayukuna
[allichay] Flora Faunawan
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Llapanchis runakunaq runa kayninchis derechonchiskuna kan. Llapanchispapas kaq derechoyoqllan kanchis. Manan pipas qechuwaswanchu nitaq chinkachinmanchu.
Si chay derechonchiskuna reqsisqa kanqa, qawasqa kanqa, llapanchispa, chayqa hawkalla kawsasunchis, mana maqanakuspalla, nitaq cheqninakuspalla, nitaqmi qechupanakusunchu, hawkalla kasun.
Ñawpaq watakuna, manaraq derechonchis ley reqsisqa kachaqtin, chay wakin munaysapa runakuna, qarí tuku runakuna, valiq tukukuná, chay derechonchiskunata sarusqaku, cheqnisqaku, mana valiqman tukuchisqaku. Hinaspa runa masinta waqachisqaku, k'umuchisqaku, cheqnisqaku, sipinankukama.
Llapan runakuna munanchis chay derechonchiskunata, ima yuyayninchistapas piensasqanchistapas rimarinanchispaq, mayqen Diostapas khuyananchispaq, allin kawsakuypi tiyananchispaq, mana pitapas manchakuspa, hawka kusisqa tiyaspa kawsananchispaq.
Chay leykunaqa amaparawasunmi, derechonchiskuna qawasqa kananpaq. Mana qawasqachu ni respetasqachu kanqa, chayqa hatariswanmi runakuna, derechonchiskunata valichiq, allin k'apaq reqsisqa kananpaq.
Llapan chay nacion llaqtakuna allin hawka kawsaylla kayta atin, ama maqanakuspalla, ama cheqninakuspalla, nitaq qechapanakuspalla yanqa qariykachaspa.
Chay hatun huñunakuy "Naciones Unidas" nisqanpi niwanchis qaynata: - Kanmi derechonchiskuna. Hinaspa, kanmi runa kayninchis. Hinaspa, warmipas qaripas kaq derechoyoqllan kanchis, - nispa qelqanku documentonkupi.
Chay hatun huñunakuy "Naciones Unidas" nisqanpin munan llapan runakuna chay derechonchiskunata reqsinanchista, hinaspa ruwananchista.
Llapanchis runakuna k'apaqta reqsisun qawasun yachasun chay derechonchiskunamanta, kay documentopi leyespa.
Chaymi chay willariy, chay Ieyesqanchis, imapaqcha chay derechonchiskuna kan chayta.
DERECHONCHISKUNA LEY
Hatun huñunakuy "Naciones Unidas" nisqanpi qelqanku llapan runakunaq derechonkunata, allin documentopi qelqaspa, allin reqsichinakunapaq. Llapallanchis kay mundopi kaq runakuna chay derechonchiskunata reqsichinakusun, yachapachinakusun, respetachinakuspa ruwachinakusun k'apaqta.
Kanmi derechonchiskuna llapanchispa, nacesqanchismanta. Kantaqmi llapanchispa runa kayninchis. Manan runa kanchu manay derechoyoq. Huk runaq derecho hukpawan kaqllan kan. Kanmi derechonchis llapanchispa allin kawsay libre tiyananchispaq. Llapan runaqpan kan yuyayninchis yachanapaq. Llapanchis kasun llapa runa masinchiskunawan munanakunapaq, huk ayllu hina.
Kay hatun ley kamachikuyqa llapanchispaqmi, pipas kachun, mistipas, puna runapas, yuraqpas, yanapas, warmipas, qharipas. runasimilla rimaqpas, castellano rimaqpas, hanaq pacha khuyaqpas, pachamama aypakuqpas, imayna yuyaq runapas, may llaqtamantapas, mana imayoqpas, wakchapas, qhapaqpas. Anchaykunapaqmi, llapanchispaq, kay hatun ley kamachikuyqa.
(3) KIMSA KAQ
(4) TAWA KAQ
(5) PICHQA KAQ
(6) SOQTA KAQ
(7) QANCHIS KAQ
Demandanchis kaqtinqa, manan juezqa sayakunmanchu mayqenmanpas. Juezqa llapa demandanchista kaqllata uyariyta atin. Hinaspa justiciata ruwayta atin llapanchispaq, mana imanpas sayakuspa.
Kanmi derechonchis amparawananchispaq, derechonchista saruqtinku. Derechonchista saruqtinkuqa, amparawanchismi chay juezkunapas autoridadkunapas. K'apaqtan amparawanchis, ama kaqmanta derechonchis sarunankupaq.
Manan pipas, qasi kaqtaqqa, yanqapuni capturasqa kayta atinchu, nitaqmi carcelman wichq'asqa kayta atinchu, nitaq llaqtanmanta qarqosqa kayta atinchu.
Demandanchis kaqtin, otaq cargochasqa kaqtinchis, kanmi derechonchis juezpapi willakunanchispaq. Juezqa iman kaqllata uyariyta atin, mana pimanpas sayakuspalla, nitaqmi pakallanta ruwanmanchu, llaqtaq qayllanpi ruwayta atin.
1. Cargochasqa kaqtinchisqa, manan juezqa - Huchayoq kanki, - niwaswanchu, leyman hina manaraq yachaspa cheqaychus o manachus huchanchis kan chayta tarispa.
2. Ñoqanchis imatapas ruwaqtinchis, manaraq chay ley t'aqtakamuchaqtin, manan chay ley huchachawaswanchu castigawananchispaq.
Manan pipas, qasi kaqtaqa, yanqapuni turiyamuwaswanchu, ni ayllunchistapas, nitaq wasinchistapas, nitaq cartanchistapas. Manan pipas yanqapuni k'amiwaswanchu, nitaq huchachawaswanchu tumpaspa, nitaq runa kayninchista qepachiwaswanchu. Chaykunamantan ley amparawanchis.
1. Kanmi derechonchis libre purikunanchispaq maymanpas. Kantaqmi derechonchis maypipas tiyakunanchispaq, munasqanchisman hina.
2. Kanmi derechonchis Peru llaqtanchismanta lloqsinanchispaq, qepakama kaqmanta Peru llaqtanchisman kutimpunapaq, munasqanchisman hina.
1. Kan mi derechonchis llaqtanchispi nishuta ñak'arichiwaqtinchis qatiykachaspapas, huk llaqtamanpas lloqsinanchispaq, hinaspa hawka tiyananchispaq.
2. [Missing?]
1. Kanmi derechonchis llapanchispa nacionniyoq kananchispaq, ñoqanchischu Peruano kanchis chay hina kanapaq.
2. Kantaqmi derechonchis nacionninchismanta lloqsispaqa hu~k nacionniyoq kanapaq.
1. Kanmi derechonchis, wiñayta ushaspa, llank'ayta yachaspa, kasarakunanchispaq, chaymanta wawakunayoq aylluyoq kananchispaq. Kasarakuswan piwanpas, munasqanchisman hina, ima rikuqwanpas, yuraqwanpas, yanawanpas, may llaqtayoqwanpas, ima Dios khuyaqwanpas. Hinaspataqmi warmipas qaripas kaq derechoyoqllan kanchis.
