text:
Kichwakunapa Yachaykuna
MANA KATUNACHU DISTRIBUCIÓN GRATUITA
Rafael Correa Delgado Presidente Constitucional del Ecuador Raúl Vallejo Corral Ministro de Educación Doris Solís Ministra Coordinadora del Patrimonio Natural y Cultural Gloria Vidal Illingworth Viceministra de Educación Guido Rivadeneira Subsecretario Administrativo Financiero Ariruma Kowii Maldonado Subsecretario de Educación para el Diálogo Intercultural Verónica Benavides Subsecretaria de Planificación de la Educación Alberto Guapizaca Director Nacional de Educación Intercultural Bilingüe
Kichwakunapa Yachaykuna Colección Runakay, Serie Literatura Coordinación general SEPDI Versión ortográfica actualizada en kichwa María Tránsito Chango Diseño y diagramación Paul Mejía Benavides Ilustración de portada César Farinango Primera edición Quito, febrero de 2009 Hecho e impreso en el Ecuador.
Riksichik Kichwakunapa Yachaykuna Rikuchik/Presentación 7
Rimaykuna Ayllukuna tantanakuymanta 11 Allpamamamanta 13 Killasiki wamramanta 15 Wañuymanta 17 Sawarimanta 20 Mushuk wasimanta 22 Ñukanchik kikin shimimanta 24 Chaskimanta 26 Kipumanta 28 Ranti ranti kawsaymanta riksishun 29
Ñawpa Rimaykuna Kuyllur ñañakunamanta ñawpa rimay 33 Chantazupa llakimanta rimay 35 Intiwan killawan rimaymanta 37 Intiwan wayrawan rimanakuymanta 40 Hatun wiwa uchilla kuruwan rimay 42 Churuwan atukwan mishanakuymanta 44 Atukwan rumiwan 46 Ishkay katsumanta 47 Wanpukmanta rimay 49
Riksichik Wiwakunamanta ñawpa rimay 52 Ullawankawan Garzawan rimaymanta 54 Tunkurawa markapi papa lukrumanta 56 Ukuchakuna tupanakushpa rimanakuymanta 57 Ninata kinti apamushkamanta rimay 60 Ñawsa kuchamanta rimay 62 Amina urkumanta rimay 64 Amarumanta rimay 66 Añankushina tukunki 68 Ñawpa pacha Shilltipu rimay 69 Warmi waywash rimay 71 Hiluku rimay 75 Kuyllur warmimanta rimay 78 Huri Hurimanta amazankamanta rimay 83 Tsitsanu 88 Atukmanta rimay 96 Uturunkumanta rimay 98 Imamantatak ñukanchik kiru tiyan, Imamantatak wiwakuna tiyan 101 Yana urkumanta 104 Kuychimanta 105 Millay pukyumanta 107 Yurak runakunamanta 109 Uma chinkashkakunamanta 111 Hatun Hierafon runamanta 112 Mojanda kuchapi michik kuytsawan hapirishkamanta 114 Wakcha runa, Impakuchaman tikrashkamanta 118 Chipichamanta 121 Runa atuk tukushkamanta 127 Urpimanta 128 Killa misimanta 130
Riksichik Alli Kaymanta Unkuykunamanta yachay 135 Kuywan pichanamanta rimay 137 Hampirinakunamanta 139
Iñinakuna Ñukanchik muskuykunata, iñinakunatapash yuyarishunchik 143 Chushikpa wakay 145 Wayrapa aya 146 Ishkantin wacharinamanta 147 Nina tukyakpi 148
Kunaykuna Alli kawsaymanta kunay 151 Ñukanchik kawsaymanta 153 Rutuchimanta 155
Takikuna Wachari 159 Hatun llaktaman rirka 160 Kikilla 161 Sara kamchaku 162 Suchu piki 163 Chiki chiki 164 Kuykaku 165 Llullu wawaman taki 166 Llullu wawakuman taki 166
Riksichik Arawikuna Kuyashka aylluman 169
Imashikuna Imashi, imashi 173 Imashi, imashi 175 Watuykuna (1-79) 196
Yachay Nikkuna Yachay nikkuna 199
Muskuykunamanta Allkukunapa makanakuy 209 Ñuñu kapinamanta 209 Cebada kuchuymanta 210 Chantasuta 211 Ukuchakunata, atukkunatapash 211
Bibliografía
Rikuchik Yachaykunapa pushak ukumantami yachachikkunaman, yachakukkunaman, shuktakkunamanpash ñukanchik kichwa shimita ashtawan sinchiyachinkapak, mirachinkapakpashmi ñukanchik kichwa runakunapa kawsaypi yachashka ñawpa rimaykunata, yuyaykunata tukuy yachaykunata riksinkapakmi kay killkashkapi churashkanchik; sarun ishkay shimipi yachayta rurashpa yanapay pachakunapi killkashkakunata akllashpami ashtawankarin tukuy runa yachashkata munaywan yachanata, riksinata chaskikkunamanmi killkashkanchik. Runakunapa ñawpa sumak yachaykunaka rimaykunallapimi pakakushka shinalla tiyakun. Chaymantami tukuy killka katikkuna runa kawsayman yaykurichun nishpami rimaykunata killkanchik. Kay rimaykunaka kawsaypachapi yachashkakunata, rurashkakunata shimi rimaypilla wiñay kawsaypi willashpa willashpami yachakushkanchik. Kay killkashkunakataka mushuk kichwamanmi tikrachishpa churashkanchik. Imapak. Killka katikkuna kushikurishpa kichwa shimipi killka katichun, killkachunpashmi killkashkanchik. Ashtawankarin ñukanchik runa kawsaypi tawka sami kawsaykuna charishkata riksishpa sinchiyarichunmi killkashkanchik.
Raúl Vallejo Corral Yachaypa Pushak
7
Presentación El Ministerio de Educación en cumplimiento con el Plan Decenal de Educación, pretende contribuir al fortalecimiento y desarrollo de la lengua ancestral kichwa, sobre todo para docentes y estudiantes, no solo bilingües, sino también para las otras lenguas que desearen valorizar la identidad de los pueblos y nacionalidades. En este libro se pone a consideración varios cuentos, mitos y leyendas que en algún momento fueron recopilados y sistematizados por instituciones que estuvieron al frente de los procesos de educación bilingüe. La riqueza cultural de los pueblos y nacionalidades se encuentra implícita en los conocimientos ancestrales, los mismos que permiten penetrar en lo más profundo de la cultura y saber de que manera los pueblos orales mantenían su identidad idiomática y sus saberes. Esto se ha realizado a través de la ritualidad, los cuentos, leyendas y otros que se manifiestan en momentos oportunos de la cotidianidad y vivencias de aquellas épocas de generación en generación. Esta recopilación transcrita y actualizada según la norma actual del kichwa, se ha realizado con la finalidad de motivar a leer y escribir la lengua kichwa, para que los lectores emerjan el mundo de la diversidad cósmica mantenida hace siglos a través de la oralidad.
Raúl Vallejo Corral Ministro de Educación
8
Rimaykuna
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Ayllukuna Tantanakuymanta1 Ñukanchik kichwa ayllukunaka tantanakushpami kawsanchik. Ayllu ukupika tukuypura kuyanakunchik, mana sapalla kawsanchikchu. Tukuy llankaykunata charishpaka wasin wasin makita mañanakushpami purinchik. Chay llankay punchaka raymishinami. Runakuna llankaypi kashpaka: asishpa, sumak rimaykunata rimashpapash kushimi sumakta llankan. Ayllullaktapika shuk tantanakuytami charinchik. Kay tantarimanka tukuy ayllukunatami tantachinchik. Ñukanchik wawakuna alli runa tukuchunka, kay alli kawsaytami rikuchinchik. Rikuy churiwa, rikuy ushushiwa nishpami yachachinchik. Hatunyashpaka ama shuktak yuyayta hapichunkuna. 1 Ñucanchic Yachaicuna 5. Ministerio de Educación y Cultura/Unidad Ejecutora MEC BID, pág. 4, 1998
11
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Tukuy runakuna, kay mamallaktapi tukuy mama pachapipash ima tukukukta alli yachankapakka killkakatinata, killkanatapash tukuymanta yalli mutsunchik. Chaymanta kanpak hatun wawkita, yaya mamata, ayllukunatapash kayashpa, llankaymanta mana pachakunata charishpapash, chishi, tutapash yachakuchun. Ña alli yachashpaka mashipura yanapanakushun, shina ñukanchik kawsayta, ayllullaktakunata hatunyachishpa ñawpakman pushankapak. Ashtawanka ishkay kawsay, ishkay shimi yachaytapash ama chinkachishpa wiñaykama charinkapak.
