text:
kallariy yuyay
2008 Watapak Mamakamachiypi nikuk shina, ayninakushpa arinishkata rikuchik kan, ashtawankarin tukuypimi kan. Kaytaka mana kamachikunalla pushanata charinchu, tukuy runakuna awkikashpa pushachun mashkaytukunmi; runakuna, ayllullaktakuna, llaktakuna, sapillaktakunapash ushayta charinmi. Llaktakuna, runakuna kimiri ushaypi kanaka paskarirkami, 18 watata manarik charikkuna, ñukanchik llaktamanta llukshishpa rik mashikuna, karu llaktakunamanta shamukkuna, awka mishukuna, chapakuna, maykan wichkaywasipi kawsakkunapash apuchinata ushanmi. Ayllullakta ayninakuy, llakta ushaykunata paykunallatak chaypi kachun shuk kutin riksirika kallarimi kan, kaypika mana shuklla ruranachu kan. Kunanka tukuy llaktakuna, ayllullaktakuna, llaktayukkuna, sapillaktakuna yuyashkata chashkirishpa chaypi kanata ushanmi. Mamakamachiy ukupi kashpami: tukuylla, llankayñanpi kullkita mashnayachik, mañaymashkayta, alli mama allita rikunata tukuymi ushan, shinallatak tukuylla llaktayta rikunapash, tukuy imalla rurashkakunata rikurayana pachami kan. Tukuykuna tantanakushpa ñawpakman tantadarishpa apanakuyta sichiyachina, maykanpash kay ushayta pushak runakunata kushiyachina, tantanakuykunata, tukuy llaktakuna, ayllullaktakuna, llaktayukkuna, sapi llaktakuna paykunallatak chaypi kachun, shina ñukanchik Mamallaktata pushashpaka tukuy ayllukunami ñukanchik llakta mayman chayanakashkata yuyarinka. Mamallaktapak kimirina ushayta charik kamachikkunaka llaktayukkuna, tantanakuykuna chaypikachun mana harkashpalla yanapanatami charin, tukuy ayllukuna tantarishpa yuyariskaman willanami kan. Chaypakka tukuy ayllukuna riksinatami charin, ñawinchinata kamachishpa kay llaktapi shayachinami kan; shina imashina tukuy ayllukuna kawsakukta riksinami kan. Tukuy Mamallaktatapi kullkikunawan imashina llankakukta yachanami kanchik, shinallatak imashina ñukanchik pushakkuna maykanta akllariypi kariwarmi akllashka kachun rikunami kan.


c: text/html

text:
Willy Brandt
Herbert Ernst Karl Frahm, Willy Brandt sutiyuq runaqa (* 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1913 watapi paqarisqa Lübeck llaqtapi - † 8 ñiqin kantaray killapi 1992 watapi wañusqa Bonn llaqtapi)
1957 watamanta 1966 watakama Berlin kurakan.
1969 watamanta 1974 watakama kunti Alimanya mama llaqtap kansillirninmi kachkan.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1971 watapiqa chiqniq.
Mama: Martha Frahm, Tayta: John Möller
Warmikuna: Carlotta Thorkildsen, Rut Bergaust wan Brigitte Seebacher.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Willy Brandt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Manuel Belgrano
Manuel José Joaquín del Corazón de Jesús Belgrano sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin inti raymi killapi 1770 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - 20 ñiqin inti raymi killapi 1820 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi), Arhintinu mama llaqtaq Taripay amachaq, awqaq pusaq pulitikupas, Uralan Abya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Arhintinapaq, Buliwyapaq, Piruwpaqpas.
Tayta: Domenico Peri (Pérez).
Warmi: María Josefa Ezcurra.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Manuel Belgrano.
- Instituto Nacional Belgraniano
- Sintesis sobre la vida de Manuel Belgrano


text:
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes y Saavedra sutiyuqqa (* 29 ñiqin tarpuy killapi - 1547 Alcalá de Henares llaqtapi paqarisqa - † 22 ñiqin ayriway killapi -1616 Madrid llaqtapi wañusqa), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Don Quijote nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- La Galatea (1585)
- El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha (1605)
- Novelas ejemplares (1613)
- Rinconete y Cortadillo.
- .La Gitanilla
- El amante liberal
- Rinconete y Cortadillo
- La española inglesa
- El licenciado Vidriera
- La fuerza de la sangre
- El celoso extremeño
- La ilustre fregona
- Las dos doncellas
- La señora Cornelia
- El casamiento engañoso
- El coloquio de los perros
- Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha (1615)
- Los trabajos de Persiles y Sigismunda (1617)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan
- Pin karan, imatan ruwaran, Manchay rihsisqa tukuy yallipah / Miguel de Cervantes Saavedra


text:
Servindi, 12 de abril, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 12 de abril, 2010 (archivo mp3, 7 minutos, 50 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqse muyuntinpi willakuykuna
Ecuador suyumanta.- Chay Comision Especializada nisqan qheparichin “Ley Organica de Recursos Hídricos, Uso y Aprovechamiento del Agua” nisqa qelmanta rimanakuyta, imaraykuchus llapamanta runakuna sayariqtin.
Cumbre Climática nisqamanta.- Bolivia suyus llapan suyukunmanata chaupin kanqa, hamuq Conferencia Mundial Sobre Cambio Climático aparikuy quinrayta. Ñan qelqancharichikukuña, qanchis waranqa pasmin runakuna.
Panamá suyumanta. Gobiernoq mineriata aparikunanpaq yuyaykamusqanqa manan allinchu nispan nichikun pachamamamanta sayapakuq wayqekunawan, sinchi phirukunas kanman nispa.
Colombia suyumanta.- Emberé ayllukunan willrikamunku, paykunas sipisqa, qhamisqa, ñaq’arichisqa, qatipasqa rikukunku gobiernoq soldadunkunawan hinallataq, Chay Estados Unidos suyumanta mineria empresa Muriel Mining Corporation nisqapiwan.
Chayllan avion patamanta ninata kachayamusqaku, Alto Guabal aylluman, Uradá Jiguamiandó llaqtapi.
Brasil suyumanta.- Ministerio Publico nisqa Brasil suyumantan mañarikamun, qechupusun permiso nisqata chay Hidroeléctrica Belo Monteman qosqankuta, sinchi mana allin yunkapaq kaqtin.
Brasil suyumanta Fisclakunan qollochipunku, ruwaykunapaq licitacion nisqa aparikunanpaq qarqan kunan iskaichunka phunchay abril killapaq, chaypin tarirusqaku pusaq juchata mana allinchu qasqa, hinaspais, mana Mama Qelqahuan tupanchu.
Ecuador suyumanta.- Ecuador suyu humalliq, Rafael Correa waiqen mana chaskimunchu chay Tribunal Internacional nisqaq kamachimusqanta, chaypin Chevron empresaman sayakuy lloqsimusqa, gobiernowanmi qanchis waranqaq waranqanta pagachikuyta munasqaku.
Bolivia suyumnanta.- Qayna domingo phunchaymi aparikuran kausayninkuman hina, aqllanakuy alacaldekunapaq hinallataq concejalkunapaq, Jesús de Machaca (La Paz), Pampa Aullagas (Oruro), Huacaya hinallataq Tarabuco (Chuquisaca).
Chay patanmantaqmi qallarinku “Autonomias indigenas” nisqawan, Chipaya cheqaspitaqmi qheparin iskaychunka pisqayoq punchaypaq abril quillapaq aparikunqa Corte Departamental de Oruroq mana usqhamusqanwan.
Argentina suyumanta.- Iskay chunka qanchisniyoqmanta kinsachunka phunchay kaman kay abril killata aparikunqa isqay patapi tupay Cine ruwaq wayqekunawan “II Festival de Cine de los Pueblos Indígenas de la Provincia de del Chaco” Argentina suyupi chayta chanincharimun Direccion de Cine nisqa rikunamanta Instituto de Cultura nisqa Chaco llaqtamanta, manas ichaqa llallinakuychu.
Peru suyumanta willakuykuna
AIDESEP nisqamanta.- Lima llaqtapin Fiscal Provincialmi t’eqeyapun pasaqpaq, imakunachs juchachasqa rikukuranku, chay yunqa runakuna masachaq AIDESEP nisqa humalliq wayqekuna, pakasqakunamanta, llullakuykunamanta ima.
Chay AIDESEP humalliq Daysi Zapata Fasabi, panan nimun kay teqepuywanqa, chayraqmi qallarin runata allin qhawariy, yanqapis qasin juchachasqa karanku.
Laqtawan Juchatariykunamanta.- Kay kinsa killa ujupin wanuynikuta tarpanku chunka iskayniyoq runakuna, tukuy hinantinpi llaqtaq sayariyninpi, mineriamanta sayariypitaqmi soqta runakuna wañunku, nispan nimun Beatriz Merino pananchis, Defensoria del Pueblo nisqamanta.
Proyecto Conga nisqamanta.- Sorochuco llaqtamanta runakunan Cajamarcapi, mana munankuchu chay Proyecto Conga nisqaq Qelqakuna tuparichisqanta Impacto Ambierntal nisqamanta. Tapukuy chaninchakuchun tukuy runakunata nispa.
CONACAMI nisqamanta.- Mineriaq sasachasqan ayllukuna Federación de Comunidades Afectadas por la Minería, nisqamantan nimunku watiqmantas kejakuyta churarimunqaku Proyecto Minero Rio Blanco ñaupaq karan Majaz nisqa contra, aqay Tribunal Permanente de los Pueblos nisqa juñukuyman, chay juñukuymi aparikunqa kay chunka tawayoqmanta chunka qanchisniyoq phunchay mayokillakama España suyupi.
Nota 14 nisqamanta.- Qosqo llaqtayoq Congresopi rimariq llanta tayta Victor Mayorgan jaywayamun huq Proyecto de Ley nisqata kinsa waranqa tawachunka isqonniyoq yupainiyoqta, chaypin tatichikuyta mañakushan chay Decreto Supremo 006-2007-ED nisqata, imanaqtinchus camachikun chunka tawayoq yupaillas allin profesorpaq yachaqamunapaq jaikunapaq raiku.
Chay qelqan aparikuran Nacionalista sutiyoq waiqekunaq qelqancharisqan, hinallataq llapa llaqtapi runakuna, yachacheqkunapiwan, may mañarikamusqanku raiku.
Sechura cheqasmanta.- Piura llaqtapis Sam Martin ayllu ajllariyun humalliqninkuta, chaypin Francisco Ayala Chunga humallinqa kunamanta ñaupaqman.
Ministerio Publico nisqamanta.- Tawachunka pisqayoq llaqatamanta puririq Yunka wayqekuna ukhupin Ministerio Público nisqa hummalliq panamchis Gladis Echaizmi nimun, kamarikuchun fiscales comunales nispa, chaypi ñaupa llatayoq costumbreyoq justiciata aypanankupaq nispa.
Yachanakuy.- Yunkaq sonqonpi runa masachaq, Asociación Regional de los Pueblos Indígenas de la Selva Central (ARPI S.C.) paykunan rimayta tuparachimusqaku “Pacto Político para el buen Gobierno Andino Amazónico” nisqata, imaraykuchus paikuna waqaychayta munanku astawan kausayvidankuta, hinallataq hallphankuta, tiyasqankuta, pachamamata, kunanpaq, quepa jamuq wawakunapaq.