2. Qaripas warmipas mayqenpas mana munaspanqa, manan kasarakunmanchu, nitaq pipas obliganmanchu, - Kasaray, - nispa, mana munaqtaqa.
3. Chay tayta mama llapa wawankunayoqta estadoqa sumaqta yanapayta atin, huk tayta hinalla.
1. Kanmi derechonchis kaqninchiskunayoq kanapaq, kantaqmi derechonchis hayk'a runapas kuska kaqniyoq kaspa kaqninchis kananpaq.
2. Manan pipas, qasi kaqniyoqtaqa, yanqapuni kaqninchiskunataqa qechuwaswanchu.
Kanmi derechonchis imaynatapas, yuyayninchisman hina, piensananchispaq, hinaspa imayna piensasqanchisman hina kawsanapaq, hinaspa mayqen Diostapas khuyananchispaq, pacha mamatapas, hanaq pachatapas, huktapas. Kantaqmi derechonchis, sapallanchis otaq hayk 'apas runakuna kuska, huñunakuspa kaspanchis, mayqen Diostapas adorananchispaq, kasunanchispaq, mañakunanchispaq, mayqen Diosmantapas yachachinanchispaq, mana pi tapas manchakuspa, sut 'inta ruwaspa.
Kanmi derechonchis imaynatapas yuyayninchispi piensananchispaq, hinaspa chay piensasqanchiskunata rimarinanchispaq, ama pitapas manchapakuspa, nitaq pipas hark'awaswanchu. Kantaqmi derechonchis piensasqanchista rimarinanchispaq periodicopi qelqachispapas, radiopipas, televisionpipas, may llaqtapipas kaspanchis.
1. Kanmi derechonchis huñunakunanchispaq, asambleapi hina, rimanakunanchispaq. Kantaqmi derechonchis asociacionta cooperativata ruwananchispaq.
2. Manataqmi pipas yaykuchiwaswanchu ima asociacionmanpas, mana munaqtaqa.
1. Kanmi derechonchis llaqta kamachiq kananchispaq, otaq votacionpi llaqta kamachiqta akllananchispaq. Llapanchis llaqta kamachiyman yaykuyta atinchis, llaqtaq akllasqan kaspa.
2. Manan pipas llaqta kamachiyman yaykunmanchu, mana akllasqa kaspaqa.
3. Akllasun votacionpi, munasqanchisman votaspa. Manataqmi pipas obligawaswanchu, -Hukllaman sayasun, - nispa.
Kanmi derechonchis estadoqa yanapawananchispaq allin kawsaypi, allin taqyasqa, tukuyniyoq tiyanapaq, ama uywa hina kanapaq.
1. Kanmi derechonchis llank'ananchispaq ima llank'aypipas mayqen llank'aypas akllakunanchispaq, hinaspa mana llank'ayta tariqtinchistaq, estado yanapawananchispaq.
2. Kanmi derechonchis, chay llank'asqanchisman hina, kaqlla pagopas chaskinanchispaq, mana pimanpas llallichastin.
3. Llapan llank'aqpan kan derechonchis, llank'asqanchisman hina, allin pago chaskinapaq, familianchispas allin kawsaypi kananpaq, allin sumpayta chay pago aypananpaq.
4. Kanmi derechonchis llank'aq masinchiskunawan huñunakunanchispaq, hinaspa ima derechonchistapas mañakuspa valechikunanchispaq.
Kanmi derechonchis ílank'aspa samananchispaq, samariq hina kusikunanchispaq, ima pukílaypipas. Manan chay llank'achiqpas ruwachiwaswanchu nishu unayta mana samarichistin. Kantaqmi derechonchis wakin samariy p'unchawkunapas, hatun p'unchawkunapas, ganananchispaq.
1. Kanmi derechonchis allin kusi kawsaypi kananchispaq, mikunanchis p'achanchis mana qesawananchispaq, wasinchis kananpaq, onqoqtinchis hampichiwananchispaq. Kantaqmi derechonchis pipas estadopas yanapawananchispaq, mana llank'aykuna kaqtinpas, onqoqtinchispas, manaña llank'ayta atiqtinchispas, machuyaqtinchis0ñapas, qarinchis warminchis wañuqtinpas, ima llakipiña kaqtinchispas. Hinaspa wachakuq warmikunapas wawakunapas derechonchis kan qawasqa yanapasqa kananpaq.
2. Hinaspataqmi kasarasqaq wawanpas mana kasarasqaq wawanwanpas kaq derechoyoqllan kanchis qawasqa yanapasqa kananpaq.
1. Kanmi derechonchis estudiananchispaq, hinaspa obligatorio escuela primariapi estudiananchispaq mana qolqeta pagaspalla. Kantaqmi derechonchis, allin estudiasqanchisman hina, secondariapipas, estudios superiorespipas estudiananchispaq.
2. Hinaspa escuelapi yachapanchis allin runa kayta. Hinaspa chay derechonchiskunata yachaspaqa khuyanakusun, may llaqtayoqña kaqtinchispas, may Diosniyoq kaspapas.
3. Tayta mamakuna derechoyoq kanchis.imayna laya educacionpipas wawanchiskuna educananchispaq, estadoqpipas, particularpipas, munasqanchisman hina estudiachinapaq.
1. Kanmi derechonchis allin kayta yachapaspa kananchispaq, yachayninchisman hina, fiestakunapipas kanapaq, tusupakuypi takipakuypi tocapakuypi kanapaq folklorninchisman hina huk artekunapipas kanapaq.
2. Hinaspa scienciaq ñawpasqanman hina, llapanchis chay scienciaq ruwasqankunayoq kanapaq, mosoq hampikunapas, aparatokunapas, maquinakunapas, hukkunapas.
Llapa nacionkuna kuskalla ruwayta atinku, chay llapa qawasqanchis derechonchiskuna ruwaspa kanapaq.
1. Llapanchispan deberninchis kan ayllupipas llaqtapipas ima comun ruwaykunapipas yanapanapaq, kay Peru llaqtapipas estadoman yanapanapaq, atiyninchisman hina.
2. Chay llapa ruwananchis derechonchiskunata ruwaspa, mana hukpa derechonwan qechupanakusunchu, cheqninakusunchu, saruchanakusunchu.
3. Mana llaqtatapas naciontapas tusñuswanchu nitaq t'uktiswanchu, chay derechonchiskunata ruwaspa.
Manan pipas kay qawasqanchis derechonchiskunata qechuwaswanchu, nitaq pakawaswanchu yachananchismanta, maypi kaqtinchispas.