12
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Allpamamamanta2 Runakunaka, allpata, hanpitapashmi mutsunchik. Kayka kunankama alli yanapakmi. Perú mamallaktapi runakunaka wakinsami allpakunata mikuyta yachankunami. Shinapash allpaka hanpipak, mikunkapak, katunkapak, ima ruraykunapakpashmi kan. Ñukanchik llaktapi allpataka, tikata, sañuta, pirkata, mankata, muluta, kallanata, mukawata, pukllanata shukkunatapashmi rurankapak mutsunchik. Shinaka, kay tukuymanta allpamamataka mana wakllichinachu kanchik. Allpa mamaka ñukanchik mamashinami. Tukuy tiyakkuna tantalla aylluyarishpami kawsanchik. 2
(ibid,pág. 8)
13
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Allpa mamapika wiwakunantin, yurakunantin, shuktakkunantinpash kawsanchik. Imashinatak allpa mamaka tukun. Yura sapikunaka ismurishpami allpa mamaman tikrankuna. Kutin tamyaka allpa hawapi sirikkunata panpachishpami allpa mamaman tikrachin. Shinallatak, wa単ushka wiwakuna, runakunapash ismurishpami allpamama tukun. Allpa mamapika wakinsami allpakunami tiyan. Shuktakkunaka tarpunkapak, shuktakkunaka maki ruraypakpashmi kan.
14
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Killasiki Wamramanta3 Shuk ayllupika shuk killasiki wamrami tiyarka. Payka yankalla purik puñuysiki, hillupashmi karka. Mana imatapash rurakchu karka. Shamuy yanapawanki nikpipash mana uyak tukushpalla yallikllami karka. Wawaku, yakuta apamuy nikpipash llukshishpa rikllami karka. Wawaku papakunata llushti nikpipash mana munakchu karka. Mikunakuna ña kakpika, piñarishpa, piñarishpami mikunakunataka mañak karka. Mana sumak alli mikuna kakpika taytamamataka kamikllami karka. Shinallatak kay wamraka nimamanta armanataka mana munakchu karka, yapapacha mapa ukkumi karka, chaymanta payka wañunkakama 3
(Ibid, pág.12)
15
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
ashnakmi karka. Wamrapa aylluka, piñarishpalla kawsakushpami shuktak ayllullaktaman rirka. Wamraka sapallami sakirirka. Mana imatapash charirkachu, yarikaywanmi yallik karka. Churanakunatapash tukuchirka tukuy ukkupi akchakuna wiñarka... Shuk wata kipami, wamrapa aylluka tikramurka. Chay wamra mana tuparirkachu. Chay wasipika añasllatami tarirkakuna. Chay añaska –Tayta, mamaku kishpichiwaychik ña ñukaka añas wiwami tukurkani-, nishka, mana killasiki kana kanchikchu.
16
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Wañuymanta4 Puntakuna pipash wañukpika tukuylla pakta kankapak kariyanchik, kutin wañukpak ayllukunaka chanpusta karan karyan, chaypika tayta – yachachik nishkami wañushkamanta Achik Yayata mañan karyan, kaypa atya tukuy tutami ayllukunata kushiyachinkapak, wañushkata kuchuyachinkapak sumak pukllaykunata rurashpa karyanchik. Kaypakka yana wasitarak pukllan karyanchik, chaypa katika sapallu, atallpa, wallinku, kuntur, ukucha, allku, patan pukllaykunata ruran karyanchik. Yana wasita pukllankapakka chunka ishkay sara murukunata chawpita rupachina, chaymanta suktapurakuna chinpapura tiyarishpa maykan kallarikta akllana, shina maykanpak urmakpipash rupachishka murukunata hapishpa allpapi shitan, shina tukuylla pukllashka katishpa maykan 4 Sapi-Llaktakunapak kawsay- Sabiduría Comunitaria, CEPCUComunidades Caluquí, Gualacata y Mariscal Sucre. Versión Quichua: Luis Enrique Cachiguango pág. 56, 1.999
17
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
mishashpa tantachishka murukunata tukuchishpa yallin. Kutin maykan yalli tukukkunataka muchikukunata, imatapash kichun, shinashpa maykan pukllachikunaman kunchik. Pukllay tukurikpika, kay pukllachikmi imata ruranatapash willan, shina wakinpika shimiwan kawsak chuspita hapichun mañan, wakinpika mana shamushka ayllukunata kaparishpa rikchakrichun mañan, kutin aswata, yantata apamukrichun mañan. Shina kaykunata rurashka kipami kay pukllachikka kichushka muchikukunata imatapash tikrachin karyan. Kuntur pukllaypika rikrapi charinata watarishpa, pachakunawan killparishpa kuntur shina tukushpa pukllana, shina tukushpa puñuy yallishka wawakuna, rukukuna, warmikunata llakichishpa pukllana. Shinanakushkapi punchayarin. Punchayakpika aya panpaman wañushkataka apanchik. Wawakuna wañukpika mana pukllanchikchu, kashna tiyakpika achitaytami sukuswan, pintukunawan wañushka wawapak sumak tiyarinata ruran karyanchik, shinashpa tukuy tuta, tuntawan wankarwan tushushpa pakarina karyan, chaylla-
18
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
pita wakinka tsinishpa kallparyan karyan tukuy chikikunata kallpachinkapak. Punchayakpika tushushpantin aya panpaman apan karyanchik. Yayakunaka wa単ushka wawa hawa pachaman richunka kushi kushimi kana nishpami yachachishka. Kayshina ruraykunata, kaya puncha achi-taytakuna kay sukuswan rurashkakunata paskakpimi tukurin kashka.
19
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Sawarimanta5 Puntakunaka wamrakunapash, kuytsakunapash chunka ishkay watata charishpallata sawarikllami karyan, chaypakka warmika kikin runa churanatapacha churakun karyan, kutin karika millma ruwanata churakun karyan, shinallatak ishkantin rosario nishkatapash churakun karyan. Karipak yayakunaka ñawpakta churashpa sawarichipashun nishpa mañanapak rin kashka, kaytaka ñukanchikka maki mañay nishpami rimanchik. Wakinpi kuytsapa yayakuna mana nikpika, kay ñawpakka maymanta ari nichin. Ari nishka kipaka papakunata, tantakunata, chilinakunata, palantakunata, kuytsapak yayakunamanka karan, kutin paykunaka tukuy kay karashkakunatami kikin ayllukunaman karashpa tukuchin. Chay kipa katinka aswata, hayak yakuta yayapura upyashpa yawar chapuri nishkata ruran, 5
(ibid, pág. 57)
20
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
shinashpa ishtira wasita rurashpa 単awpakka sawarik wamrakunata alli tapuchin sawarinkapak munankichikchu nishpa, ari nikpika, ishkantinta alli kawsankichik nishpa takurishpa shimi ariniyta rurachin, shinashpa raymikunawan kallarin. Kayapakka Achik-Yaya wasiman sawarinkapak rina, shina chay sawarikkuna alli kawsanata yachankapakka achitaytakunata wasiman kallpachin, shina kallpanakushpa maykanpash urmakpika chay sawarikkuna imapash llakikunata charinkami ninllami, kutin mana urmakpika ima llakipash mana tiyankachu ninllami. Kayantinpakka sawarikkunata ayllukunantin 単awita mayllachinchik, chaypakka sisakunawan, tsinikunawan 単awi, chaki, maki mayllana, shinallatak wakinpika tukuyllakunata tsininchik chikikunata kallpachinkapak.