text:
Servindi, 29 de marzo, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 29 de marzo, 2010 (archivo mp3, 11 minutos, 15 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqsemuyuntimpi willakuykuna
Teqsemuyu.- Chay Programa de las Naciones Unidas para el Medio Ambiente (PNUMA) nisqan nimun, usqhayta qhahuarisun electrónica nisqa qopakunamanta tukuy mana allintan apamun kausayvidapaq tiyasqanchispaqpas.
Chay PNUMA nisqa huq qelqata qawarichimun sinchi mana allinmi kaman chay venenuyoq qopakuna juñurikushan llaqakunapi, china india brasil suyukunapi
Rit’ikunamanta.- Orqokunapi rit’ikunas chinkaripunqa pasaqpaq pisqa otaq soqta watakunaman, nispan nimun Juan Pablo Bonilla Banco Interamericano de Desarrollo nisqapi llank’ariq wayqe.
Llikaq sonqon yachay atipay.- Chay Unión Nacional para las Telecomunicaciones nisqa hinallataq Fondo Indígena nisqapiwanmi mink’akamushanku huq yachay atipaiman, ñaupa llatayuqkunaq pueblos indígenas paykunaq derechunkunamanta, llikaq sonqonta willakuykunamantawan.
Chaypaqmi qelqanchayta chasquimushanku kay marzo killa tukuy kama.
Comision Interamericana nisqamanta.- Asháninka masachaq, Central Asháninka del Rio Ene (CARE) nisqamanta wayqekuna kejakamunku Washinton Estados Unidos suyupi imaraikuchus mana allinchu chay Proyecto hidroeléctrico Paquitzapango chayta.
Chay proyecto nisqas chunka ayllunaq patanpi aparikunqa, ene nisqa mayuq purisqan huayq’uta.
Chaypin isqay waranqa taitamamakunata wawakunantin sasachasqa rikukunqa nispan nimun chay CARE nisqamanta wayqekuna, Comision interamenricana de derechos humanos nisqa huñukuypi.
Haití suyumanta.- Republica Dominicana humalliq Leonel Fernandez hinallataq Organización para la Agricultura y la Alimentación (FAO) nisqamanta, Jacques Diouf, paykunan yuyaykamunku, chaqra llankariyta pisi phunchaykunallapi wiñaq mikuykunata, yarqay llallinapaq haqay Haití suyupi, paikunan cushkanintin llaqta yarqaypi rikukunku.
Ecuador suyumanta.- Chay Organización Acción Ecológica nisqan llakisqa willakamun imaraikuchus Ecuador suyu gobierno tecnología atómica o nuclear nisqata apamuyta munan.
Chay t’ojaykunaqa sinchi mana allintan apaunman kausayvidapaq mijuykunapaqpis aqay Cordillera del Condor cheqaspi.
Colombia suyumanta.- Chay Organización Nacional Indígena de Colombia (ONIC) nisqamantan wayqekunan puririnku Europa suyukunata, llaqtayku runakuna chinkapushayku, chaipaqmi yanapakuyta mañarikushayku nispa.
Brasil suyumanta.- Chay Organización Salva la Selva nisqa wayqekunan willakamushanku imaraikuchus mana allinchu kanman sichus aparikunqa chay represa hidroeléctrica uno qochañaq Xingú mayupi chayta.
Paykunan nimunku chay unu qochañaykunaqa sasachaytan apamunqa Matogrosso hinallataq Pará llatakunapi Brasil suyupi.
Bolivia suyumanta.- Bolivia suyu humalliq Evo Morales wayqen nimun, reqsechinqas Naciones Unidas nisqaman, huq rimariyta, “runaq kausayninpaq derechunmi unuqa” nispa, hinallataq mink’arikamun teqse muyuntimpi waiqekunata, juñulla chayta mañakusun nispa.
Teqsemuyu.- Tiempo qhawariq Organización Meteorológica Mundial nisqamanta Geaelle Sevenier, paymi nimun; qayna iskay waranqa isqunniyoq watan karqan aswan qoñe wata, pisqa watamanta, waranqa pusaqpachaq pisqachunaqa watapi yupaiyta kallarisqanmanta pacha.
Teqsemuyu.- Pachamamaq qoñerepusqan raykun, World Wildlife Fund (WWF) nisqapi juñurisqa wayqekunan mast’arimunku, “Campaña la hora del Planeta 2010” nisqata
¿Imataq chay la hora del planeta nisqari?, lluymi luz k’anchayta sipipusun kay sabado isqaychunka qanchisniyoq pùnchay, pusaq horas phasminmanta, isqon horas phasmin kama, ch’isinta.
Perú suyukunamanta willakuykuna
Ñaupa llaqtayoq wayqekunamanta, pueblos indígenas nisqamanta.- chunka iskayniyoq llaqtaq kamachinpi pururiq wayqekunaq willakusqantan rikurichimunku,
Imaraykuchus katinajasqa rirkukuranku llaqtawan kushka sayarisqankunmanta. Chaytan chaninchamunranku yunka runakuna masachaq Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana (AIDESEP) nisqawan hinallataq mineriaq sasachasqan ayllukuna (CONACAMI) ima
“La idea es perseguirlos”,“Yuyaykuyqa qatipaimi”, sutiyoq qelqan apamun Alberto Pazangoq, Teresita Antasu, Saul Puerta, Cervando Puerta, Sixto Alverca, Mario Tabra, Magdiel Carrión, Daysi Zapata, Nora Melchor, Zebelio Cayap, Rolando Huaracca, hinallataq Valeriano Ccama wayqekuna panakunaq willakusqakuta.
Petroleo pusana oleoducto nisqamanta.- Perenco sutiyoq ingles llaqtayoqwan francés llatyopiwan masachasqa empresan nimun, Amazonas llaqtapis pusarinqaku oloeoducto nisqata, mana tupayachikuq runakunaq tiyasqankuta mana kasuspa.
Chay empresan willakamun imakunas mana allinchu kanman chayta, ichaqa manan rimarinkuchu chay pueblos aislados nisqa manatupayusqa runakunamanta. Chaytan reqserichimun Survival nisqa wayqekuna.
Hidrocarburos nisqamanta.- “Políticas Energéticas y Amazonía ¿Qué nos espera?” nisqa rimanakuymanta yachaqkunan llakirisqa nimunku manan allinchu chay yauraq qosñi, gas nisqata gobiernoq hawa suyukunaman apayta yuyayuqanqa, aswanmi llaqtanchisparaq aypachimunan nispa.
Redd nisqamanta.- Qayna iskaychunka tawayoq p’hunchay marzo killatan Sociedad Peruana de Derecho Ambiental (SPDA) wayqekunan rikuchimunku “REDD en el Perú: Consideraciones Juridicas para su implementacion” nisqa qelqatamait’uta, Jose Luis Capello hinallatq Milagros Sandoval, paykunaq qelqarimusqanta.
Chay qelqan qawarichimun, ima qelqakunawansi qollochisunman yunqapi mallki kunpaykunata hinallataq millay qosñikunata ima.
Oxapampa chiqasmanta.- Oxapampa Pasco llaqtapis mayu aparapun Villa America sutiyoq llaqtachata, Palcazú chiqaspi, saqeyuntaq kinsachunka iskainiyoq taitamamakunata wawakunantinta mana imayoqta, hinallataq sasachaykun pusaq chunka tawayuq wayqekunata.
Bagua nisqamanta.- Awajun runakuna humalliq wayqe, Jesús Manases, paymi nimun, kay killa tukuypaqsi tukuyapunqaku Curva del Diablo nisqapi qayna pisqa p’unchay junio killata tukuy imakuna karqan chay taqweriykuna.
Manases wayqen llanqarishan Mari Carmen Gomez panawan paikunan juñushanku tukuy willakuykunata, chay gobiernoq churamusqan t’aqweriq comision nisqas mana llapantachu churamunku, qayna chunqa iskayniyoq enero killapi hayhuayamusqanku qelqapiqa.
Pachaq pusaqchunka tawayuq lote yupaimanta.- Yaqa waranqa runakunan qayna iskaichunka kinsayoq p’unchay marzo killata, manan munaykuchu chay PeruPetro nisqa empresaq petroleo qawarimusqanta nispa.
Chay sayariymi aparikuran, San José de Sisa, plasapi juñunayukuspanku soqtachunqa kuraq oraganizacionkunamanta wayqekuna. Paykunan kutichiranku imaraikuchus chay empresa waquichiran willakuykunata aqay municipalidad wasipi.
Chay sayariypin nimunku mana munaykuchu chay petroeo maskaq empresakunata, Narajos hap’iy Rioja llaqtamanta Puerto Rico hap’ìy Picota llaqtakama.
Huallaga nisqamanta.- Sinchi paraysi Huallaga mayuta yaparanpun, chay raykun challwakuna wañurayun. Chaymi chay huallaga mayuq apamusqan rikhuriyun ashqa wañusqa challwakuna.
Justicia nisqamanta.- Isqon wata hunt’a juiciopi puriq aqay Mayoc hinallataq Daza San Mateo de Huanchor nisqapi wayqekunan chayraq uyarinqaku “sentencia judicial” nisqata, delitos ambientales qellechaykunamanta juchachasqa Mineria Lisandro Proaño S.A. empresapaq.
Kay chunka suqtayoq p’unchay abrill killan qanqa huq hatun suyasqa p’unchay pobre waqcha comunmerokunapaq, chaypin Margarita Pérez Anchiraico pana, kejakuyta churakamaurqan. Chay raykun Matucana llaqamanta Juez Mixto kamachimun chunka suqtayoq p’unchay abril killata ñawincahuchun chay sentencia nispa.
Afroperuanos nisqa wayqekunamanta.- Monica Carrillo, aqay Centro de Estudios y Promoción Afroperuanos (LUNDU) nisqa humalliq panan llakisqa willakamun imaraykuchus qelqamayt’upi willakuykuna, radiokunapi televisionpi ima, sinchita cheqnekuyta t’utuchimunku chay África suyumanta paqariq huq hina riqchayniyoq wayqepanakunapaq.
Malqui chaqllakunamanta.- Delitos Ambientales nisqamanta Fisalian qechuramun haqay empresa Proyecct World Green Perú nisqaq mallki cuchusqankunata, chaypaqmi willarikamuranku “Puerto Azul” ayllumanta wayqekuna Padre Abad hap’iypi, Ucayali llaqtapi.