text:
Muyuriq pacha amachay
Muyuriq pacha amachay nisqaqa runakunap muyuriq pachanchikta waqlliymanta amachay rurayninchikkunam.
Kay pacha musuqyaptinmi runakuna phawrikankunawan, antawakunawan, q'upankunawan miyuchaspa runap qhali kaynintam waqllirqaptin, huk runakuna chay sasachakuykunatam qhawayta qallirqan. Chaywan muyuriq pacha rikch'arimuymi p'aqarimurqan.
Chay sasachakuykuna musikuypaq, tukuy runa wakipaq miraykuptinmi, mama llaqtakunapas muyuriq pacha amachaypaq kamachikunatam kamachirqan.
Muyuriq pacha amachaypaq ruranakuna kaymi:
- Phawrikakuna ama nisyu miyukunata lluqsichichunchu.
- Huk miyukuna amapuni kachunchu.
- Runakuna ama sapaq antawanchu, ichataq sapsi apakachanawan icha iskaymuyuwan purichun.
- Antawata pusaspaqa, ama nisyuta utqachispa hakimachunchu, ichataq kuska-kuskalla purichun.
- Q'upakunata ama sallqa pachaman wikch'unchu, ichataq q'upata rakispa imaykanankunata musuqmanta llamk'achichun.
- Wasinkunata ama nisyuta q'uñichichunchu, ichataq punkukunata wintanakunata allinta wichq'achun. Wasi pirqakunata wasi qatapas chiriyaymanta amachachun.
- Ama nisyu yakuta mawk'achichunchu, amapuni upyana yakuta mana upyanapaq mawk'achichunchu, yaku kawsay pachap anchata muchusqan kaptinmi.
- Q'upa yakukunata ch'uyachachunku.
- Ama nisyu pinchikillata mawk'achichunchu, ichataq muchusqallatam.
- Pinchikillachanakunapi kutipayaq michakunata (kawsasqamanta micha, inti micha, yaku micha, wayra micha) llamk'achichunku.