21
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Mushuk Wasimanta6 Ñawpaka minkayta rurashpa wasichik karyanchik, kutin lani nishpami wasichinata yachaktaka rimak kashkanchik. Kay lanimi minkayta ruraychik nishpa mañan karyan, chaypakka shuk mayoral-pushakta shutichik karyanchik. Kay pushakmi kaspikunata llakllankapak nishpa wasin wasin minkashpa purik karyan, shinallatak wasichipika wakra uma yurakunata, ukshakunata tantachishpa yanapan karyanchik. Ñawpakunaka mana anta kaspikunawan wasichik kashkanchikchu. Sukuskunawan, tsawar chillpikunawan, ukshakunawan, sumakta urku piti nishkakunatapash rurashpa wasichik kashkanchik. Wasichishpalla kushnichinami, chaypakka wasichishka puchu hupakunata tantachishpa rupachinchik wasi ukupi, kay ninapi sarakunata, muruchukunata, purutukunata kamchanchik, kayta kutashpa hawaman shitanchik atukllawa nishpa kaparishpa, kayta chay wasipi ama kaspi mikuk 6
(ibid, pág. 59
22
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
kurukuna tiyarichun shinak kashkanchik. Kashna kushnichinakushpaka wasiyuktaka waskawan wiksa urapi watashpa warkuna, kutin chaykamanka ishkaypurakunaka ukshawan killparishpa atuk chupa, atuk rinri shinata ukshawan rurarishpa atuk nishpa maymantapash maskashpa kawsak llamata apamunkapak rina, kayshina llamata tarishpaka wasiyukman kuna, chayka llamayuk rikurishpa tapukpilla kutichina, kutin pipash mana chay llamaka 単ukapakmi nishpa tapunkapak shamukpika wa単uchishpa mikunallami karyan.
23
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Ñukanchik Kikin Shimimanta7 Kichwa shimika, shuktak shimikunashina willachikunata, wiñay kawsaytapash charinmi. Kay ñukanchik llaktapi, ñawpa pachaka kichwa shimitaka mana rimakkunachu kashka, ashtawanka shuktak rimaykunami tiyak kashka, inpaya, kitu, panzaleo, puruwa, kañari, wankavilka, manta, shwar, shuktak shimikunapashmi tiyashka. Ñawpa rantik-katuk inka runakunaka kay llaktaman shamushkakuna, shinami kichwa shimitaka paykuna yachachishkakuna. Tupak Yupanki kay llaktakunaman chayashpaka paypak shimita uyashpaka mancharishkami. Shinapash paykunapak yachayta, sumak rimay yachayta, shuktakunatapash kay llakta runakunaka hapishkakunallami. Chaymanta kunankama Chile llaktapi, Bolivia 7
(ibid, pág.54)
24
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
llaktapi, Argentina llaktapi, Per炭 llaktapi, Ecuador llaktapi, Colombia mamallaktapipashmi kichwa shimitaka rimashpa, allichishpa, mirachishpapash katikunkuna. Shinami Ecuador mamallaktapipash punasuyupi, antisuyupipash kichwa shimita rimashpa katikunchirak. Kay shimika, 単awpa pachaka mana kayshina killkataka killkankapak charirkachu. Yuyaykunataka kipupimi churakkuna kashka. Chayrak shuk waranka iskun patsak pusak chunka watallapimi, tukuy llakta tantarishpa kichwa shimipak killkayta akllarkakuna. Chay pachamanta kay rimayta sinchiyachishpa katinkapakka, 単ami pankakunata shuktak mutsurikunatapash yachachinkapak rurakunchik. Kichwa shimi ama chinkarichunka, sumak rimay yachayta, shimiyuk pankata rurashpa, sumak yachaykunata wi単achishpa, rikuchishpa, rimachishpa uyachishpapashmi katina kanchik.
25
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Chaskimanta8 Ă‘awpa pachaka Colombia llaktamanta, Chile, Argentina mamallaktakunakamami, Kapak Apukka hatun Ăąanta charishka. Chay chaski samankapakka samana wasi tanputami charishkakuna. Chaskita paypak umapi shuk yurak patpakunatami charikkuna kashka. Paykunaka kurakapak churikunami kashka, shuk tanpumanta shuktak tanpukama willaykunata imakunatapash apakkuna kashka. Shinallatak Kitumanta willaykunapash utkalla tikrakkuna kashka. Shuktak chaskipashmi tiyakkuna kashka, kay chaskikunaka urku manyamanta shuk urku manyamanmi shimiwanlla willashpa purikkuna kashka. Wakin chaskikunaka, kachuwan, churuwanpashmi willakkuna kashka. Chay churuka pututu shutiyukmi kashka, kachuka 8
(idib, pĂĄg.58)
26
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
kipa shutiyukmi kashka. Chaskikunaka ninanta kallpakkuna kashka. Mamakuchapi tutamanta hapishka challwataka, 単a chawpi puncha Apuk Inka 単a mikukmi kashka. Wakin llakita harkankapakka chanpita, warakatapash apakkuna kashka, payta yanapachunka allkuntin purik kashka. Paykunaka punchapi, tutapipashmi purikkuna kashka, mana imapakpash shayarikchu kashka. Chaskikunaka apukmanka, tarpunamanta, mikunamanta, unkuymanta, wa単uymanta, wakin llakimanta shuktak willaykunatapashmi apakkuna kashka.
27
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Kipumanta9 Kipuka inkakunapak kawsaypi watukunata watashpa yupanami kashka, nin. Shinapash mana yupankapaklla kashkachu, ima tiyashkakunata, llankashkakunata yuyashkakunata, charishkakunatapash mana kunkankapak killkashkashinata wakaychinkapakmi kashka, nin. Kipukunata wakaychikka Kipukamayuk shutiwanmi riksishka kashka. Kipukamayukka, chay kipukunataka shuk wasi ukupimi charikkuna kashka, kamukamayukshinami kashka, mishukuna shamukpi mana yachashkamanta tukuytami rupachishpa chinkachishka.
9
(idib, pรกg.59)
28
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
Ranti Ranti Kawsaymanta Riksishun10 Manarak ñukanchik Abya Yalaman mishukuna chayamukpika, tukuy illakta llaktan llaktan, runakunami pakta pakta kikin mashipura, shuk pushakta mashkashpa kikin yachaykunawan, llamkaykunawanpash ranti ranti may sumakta kawsakkuna kashka. Paykunaka: Azteka, Maya, Chibcha, Wawrani, Aymarakunapashmi kashkakuna. Paykunaka runapura alli alli sumak kawsayta tukuy ruraykunapi apamukkunami kashka. Shina kawsaytaka, España llaktamanta millay shunku mishukuna shamushpami paykuna ima munashkata rurakkuna kashka. Ñukanchik ñawpa yayamamakunapa llamkaykunata shuwakkuna kashka. Sumak warmikuna sawarishkatapash kusakuna10
(ibid, pág.60)
29
Kichwakunapa Yachaykuna Rimaykuna
ta makashpa kichukkunami kashka. Runakunatapash llatanchishpa makashpa wa単uchikkunami kashka. Shina llaki kawsayta kunan punchakama kay Abya Yalapi chikan chikan llaktakunata charinchik, chaymanta 単ukanchikka tantanakushpami alli kawsayta mashkana kanchik. Tukuy runakuna tantanakushpa 単ukanchikpak yuyaykunawan yachaykunawanpash sumak 単anta, alli kawsaytapash charishun.