text:
Hipólito Yrigoyen
Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Irigoyen, Hipólito Yrigoyen sutiyuq runaqa (12 ñiqin anta situwa killapi 1852 watapi paqarisqa Balvanera de Buenos Aires llaqtapi - † 3 ñiqin anta situwa killapi 1933 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu taripay amachaq, pulitikupas runam karqan.
1916 watamanta 1922 watakamaqa José Uriburu sutiyuq karqan, 1928 watamanta 1930 Marcelo de Alvear.
Iskay kuti Arhintinap umalliqninmi akllasqa karqan: 1916, 1928 musuqlla umalliq tukurqan
Tayta: Martín Yrigoyen Dolhagaray, Mama: Marcelina Alem.
Warmikuna: Luisa Bacichi de Yrigoyen
Wawakuna: 1 Elena
Yachaywasi: Colegio San José de Buenos Aires.
Alma mater: Universidad de Buenos Aires.


text:
Fernão de Magalhães
Fernão de Magalhães (kastilla simipi: Fernando de Magallanes) sutiyuq runaqa (* 1480 paqarisqa Ponte da Barca; † 17 ñiqin ayriway killapi 1521 watapi wañusqa Cebu wat'api) purtuyis hatun wamp'u pusaq, tariykuqpas karqan, Ispañap qhapaqninkunapaq wamp'uq. Ñawpaq tiksimuyu iruru puriyta pichqantin wamp'unwan qallarispa, manas tukuchirqanchu, maqanakuypi Cebu wat'api wañuchisqa kaspa. Hukllas wap'un - Victoria ("atipay") sutiyuq - Ispañman kutimurqan. Chaymantaqa Antonio Pigafetta sutiyuq masinsi willarqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Fernão de Magalhães.
- Biografía de Magallanes
- Tripulación de la Expedición de Magallanes — Elcano
- Primera circunnavegación a la Tierra. Crónica de una odisea
- Relazione del primo Viaggio intorno al Mondo, por Antonio Pigafetta, crónica radio en 15 episodios. Ransis simipi, Pigafetta-p qillqasqanmanta t'ikrasqa. CD-MP3.


text:
Lam Fa B˙scame, en tu soledad Sol Mim Lam Mientras yo te pueda esperar Lam Pero no vengas, Fa Si me vas hacer sufrir Sol Mim Lam Pero no vuelvas si te vas a marchar. Fa Sol Lam Amar kirihua michu mamita Fa Sol Lam Ama yaquita pamuchu (bis). Lam Tus sentimientos Fa Pichan kuti mucaku Sol Mim Lam Pichan manapas awan˝amakachu Fa Maytanrinchi yaulsaurofi So Mim Lam Maytanrinchi mananyacha˝inchu.
Intermedio: Fa-sol-lam (4veces).
Fa Mim Kutikuy, kutikuy
Fa Mim (Sol-Lam) Kutikuy mamita aman kirihuanchu (bis).


text:
Yaku wapsi
Yaku wapsi nisqaqa wapsi kachkaq yakum.
Yaku wapsiqa tukukun yaku alli-allimanta wapsiyaptin - mana q'uñi kaptinpas - icha q'uñisqa kaspa t'impuptin yakup wapsichana iñunpi (100 °C).
Wayra pachapipas yaku wapsi kanmi. Chay wayra pachapi kachkaq yaku wapsi chiriyachkaspaqa, puriqllayaspa sut'uchakuna tukuspa phuyu tukukun.
Runakuna yaku wapsitaqa yaku wapsi kuyuchinapim, yaku wapsi anta kuyupipas llamk'achin.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yaku wapsi.


text:
Machu Pikchu
Machu Pikchu icha Patallaqta[1] nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Machu Piqchu icha Machu Pijchu), Piruwpi, Qusqu suyupi kaq mawk'a llaqtam, Inkakunap qhipaq pukaranmi karqan.
Machu Pikchuqa mama quchamanta 2,430 mitrum aswan hanaq. Qusqu llaqtamantaqa 70 km karum.
Manam hayk'appas Ispañamanta awqakuna chay llaqtata tarirqaptinku, chinkaykurqan. 1911 watapi USA-manta wiñay kawsay yachaqmi, Hiram Bingham, tarirqan. Kunanqa tukuy tiksi muyumanta Piruwman hamuykuq karu puriqkunap lliwmanta aswan watukusqanmi llaqta.
1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
2007 watapi 7 ñiqin anta situwa killapi p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Machu Pikchutaqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Saywitukuna
-
-
-
Willkamayu qhichwapi tiyay
[allichay] Kaypipas qhaway
- Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
- Wayna Pikchu
- Inka
- Pachakutiq Inka Yupanki
- Wayna Pikchu
- Chuqik'iraw
- Willkamayu
- Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Piruw):
- Naska siq'ikuna
- Wantar Chawin
- Muchik
- Lima (Mawk'a llaqta)
- Ariqipa (Mawk'a llaqta)
- Karal
- Chan Chan
[allichay] Pukyukuna
- ↑ «Machu Picchu se llamaba Patallaqta: Una historiadora basa en un documento del siglo XVI el descubrimiento del primer nombre de la ciudad inca», El País, 2012-03-19.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Machu Pikchu.


text:
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) IUCN nisqaqa mamallaqtapura sallqa amachay tantanakuymi, 5 ñiqin kantaray killapi 1948 watapi Fontainebleau llaqtapi (Ransiyapi) kamarisqa. Uma tiyayninqa Gland (Suwisa) llaqtapim.
IUCN nisqaqa Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqatam ruraykun. Amachasqa sallqa suyukunatam ñiqichan.
[allichay] Wankurisqakuna
- 84 mamallaqtap ministiyunkuna,
- 108 mamallaqtap tantanakuyninkuna,
- 831 mana mamallaqta tantanakuykuna (NGO),
- 33 wakin tantanakuykuna.
[allichay] Huñunakuykuna
Llapa tawantin watapim huñunakunku.
[allichay] Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyupi Chikichay Patantin
Kaymi Chikichay patakuna:
- EX Extinct (Wañusqaña rikch'aq)
- EW Extinct in the Wild (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
- CR Critically Endangered (Ancha chikichasqa rikch'aq)
- EN Endangered (Chikichasqa rikch'aq)
- VU Vulnerable (Chullchu rikch'aq)
- NT Near Threatened (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
- LC Least Concern (Mana llakiq rikch'aq)
- DD Data Deficient (Mana kaq willaykuna)
- NE Not Evaluated (Mana k'uskiykusqa)
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- http://www.iucn.org/ (inlish simipi)


text:
Yumay
Yumay nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.
Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun.
Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.
Runa hinam uywakunapas yumanakunku.
Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.


text:
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu (familia Cruciferae icha Brassicaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 338 rikch'anayuq, 3.709 rikch'aqniyuq.
[allichay] Tuktunkuna
Kintu tuktu-tuktu icha iskay kintu tuktu-tuktu manam tiyana raphiyuqchu.
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, tawantin raphimuyum, wach'illam, chakana hinam. Tawantin wayta raphinkunaqa qispillan, hinallaqtami tawantin akilla raphinkuna, iskay muyupim. Suqtantin sisa raphinkuna iskay muyupim. Hawa sisa muyuqa chutu iskayniyuqmi, ukhu muyutaq tawa suni sisa raphiyuqmi. Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi, ch'ulla icha iskay q'illayuq. Iskay puquna ruru raphim.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa murusapa suni p'uru rurum (silikwam).
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:
- k'ita yuyu (Brassica campestris)
- sitqa, yana mustasa (Brassica nigra)
- kulis (Brassica oleracea)
- nabus (Brassica rapa)
- kimpi (Coronopus didymus)
- uqi qura (Descurainia titicacensis)
- maka, hayaq willk'u (Lepidium meyenii, Lepidium peruvianum)
- willk'uyuyu (Lepidium sativum)
- hanu k'ara (Lepidium ruderale)
- ch'inkil, uqhururu (Nasturtium officinale)
- rawanu (Raphanus sativus)
- yuraq mustasa (Sinapis alba)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu


text:
Mikhail Gorbachov
Mikhail Sergéyevich Gorbachev [mʲɪxʌˈil sʲɪrˈgʲejɪvʲɪʨ gərbʌˈʨof] (rusu simipi: Mиxaил CepreeBич ГopбaчëB) sutiyuq runaqa (2 ñiqin pawqar waray killapi 1931 watapi paqarisqa Stavropol (Rusiya) llaqtapi) huk rusu pulitikum. 1985 watapi marsu killamanta 1991 watapi awustu killakama Suwit Huñup Kumunista Partidunpa chawpi kumitinpa hiniral sikritaryun kaspa, 1990 watapi marsu killamanta 1991 watapi disimri killakama Suwit Huñup umalliqnin kaspa glasnost ("kunkasapa rimay") nisqawan, perestroika ("wakinchay") nisqawanpas Chiri Maqanakuy nisqap puchukaynintam qallarirqan.
1991 watapiqa Nobel Suñay Qasikaypim chaskirqan.
Tayta: Mama:
Ñawpaq warmi: Raisa Maksímovna Titarenko
Wawakuna: 1 (Irina)
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mikhail Gorbachov.
- Página oficial de Mijaíl Gorbachov (inlish simipi).
- Time 100: Mijaíl Gorbachov (inlish simipi).
- Nobel e-Museum: Mijaíl Gorbachov (inlish simipi).