text:
Iliktrumaqnitiku illanchay
Iliktrumaqnitiku illanchay nisqaqa mast'arikuq micham, illanchaymi, maywiykuq pinchikilla suyukunam maqnitiku suyukunawan ch'allisqam. Iliktrumaqnitiku illanchayqa achkiypa utqayninwanmi c mastarikun. Pinchikilla maqnitiku suyukunap maywiykuynintaqa kutinchiykuy (frecuencia) nisqawan icha pillunya suni kay (longitud de onda) nisqawan tupuytam atinchik.
Chhikawankuqa kay hinam:
Illanchaypa michantaq kay hinam, E = micha (energía), h = Max Planckpa sinchichanin nisqa kaptinqa:


text:
Waras
Waras (kastilla simipi: Huaraz) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Anqash suyupi, Waras pruwinsyap Waras distritupas uma llaqtanmi. Waras llaqtapiqa 190.000 runakunam kasachkan.
Waras ñiqpiqa Willkawain nisqa mawk'a llaqtam. Wantar Chawinqa Waras llaqtamanta manam karuchu.
[allichay] Waras thuñisqa 1941 watapi
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 watapi p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
[allichay] Karu puriy
[allichay] Urqukuna
Waras llaqta ñiqpi kay urqukunam:
[allichay] Raymikuna
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa tinkikuna
- Simana Santa - Waraspi
- Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
- Yuraq Urqukunap saywitunkuna
- Saywitu: Anqash suyu
- bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, Waras pruwinsya, Piruw) (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)


text:
Lichi hilli
Lichi hilli nisqaqa lichiman (ñukñuman) rikch'akuq yuraq (icha q'illupas, killmupas) hillim, huk yurakunamanta paqariq.
Huk lichi hillikunamantaqa k'awchutam ruranchik.
Kaymi huk lichi hilli ruraq yurakuna:
- Wachanqa yura rikch'aq ayllu (Euphorbiaceae): k'awchu sach'a (Hevea brasiliensis), wachanqa (Euphorbia penicillata), pinchu (Euphorbia sp.), hukkunapas.
- Amapula yura rikch'aq ayllu (Papaveraceae): puñuchiq amapula (Papaver somniferum), Chelidonium maius, hukkunapas.
- Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu (Asteraceae): tukuy lichi-lichi, salsa-salsa nisqa yurakunam, huk pilli-pillikunapas, ahinataq saqa-saqa (Taraxacum officinale), kanachu (Sonchus spp.), pilliyuyu (Lactuca sativa), hukkunapas.
- Paparawa yura rikch'aq ayllu (Moraceae): igu (Ficus carica), tankama (Ficus insipida), antikuna murira (Morus insignis), hukkunapas.
- Allqumiyu yura rikch'aq ayllu (Apocynaceae): Vinca minor, hukkunapas.
- Asclepiadoideae: Vincetoxicum hirundinaria, hukkunapas.


text:
Much'aykusqayki Mariya
Much'aykusqayki Mariya (latin simipi: Ave Maria) nisqaqa Kathuliku Inlisyapi Qullana Mariyata yupaychanapaq mañaymi.
[allichay] Much'aykusqayki Mariya
Mañaypa ñawpaq kaq rakinqa Dyuspa Simin Qillqapi Anqilpa Napaykuyninmi (Lukas 1:28 ), Mariyap watukuyninpi Elisabetpa Napaykuyninpas (Lukas 1:42 ). Qhipaq kaq rakintataq taytakurakuna 13 ñiqin pachakwatapim yaparqanku.
[allichay] Qhichwa simipi
- Much'aykusqayki Mariya,
- Dyuspa grasyanwan hunt'asqan kanki,
- Apunchik Dyusmi qamwan,
- warmikunamanta qullananmi kanki,
- wiksaykimanta paqarimuq Jesus wawaykiri qullanantaqmi.
- Santa Mariya, Dyuspa Maman,
- ñuqayku huchasapakunapaq mañapuwayku kunan, wañuyniyku pachapipas.
- Hinataq kachun (= Amén).
[allichay] Latin simipi
- Ave Maria, gratia plena,
- Dominus tecum,
- benedicta tu in mulieribus
- et benedictus fructus ventris tui Jesus.
- Sancta Maria, Mater Dei,
- ora pro nobis peccatoribus,
- nunc et in hora mortis nostrae.
- Amen.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Runasimipi Kristiyanu Mañaykuna
- Much'aykusqayki Mariya (achka rimaykunapi)


text:
Rumiyasqa rawrana
Rumiyasqa rawrana nisqakunaqa rawranalla allpa pachapi tiyaqkunam, ancha ñawpa pacha wañusqa yurakunamanta, uywakunamanta allpap ukhunpi mana wayra pachachu chaylla kaptin k'illimsayaspa tukusqas, achka pachak hunu watakunapis.
Rumiyasqa rawranakunaqa kaymi:
- Allpapi kaq k'illimsa
- Allpa wira
- Allpa wapsi
Runakuna chay rawranakunataqa antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas llamk'achinmi.
Runakuna achka rumiyasqa rawranakunata kañaptinmi, ancha achka chimlasaymi wayra pachaman hamuykuchkan. Chay chimlasaywanqa pacha q'uñinmi. Rumiyasqa rawrana kañay wayra pacha waqlliptinmi, hamuq pachapi kutipayaq michakunata llamk'achiyta munanku.