30
Ă‘awpa Rimaykuna
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Kuyllur Ñañakunamanta Ñawpa Rimay11 Kallari pachakunapimi ishkay wawkipura kawsakkuna kashka. Paykunaka kuyllur warmikunata tuta rikurayankapak tsatsa pampaman llukshikkuna kashka. Chay pampapi puñakukpi ishkay kuyllur ñañakunapurami chayashkakuna. Ñawpa ñañataka shuk wawkika chaskishkallami, nin. Kutin kipa wawkika, chayshuk warmitaka mana chaskishkachu, nin. Chay warmitaka mama rikuchunmi apashka. Mamaka, -“maymantatak chay warmitaka apamunki”-, tapushka. Churika, - “Puñunakunkapakmi apamuni” nishpa kutichishka. Chaypi mamaka: -“Kunanmantaka llakishpa charinami kanki”-, nishpa kamachishka. 11
(ibid, pág.25)
33
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Kachunka kariwan paktami tawka chakrakunata llamkashka. Lumu chakra ña pukukpika aswankapakmi kallarishka. Pipash yanapachunka mana munashkachu. Pay yachashkashinami aswata rurak kashka, nin. Lumuta takanaraykuka mikunkapakmi kallarik kashka. Kipaka mankapi kuynashpa pukurichun sakik kashka. Kuynashka aswatallami karimanka upyachishpa kawsashka. Chayrayku karika yachakukshina shuk warmiwan sawarinata munashka. Chay warmika, -“kanpak warmita sakinami kanki, kuynashka aswata upyachikmi kan”, nishka. Karika piñarishka chikanyanata yuyashka. Kuyllur warmi chayta yachashpaka hawa pachaman wichiyashka. Shinapash tarpushka yurakunataka llushtishpa wañuchun sakishka, nin. Karika kipa warmitaka chakraman pushashka. Chayman chayakpika sacha huntatami tupashkakuna. 34
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chantasupa Llakimanta Rimay12 Shuk sumak allpayuk mishuka, shuk chantasuta charirka, kay allpayuk runaka millay shunkumi karka. Chay chantusumanka mana ima kiwakunata kararkachu. Pakarimanta tutakama llankachishpallami charirka. Wakcha chantasutaka tsalayachishpa yarikaywanllami charirka. Chay chantasuka, shuk punchaka watashkamanta kacharirishpa llukshirka. Tukuy tuta allpayuk runapa achka kiwata mikurka. Ña punchayakpika ñanta hapishpa rirka. Ñanta purikushpaka, shuk runa mashita rikurka, kay runaka llashak kipita aparishpami rikurka. Chay chantasuka mashipakman kimirirka, chantasumanka kipita apachirka, wasiman chayashpaka chantasumanka achkatami yupaychirka. May sumak kiwakunata, yakutapashmi kararka. Punchakunaka yallirka, chantasuka sumak kaw12
(ibid, pág.31)
35
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
sayta charirka, alli llankashpami yallirka chaymantaka wirasapami tukurka. Shuk punchaka, sarun pachapi charik tarirka. Kamishpa, kamishpa hapishka yuyarka. Chay chantasuka mana hapichun sakirkachu. Chay millay mishutaka haytashpa, haytashpa kacharka. Shinashpaka utkami mushuk wasiman tikrarka.
36
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Intiwan Killawan Rimaymanta13 Ñawpa pachapika inti, killapash karikunami kashka, paykunaka wawkikunami kashka, ishkantinpura shuklla warmita kuyak kashkakuna. Ñawpa wawkiwan ukllarik kashka, kipa wawkika kanwan puñusha, nishka. Chayka ishkay punchata ukllarishpa puñuk kashka. Chay washaka, shukta wawkiwan ashallata ukllarishpa puñuk kashka. Ña ishkay puncha tukukpi ukllarishun nikpika, shuktak wawki ña ukllarishpa puñukushka. Killaka ñukawanpash ukllarishun nikpika intillawan mana uyashpa ukllarishpa sirik kashka. Shuk puncha killaka, warmita shuyakuk kashka, warmika mana utka paywan puñunkapak rishkachu, chaymanta payka ninata apashpa warmipa 13
(ibid, pág.52-53)
37
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
karata rupachishka. !Arrarray! !arrarray! payka nishka. Shinallatak karitapash rupachishka. Intika killata kamishpa kamishpa kaytami nishka: Imamantak chayshina rurawanki. Makanakuy kallarishka. Chay kuytsata mitsanakushpa, achkatami makanakushka. Chay killaka, intipak shuk ñawita wakllichishka, chaymanta kunanka intika mana alli rupayta rurak kashka, ishkay ñawita charishpaka kay allpataka ñami kamchashpa, kawsayta, tarpushkakunata chakichishpami ña wañuchinman. Chay warmita mitsanakushkarayku intipa shuk ñawika puyuta charin, chaymanta intika mana yapa rupayta ruran. Shinallatak ñukanchikpash mishukunapash warmita kuyashpa kichunakushpa makanakunkuna,
38
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
intiwan, killawan wawkipura makanakushkakuna, chayta rikushpa Ăąukanchikka mana shinachu kawsana kanchik. Hatun pachapika achka kuyllurmi tiyan, shukka ashalla achikta kun, shuktakkunaka sumak achikta kun, karikuna warmikunapash shinallatakmi kanchik. Mana karimanta warmimantapash makanakunachu kanchik.
39
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Intiwan Wayrawan Rimanakuymanta14 Shuk punchami yaya intika wayrawan tupashka, paykuna tupanakushpaka ushaymanta rimay kallarishkakuna, yaya intika nishka; ñukami tukuy kay pachapi kawsakkunataka kunuchini, punchakunatapash achikyachini, tamyatapash allpaman apamuni nishpa willashka. Shinallatak wayrapash nishka; ñukapash achka ushaytami charini, tukuykunaman kawsayta kuni, ñuka piñarishpaka wasita, yurata, shukkunatapash apani, shinallatak tamyachunpash puyuta apamuni nishpa willarka. Shina rimakushpami shuk mishanakuyta rurashka, shuk mashita pitak kallaripi ruwana llukshichi ushanchik nishpa rimarishkakuna, kallaripi wayra kallarishka, sinchita pukushpa chay runamanta punchuta kichunkapak nishkakuna. 14
Kawsaymanta yuyaykuna-vivencias culturales de cotopaxi, pag. 13
40
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
Chay runaka achka wayra kakpika alli ruwanata churarishkami llukshishka, ama kichuchinkapak. Chay washami intika kallarishka, paypash sinchita kunuchishpa kallarishka, chay runaka sinchita achka kunukyakpika paypa ruwanataka llukshichi kallarishka, shinallatak shuk churanatapash llukshichi kallarishka; chaymantami yaya intika paypak nishkawan wayrataka mishashka.
41
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Hatun Wiwa Uchilla Kuruwan Rimay15 Hatun wiwa kurukunawan shuk sachapi kawsarkakuna, kurukunaka wiwa purina ñantami purinakurka, kay hatun wiwaka achkatami piñarirka. Shuk punchaka kay hatun wiwaka tukuy kurukunata wañuchinatami yuyarka, shina mana piñachichun nishpa. Shuk tutamanta kurukunaka ñami pay purina ñanpi purikushkashi, shina tutamantallatak chay hatun wiwapash puriyta ushashka, chaypika tukuy kurukunata llapishpa wañuchiyta yuyarka. Pay yuyashka mana chashna karkachu, chawpi kurukunallami wañushka nin. Chashna rikushpa kayshuk kurukunaka kay hatun wiwataka llakichinata yuyarkakuna. Chay ñanta purikukpika uchilla kurukunaka paypak hawaman llukshishpa kanirkakuna, chay hatun wiwaka mana imatapash ruray usharkachu. 15
(ibid, pág. 15)
42
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chayka shikshita mana ushashpaka yakuman shitashka, shinallatak tukuy kurukunata wañuchinkapak nishpa, chaypika kurukunaka tukuymi yakupi rirka, shinapash shuk kurullami kunkapi sakirishka, chayta yakupi rik kurukunaka kaparishkashi, ¡sipi, sipi!nishkashi, chayta uyashpaka, chuspika hatunwiwataka wañuchishkashi.
43
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Churuwan Atukwan Mishanakuymanta16 Ñawpa pachapimi shuk churuwan atukwan (Ikzi-lobo) kallpashpa mishanakuyta rurashkakuna. Chay mishayta rurankapakka atukka, churuta nishka; kan mishashpaka ñukata wañuchinki. Ranti ñuka mishashpaka kanta mikushami, shina nishpami kallpayta kallarishkakuna. Chaypak churuka tukuy kallpana ñanpimi churukunapura kinkrintik churarishkakuna, ranti atukka pay sapallami kallpashka. Chaymantaka ña karuta kallpashpami, churuka nishka atukwa, atukka kutin nishka hawaman churuwa; chaymanta atuk ña ashtawan hawaman chayashpaka nishka, karanpa ña mitikunmi, ña mishanmi nishka. 16
(ibid, pág. 17)
44
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
Chayshina nikukpika, churuka ashtawan hawamanta churuway nishpa atukta kaparishka. Chay kaparita uyashpaka, atukka ashtawan kallpay tukushka, shinapash churuka minkata rurashpa churukunapura, kallpanakushka. Chayshina rurashpami, churuka atukta mishayta ushashka. Chay mishanakuypi atuk chinkashpami waĂąuyman chayashka.