text:
Paktayta wallpankapa pushay yuyaykuna
Kay Paktay yuyayta wallpayka, Rafael Correa pushaktukuna yuyaypipashmi yapa tiksirishka kan. Chaytami Ecuador llaktamanta llaktakuna akllaykunapika sinchiyachishpa arinishka. Shinami Mamallakta Pushakka llaktayukkuna munashkata paktachishpa, ima rurashka, ima llankashkatapash rikuchinami kan.
Shinallatak, Mamallakta imashina kakta sinchita rikushpa, 2007-2010 watakunapi Paktay chayanakunawan, ushaykunata allinta rikushpa tiksinkami. Shinallatak tukuypak kak llaktay yuyaykunata alli mana alli kakta, ruraykunata, llankana yuyay imashina alli paktakunata chimpapurachispami tiksiyarishka kan. Kallarimanta paktay taririmushkata kunan ushashkawan kimichishpa rikuchin.
Mamallakta, tukuypak mañaymashkaypash,2007-2009 Mamallakta llankayñan katinapika, kayta paktachinapash, chikan chikan kuskakunamanta tantanakushpami llankay wiñayta kallarirka. Kayta tantachinaka sinchimi kan. Llaktaypi, ruranaypi chanakunata tinkichikpi rikurikta mashkanaka sinchimi kan, tukuypak llankak ukukunapura ayninakushpa pushana, alli mana allita rikuna, paktashkakunatapash allikachinami tukun.
Chikan mutsurikunamanta llankayñan rurashkamanta, shuk shuk mutsuri paktayñanman llallinkapaka, sinchi llankaymi kan, shina tukuylaya mutsurikunawan tantarishpa, tinkinakushpa tukuypak kak llaktaytaka, kaya watakunapak wallpaska kachun. Shina tinkirinakuy llankayta charinkapakka, shuk shuk Hatun Pushak Ministerio tantanakuywan, katikilla mutsurikunata churanami, shina tukuylla yachanakushpa llankankapa. Chay chikan chikan mutsuri katikillakunaka tukuy mañaymashkaywan, Mamakamachiwan, Hatun Sumak Kawsayman Paktaykunawan, watan watan paktaykunawanpash tinkirina kan. Chaymi, kipa pachakunapi, katiruraykunawan, mañaymashkaykunawanpash sinchi tinkirinata ushanka. (1.1 shuyu).
Tukuypak kak mañaymashkaykunata 2013 watakaman rurankapakka, paktay tupukunata, rikuchikkunatapash, llankaykunata katinkapak, tupunkapakpashmi kan. Llankay paktaykunata rikunkapa 2008 watamanta, mana kashpaka shuk tukuri watakaman taripanakunata[2]charina kan. Chaykunaka, Tinkiwasikunapak Kamaywasikunapakpash ña allikachishka yuyaywanmi kan.
Shinallatak, Paktay yuyaywan, kamaywasi llankayñan katikuypak tinkinakuymi kan; tukuypak kak samillankaykamayuk wasikunawanpashmi pakta katina kan. Shinami Mamallakta paktaykuna, Paktay yuyay rikuchiykuna chayachun yanapan; chaypak rikuchikkunawan,kikin sapan kamaywasikunapak mañaymashwan yanaparin.
Mamallaktapak Paktay yuyayman chayana paktachinapika, Markapak, kitipak, shullkapakpash llankaymi kan; shinallatak, Mamallakta Kamachikkunapak, sami kuska llaktayukkunapash, tukuylla rikrata churashpami, paykunallatak llankayta aparina tukun.
Ashtawanpash, hamutashka yachay, rurashka, chikan chikan runakunapi rikurishka kachun, shinapash mana rikuripak unanchashka, tawka ruraykunata llaktakuna mañashka kachun. Llaktayukkuna chaypi kashapa kutintak llankashka kanka; Paktay yuyayta paktachinkapaka sami tantanakuykuna tiksishka, munashkapashmi kan. Chaymantami Paktay yuyayka llankaymanta rikurishkata llaktayukkunawan rimanakushpa tukuylla kullkiwan llankaykunata katinkapa ñankunatapash churashkami kan.
Kay chusku watapak Paktay yuyay wallpaypika maykantak kallari llankaykuna kaktami rikushpa, mashna kullkita churanatapash rikuchin. Achka yuyayta hapishpa, maykan ashtawan alli kati ruraykuna, ruraykuna kashkata; shinallatak Wasikamayuk tantarishpa katikillakunata alli kashkata rikushpami, kullkita churankuna. Kaymanta kallarishpami, tukuypak kakllankaykunata paktachinkapakka mashka kullkikuna yaykurinatami rikuna kan, Consejo Sectorial tawka sami mutsuykunata rikushpa akllashpami katikillataka rurashka kan. Shinami kay Paktay yuyaypak chikan sami mutsushka llankaykunapak chikan sami, kimirinakuyta pushak kamay wasikunamanpash, tawka ñankunata rikuchishpa, shamuk watakunapakpash kullkita pakta pakta rakirinatapash churan. Mamallaktapak kullkita charik wasipak, mashka kullkita charishka rikuchishkawanmi mashna llankaykuna rurankapa yuyayta charinata ushachin. Plan Plurianual de Inversión pushaypi allita rikushkawan watan watan imatalla llaktakunapi llanakanata rikuchin.
Mutsurikunamanta, Kamaywasipura Pushakkunalla, allikachishpa rimaririshkallaka, mana paktanchu. Paktana yuyaykunata paktachinkapakka, markakunapi, kitikunapi, sullkakunapi, ayllu llaktakunapipash, imashina chay llaktakunapi rruayta yachana kanchik; shinami ishkay ñanta charina kanchik; shukka marka, kiti llaktamanta paktana yuyaykuna Hatun Paktayta yanapankakpak; shinallatak kaymanta shuk yuyaykunawan, marka, kiti, shullka, ayllu llaktakunamanpash karankapak. Shinami Mamallaktapi, uchilla llaktakuna hatunyankakuna. 2007 watapi Ecuador Mamallakta Plan Nacional de Desarrollo kamuta rurankapak, markakunapak, llankayñankunawanmi rurashkakuna. 2009-2013 mita watapika Estrategia Territorial Nacional pushay ñanmi, Mamallakta Paktay Yuyaytaka mushukyachirka, llaktan llaktan mutsurikunata paktana yuyayman chayankapak. Kawsana llaktapimi kamachiykunata, uchilla kamachiykunata rurana kan, chaymi mashna kullkita yaykuchinata rikuchin. Kuska paktay yuyayta Mamallakta paktay yuyaywanmi mushuk Mamallakta kawsachun rikuchin. Shinami uchillasuyu katikilla paktay yuyayta killkakukpika llakta kawsakkunapak mutsuykunata rikushpa, kawsana llaktapi, karma suyukunapi illashkakunata ushaykunatapash riksishpa Mamallakta paktay yuyaytaka wallpasha katinka.
Mamallaktapi kawsana llaktatata pushay yachay ñanka llankayñanta, kawsana llaktatapash wiñariy katikuymanta chaninatami charin, kaytaka Markapak, kitipak, shulkapak kamachikkuna huntachishpa alllichinka. Kamachikkunawanpash llankankapa rurashka. Imalaya kawsana llaktapi tukuypak kak llankayta pakta pakta apanatapashmi sinchiyachina tukun.
Paktay yuyayka mana Ecuador llaktapak ayllullaktamanta, kuskapak paktay yuyaykunatalla tantachishpa yapashkallachu kan,ashtawanpash kawsana llakta mutsuykunata rikushpa, hapishpa, paykunapak yanapaywanmi wallpashka kan.
Chayta sinchiyachinkapaka, Kawsayllakta Paktay Yuyayta runa llaktakunaman ruranata yanapashka, Antisuyupak kawsana llakta wiñariy paktay yuyaykunawanpash yanapashka kan.
[2]Kay paktaykunaka rikuchikkunawan yanaparishpa Llankay Paktaytaka katina, tupuna kan.


text:
Muruyuq
Muruyuq, Muruchaq icha Tuktuyuq nisqakunaqa (Spermatophyta, grigu simimanta Eπepuatόφuta, "muru yurakuna") lliw tuktuyuq, muru icha ruru ruraq yurakunam. Lliw yurakunamanta aswan achkaqa tuktuyuq yurakunam.
[allichay] Muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
- Sikas yurakuna (Cycadophyta)
- Yinku yurakuna (Ginkgophyta)
- Akwayuqkuna (Coniferae / Pinophyta)
- Qatasqa muruyuqkuna (Angiospermae / Magnoliophyta)
- Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida)
- Kimsa khata sisayuqkuna (Rosopsida)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Cycadophyta.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ginkgophyta.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Gnetophyta.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Magnoliophyta.


text:
Zamora Chinchipi marka
Zamora Chinchipi marka nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Zamora llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Podocarpus mama llaqta parki - Yakuri mama llaqta parki
- Urqukuna: Zamora Chinchipi - Congüime
- Mayukuna: Mayu-Chinchipi mayu - Nangaritza mayu - Zamora mayu
- Quchakuna: Cisam quchakuna
[allichay] Pulitika Rakiy
Isqun kitinmi kan.
[allichay] Runakuna
Zamora Chinchipi markapiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. [1] Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:
[allichay] Suyupi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Saraguro llakta (kichwa simi)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Zamora Chinchipi marka.


text:
Sukumpiyu marka
Sukumpiyu marka nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Musuq Loja llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa suyukuna: Limunqucha risirwa - Kuyawinu risirwa - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa - Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki
- Mayukuna: Awariku mayu - San Miguel mayu - Putumayu
- Quchakuna: Limunkucha
- Phaqchakuna: San Rafael phaqcha
[allichay] Pulitika rakiy
Qanchis kitinmi kan.
[allichay] Runakuna
Sukumpiyu markapiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:


text:
Phiruru
Phiruru nisqaqa muyuriq qalla. Puchkap phirurunqa kuyuy michanwan puchkata muyurichin. Allwiyapi phirurutaq waskata pusaq qallam, aysana kallpata huk puririyman pusanapaq. Sikllalla kuyunam.
Tiyaq phiruruta kuyuq phirurutapas riqsinchik.
Iskyanintin phiruru layakunamanta allinchasqa llamk'anaqa aysana phiruruntinmi (polipasto nisqapas). Chay aysana phiruruntinpiqa waskap huk puchunqa tiyaqlla watasqam. Chay watasqa iñupiqa tukuy kallpanpa kuskan kaq hap'ikuptinmi, ima wisnutapas huqarinapaq kuskallanmi kallpawan aysana tiyan.