text: Quichua: Tena - Jesuscristomanda Ali Shimi Juan Cuentashca CAUSAJ SHIMI AICHA TUCUN /1 Callari tiempoi Rimashca Shimi nishca tiaj aca. Cai Rimashca Shimi Dioshua pariju tiaj aca. Cai Rimashca Shimi Dios aca. 2 Callari tiempoi Dioshua pariju tiaj aca. 3 Tucui rashcauna pai rashcami aca. Pai illaj mana unas rashcachu aca. 4 Paihuajpi causai tiaca. Cai causaiga runaunara punzhayachina aca. 5 Cai punzhayachina llandu tutara punzhayachin, astaun llanduga punzhayachinara mana llanducachu. 6 Shu Dios cachamushca runa, Juan nishca, tiauca. 7 Cai Juanga shamuca cai punzhayachinara ricsichingaj, pai rimashcamanda tucui runauna quirinauchu. 8 Juan mana cai punzhayachinachu aca, astaun cai punzhayachinara ricsichingaj shamucami. 9 Chi cierto punzhayachina, tucui runaunara punzhayachij, cai pachama shamuuca. 10 Paiga cai pachai tiaca. Cai pacha pai rashcami aca. Astaun cai pacha paita mana ricsicachu. 11 Paihuajma shamuca, randi paihuajguna mana paita chasquinaucachu. 12 Astaumbas tucui paita chasquijgunara ushaira cuca Diospa churiuna tucungaj, maicans paihua shutii quirisha. 13 Caiguna mana yahuarmanda, mana runa aichamandas, niana runa munaimandas inachishca anaun. Astaun Diospa munaimandalla inachishca anaunmi. 14 Cai Rimashca Shimiga runa tucuca, nucanchihua pariju causaca. Paihua sumajta ricucanchi, Yaya Diospa sapalla churi sumaj cuenta. Paiga gracia nishca ali iyaihua undashca aca; ima llullanas illaca paihua. 15 Juan paimanda rimasha, caparisha nica: Caimi nuca rimaushca runa, iiuca huashai shamuj nucamanda yalimi, nisha, pai nucamanda naupa ashcaraigu. 16 Pai ashcara charishcamanda tucui nucanchi apishcanchi, maspas paihua mana tucurihuaj gracia nishca ali iyairas. 17 Ley camachishca shimi Moisesmanda rimashca aca, randi gracia nishca ali iyai cierto shimis Jesucristomanda shamunauca. 18 Pihuas imahoras Diosta mana ricushcachu. Paihua sapalla Churilla, Yayahua pariju tiaj, pailla Diosta ricsichicami. BAUTISAJ JUAN RIMAN 19 Caitaga Juan rimashcami, imahoras judioguna Jerusalen llactamanda sacerdoteunara Levitas nishcaunandi cachanauca paita tapungaj: Pitanguiri can? nisha. 20 Paiga rimaca, mana umachicachu, astaun ciertora rimaca: Nucaga mana Cristochu ani, nisha. 21 Paitaga tapunauca: Shinajpiga, Imarai? Eliaschu angui? nisha. Paiga: Mana, nica. Diosmanda rimajchu angui? ninauca. Paiga cutipaca: Mana. 22 Paita ninauca: Shinasha pitanguiri? Cuentahuai, nucanchira cachamujgunara cutipangaj. Imara ningui can quiquinmanda? 23 Juan nica: Nuca runa illashca partimanda caparij shimi ani: Senorba nambira dirichuyachichi, nisha, Diosmanda rimaj Isaias rimashcasna. 24 Cai cachamushca runauna fariseogunamanda anauca. 25 Shinajpi Juanda tapunauca: Imarasha bautisangui, nisha, can mana Cristo asha, mana Eliaspas, mana Diosmanda rimaj ashas? 26 Juan paigunara cutipasha nica: Nucaga yacui bautisani; randi, canguna chaupi shungui shu canguna mana ricsishca runa tiaun. 27 Caimi nuca huashai shamuj. Paiga nucamanda yalimi. Paihua zapatos huascara pascanallas mana valijchu ani. 28 Caiguna Betabara nishca llactai tucuca, Jordan yacu chim- bara, Juan bautisaushcai. DIOSPA BORREGO 29 Cayandi punzha Juan Jesusta paihuajma shamuuta ricuca. Pai Jesusta ricusha: Caiga, nica, Diospa Borrego, cai pacha uchara llushpichij. 30 Caimi nuca rimaushca runa: Nuca huashai shamuj, paiga nucamanda yalimi, pai nucamanda naupa ashcaraigu, nisha. 31 Paita mana ricsicanichu; astaun Israelma paita ricsichingaj, iiuca yacui bautisasha shamucani. 32 Shinallara Juan nica: Espiritura urpisna ahua pachamanda irgumujta ricucani; paihua ahuai tiauca. 33 Nucaga paita mana ricsicanichu; randi, nucara yacui bautisangaj cachamuj, paiga nucara nihuaca: Maicamba ahuai Espiritu urmashcara ricungui, paiga Santo Espirituhua bautisajmi. 34 Paita ricucani. Ciertora rimashcani: Caimi Diospa Churi, nisha. NAUPA PUNDA YACHACHISHCA RUNAUNA 35 Cayandi punzha, Juan cuti chihui tiauca, ishqui pai yachachishca runaunandi. 36 Juan Jesusta chihui puriuta ricuusha: Caiga Diospa Borregomi, nica. 37 Chi ishqui yachachishca runauna pai rimashcara uyanauca; Jesusta catinauca. 38 Jesus voltiarisha, paita catijgunara ricuca. Imara mas- canguichi? nica. Paiguna cutipasha ninauca: Rabi, (caita runa shimii, Yachachij nin) maibira causaungui? 39 Jesus: Ricuj shamichi, nica. Paiguna rishaga, pai tiaush- cara ricunauca. Las cuatro mayan tucujpi paihua pariju saqui- rinauca chi punzhai. 40 Cai ishqui Juan rimashcara uyajguna, Jesusta catimujguna, cai ishquimanda shuj Andres maca, Simon Pedro uqui. 41 Paiga paihua uqui Simonda naupa punda tupasha, paita nica: Mesias nishcara tupashcanchi; caita runa shimii Cristo nin. 42 Andres paihua uqui Simonda Jesusma pushamuca. Jesus paita ricusha: Can Simon angui, Jonaspa churi, nica, canda Cefas shutichishca angui; caita Pedro nin. JESUS FELIPERA NATANAELDAS CAYAUN 43 Cayandi punzha Jesus Galilea partima risha nica. Paiga Felipera tupasha, paita nica: Nucahua catihaui. 44 Felipe Betsaida llactamanda runa aca. Shinallara chi llacta Andres Pedros causaushca llacta aca. 45 Felipe Natanaelda tupaca; paita nica: Moises pai camachishca shimii quillcaushca runara tupashcanchi. Diosmanda rimajguna shinallara paimanda quillcanauca. Paimi Nazaretmanda Jesus, Jose churi. 46 Natanael nica: Nazaretmanda ima alira shamunara ushangachui? Felipe cutipaca: Ricuj shami, nisha. 47 Jesus Natanael paima shamushcara ricusha, Natanaelmanda rimasha nica: Cai runa cierto Israel runami, pai mana umachijchu. 48 Natanael paita nica: Maimanda ricsihuanguichu nucara? Jesus cutipasha: Felipe canda manara cayajllaira, can higo yura ucui shayaushcai, canda ricucani, nica. 49 Natanael cutipasha rimaca: Rabi, Yachachij, nisha, can Diospa Churi angui, can Israel Rey apu mangui. 50 Cutipasha, Jesus paita nica: Nuca canda higo yura ucui ricucani nishcamanda quiriungui? Caigunamanda yaliunara ricunguimi. 51 Jesus nica: Cierto pacha cangunara nini: Caimanda huasha ahua pacha pascashcara ricunguichi; Diospa angelguna Runa Churi ahuai sicasha irgusha rajgunara ricunguichimi. BORARA RAUN CANA LLACTAI /2 Quinsa punzha tucunahua, borara ranauca Cana llactai. Cana Galilea partii tiaca. Jesuspa mama chi borai tiauca. 2 Jesus pai yachachishca runaunandi borama convirashca anauca. 3 Borai, vino pishijpi, Jesuspa mama paita nica: Vino illan. 4 Jesus paita nica: Huarmi, imarasha casna rimahuangui? Nuca horas chara mana pactamunzhu. 5 Paihua mama sirvijgunama nica: Tucui pai ima rimash- caras ranguichi. 6 Chihui socta atun rumi quisauna tianauca, judioguna armana yachai tono, caran quisa quinsa manga tupu aca. 7 Jesus paigunara nica: Quisaunara undachichi yacuhua. Shinajpi undajta undachinauca. 8 Shinajpi paigunara nica: Llucchichi cuna; borayuj duenoma apaichi. Apanaucami. 9 Cai yacumanda rashca vinora camashca huasha, borayuj dueno maimanda apamushcara mana yachasha, randi yacura llucchij sirvijguna yachanaucami, pai carira cayaca. 10 Carira nica: Tucui runa naupa punda ali vinora upichin; pactajta upishca huasha yanga vinora cun; randi can ali vinora cunagama huacachishcangui. 11 Cai naupa punda munanaita ricurinara Jesus Galileai tiaj Cana llactai rarcami, paihua sumajta ricuchisha. Pai yachachishca runauna paihuajpi quirinauca. 12 Caimanda huasha Capernaum nishca llactama irgunauca, paihua pariju paihua mama, paihua uquiuna, pai yachachishca runaunandi. Mana ashca punzhauna chihui tianaucachu. CATUJGUNARA ICHUN TEMPLOMANDA 13 Judioguna Pascua ista mayanllayauca. Jesus Jerusalennia sicaca. 14 Templo huasii huagrara borregora urpira catujgunara tupaca; shinallara cullquira turcajguna chihui tiajtas tupaca. 15 Jesusga huascaunara ahuasha azutinara rarcami. Tucui chigunara templomanda ichuca, borregounandi, huagraunandi. Shinallara turcajguna cullquira allpama talica, paiguna mesaunaras voltiachica. 16 Urpira catujgunara nica: Llucchichi cai tucuira. Nuca Yaya huasira ama catuna huasira raichichu. 17 Shinajpi pai yachachishca runauna naupa horas quillcashcara iyarinauca, imasna nin: Camba huasira llaquina tucuchihuanmi. 18 Judiogunaga paita cutipanauca, nisha: Ima munanaita ricurinara ricuchihuanguichu cai tucuira rashcamanda?