45
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Atukwan Rumiwan17 Kay ñawpa watakunami shuk atuk wayku kinkraykunapi purik kashka nin, chaypimi pay purikushpa shuk rumi sirikukta rikushka. Chaymantami atukka nishka, ima nishpatak kanka mana purinki, kutin rumika nishka ñukaka purita mana ushani, atukka nishka. ¿ñukashina purinata munankichu? Rumika nishka ari purinata munanimi, chayshina nikpika, atukka nishka ñukawan kallpashpa yallishun. Chaymantaka ñukawan ishkantin tukushpa watarishun, atukwan rumiwan watari tukurishpa, rumika sinkushpa rishpaka atuktaka mishashpa yallishka, chawpi kinkripi rikushpaka wakashpa wiksakuna pitirishpa wañushka sakirishka nin.
17
(ibid, pág. 24)
46
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ishkay Katsumanta18 Shuk punchami wakin katsukuna hatun llaktakunaman llukshirishpa purikkuna kashka paykuna chaypi purikushpaka ishkay kuytsakunata rikushpaka achkata munashpa purikushkakuna. Shuk punchaka kay kuytsakunawan tuparishpa rimanakuyta charishkakuna, paykunawan sawarishun nishkakunami, chay kuytsakunata achkata munashpa, paykunaka shuk hatun kapakpa churikunami kanchik nishpa willashkakuna; shina nikpika chay kuytsakunaka paykunawan sawarinkapak ari nishkakunami. Paykuna ña ari ninakukpika paykunapak hatun allpakunaman pusharkakuna, ña ñanpi apakushpaka shuk hatun urkupi shuk paya wasipi sakiri kallarishkakuna, chay kuytsakunamanka nishkakuna, kay karupimi, kayllapi pukllashpa puñukrinchi nishka. Chaypi puñukushpaka llamatami 18
(ibid, pág. 24)
47
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
wañuchinchik nishpaka shuk allkuta wañuchishpa chay kuytsakunaman karashkakuna, shinami chay tutaka ishkay kuytsakunata umachishpa puñushpa pakarishkakuna. Katik punchapika, ña punchayamukpika, alli puñushpaka katsu tukushpa hawata pawashpa rishkakuna, chaypimi chay kuytsakunaka achkata umay tukushpa pakarishkakuna, kunan punchakunapash kari wamrakunaka kuytsakunata umanllami.
48
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Wampukmanta Rimay19 Shuk warmi wasipi kawsak kashka paypa ushushiwan, churiwan, shuk runa tuta uku willachikrirka paypa panita, chashna willachik shamukriwpi wituchuwan kawirishka, shina kawirishka washa paypa mamata rimashka chawpi punchay uyawanki hulawatu takishkata chashna nikllayta paypa mama chakrata rishka. Chayka machay runaka warachinata awawushka, algudunta tisashka chaypa wawki wawakunata rimawashka wayrachiwaychi wayrachikpi hawata wampurishka chasna paypa wawki wawakunata rimashka mama shamukpi witama urmankichi, ña chawpi tutay hulawatu takishka uyarishka chaypi paypa mama shamushka chaypi rikukpika illashka wawakunawas illashka, chay wawakunaka, KIWA PISHKU, WATARAKU tukushkawna. Kayanti tuta mamaranti, ushushillan puñuwshka chasnay hatarisha kaparishka mamata mana 19 Sarayacu/ Ñucanchic Causai Ñanbita Catishunchic-Caminos de identidad, Cuji Máximo, Gualinga Berta y otros, pág. 51-52, 1995
49
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
kutipashaka wichu wawakunalla rimarisha tiyashkawna chasnay wichu rimashka, chaypi wichuta apasha rishka, wichu rimarisha pushashka, kaypi shuk anka wichuta mikushka, paylla risha shuk wasi paktashka chay wasipi achka puma tiyashkara, chaypi. Kay warmita mikushkawna puma runakuna, wiksayuk kashka chay wawata chay wawata pumakunawa mama chunchulli ishkay llulluku wawakunata tupasha apashka, wiñashka chay pumakunata wañuchishkawna chaypi wampunata rurankak hapinakushkakuna kipa wawki kuchuk, ruku wawkika wachiwan tuksik wampuna ruya puntay, sikiwiwas chasna tuksikpi sumak wampuna tukushka urmamuk kashka chashna wampuk kashkawna chashnay paykunallata wakllichiskawna kipa wawkimanta mana uyak kashka, chaypi wachiwan tuksik kishpisha ruya urmashka chashna akllayta wampunata hachawan chaymanta kunan punchakama chashna wampuna sakirishka.Chay washa hawata sikashkawna paypa yaya KILLA RUNAMA shinallata, rukuwan kuyllur wawkikuna 50
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
mana tupanakunakurkachu. Chaymatami kashna wampuna rurana sakirishka, chashna akllayta kunanka ñukanchik rukukuna mana alli rurak kashkakuna, shina akllayta Perú llaktata rik kashkakuna Equitustapash, chaypi ishkay sami wampuna ruranata yachachishkakuna, chaymanta yachamushkakuna, chay raykumi maykankunaka kaypipash allita rurak tiyanun.
51
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Wiwakunamanta Ñawpa Rimay20 Shuk punchapi, shuk puma, shuk llama, shuk chantasu, shuk wakrapash, tantarishkakuna. Shina tantanakushpaka shuk llamkayta ruranata yuyarishpa rimanakushkakuna. Chay kipaka allpata mashkashkakuna. Ña allpata charishpaka, shukkunaka sarata tarpushun nishkakuna, kutin shukkunaka papata tarpushun nishpa yuyarishkakuna. Chaypimi puma shayarishpaka –“Mana, kay allpapika trigotami tarpuna kanchik”-, nishka. Shina nikpika tukuykuna mancharishpa upallami sakirishkakuna. Ña tarpushkakuna; pallana tukukpika, pallay kallarishkakuna. 20 Ñucanchic Yachaicuna 5. Ministerio de Educación y Cultura/Unidad Ejecutora MEC BID, pág. 63, 1998
52
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chusku pukcha trigotami pallashkakuna. Kipaka rakinkapak kallarishkakuna. Chaypika puma shayarishpaka –“Shuk pukchata ñuka hapisha, puma kashkamanta nishka. Ishkayniki pukchata ñukallatak hapisha alli umata charishkamanta. Kimsaniki pukchatapash hapisha, sinchi kashkamanta”. Kankunaka shuk pukchallata rakinakuychik-, nishpami rimashka. Shinami pumaka ashtawan sinchi kashkamanta, tukuy wiwata llakichishpa charishka. Shinallatak shuktak killkawanata killkapay, chaypakka alli yuyaykunata mashkashpa, unanchakunata alli churashpa, kikin shutita hatun killkaywan killkashpa, iñu kipaka hatun killkaywan killkashpapash, killkapay. Wakin shimi mana achiklla kakpika shimiyuk pankapi mashkana kanchik.
53
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ullawankawan Garzawan Rimaymanta21 Shuk ullawankawan shuk garzawan shuk may hatun pampapi tuparishka. Chay garza ullawankataka shinami nishka: - Tiyu, kanka ima nishpatak yapa yana kanki.
Ullawankapash: - Kanka ima nishpatak yapa yurak kanki, nishka. - Ñukaka punchan punchanmi armani, chaymantami yurak yurakmi kani, garzaka kutichishka. - Chayka..., ñukapash shina rurasha, yurak patpallata charisha, nishpa. - Kimsa tuta, kimsa puncha yaku ukupi pakarina kanki, shuk hatun pampa rumita llapichishpa. - Chayka... ñuka shina yurak yurakmi tukunki.., nishpami umashka. 21
(ibid, pág. 64-65)
54
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ullawankaka... shuk hatun kuchaman rishka. Chay yaku ukupi, kimsa tuta, kimsa puncha pakarinkapak chayashka. Shinapash ullawankaka mana shuk tutatapash, mana shuk punchatapash yaku ukupi pakarita ushashkachu. Chay garzaka hawamantaka nishka: - Ñachu yurakyanki, tiyu... ñachu yurakyanki
tiyu.. Ullawankaka - Manarak, manarak... nishpami kutichishka.