text:
kallariy yuyay
2008 Watapak Mamakamachiyka, Ecuador llaktapi kullki llikata, runakunata yanapak kullkita shayachin, kayka hatun paktana yuyaymi kan. Kaypachapika: ayllukunata, pachamamapi kawsashkakunata mana wakllichishpa, mana tukuchishpa, alli kawsayman yaykunata rimanakushpa paktana yuyayta kun; ñukanchikpak llakta kawsakka, suktak kullkita charik llaktakuna llapishkamanta awkikayta mana chinkana kan. Kullkita wakllichishka charikkunallata yanapashpa, ñukanchik awkita wakllichishpa kawsanata yuyan, chaymantami kunanka suktak mushuk kawsayta charinkapak, ima llakikunatapash ama charinkapak rimankuna.
Sumak kawsay tukuy runakuna mikuyta charinata nisha ninmi; kullkita charina, shinallatak ñukanchik kawsayta ashtawan achka watakunata kawsana yuyaytami charin. Tukuysami kawsay muyukuna: murukuna kashpa, yurakuna kashpa, runakuna kashpapash, llankaykunawan, pachamamawan paktapakta kanatami nishanin. Chaypakka tukuy kullki muyuytami mushukyachina kan. Kayka kullkipi, murukunapi, mikunapi, llankaykunapipash mushukyarina nishaninmi, pachamamata sumakyachishpa alli allichishpa charina kashkatami willan. Shina llaktakunata riksinkapa muyushpa kawsanatapash ninmi, tawkasami kawsayta, yurakumanta, wiwakunamanta hampita charina ninmi.
Ñukanchik kullkipa tiksita riksishpa, hawayachishpa kallarishpami shuktakyachina kan, kaypakka: kapukyachina, kutintak pukuchinata rikunami kan, runakuna alli kawsayman yaykunkapak, tukuy ayllukuna makita kushpa tiyana kan; shinallatak llaktakuna rantinpak, ñukanchik ñawpa yuyakkunapak yachaykunata wakichishpa, yachashpa charinatami yuyachin. Pachamamapi imalla tiyashkakunata wakichishpa, kaykunami ñukanchik murukunata, ñukanchik kawsaytapash wakaychishpa charirayana ninmi. Kay llaktamanta hatun kullkiyukkunapak, shuktak llaktamanta hatun kullkiyukunapak munayta sakichinami kan.
Tawka samaykuna, kaykunami alli kawsayta charinkapa apankakuna, ñukanchik kimiri ushaykunapash kullkikamachikpak ruraykuna paktapakta tukuykunapak alli kanka; chaymanta chaki sarunaka tukuykunapa paktapuralla sinchiyachishpa rurakkuna kanka ninchik, shinallatak saywashka allpa, tukuy kullkita wiñachinapak llankaykunata, kaykuna mana tiyashpami ñawpaka ñukanchik llaktata wakcha tukuchun sakishka; chaymantami tukuykuna chaypikay tukushpa kunanka arininakuna kan.
Mamallaktaka mana kullkita rikunallapak kanchun, ashtawankarin paymi tukuykunata tantachishpa kullkiwan imashina llankanata yachachishpa paktapakta rakinata charin. Chaymi kullkiwan paktakay rurashkata rikuchinkapak mutsurik kan, shuk mushuk llankayta rikuchinkapak kanka. Shinami tukuyman rakishpa ñawpa kawsaymanta kunan kikin Sumak Kawsayman chayachun ñanpi churanka. Shinallatak tukuypak rantishkakunaka, murukunata kapukyachik wasikunapi mirachinkapakmi kanka, shinami wakcha ayllullaktakunaman, kawsana llaktakunaman, kuskakunaman yanapay rikurinka; tukuyllapak llankaywasita, tukuypak llankayta sinchiyachina kanka; kaymi suyupi yaykurina tukunka, shinami kullkikunaka Mamallaktapi alli chashkinaman tankay kanka.
Mushuktashina pukuchina allpata sumak rurakunawan, sumak llankaywan tantarishpa alli pushankanpak nisha ninmi. Shinallatak kullkita charik kamaywasikunawan tantanakushpa wankurinkami; sukpaklla kakkunawan, tukuypak kakkunawan yanaparishpa, rikurayana kan; tukuylla kaykunawanmi ñukanchik llaktaka kullkikunata wakichi tukunkakuna.
Kullki muyuywan, rurakunapak yuyay ukupi, pachamamamanta yuyaypi, imashina mikunamanta llaktaymi mutsurin. Imashina mana llakita rurashpa millpuna sapimi utkashpa mutsurin, chaymanta mikuna awkikayta charinkapak sinchiyachina, kikin kullkitapash awkiyachishpa sinchiyachinami kan.


text:
Belo Horizonte
Belo Horizonte llaqtaqa Brasilpi (Minas Gerais suyupi), Amarumayu sach'a-sach'a suyupi huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1897 watapis tiksisqan.
[allichay] Wiñay kawsay
Kamasqa 12 ñiqin qhapaq raymi killapi 1897 watapi
Belo Horizonte llaqtaqa 2 385 639-chá runayuq kachkan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Belo Horizonte.
- Sitio Munisipyu Belo Horizonte
- Arquitectura Belo Horizonte - ARQBH
- Google Saywitu Belo Horizonte MG Brasil


text:
Humphrey Bogart
Humphrey DeForest Bogart, Humphrey Bogart sutiyuq runaqa (25 ñiqin qhapaq raymi killapi-1899 paqarisqa Musuq York llaqtapi, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1957 wañusqa Hollywood llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Bogartqa wañurqan 1957 watapis tunquchu apanqara unquymanta.
Tayta: Belmont De Forest, médico cirujano; Mama: Maude Humphrey, aranway pukllaq.
Warmikuna:
Helen Menken (1926-1927)
Mary Philips (1928-1938)
Mayo Methot (1938-1945)
Lauren Bacall (1945-1957)
[allichay] Suñaykuna
- Oscar Suñay (1951)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Humphrey Bogart.
- Biografía de Humphrey Bogart MundoCine
- Video


text:
- Description: Hermitage of Santa Rosa of Lima
- City : Lima
- Country : Peru
- Lithographie by : Daumont, Rue Saint Martin, Paris
- Date: XVII century
- Photographer: © Manuel González Olaechea y Franco
- Shot date : November, 6th., 2005
Willañiqip wiñay kawsaynin
P'unchaw/pacha nisqapi ñit'iy chaypacha willañiqi kachkasqata qhawanaykipaq.
Maypim willañiqita llamk'achinku
Kay rikchamanqa kay qatiq p'anqam t'inkimun:
Mayqin wikikunapi willañiqita llamk'achinku
Kay wakin wikikunam willañiqitaqa llamk'achinku:
- ca.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- en.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- es.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- fr.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
Kay willañiqipiqa aswan sapaqlla willaymi, iliktruniku rikchahap'inawanchá, iskanirwanchá icha rikcharurana wakichiwanchá yapasqa. Willañiqi chaymantapacha hukchasqa kaptinqa, huk sapaq samiqninkuna chinkasqachá.


text:
Jürgen Klinsmann
Jürgen Klinsmann sutiyuq runaqa (30 ñiqin anta situwa killapi 1964 watapi paqarisqa Göppingen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 1990 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Italyapi Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka hukniyuq kutim punkuta tariparqan. Manaña piluta hayt'aq kaspa, intrinachaq karqan, aliman mamallaqta quchuntinpaq, Bayern Münchenpaqpas.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jürgen Klinsmann.


text:
Paqpa yura rikch'aq ayllu
Paqpa yura rikch'aq ayllu (familia Agavaceae) icha Paqpa yura urin rikch'aq ayllu (subfamilia Agavoideae, familia Asparagaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 25 rikch'anayuq, 637 rikch'aqniyuq.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:
- chuchaw (genus Agave)
- chunta paqpa (Furcraea andina syn. Fourcroya andina)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Asparagaceae.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Asparagaceae


text:
Yanapa:Qillqata llamk'apuy
P'anqata hukchanaykipaq, p'anqap umanpi kaq "Qillqay" ñit'inata ñit'iy.
Llamk'ana wintanapi kaq qillqakunata munaspaqa hukchay. Qillqayniykikunata yapay.
Llamk'ayniykita tukuspaqa, "Ñawpaqta qhawallay" ñit'iy rurasqayki hukchasqakunap rikch'ayninta rikunaykipaq. Mana allin kaptinqa, musuq llamk'ana wintanapi hukchay. Allin kaptinqa, "P'anqata waqaychay" ñit'iy. Kunan waqaychasqa hukchasqa p'anqata rikunki.
[allichay] Llamk'apusqakunayuq wiñay kawsay
Wikipidiyata llamk'apuq runa (ruraq nisqa) manaraq ruraqpa sutinta quspa yaykamurqaspaqa, antañiqiqninpa IP huchhanmi llamk'apusqan p'anqap hukchay hallch'ayninpi waqaychasqa kanqa. Yaykurqaspaqa, ruraqpa sutinmi nisqa hukchay hallch'aypi rikuna kanqa.


text:
Wikipidiya:Kayqa manam Wikipidiyachu
[allichay] Kayqa manam Wikipidiyachu
- Wikipidiyaqa manam papilpi qillqasqachu. Hukchanam saqillan.
- Wikipidiyaqa manam simi qullqachu. Ama kay hinatachu qillqamuy: "T'anta (kastilla simipi: pan)", ichataq kay hinam: "T'anta nisqaqa hak'umanta rurasqa mikhunam."
- Wikipidiyaqa manam qallarina k'uskiykunachu. Ichataq huk k'uskikusqamanta willamuy.
- Wikipidiyaqa manam rimanakuna pampachu. Ari ninasunchik.
- Wikipidiyaqa manam llika t'inki, rikch'a, willañiqi qullqachu.
- Wikipidiyaqa manam priwadu nisqa runapaq p'anqantinchu. Anchayupallakunamanta qillqasunchik.
- Wikipidiyaqa manam willañiqintinchu (data base nisqachu).
- Wikipidiyaqa manam rurana kamachinachu.
[allichay] Kayqa manam Wikipidiyapaq ruraqkunachu
- Wikipidiyapaq ruraqkunaqa manam maqanakuy pampachu.
- Wikipidiyapaq ruraqkunaqa manam kamachinnaq waki ruraykachaychu.
- Wikipidiyapaq ruraqkunaqa manam runallaqta kamachina ruraykachaychu.
- Wikipidiyapaq ruraqkunaqa manam burukrasya nisqachu.
[allichay] Mana Wikipidiya hina qillqaqa qullunam
Qallarisqa qillqa manam chay hina kaptinqa, qullunanmi kachun. Chaywan kay hinam sananchasqa kanman:
- Plantilla:Qulluna: Qanchisnintin p'unchaw rimanakusqa kanqa, p'anqachus qullusqachu manachu qullusqachu kanqa.
- Plantilla:Champay: P'anqa utqaylla qullusqa kachun.


text:
P'uchqu
- P'uchqu q'apar nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Chaqllisinchipiqa P'uchqu nisqakuna prutunkunata quykuq imayaykunam. P'uchqu llipt'a ruranakuy nisqapi p'uchquqa llipt'aman prutuntam (yakuchaq pusitiwu q'ipisqa iñukuta) qun. P'uchquwanqa yaku iñuwa llipt'a hinam ruranakun, idrunyu q'ipisqa iñuwa (H3O+) tukuspa. Chayrayku p'uchqu yakuwan chulluchisqaqa qanchismanta pisim pH chani nisqata ruran.
Kay hinam yakuchaq kluruchasqa yakuwan ruranakunmi:
- HCl + H2O → H3O+ + Cl-
Kaymi huk iskay p'uchqukunam:
- Yakuchaq kluruchasqa (HCl)
- Salina p'uchqu (H2SO4)
- Qullpa p'uchqu (HNO3)
- Aqha p'uchqu (CH3COOH)
- Sisi p'uchqu (HCOOH)


text:
Sirimavo Bandaranaike
Sirimavo Ratwatte Dias Bandaranaike, Sirimavo Bandaranaike sutipaq warmika (* 17 ñiqin ayriway killapi 1916 watapi paqarisqa Colombo llaqtapi - 10 ñiqin kantaray killapi 2000 watapi paqarisqa Colombo llaqtapi). Sri Lankapi pulitiku.
1994 watamanta 2000 watakama ñawpaq kuti Sri Lankapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Barnes Ratwatte Dissawe; Mama: Rosalind Mahawelatenne Kumarihamy.
Ñawpaq runa: Solomon Bandaranaike
Wawakuna: (3) Chandrika Kumaratunga, Sunethra Bandaranaike wan Anura Bandaranaike.
Yachay wasi: St Bridget's Convent, Colombo.
Alma mater:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sirimavo Bandaranaike.
- Biografía en español por Fundación CIDOB


text:
Achanqaray
Achanqaray, Achanqara (Qusqu, Buliwya) icha Achankaray (Anqash) (genus Begonia) nisqakunaqa waytasapa qurakunam, 800 rikch'aqniyuq rikch'anam, Awya Yalapi, Aphrikapi Asyapipas wiñaq, achanqaray t'ikakuna ayllumantam (Begoniáceae).
Achka achala waytakunam. Iska iskaymanta urqu chinantinpi t'ikan, pukamanta pantikama llimphikunapi. Wiru tulluyuq, hatun muyu raphiyuq, raphinpa wasanpi anku hina puriqniyuq. T'ikanpa tullunqa tunpan sunin, wiruna, qhatqi, purgapaq allinmi.
Achanqaray papaqa, kay yurap ch'ullan saphin, papaman rikch'asqa, chukchu hampinapaq allinmi, kaq ima k'ipchan unquykunapaqpas.
Yunka Achanqaraq nisqaqa achanqaraypa huk ayllunmi, sach'a yuram, huk utaq iskay mitru nisqata hanankama. Wiñan yunka ukhupim, Chawpi Awya Yalamanta Ura Awya Yalakama. Hatun raphiyuqmi, warku warku t'ikayuqmi.
[allichay] Rikch'aqkuna
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Achanqaray.