text: Quichua: Canar /1 Taita Dios quishpichisha nicugpipish, tucui mashna juchayu cashcamantami, paimanta caruyashpa causacushcanchi. Tucuimanta yallica, gentecunapa shungumi llullana, imapish mana alli yuyaicuna jundaca can; Ima shina cashcataca, pi mana yachanchu. Tucui nucanchimi, millana ungui japishca shina cashcanchi; Nucanchi allita ruhuashcapish, mapa llachapa shinami cashca. Tucui nucanchimi ovejacuna chingarig shina, nucanchi quiquin munashcata ruhuashpa chingarishcanchi. Maijanpish mana cutin huacharigca, Taita Dios ima shina mandacugtaca, manata ricungachu. /2 Gentecunamanca, mana allipi purinaca alli nan shinami ricurin; Ashtahuanpish chai nanllatami huanuimanca apacun.


text: Quichua: Imbabura Lord's Prayer Imashnami can munashcashna jahua pachapi pajtachinajun, shinallatami cai pachapipash can munashcata rurachun munanchi. Nucanchi micushpa causachunga, cunan punllagupash carahuai. Nucanchita imatapash nalita rurajcunataca nami perdonarcanchi. Shinallata nucanchi ima juchata rurashcatapash perdonahuai. Juchata rurachun yarichimujpica, ucha jarcahuangui. Ima nalimandapash alichihuangui. Canmi causaita causaicaman mandashpa tiyajungui, ninan ushaitapash charijmi cangui, ninandami alicachi tucujungui. Amen.