Garzaka kayantin rikunkapak rikpika: ullawankaka yaku hawapi wampukushka, mana yurakyashkachu, chayka wañushkami kashka. Chay garzaka llullashkami, paypash mana yurakchu kashka, paypak aychatapash yanallamari kashka ima nishpatak chay garzaka yurakmi kani nishpa llullashka. Garzaka llullashkami.
55
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
Tunkurawa Markapi Papa Lukrumanta22 Shuk kurikinkika shuk wasiman yaykushpa, papa lukruta yanuy tiyarishka. Wasiyukkuna shamukta rikushpaka, kurikinkika pawashka, wasi hawapi tiyarishka. Kutin paykunaka nishkashi: maykantak kaypi yanushka nishpa, mikushun nishkashi. Ichapash mana ima tukushun nishkapash. Kati punchaka pi papa lukruta yanunkapak rikta chapakurkakunami. Kurikinkika pawashpa wasiman yaykushka. Mankapi tiyarishpa lulunta kacharishka. Chaymanta kunankama papa lukruta charinchik 22
(ibid, pĂĄg. 68)
56
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ukuchakuna Tupanakushpa Rimanakuymanta23 Kimsa ukuchami tiyak kashka, shukka ñami hatun llaktakunaman rishka sumak mikuykunata mikushpa, payka sumak kawsaytami charishka. Chay ukucha ayllu llaktaman tikramushpaka paypak ayllukunata chay alli kawsanata rimashka. - Ñukaka tantata, mutita aychata, shuktak
mikunakunatapash sumakta mikushpami purirkani-, nishka. Kunanka wirasapami kani, kaymanpash mikunakunataka apamurkanimi-, nishkami.
Chayta uyashpaka ishkay ukuchakuka kaya puncha hatun llaktamanmi rishun, nishka. Chayman chayankapakka shuk punchami pu23
(ibid, pág. 70-71)
57
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
rishkakuna, shinaka yarikaywan, yakunayaywanpashmi chayashkakuna. Chay ukuchakunaka mana kullkiwan rishkakunachu, yarikaywan mana ushashpaka, shuk tanta katukta rikushpaka chayman rishpa shuwashkallami. Shuktak puncha chay katukka shuwakukta rikushpaka, kaspiwan makashpa ñallami wañuchishpa kachashka. Shina tukushpaka chay umachishka ukuchakunaka llakiwan kawsashkakuna, mana ima mikunakunatapash tarishpa, wakay, wakay paykunapak kawsaytapash ñalla chinkachishpami yallishkakuna, chay ukuchakunaka yarikaywan paykunapak llaktaman tikrashpaka paykunapak ayllukunaman, chay mana alli kawsaymanta yallishkata wakashpa rimashkakuna. - Ñukanchik mashiwakuna, kay ñukanchik ayllullaktapika may allimi kawsanchik, alli mikunakunata charinchik, ñukanchikka shuk millay mashipak kunaywata uyashpa hatun llaktaman rirkanchik, chaypika mana shitashka mikunakuna 58
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
tiyarkachu, kawsankapakka shuwashpa mikurkanchik, chaymanta chay katukkunaka ñukanchiktaka kaspiwan makankapak chaparkakuna, shuwan nishpa waktashpa ñalla wañuchiwarka. Shinaka ama kikin ayllu llaktata sakinachu kanchik, kunanka kayllapitak sumakta mashipura kawsashunchik, nishkakuna. Mashikuna mana tukuy rimashkataka iñinachu kanchik, kikin ayllu llaktapi llamkashpa kawsana kanchik.
59
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ninata Kinti Apamushkamanta Rimay24 Ñawpa pachakunapi mana nima tiyashkachu nin. Shina kaymantami aychata, lumuta, shuktak mikunakunatapsh mana yanunkunachu kashka. Shinapash achka mikunakunami tiyashka, chawakunallatami mikukkuna kashka. Shuk apuk runallami ninata charik kashka, nin. Ninaka shuk hatun rumi punkuwan wishkashka ukupimi tiyak kashka. Chaymantami shuktak runakunaka mana hapita ushakkunachu kashka. Shuk 24
punchapi
tawka
(ibid, pág. 72)
60
kuytsakunaka
chay
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
nina tiyak ukumanta lumukunata hapinkapak llukshishkakuna. Chay punchapi shuk kintitaka yakupi wañuk rikukta tarishpa, apashpa tikrashkakuna. Kintika ninapi kunuchikpimi alliyashpa kawsarishka. Chay kintimi kipa punchakunapika, apuk runata, warmikunatapash kunkachishpa ninataka shuwashpa llukshishka. Chayka apukka, warmikunantinmi llakilla sakirishkakuna, nin. Shinashpa ninataka, kintika shuktak, shuktak llaktakunapi sakishpa purishka. Chay punchamantami ña sumakta yanushka mikuy kallarishkakuna, nin. Chaymanta runakunaka, kintitaka kuyashpami charinchik, nin.
61
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ñawsa Kuchamanta Rimay25 Ñawpa pachapimi shuk ninan millay kucha tiyak kashka, nin. Chay kuchapak kimiklla purik runakunaka, michikkunapash mana wasimanka tikrakkunachu kashka. Chay kuchami yaku hatarishpa runakunataka mikuk kashka. Kayshina llakita uyashpami, shuk puncha apyupi tiyarishka runa, rupaklla iskuta apashpa shamushka kashka. Kucha, kay runata rikushpaka timpukukshinami hawata hatarishpa chay runataka katishkalla. Runaka ninanta kallpakukpipash, kuchaka utka hapishkallami. Kucha katikukpimi runaka rupa iskuta kuchapi shi25
(ibid, pág. 73)
62
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
tashka. Shina shitakpika, kuchaka -¡Ayayay, ñuka ñawikulla ñawsami tukuni!-, nishpami kaparishka. Chay punchamantami ñawsa kucha shutiwan riksinchik, shinallatak mana runakunatapash kutin katishkachu. Kunanka chay kuchaka mana millaychu, ninkunami.
63
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Amina Urkumanta Rimay26 Amina urkuwan, Kilotoa urkuwanka chimpapurami tiyakkuna nin. Amina urkuka mana rikurinchu, kutin Kilotoa urkuka shuk kuchatami charin. Kay ishkay urkuka ayllupurami kan. Kay hatun rupay pachakunapi mana tamyakpika, Zumbawamanta kushipataka, shuk muchayta, yupaychaytapashmi kay Amina urkuta ruran. Chayka chay punchallatami tamyan, nin. Shuk punchami mishukuna, kay Zumbawamanta ayllu llaktatak pushakkunapash Kilotoa kuchamanta yakuta apakkuna rinakushka; chayka urkukunaka ninantami piñarishkakuna, nin. Kilotoa urkuka – kankuna yakuta apakpika, achka yakutami kacharisha, llaktakunata yakuwan chinkachisha-, nishkami. Shina nikta uyashpami runakunaka mancharishpa sakishkakuna. 26
(ibid, pág. 75)
64
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ñawpa pachapika kay Amina urkuka sumak yurakunata, wiwakunata, mikunakunatapashmi charik kashka; shinapash puñuysiki kashkamantami, shuk sacha runaka tukuyta kichushka, nin. Kunanka tamyachik urkullami kan, ninkunami.
65
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Amarumanta Rimay27 Shuk wasipika achka aycha tiyashka. Kay aychaka shuk amarunmi shuwashpa mikuk kashka. Shina shuwakukta shuk wawki rikushpami - chay amarunmi mikuk kashka, chaymi aychaka tukurin kashka-, nishkami. Shuk wawki shamukpika amarunmi aychataka mikuk kashka, nishpami willashka. Shinata uyashpami shuk wawkika ninawan rupachishun, nishka, shinami ninata hapichishpa rishkakuna. Wawkipurakuna kutimukpika, amarunka achka yanurishpami wañushka. Shuk wawkika alli mishkita ashnakukpi, challwapak aychashina kakpimi mikushkalla, nin. Katika achka yakunayayta charishpami, achka 27
(ibid, pág. 76)
66
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
yakuta upyashka, chayka wiksaka ninantami punkishka, kipamanka tukyashkami, nin; chayka achka yakumi huntashka kashka. Kutin shuk wawkika shuk hatun yuramanmi wichiyashka, ña yaku chakikpimi uraykushka. Allpapika shuk uchilla wiwatami shuk pilchipi wanpukukta tarishka. Chay wiwaka paypak wawkimi kashka, nin. Wasiman apashka rikpika shuk hatun amarunmi tukushka. Kipaka paypak wawkipak churitallatami mikushka; chaymantami taytaka wañuchishpa mikushka. Shina mikukpipash amarunka mana alli wañushkachu; wawkipak wiksa ukumanta llukshishpami paypak wawkita ranti mikushka. Shinami amarunka karu kuskaman rishka, nin; chayka wawkika akchapash illak, millmapash illak, tsala, irkipashmi llukshishka, ashallata kawsashpami kay wawkipash wañushka nin.