text:
Ampay
Ampay (QSHKS qillqaypi: Anpay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi, Willkapampa urqukunapi, Ampay mamallaqta willkachasqapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.235 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Flora
[allichay] Fauna
- Atuq (Pseudalopex culpaeus)
- Taruka: Yuraqchupa luwichu (Odocoileus virginianus), Hatun taruka (Hippocamelus antisensis);
- Kuntur (Vultur gryphus)
- Wisk'acha: (Lagidium peruanum)
- Qiwlla (Larus serranus)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- Saywitu: Ampay rit'i urqu, Apurimaq mayu, Pachachaka mayu; Llaqtakuna: Wankarama, Paqupampa, Wanikapa, Kachura, Tampurqu.


text:
Wq/qu/Qhapaq p'anqa
Wikinisqaman allinmi hamusqaykichik!
Kay Wikinisqaqa qispi qillqa qullqam, riqsisqa runakunap nisqankunayuq, ima rimaypipas, qhichwa simiman t'ikrasqapas, Wikipidiyaman t'inkikunayuq allin willasunaykipaq. Qhichwapi Wikinisqaqa 44.325 p'anqayuqñam. Yanapana p'anqata qhaway yanapasunaykipaq. Ruraqpa rakiqunaykita kicharinaykipaqtaq yaykuna p'anqaman riy.
Qhaway: Mama | Pilikulakuna | Simi kapchiy | Ruranakuna | Rimakuykuna | Ñawikaruy | Qillqayachay | Widyu pukllay | Yupana
Wikipukyuqa Wikimediap ruraykamayninmi. Kaymi huk qispi ruraykamaykuna:


text:
Yawyu pruwinsya
Yawyu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Yauyos) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
- Urqukuna: Paryaqaqa - Tiklla - Wampuna urqu (Yawyu distritupi)
- Mayukuna: Kañiti mayu
- Quchakuna:: Pawqarqucha (Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi) - Pumaqucha (Larawpi)
- Mach'aykuna: Qaqa Mach'ay 4930 m ( Wampuna urqupi, Yawyu distritupi)
[allichay] Rimaykuna
Yawyup huk distritunkunapi haqaru simitam rimanku, huk distritunkunapitaq qhichwa simitam, yawyu runasimitam. Tukuy chay haqaru, qhichwa k'iti rimaykunaqa kastilla simip ancha chikichasqanmi.
[allichay] Pulitika Rakiy
33 distritunmi kan.
[allichay] Rikchakuna
-
Inlisya, Kinuqay
-
San Pedro de Pilas llaqtap kanchan


text:
Chuqik'iraw
Chuqik'iraw nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Choqek'iraw, kastilla simipi: Choquequirao) nisqaqa huk Tawantinsuyu pachamanta mawk'a llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi, Apurimaq mayumanta 1500 m aswan hanaqmi, Willkapampamanta manam karuchu. Pachakutiq Yupankis (1438-1471) chay k'itita llaqtacharqan kukata, q'illaykunata ruranapaq pisqukunata mirachinapaq.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chuqik'iraw.


text:
Pinchikilla
Pinchikilla (kastilla simipi: electricidad) huk micha rikch'aqmi.
Pinchikillaqa chuqikunapi, k'illimsapipas (pinchikilla pusaq nisqa) purinmi. Anta yawirkakunapim purichinchik, antaqa lliwmanta aswan allin pinchikilla pusaq kaptinmi.
Pinchikillataqa k'anchanapaq (achkinapaq), kuyunapaq, q'uñinapaq (ahinata yanuypaq), karuyaripaq (yawirka rimaypaq) ankichiypaq (radyupaq) hukkunapaqpas llamk'achinchikmi.
Pinchikillataqa pinchikillachanakunapim (k'illimsa pinchikillachana, yaku pinchikillachana, iñuku huk'i pinchikillachana, inti pinchikillachana, wayra pinchikillachana) - ruranku.


text:
Ho Chi Minh
Ho Chi Minh sutiyuq runaqa, witnam simipi Hồ Chí Minh, chinu simipi: 胡志明, Nguyen Tat Thanh (19 ñiqin ayriway killapi 1890 watapi paqarisqa Hoang Tru llaqtapi, Nghe An, Witnam mama llaqtapi; 2 ñiqin tarpuy killapi 1969 watapi wañusqa Hanoi llaptapi) witnam pulitikum, awqaq pusaqmi, kumunista pusaqmi karqan.
1945 watamanta 1969 watakama Chincha Witnampa umalliqninmi karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Proceso de la colonización francesa
- Carnet de prisión (poemas)
- Programa del Partido Comunista de Indochina
- Acciones que "deben hacerse" y que "no deben hacerse"
- El leninismo y la liberación de los pueblos oprimidos.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ho Chi Minh.


text:
Chuy Rasgado
Jesús Irigoyen Rasgado sutiyuq runaqa (7 ñiqin qhulla puquy killapi 1907 watapi; Ixtaltepec, Oaxaka, Mishiku- 28 ñiqin tarpuy killapi 1948 watapi Juchitán de Zaragoza, Oaxaka, Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simi, zapotec simillapim qillqarqan. Huk bolero takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, simi kastilla karqan.[1]
[allichay] Takikuna
- Naela
- El penúltimo beso
- La vida es un momento
- Sabrosito son
- Punto final
[allichay] Pukyumanta willaykuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Kastilla simipi
- Jesús Rasgado Guía turística de Oaxaca.
- El portal de marielli Biografía de Jesús Rasgado.


text:
Allpa chinkari
Allpa chinkari (kastilla simipi: erosión) nisqaqa pachap, tiksip hawanpi allin allpap chinkayninmi.
Urqukunapi sach'akunam, thansakunam saphinkunawan allpata hap'ispa hark'aykunmi, ahina allin allpa kakuykunmi. Sach'a-sach'akuna mutusqa kaptinqa, manañam allpata hark'aykunchu. Para yakuwan, wayrawan chinkanmi. Chaymantataqmi manañam puquna allpachu kan.
Chayrayku allpa chinkarita hark'anapaqqa amachana sach'a-sach'am kachun.
Lliwmanta aswan hatun allpa chinkariqa urqukunapi lluqllakunam.


text:
Pinchikilla kuyuchina
Pinchikilla kuyuchina nisqaqa pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikraq kuyuchinam.
Pinchikilla kuyuchinapiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, t'urpita muyurichispa. Hukchana nisqawan hukchaykuq pinchikilla puriyrayku kururpa llut'ariyninpas hukchaykun, chaywan tiyaq llut'arinap puchunkunawan aysanakuspa karunchanakuspa kuyunmi.
Pinchikilla kuyuchinaqa pinchikilla ruraqpa t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.


text:
Eduardo Rodríguez Veltzé
Eduardo Rodríguez Veltzé sutiyuq runaqa (* 2 ñiqin pawqar waray killapi 1956 watapi paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) huk buliwyanu pulitikum. Buliwya suyup umalliqninmi karqan (9 ñiqin inti raymi killapi 2005 watamanta 22 ñiqin qhulla puquy killapi 2006 watakama).
San Agustin yachay wasiman purisqa, Quchapampa llaqtapi San Simun hatun yachay wasiman (Universidad Mayor de San Simón) purisqa.
- Master of Public Administration at Harvard University's John F. Kennedy School of Government.


text:
Lichi hilli
Lichi hilli nisqaqa lichiman (ñukñuman) rikch'akuq yuraq (icha q'illupas, killmupas) hillim, huk yurakunamanta paqariq.
Huk lichi hillikunamantaqa k'awchutam ruranchik.
Kaymi huk lichi hilli ruraq yurakuna:
- Wachanqa yura rikch'aq ayllu (Euphorbiaceae): k'awchu sach'a (Hevea brasiliensis), wachanqa (Euphorbia penicillata), pinchu (Euphorbia sp.), hukkunapas.
- Amapula yura rikch'aq ayllu (Papaveraceae): puñuchiq amapula (Papaver somniferum), Chelidonium maius, hukkunapas.
- Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu (Asteraceae): tukuy lichi-lichi, salsa-salsa nisqa yurakunam, huk pilli-pillikunapas, ahinataq saqa-saqa (Taraxacum officinale), kanachu (Sonchus spp.), pilliyuyu (Lactuca sativa), hukkunapas.
- Paparawa yura rikch'aq ayllu (Moraceae): igu (Ficus carica), tankama (Ficus insipida), antikuna murira (Morus insignis), hukkunapas.
- Allqumiyu yura rikch'aq ayllu (Apocynaceae): Vinca minor, hukkunapas.
- Asclepiadoideae: Vincetoxicum hirundinaria, hukkunapas.


text:
Apanqara unquy
Apanqara unquy icha Kansir (latin simimanta: cancer, "apanqura", chay hina rik'chayninrayku) nisqakunaqa kurkupi mana atikuspa wiñaykuchkaq q'umpuyasqakunam, aswan kutikunapi wañuyman pusaq unquykunam.
Kawsaykuq waqllisqa kaspa, millay rikch'ayniyuq tukuspa apanqara kawsaykuq tukuspa miraykuyta qallarin, apanqara q'umpu tukuspa. Kurkup unquy hark'aynin allin kachkaptin, millay k'awsaykuqta musyaspa yuraq yawar kawsaykuqkunam apanqara kawsaykuqkunata wañuchin, apanqara unquyta hark'aspa. Mana allin kachkaptin, apanqara tuqa miraykuspa atin, runata wañuchispa.


text:
Johnny Albino
Johnny Albino sutiyuq runaqa icha Johnny Albino (* 19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1919 watapi paqarisqa Yauco llaqtapi - 7 ñiqin aymuray killapi 2011 watapi wañusqa New York llaqtapi) Burinkin mama llaqtapas takiqsi karqan.
Tayta: Mama:
[allichay] Takiqkuna
- Cosas como tú
- No sigamos pecando
- Plazos traicioneros
- Vuelve cuando quieres
- Por el bien de los dos
[allichay] Diskukuna
300
[allichay] Referenciakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Johnny Albino.