text: Quichua: Canar Luke 1 Taita Dios quishpichisha nicugpipish, tucui mashna juchayu cashcamantami, paimanta caruyashpa causacushcanchi. Tucuimanta yallica, gentecunapa shungumi llullana, imapish mana alli yuyaicuna jundaca can. Ima shina cashcataca, pi mana yachanchu. Tucui nucanchimi, millana ungui japishca shina cashcanchi. Nucanchi allita ruhuashcapish, mapa llachapa shinami cashca. Tucui nucanchimi ovejacuna chingarig shina, nucanchi quiquin munashcata ruhuashpa chingarishcanchi. Maijanpish mana cutin huacharigca, Taita Dios ima shina mandacugtaca, manata ricungachu. Gentecunamanca, mana allipi purinaca alli nan shinami ricurin. Ashtahuanpish chai nanllatami huanuimanca apacun. Maijanpish Moises mandashcacunata tucui pagtachicushpapish, shug mandashcata mana pagtachishpaca, tucui mandashcacunata mana pagtachishca shinallatami tucun. Pipish Moises mandashcacunata pagtachishpalla, Taita Dioshuan alli tucusha nishpaca, mana alli tucunchu. Jesusca cashnami nirca: "Nucami Diosmantata huillag, paipaman pushag, shinallata causaita cugpish cani. Nucallamantami, Taita Diospaman chayangacuna." Cai pachapi causagcunata quishpichichunca, Jesusllatami Taita Diosca cacharca. Chaimanta nucanchita quishpichingapaca, shugta quishpichigca mana tiyanchu. Taita Diosca, cai pachapi causagcunata mai c'uyashpami, paipa shuglla Churita cai pachaman cacharca. Pipish paita crigca ama chingarishpa, huinai causaita charichunmi, chashnaca cacharca. Tucui nucanchimi ovejacuna chingarig shina, nucanchi quiquin munashcata ruhuashpa chingarishcanchi. Chashna cagpipish Mandag Taita Diosmi, tucui nucanchi juchacunataca paiman apachirca. Apunchi Jesucristo mana juchayu cagpipish, Taita Diosca nucanchi juchacunamantami llaquita apachun curca. Shina cagpica Jesusmantami, Taita Dioshuan alli tucunchi. Jesucristoca, nucanchita Taita Diospaman pushangapami, manapish juchayu cashpa, nucanchi juchacunamanta shug cutilla huanurca. Mandag Taita Diosca paipalla causagcunataca, ima mana allipi urmanamantapish huacaichinmi. Ashtahuanpish paita mana cazugcunataca, taripana punzhapi llaquichingapami. Satanas pandachisha nicugpipish, Jesusca chai llaquicunata apashpami atirca. Chaimantami ima millaipi nucanchi pandarichunpish, mana saquinga. Paimanta Taita Diosman cuchuyagcunataca, Jesusca quishpichicunllami. Paicunamanta Taita Diosman manangapapish, paica huinai huinaitami causacun. Imatapish ruhuai pudig Taita Diosmi, cancuna ima millaipi urmachunca, mana saquin. Shinami cancunataca, ima millaimanta chuyayachishca, cushillata paipa sumaimana achiglla naupamanca pushanga. Juchayu cashcamanta llaquirishpa Taita Diosman mana cutirishpaca, tucuillatami huanushpa, llaquita apanguichi. Apunchi Jesucristota cri. Paita crishpami, canpish camba tucui familiapish quishpiringuichi. Taita Diosca, shugllami tiyan. Taita Diosmanta gentecunahuan, gentecunamanta Taita Dioshuan parlagpish, shugllami tiyan. Paica, runa tucusha Apunchi Jesucristomi. Taita Diospa naupapi mana juchanchishca cangapaca, tucui shunguhuanmi crina can. Shinallata quishpiringapaca, quiquin shimihuanmi Jesusta crishcataca huillana can. Chaimanta: "Jesusca, nucata mandagmi" nishpa, camba shimihuan huillashpaca, shinallata huanushcacunapa chugpimanta Taita Dios Jesusta causachishcata tucui shunguhuan crishpaca, quishpiringuimi.


text: Quichua: Chimborazo 1st John /1 Cancunamanca chai manaraj ima tiyajpi tiyajmantami quillcanchij; Paitaca nucanchij nahuihuan ricurcanchijmi, uyarcanchijmi, pai ima shina cajtapish alli ricurcanchijmi; Nucanchij maquihuan japircanchijmi, Paica causaita cuj Rimashca shutimi. Causaita cujtaca Dios nucanchijman ricuchijpimi ricurcanchij; Paita ricushcatapish paica huinai causaita cuj cashcatapish huillajcunami canchij; Paica Yayahuanmi cashca; Paica nucanchijman ricurishcami. Taita Dioshuantaj paipaj Churi Jesucristohuantaj nucanchij shuj yuyailla cashca shinallataj cancunapish nucanchijhuan shuj yuyailla cachun nishpami, imata ricushcata uyashcataca cancunamanca huillacunchij. Chashna cajpimi caicunataca cancunamanca cushijlla cachun nishpa quillcanchij. Jesucristo nucanchijman yachachishcatami cancunamanca huillacunchij; Cai huillanaca cashnami: Diosca achij luzmari, paipica ima amsaca mana tiyanchu. Paihuanmi shuj yuyailla canchij nishpapish, amsallapitaj causashpaca, mana llullashpa huillashcapi nishcata mana rurashpaca llullanchijmi. Diosca luzpi cashca shinallataj nucanchijpish luzpi causashpaca, caishuj chaishujhuan shuj yuyaillami canchij; Chashna cajpica Diospaj Churi Jesucristopaj yahuarmi nucanchij tucui juchacunataca anchuchin. Ima juchata mana charinchijchu nishpaca, nucanchij quiquinllataj umarishca tucushpami chashnaca ninchij; Chashna cajpica mana llullashpa huillashcapi nishca shina causana yuyaica nucanchijpica mana tiyanchu. Shina cashpapish nucanchij juchacunata huillajpica Diosca imatapish pajtachij, cashcata ruraj cashcamantaca juchacunataca perdonangami, tucui ima millaitapish anchuchigami. Mana ima juchayuj canchijchu nishpaca, Diostamari llulla cashcata ruranchij; Paipaj Shimi nishca shina causana yuyaipish nucanchijpica mana tiyanchu. /2 Nuca c'uyashca huahuacuna, cancunaca ima millaita ama rurachun nishpami caicunataca quillcani; Shina cajpipish maijanpish ima millaita rurashpaca, Yayahuan rimajta charinchijmari; Paica imatapish cashcata ruraj Jesucristomi.