67
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Añankushina Tukunki28 Añankukunaka sumak tantanakuytami charin, imakunata rurankapakpash mana shukllata sakinchu, waykalla shuklla tukushpa llamkankuna. Paykunapa tantanakuypika, mana pi hatun tukunchu, paykunapura mana umachinakunchu, paykunapura mana makanakunchu. Mana yanka purinkunachu, mana pita washalla rimanchu, tukuy punchakunami llankakushpalla kawsankuna. Paykunaka mana yarikaywan kawsanchu, llamkaytaka mana sakinkunachu, tukuy llakikunata mishashpa tantarishpalla wañunkama kawsankuna.
28
(ibid, pág.77)
68
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Ñawpa Pacha Shilltipu Rimay29 Tiyara shuk runa shilltipu shutiyuk nishka, kay runa charik kashka ishkay warmikunata, shuk puncha kay shilltipu pay ishkay warmikunawan llamkanawra shuk hatun chakrata chiwi tarpunawra lumukunata, papakunata, papachinakunata; ñawpa pachay muyukuwana tarpushka wayrashina wiñak kashka. Chay rayku kayanti punchapi paykuna tarpushka muyukuna llampu pukurishkara chita rikusha llampu muyukunata hapinawra, chay washa kay shilltipu nira kunan sachamami purinkawa riwni nira kay ishkay warmikunaka wasiwi sakirinawra aswata rurasha chashnallata paypa kari paktamunakama chashnay inti win yawkushkaypi paktamura ima aychallawas illak. Kayanti punchay chashnallata sachama rira, sachay paktasha shuk hatun urkuy ankuta ruray watasha puncha chishakta pukllasha kaynara, chay washa sapan puncha sachama puri kallarira 29 Sarayacu/ Ñucanchic Causai Ñanbita Catishunchic-Caminos de identidad, Cuji Máximo, Gualinga Berta y otros, pág.13-15, 1995
69
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
wasimanka ima aychawas illak paktachara chayta rikusha kay ishkay warmikuna rimani kallarinawra kay runa imata tukun sapan puncha sachama rishallata mana imatak apamunun haku katisha washalla rishun nisha rimanakunawra, chashna nisha washa katinawra chiwi rikukpi kay shilltipu hatun anki wankurisha kaynak kashka chayta rikusha achka rikrakunata tantashkawna wasima risha katushkawka kay runa rikraywan waĂąu sachamanta paktamuk karka chayta rikusha shuk kallana huntakta paykuna katu yanushkata rupak rupak kunawra rimasha kanka yapa killa runaminki nisha. Shuk puncha kutillata kay shilltipu shamura, payta shuk kakuta kallanata huntakta kunawra chayta llamputa mikura chayta mikushkay paypa shimi rupara chaypi paywa makiwan hapiri kallarira chay washa yapa shikshikpi makita mikuri kallarira. Pay rimari kallarira killamantami kay warmikuna kakuta karawashkawna, kunanka SHILLTIPUMI tukuni chasna tukushka washa sacha ukuy kawsankawa rira.
70
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Warmi Waywash Rimay30 Shuk warmi waywash ushushita charishka, paykunalla kawsak kashkawka chakrakunata llamkarisha mana pi runa yanapashka aylluwas illakkuna. Shuk puncha kay warmi paypa ushushita kachara lumuta apankawa chakray aswata rurankawa, kay warmi chakramanta paktamushkay paypa mama yanuyta kallarira lumukunata pay yanukama ushushika yakuy lluchunata, apankurata shikllikunata hapinkawa rira. Kayanti punchay chashnallata llamkanawra, chasnay kay yaku aychakunata shikllitashina, apankuratashina, lluchunatashina rikurikkunata hapinawra chasnay chushku yaku aycha wañushkata rikura chayta rikusha hapira chashnay chusku aycha kutillata rikurimura kutillata kutillata hapira, chashnay uyarira wichunishka chayta uyasha rikukrisha nisha kallarira, chashna pay rikusha nisha achkay rikurira shuk malta runa 30
(ibid, pág. 15-16)
71
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
sumak alli, chaypi nira ñuka shutiman TSALAK WALI nishka kanka ñukawan hapirinanki nira chasnallata paypa wasiwi kawsana chay ushushi wakay kallarira paypa mamata mana sakinata munara chashna akllayta kay malta runa mana munakta apasha rira. Paypa ushushi mana wasima rikurikpi mashkay kallarira maykunatawas risha, chashna maskashawas mana tupara chashna tukusha kay mamawas wakay kallarira chashna sapalla sakirira paypa ushushi TSALAK WALI wasi ukuypi taparisha sakirikkara paypa kari sapan puncha yaku aychata hapinkawa rik karka chashnallata chawpi punchay tikramuk karka kay warmi paypa mamatukuk sakirik karka kay apa rikusha tiyak karka yaku aychata kuk karka pay mikuchun nisha. Shuk punchay kay TSALAK WALI yaku aychata hapinkawa rishka kasnay paywa mamatukuk chakrama riwshka rimasha sakishka kay wasipi mana piwas yaykunachun nisha TSALAK WALI nishka, punkuta payllata paskana, chashna paylla awshkan punkuy takashka uyarira shuk runa 72
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
shayawshkara paypa shuti mashka APAPA pay yuyarishka ñuka kari man nisha chi rayku punkuta pashkashka kay APAPA wasikuy yaykushka rimay kallarira. Kay TSALAK WALIWA wasi yachu aychallata mikunawn chasnallachu, pay nira ñuka wasipira mikunchi sacha pawak aychakunata, chayta uyasha ñukas kay aychakunata kamanata munani chasna nikpi kay APAPA pay wasita apara, chasna riwshkay kay warmi yuyarira kayka umawawmi nisha, kaykunaka mana kay aychakunata mikuk chanaw kaykunaka palu aychata mikunawn chashna niwshallata mikuy kallarira yapa kay palu aychata mikusha paypa ñawi punkuy kallarirka, kay warmi piñari kallarirka kay APAPAWA chashnay pay chapawra kunkakta tukushkay paywa wasima mitikusha rinkawa TSALAK WALI WASIMA chashnay shuk puncha chi wasipi mana piwas tiyara chaypi mitikura paywa llachapa charishkakunata, chashnawa TSALAK WALIWI WASIWI sanpayasha wasipunkuy takara, TSALAK WALI mana yayku chira llachapawas illak shayawpi chita rikusha paywa wampurinata yakuma aysasha paypa mamawa rinawra, kay warmi katita kallarira 73
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
TSALAK WALI wampurik llutarikta tankara chashna rurawshkay kay runa paypa mamawas pishku tukusha wampurinawra chimanta kay warmi ranti shuk waywash tukusha shayarira shacha ukuy kawsankawa.