text:
Yuri Gagarin
Yuri Alekséyevich Gagarin sutiyuq runaqa (rusya simipi: Юpий AлekceeBич ГarapиH)(* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1934 watapi paqarisqa Klúshino, Smolenskpas Óblast llaqtapi - 27 ñiqin pawqar waray killapi 1968 watapi wañusqa Novosyolovo, Vladimirpas Óblast llaqtapi) huk Rusyap mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyu runam karqan.
Tayta: Alexey Ivanovich Gagarin; Mama: Anna Timofeyevna Gagarina.
Warmi: Valentina Goryacheva
Yachay wasi:
Alma mater: Yachay suntur.
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yuri Gagarin.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yuri Gagarin.
- El primer hombre en el espacio
- El increíble viaje de Yuri Gagarin


text:
Aya Sophiya
Aya Sophiya (grigu simipi: AYίa Eoφίa, Turkiya simipi: Ayasofya Müzesi) nisqaqa Turkiya mamallaqtapi, Istanbul llaqtapi, huk mawk'a inlisyam, suqta kaq pachakwatapi wasichasqa.
1453 watapi Bisantyup puchukasqankama Orthodoksya Inlisyap chawpinsi karqan. Turkukuna atiparqaspan, miskitaman hukcharqan.
1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Aya Sophiya.


text:
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin hatun puquy killapi 1809 watapi paqarisqa Hodgenville (Kentucky) llaqtapi - † 14 ñiqin ayriway killapi 1865 watapi wañusqa Washington D.C. llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 16 kaq umalliqnin (1861 watamanta 1865 watakama), ñawpaq Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.


text:
Wikipidiya:Mana hukllap qhawariyninlla
Huklla runap qhawariyninlla (inlish simipi: Point of View - POV) nisqataqa Wikipidiyapi ama qillqasunchikchu. Huk runakuna imatapas huk hina qhawariptinqa, imamantapas huk hina yuyaychakuptinqa, rimachina nisqa p'anqapi rimanakuspa mana hukllap qhawariyninlla (inlish simipi: Neutral Point of View - NPOV) nisqatam, tukuy runakunap qhawariyninkunatam qillqamusunchik.
Jimbo Wales sutiyuq Wikipidiyap kamaqnin nin: Mana hukpa qhawariyninllaqa apsulutum, manam rimanakunallachu nispa.


text:
Manuel A. Odría
Juan Manuel Apolinario Odría Amoretti sutiyuq runaqa (*26 ñiqin ayamarq'a killapi 1896 paqarisqa Tarma llaqtapi - †18 ñiqin hatun puquy killapi 1974 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Tayta:
Mama:
Warmi: María Delgado Romero
29 ñiqin kantaray killapi 1948 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan José Luis Bustamante y Rivero sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan.


text:
César Gaviria
César Augusto Gaviria Trujillo sutiyuq runaqa (31 ñiqin pawqar waray killapi 1947 watapi paqarisqa Pereira llaqtapi) Kulumbya mama llaqtayuq musikuqmi, pulitikum kachkan.
Kulumbyap Musiku ministruninmi karqa 1986 watamanta 1987 watakama. 1990 watamanta 1994 watakama Kulumbyap umalliqninmi karqan.
1994 watamanta 1998 watakam Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuyninpa sikritaryunmi karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: César Gaviria.
- Biografía - Fundación CIDOB
- Sitio Web oficial del Partido liberal
- Página oficial de la OEA


text:
Pitak rurashka
Ecuador Mamallakta. Mamallakta Wiñarinkapak Paktaykuna
Mamallaktapak Sumak Kawsay Paktaykuna 2009-2013: Tawkasami Mamallakta Kashkata Kawsakpura Rurankapa
Kichikishka Killka
© Mamallakta Wiñarinapa Paktay Yuyayta Killkakamayuk - SENPLADES, 2010
Quito, Ecuador
Kay kamu killkay yuyayta hapisha nishpaka, kay sapita nipay
Mamallaktapak Paktana Yuyaytaka SENPLADES rurashkami, payka Secretaría Técnica del Sistema Nacional Descentralizado de Planificación Participativa kashkamantami, imashina Pushak Kamachishka 1577, 2009 watapi, 26 panchi killapi; chayta Pushak Rafael Correa Mamallakta Paktayman Tantariy Runakunaman ari nichun rikuchishka. Mamallakta Wiñanaman Paktana Yuyaykunata, kay pushak kamachiy pachapika "Mamallaktapak Sumak Kawsay Paktaykuna 2009- 2013" nishpami riksinchik, kayta ari nishkami 2009 watapi 05 sasi killapi, Kamay Yuyariwan Nº CNP-001-2009.
Kay killkayka, Mamallakta Paktayman Tantariy Runakunapak, kunan pushak kashka shutipimi killkashka.
Tinkichiy
María Belén Moncayo – Paktayñanpak, Llankayñanpakpash Pushak
Adrián López – Llankayñanpak, Runakunapak Yuyarishka Kaypash Kati Pushak
Tikrachikkuna
José Caiza Caiza
Arturo Muyolema
Elvira Miñacajas
María Juana Paca
Tránsito Chela
Killkayman Rikukkuna
Rosa María Vacacela Gualán
José Atupaña Guanulema
Killka Shuyuk
Franklin Arias
Valeria Baca
David Cevallos Martínez
Leonardo Eguiguren
Cristina Pillajo


text:
Muyuriq pacha
Muyuriq pacha nisqaqa (kastilla simipi: medio ambiente) runap icha huk kawsaqpa - yurap icha uywap - muyuriqnin ima kaqninkunapas, kawsaqkunapas mana kawsaqpas, ichataq wakin runakunapas.
Runap qhali kawsananpaqqa ch'uya muyuriq pachatam muchun, mana waqllisqa sallqa pacham, allin kawsaysapa runakunapas. Waqllisqa muyuriq pachapi kawsaqkuna wañunqam, achka yura, uywa rikch'aqkunam.
Runaqa mana allin rurayninkunawan muyuriq pachata miyuchaspa waqllinmi, ahinataq miyu q'upawan, kuru qullunawan, nisyu wanuchanakunawan, miyuta saqiykuq apaykachanakunawan - antawawan, antankawan - phawrikakunawanpas.
Chayraykum muyuriqninchik pachata amachananchikmi anchata tiyan.


text:
Kuntur
Kuntur nisqaqa (Vultur gryphus) lliw phawaq pisqukunamanta aswan hatunmi.
[allichay] Ima hinam kawsan
Kunturkunaqa Antikunapim kawsanku. Q'isachanku hanaq hanaq qaqakunapi. Manam llumpay allintachu phawayta atin. Llumpaytam llasanku phawaypaqqa. Wichaymanta urayllamanmi phawanku allinniqta. Uraymanta hanaymanqa satasam phawanku. Aychatam mikhunku, wañusqa uywakuna.
Huk, iskay runtullatam wachanku. Kunturchakunaqa qalatu kanku. Suqta killa q'isapi kanku. Utqaylla hatunyanku, phuruchakunku, hinaspa phawaytaña qallarinku. Mana llumpaytachu miranku. Kay hatun pisqukunaqa waqaychananchik, ama lliw chinkananpaq.
Yawar phistapaq, turu pukllaypaq, kunturkunata hap'ispanku. Turu pukllaypaq hap'ispanku, kunturkunaqa ñakarichinku.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Sanancha
Kunturqa Buliwyapi, Chilipi, Ikwadurpi, Kulumbyapipas huk mama llaqta sanancham, wallqanqankukunapi kan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kuntur