text:
Q'illay
Q'illay (latin simipi: metallum) nisqakunaqa lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas pusaykuq qallawa imayaykunam. Huk q'illaykunaqa allpapiqa llump'ayllam, huktaq t'inkisqam chuqin, icha iskay rikch'ayniyuq chuqim.
Mana q'illaywan ruranakuspa q'illayqa iliktrunkunata qupuspa pusitiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, mana q'illaytaq niyatiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun. Q'illayqa manam iñuwatachu rurakun.
Q'illaypuraqa mana chaqllisinchi ruranakuspa q'illay chaqrusqa (ahinataq champi hukkunapas) ruranakunku.
Aswan runap llamk'achisqan q'illaykuna kaymi:
- Quri
- Qullqi q'illay
- Anta
- Qullqiya
- Yaku qullqi (Puriq qullqi)
- Chayanta
- Titi
- Khillay


text:
Albert Einstein
Albert Einstein sutiyuqqa (*14 ñiqin pawqar waray killapi 1879 paqarisqa Ulm llaqtapi, Alimanyapi - 18 ñiqin kantaray killapi-1955 wañusqa Princeton llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk Alimanyayuq, mama llaqtanmanta ayqirqaspataq Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq pachaykamay yachaq runam karqan.
Sapsi pachapi tiyaq chimpaykuna nisqa ñasatam kamarirqan.
Hudyu aylluyuq kaptinsi, Adolf Hitlerpa Nasyunalsusyalistankunas Alimanyamanta ayqichirqan.
1921 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Eltern Hermann Einstein (*30 Chakra yapuy killa 1847 Buchau, Württemberg - †10 Kantaray killa 1902 Mailand llaqtapi). Mama: Pauline Einstein (* Koch; 8 Hatun puquy killa 1858 Cannstatt, Württemberg - †20 Hatun puquy killa 1920 Berlin llaqtapi).
Warmikuna: Mileva Marić / Elsa Löwenthal
[allichay] Suñaykuna
- Nobel Suñay Pachaykamaypi (1921)
- Medalla Copley (1925)
- Medalla Max Planck (1929)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Albert Einstein.
[allichay] Kastilla simipi
- Premio Nobel de Física en 1921
- El mundo como yo lo veo (Ensayo) Albert Einstein.
- Varios libros de Einstein en castellano
- ¿Fue Einstein un extraterrestre?
- Sobre la Teoría de la Relatividad (ebook)
- Escrito socialista de Einstein
- Biografía de Einstein


text:
Santu
Santu (qhari) icha Santa (warmi) nisqaqa - latin simimanta: sanctus, sancta; grigu simipi: άYιoς, άYιa [ágios, ágia]; iwriyu simipi: קדש, [qodesh] - kristiyanu inlisyapi Dyuswan allinta kawsaq iñiq runam, willka hina.
Apustul Pawlu nisqankamaqa llapa Dyuspi iñiq runaqa santum, mana chay allin rurayninkunaraykuchu, ichataq Dyuspa grasyallanraykum.
Kathuliku Inlisyapiqa Hatun Papam Dyuswan allin kawsayniyuq runakunata "santu runam karqan" nispa santuchan (kanunisasyun), Dyuspa yanapayninwan achachillakunata ruraptinmi icha Dyuspi iñiyninrayku sipisqa (martir) kaptinmi.


text:
Misk'i
- Misk'i nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Misk'i (sut'ichana) rikuy.
Misk'i nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa ñawpaqninpi, ñawch'inpi mallisqa. Achka k'illimsayakukunam misk'i q'aparniyuq.
Kaymi huk misk'i kaq imayaykuna:
- Asukar icha Wiru misk'i (sakharusa, sacarosa): wayukunapi, misk'i wirupi
- Uwas misk'i (glukusa, glucosa): wayukunapi
- Wayu misk'i (fruktusa, fructosa): wayukunapi
Kay imayayniyuq mikhunakuna misk'i q'aparniyuqmi, ahinataq:
- Wayukuna (uwas misk'iyuq icha wayu misk'iyuq, icha iskaynintinniyuq)
- Palanta
- Muntipuquy
- Pira
- Sirwila
- Rinda
- hukkunapas
- Misk'i wiru (asukarniyuq)
- Lachiwa misk'i (ch'irkusqa uwas misk'iyuq, wayu misk'iyuq)
- Tukuy añakakuna (asukarniyuq)