text:
Servindi, 15 de marzo, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 15 Marzo, 2010 (Archivo mp3, 9 minutos, 51 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como)
Teqsemuyuntimpi willakuykuna
Teqsemuyu.- Chay watiqmanta laboratoriupu kamarisqa “Transgénico” sutichaqa mikhuykunaqa, manan allinchu kanman yarqay kausaykunapaqa, nispan nimunku pachamamamanta sapayakuq “Amigos de la tierra” nisqamanta wayqekuna.
Teqsemuyu.- Mineral hasp’iq empresakunaqa rikukunku, runakunata ñaq’arichisqankuwanmi, “derechos humanos” nisqata mana kasusqankumanta, nispan nimun, Keith Slack chay “Programa Global de Industrias Extractivas de Oxfam” nisqamanta.
Chay mineral hasp’iqkunaqa, hinatapunin lluipi ruwanku, tukuy mana allinkunatan apayamunku, waqllechintaq allin kausaymanta, mana k’amisqa, kusilla tiyanamanta, juñunakunamanta, allin mikhuymanta, unumanta, wasimantawapis.
Chaynatan nimun chay Keith Slack qayna rikuchisharanku Oxfampa kamamusqan iskay videokunata, Río Blanco sutiyoq mineramanta ñaupaqtaqa Majaz karqan, Piura llaqatpi sasachakuykuna karqan chaymanta.
Teqsemuyu.- Pelota hayt’anamanta wakichiq “Sudáfrica 2010” wayqekunan ikhurichimusqaku un muyukuta, ñaupa ayllukunaq riqch’ayninwan.
“Adidas Jabulani” sutiyoq Bantu isiZulu, rimay simipi, chay rimaymi chunka huqniyoq simikunmanta huqnin, Republica de Sudáfrica suyupi, q’uchurikusun ninantan nin runasimipi.
Llapan suyukunamanta.- Dalay Lamanmi llakipurayun Uigur llaqtawan Xinjiang suyupi, imaraikuchus paikuna sasachaypi rikukunku gobiernomanta hinallataq Han sutiyoq ashqha waiqekunamantawan.
Congo nisqamanta.- Isqonchunka runakunas Hutu llaqtayuqkuna sipisqa rikukunku gobiernoq soldadunkunawan inti haykuy lado Congo suyupi. Chaytan willakamunku Naciones Unidas niqamanta waiqekuna.
Chaypis soldadukuna iskay semana hunt’a hinallataq thaq kaita qhawariq ONU nisqamanta soldadukunapiwan karinku. Paikunas thuniyapunku iskai chiqaspi sayariqkunata hap’ipusqakutaq soqtachunka pusaqniyoq runakunata, nispan nimun Madnodje Mounoubai.
Mesoamérica suyukunamanta.- Kinsa patanpi juñunakuy Mesoaméroca suyukunamanta pachamamamanta qhawariq, ñaupa llaqtakunamantawan qelqancharimunku “Declaración de Yucatán” nisqata machulankuq hallp’ankuta qhawarinankupaq.
Soqta ph’unchaymanta pusaq ph’nchay kama marzo killata aparikuran juñunakuy México, Belice, Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica hinallataq Panamá suyupiwan, chaypin qhawarinku “Corredor Biológico Mesoamericano” nisqapi pacha ruphapakunamanta, yunka rutuykunamanta hima.
Abya Yala hatun suyumanta.- Chunka qanchisniyoq waranqaq waranqaninsi ayllukunamanta wawankuna llan’arinku kay Abya Yala suyukunapi, chantan nimunku Organización Internacional del Trabajo nisqamanta, hinallataq Fondo de Naciones Unidas para la Infancia (UNICEF) nisqamantawan.
Chaqrakunapi, wasikunapi, perqaykunapi, chhalaykunapi imas wawakuna llank’arinku.
Chaytan rimarikun haqhay.- “Pueblos indígenas y gobierno: hacia una protección efectiva de los derechos de los niños, niñas y adolescentes indígenas en situación de trabajo infantil por abolir. De la declaración a la acción” nisqa juñukuypi.
Chay rimanakuymi aparikuran Cartagena llaqta Colombia suyupi iskaypachaq runakunawan gobiernomata hinallataq ayllukunamantawan.
Llapan suyukunamanta.- Iskay patapi juñunakuy chunka huqniyoqmanta chunka kinsayoq marzo killapi, “Coordinadora de Organizaciones Andinas” (CAOI) nisqamantan aqllarinqa humalliqninkunata kay iskay waranqa chunkayoq watamanta iskay waranqa chunka iskainiyoq watakama, haqhay Quito Ecuador suyupi
Chay Hathun juñukuymanmi chayarimunku, Mineriaq sasanchasqan ayllukuna CONACAMI sutiyoq, Perú suyumanta, Kichua llaqtakunapi masachasqa ayllukuna ECUARUNARI nisqa Ecuador suyumanta, Qullasuyupi llaqatkuna markakuna humalliq wayqekuna Bolivia suyumanta.
Hinallataq, Colombia suyupi ñaupa ayllukuna masachaq ONIC, nisqamanta, Lafkenche riqch’ayniyoq Chile Suyumanta, hinallataq Argentina suyupi ñaupa ayllukunapi jununakuy, ONPIA nisqa, waiqekunapiwan.
Panamá suyumanta.- Kay chunka ph’unchay marzo killatan aparikunqa “La Educación Intercultural Kuna, sus avances y conceptos fundamentales” nisqa rimanakuy.
Chay rimanakuymi aparikun, iskay simipi yachay atipay qhawariqkunawan, chaskinqakutaq gobiernoman puriq waiqekuna, ayllukunamanta rimariq waiqekuna Kuna ayllukunamanta.
Ecuador suyumanta.- Gobiernuwan, ñaupa ayllukuna masachaq CONAIE waiqekunapiwanmi, watiqmanta tumpanakushanku, imaraikuchus huq qelqa rikhurimun mana pitapas tapuspa, iskay simipi yachay atipay DINEIB sutichasqa, chay raiku.
Bolivia suyumanta.- Yaqa pisqachunka justicia ruwaqmanta puriq wayqekunan runasimita yachaqayta tukuyunku, chay Concejo de Judicatura nisqawan, hinallataq, K‘ana Marka waiqekunapiwan.
Perú suyumanta willakuykuna
Asháninka ayllukunamanta.- Derechos Humanos nisqamanta sayariq waiqekunan uyarinqaku, Central Asháninka del Río Ene CARE nisqa waiqekunata, hinallataq Centro Antropológico de Aplicación Práctica CAAP sutiyoq waiqekunatapiwan, imaraikuchus gobierno Central Hidroeléctrica nisqata tupachiyta munan, hatun yunkapi nispa.
Chay uyariymi aparikunqa kay iskaychunka kinsayoq ph’unchay marzo killata Washington Estados Unidos suyupi.
Amazonasmanta.- Kay chunka suqtayoq marzo killatan rikuchikunqa huq qelqa mayt’u “Derecho ambiental en el Amazonas. Un reto para Sudamérica” qelqa t’aqwririq Javier Uceda waiqeq qelqamusqan.
Chaytataqmi ñawinchanqa tukuy yachaq Martha Meier Miro Quesada hinallataq qelqa t’aqwiq Jorge Danós.
Achuar runakunamanta.- Isqonchunka ayllu humalliq jefe nisqakunan Corrientes mayumanta chayarunku Iquitos llaqtaman, chaypin manucharishanku Gobierno regional nisqata hunt’achun qayna wata setiembre killapi rimanakuykunata, mana hinaqa sayariymi aparikunqa nispa.
Ivan Vásquez Valera umalliqsi qelqancharisqa “Acta de Dorisa” nisqata, imaymanatan ruwarisun corrientes mayupi nispa, nitaq kunankama imatapis ruwarinchu.
Madre de Dios nisqamanta.- Ñaupa ayllukunapaq waqaychasqa allp’akunaqa manas chhalakunqachu waq empresariokunaman mayu killapiqa, nispan nimun Petroperú nisqamanta Sapet, nisqa empresawan contrato qelqapiqa.
Chay petróleo mashkaqkunaq pachaq chunka kinsayoq yupasqa cheqasta saqepusqankuqa, allinmi nuqaykupaqa nimunkun Federación del Río Madre de Dios y Afluentes FENAMAD nisqamanta wayqekuna.
Pusaq ph’unchay marzo killata.- Yunkamanta, wichaymanta tukuy hinantinmanta warmikunan qayna pusaq pùnchay marzo killata qelqancharinku “Decreto de Urgencia” nisqata imanaqtinsi paykunapura rimanakuspa imatapas ruwanankupaq “libre determinación” nisqata.
Chay qelqatan khawarichinku Lima llaqtapi parque Universitario nisqa cheqaspi, hinaspataq llaqta humalliqkunaman haywariyunku.
Afrodita nisqamanta.- Cenepa ayllukuna juñunariq, “Organización de Desarrollo de las Comunidades Fronterizas del Cenepa” ODECOFROC nisqamanta umalliq Zebelio Kayak waiqen nimun, Condorkanki Amazonas runakunaqa sayasaqku qelqakunata qhawarispa chay petróleo mashkaq runakuna, ripunanku kaman nispa.


text:
Llipt'a
- Akullina llipt'a nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Chaqllisinchipiqa Llipt'a nisqakuna prutunkunata chaskiykuq imayaykunam. P'uchqu llipt'a ruranakuy nisqapi p'uchquqa llipt'aman prutuntam (yakuchaq pusitiwu q'ipisqa iñukuta) qun. Llipt'awanqa yaku iñuwa p'uchqu hinam ruranakun, yakumuksi q'ipisqa iñuwa (OH-) tukuspa. Chayrayku p'uchqu yakuwan chulluchisqaqa qanchismanta aswanmi pH chani nisqata ruran.
Kay hinam amunyaku yakuwan ruranakunmi:
- NH3 + H2O → NH4+ + OH-
Kaymi huk iskay p'uchqukunam:
- Amunyaku wapsi (NH3)
- Natriyu yakumuksi (NaOH)
- Kalyu yakumuksi (KOH)


text:
Inti micha
Inti micha nisqaqa intip illanchayninwan tiksimuyunchikman chayamuq micham, kutipayaq micha nisqa.
Inti michaqa tiksimuyutam q'uñichin. Chaywan yakukunatam muyurichin. Mana inti illanchamuptinman, kay pachapi manam kawsay kanmanchu. Tukuy kawsaqkunam intip michanman kawsananchikpaq muchunchikmi. Yurakunaqa chay michataqa inti wayllaywanmi wiñaspa llamk'achin. Chay yuramantataq uywakunam, k'allampakunapas kawsan.
Runapas allwiyapim inti michataqa llamk'achin, ahinataq q'ispillu yura wasikunapim. Wasinchikkunatataq yakutapas inti q'uñichinawanmi q'uñichiyta atinchik.
Pinchikillatataq inti pinchikillachanakunawanmi ruranku, ichataq manaraq achkatachu, manaraq achkata aypaspa.


text:
Francisco Morales Bermúdez
Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq runaqa, (* 4 ñiqin kantaray killapi 1921 paqarisqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpis Juan Velasco Alvarado sutiyuq Piruwpa umalliqnin kaq hiniralta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan, kikinta umalliqman tukuchikuspa.
1980 watapi umallina akllanakuykunapi Fernando Belaúnde atiptinsi, 28 ñiqin anta situwa killapi payman kamachinanta qurqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- A short history of Peru
- U.S. Department of State - Background Note: Peru
- General Morales Bermúdez sorprendido de su inclusión en juicio italiano


text:
Sucre suyu (Kulumbya)
Sucre suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Sucre) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Sincelejo llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 18 ñiqin chakra yapuy killapi 1966 watapi.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
Sucre suyu: 26 munisipyukuna (5 pruwinsyakuna):
[allichay] Runakuna
[allichay] Markapi paqarisqa
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sucre suyu (Kulumbya).
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sucre suyu (Kulumbya).
- Uficial qillqa web Sucre Gubirnasyun (kastilla simipi)
- Instituto Geográfico Agustín Codazzi
- Biblioteca Luis Ángel Arango/Sucre


text:
Hanaq Amarumayu pruwinsya
Hanaq Amarumayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Alto Amazonas) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yurimawas llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
- Quchakuna: Rimachi qucha
- Mayukuna: Marañun - Shanusi mayu
[allichay] Pulitika Rakiy
Suqta distritunmi kan.
[allichay] Runakuna
Pruwinsyapiqa Chamikuru, Chayawita runakunam tiyanku.
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Bagua
Bagua (kastilla simipi: Bagua) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Bagua pruwinsyap uma llaqtanmi.
[allichay] Bagua tawqa wañuchiy
Ayriway killapi 2009 watapi Bagua k'itipi Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (AIDESEP) nisqapi wankurisqa ayllu runakuna sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.


text:
Jacobus Henricus van't Hoff
Jacobus Henricus van't Hoff (*30 ñiqin chakra yapuy killapi - 1852 paqarisqa Rotterdam (Urasuyupi) llaqtapi, - † 1 ñiqin pawqar waray killapi - 1911 wañusqa Steglitz-Berlín (Alimanya) llaqtapi; huk kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
1901 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jacobus Henricus van't Hoff.


text:
Q'iswa chaka
Q'iswa chaka nisqaqa q'iswakunamanta chimpasqa chakam, iskay qaqa manyapura warkukuq, mayuta, p'ukruta chimpanapaq.
Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ñankunapi achka q'iswa chakakunatas ruraq karqan.
Qhipaqnin kaqraq chakaqa hanan Apurimaq mayutam chimpan Winchiri Pirqaru ayllu llaqtakunapas ñiqpi, Q'iwi distritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi. Sapa watas inti raymi killapi chay chakataqa musuqchanku.
1890 watakunakamas Kurawasi distritupi (Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) huk ancha riqsisqa Apurimaq mayuta chimpaq q'iswa chakas karqan, Qunuq ayllu llaqtamanta kimsa kilumitru karus. Kunanqa chaypi kasqa inka ñanqa Qusqup larunpi manañam kanchu, lluqllaraykus.