74
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Hiluku Rimay31 HILUKU NISHKA WARMI shuk karita charik kashka, sapan puncha chakrama llamkakawa rik ashka shuk punchay zapallu muyuta tarpunkak rishkawna, kayanti puncha rishkay zapallu muyukuna ña pukushka awshkawna mikunalla, paywa karika shachaman purinkawa rishka. Chita rikusha HILUKU WARMI zapallu muyukunata hapinkawa rishka wasiwi paktasha shuk hatun yanuna mankay yanura yapa mitsa warmi ashka chashna kasha llampu pukushka zapalluta mikushka, paywa karakunata wasi washama pakashka paywa kari nira chakrama rishkani llullu zapalluta maylla tiyashka. Kay HILUKU hatun shimita charik kashka. Chasnallata achkata mikuk ashka, punchakunay shimita puchkawa sumak sirarik kashka paywa kari mana rikuk ashka. Shuk punchay pay kari imata kayka tukun nisha 31
(ibid, pág.16-18)
75
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
yachay kallarira allipachachu kay HILUKUKA llullu zapallullata hapisha puriwan nisha, chirayku pay yuyarira kayta umachisha rikunkarawa rimashalla sachamami purinkawa riwni nishka, chashna nishka washa kay HILUKUTA mitikusha katisha rira chiwi rikura kay warmi imashina pukushka zapallukunata hapira, chi washa wasima tikrara, yanura chi washa llamputa mikura, paypa karakunata pakara. Chi washa kutillata sachama rira tikramura chaypishi ñawpashinallata, HILUKU kutillata llullu zapallukunata rikura. Piñarisha pay nira ama kuwaychu llullu zapallakunata, ñuka ñawiwan allipacha rikurani kan puchushka zapallukunata mikushkata kayta rikuchinkawa pay karakuna ichushkay apara chiwi rikura achka kara hichushkata kay HILIKU llullara mana ñukaka kay tukuy zapallukunataka mikushkanichu nira imashinata mikusha chi tukuytaka chashnallata ichilla shimita charini. Kaparira kanka llullami kanki nisha, ñuka yachani kanka hatun shimita charinki ñuka ñawi pachawan rikurani piñarishka HILUKUTA MAKARA. Tutayakpi kay HILUKU puñushkara chita rikusha paywa kari paywa wasimanta mitikura, shacha ukuy shuk HILUKU 76
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
chakana anku nishkata chika hawa pachakama chakashina rik kashka chita rikusha HILUKUWA KARI sikara kashna ashallata ashallata kay chakata sakishkara pay yuyarira HILUKU sikanata munakpi chakata pitishami nira. Chawpi tutay HILUKU rikcharira paywa karita rikukpi illara shinakpi tantay kallarira wayrachinakunata, rumikunata, mukawakunata, yanta kaspikunata, wiwiskukunata imakunatas apara, chi washa paywa karita kati kallarira llampu wasi ukuy tiyakkunata apari kallarira, chashna apashami hawa pachay paywa kariwanka kawsanata ushasha nisha, shacha ukuy tupara HILUKU chakana anku nishkata sikayta kallarira Ăąa hawa pacha paktana mayanpi paypa kari ankuta pitira HILUKU urmara allpama, urmashkay paywa wiksa llikirira tukuy paywa karita umasha mikusha kanchama llukshira, chi tukura manka allpa, chi warmi tukura HILUKU ANKA. Paywa karikantin KILLA TUKUSHA SHAYARIRA HAWA PACHAY, chi rayku sapan PURA KILLA TUKUSHKAY kay HILUKU kunan punchakama wakasha kay tutakuna uyarik kan. 77
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Kuyllur Warmimanta Rimay32 Ñawpa pachay, shuk warmi ishkay churikunata harkak kashka. Shuk tuta kay ishkay wawkikuna puñunkawa rishkawna hatun tiyu pampapi, chiwi rikushkawka punchashina KUYLLURKUNATA HAWA PACHAPI. Kay malta runakuwa KUYLLURKUNATA rikusha rimarinawra imashina rashata kay tukuy warmikunata charinchima ninawra, rikuy mashna KUYLLURKUNATA hawa pachay shayawkuna chita rimarishka washa puñunawra. Chikama kay kuyllurkuna hawapachamanta uraykushkawna chashna uraykusha KURU TUKUSHKAWNA kay KURUKUNA paykuna puñuna apamushka ukuy yaykushkawna allita puñunkawa, paykuna rikcharishkay ashka kurukunata rikunawra. Ñawpa wakin kay kurukunata rikusha sumak 32
(ibid, pág. 20-23)
78
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
hapira, kipana rantika millarira allpama tuksira chi washa kay kurukuna KUYLLUR TUKUNAWRA hawa pachama sikanawra sinchita nanarisha, chashnallayta shuk sakirira tukura shuk SUMAK WARMI suni akchayuk Kayanti punchay kay ishkay malta runakuna paykuna wasima tikranawra KUYLLUR WARMITA APASHA punta wawki kay warmita hapira sumakta kawsanawra, llaki shamura kay warmi wiksayashkay imakunatas llamkay kallarira, wachikunata pakay kallarira, lizan pankakunata kay utkuy pakay kallarira mana piwas yachara imankawa chashna rawta, paypa mama tukuk yanka pankakunami nisha ichuyta kallarira, chita rikusha kay warmi sinchita piñarira, chiwi ñira, mana piwas hapina kay utkuy, kayanti punchay kay warmi kari wawata pakarichira, kay wawata kayutukuy, pakashkara mana piwas rikuchun nisha, ni paywa kari ni paypa mama tukukpas mana rikunkanawra. Shuk punchay kay KUYLLUR WARMI paypa turikunawa rira yakuma aychakunata hapinkawa, paypa mama tukuk sapalla wasiwi sakirira pichay kallarira chita llamkariwskay kayutukuy shuk 79
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
llulluku wawata tupara, chi wawa payta rikusha wakay kallarira, kay apamama kay wawata hapisha chuchuta rikuchira, chiwan chunllayachu nisha, kay wawa sinchita kañira chashna kañikpi kay kuyllur warmi KUYLLUR WARMI, paypa kari, paypa wawa rinawra hatun tiyu pampama, chiwi chapanawra hawa pachamanta shuk chaka uraykumuchun nisha, chaykama KUYLLUR WARMI paywa wawan pukllawra KUYLLURKUNAMA rikuchisha kayman ñuka mama, yaya, wawki kay ñaña. Shinami ñukawas shayarinkarawni ñuka turi, ñuka ñaña ashkay chashna nira kay warmi, ñukaka mana imallas kay allpay kawsanata ushanichu. Chaka uraykumuna ranti shamura hatun Amarun. KUYLLUR WARMI paywa wawata hapisha sikay kallarira, paywas sikasha nira chashnallayta manchara. Kimsa kuti sikasha nisha kallarira kay Amarunpi chashnallayta kay allpama ri kallarira yapa chashna kamawsha sakirishalla nira, chi washa wakasha paywa wasi paktara, paktashka washa paywa mamawa wañushka aychata yakuma ichura, yuyarisha paywa huchamantami paywa warmi
80
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
KUYLLUR hawa pachama tikrashka, chi wasimanta wiñay rira. Kay malta runa kimsa punchata purira, chashna kimsa puncha puriwshkay uyara shuk pihuwanu takiwshkata mashkay kallarira maymantata kay takishkaka uyarimun nisha, chiwi tupara shuk runa waywashta. Kan runa kanki chi hawa pachamanta warmi sakishka kay musu runa nira ñuka pani chashnallata wasimanta llukshik chi washa tapura maypita mikunata tupasha raykuywanmi wañuni, chita uyasha kay runa waywash nira chi nikpi shuk pakay ruya tiyan hichushka wasi punkuy. Kay malta runa paktara kay ruya awshkay chashna ashallata yapakta sanpayaskara mana sikanallas ushara, ruya sapiwi wakasha tiyarira chashna awshkay shuk runashina rikurimura, mana runa ashkara allipacha rikukpika shuk wasi aya amu ashka unay pacha wañushca runa. Kay aya nira ñukami kay ruyata sikankarawni pay kayta pallankawa, chashna akllayta chawpi pakayllata mikunki, mana llanputa. Kay aya, pakayruyamanta uraykumushka pakay-
81
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
kunawan chi washa kura chasnallata rimara kay suni ñanpita rira chiwi rikurira chushak ñanpikuna kay wasimanta sachama rina. Kay runa ñanpita purita kallarira chashnay ñiktara shuk urmashka ruyay, chashna urmasha pantaykallarira shuk ñanpikunata mashkara chashna puriwsha ñanpita pantachira, chashna pantasha ashka punchakunata purira yapakta sanpayashkara, chimanta shuk kinti tukusha wanpurisha rira. Ñawpa pachay kashna mara kay kawsay, KUYLLURKUNA runakunawas parihulla kawsak kanawra, chashnallata kay mama tukuk wakllichira KUYLLURKUNA hawa pachama sikanawra chimanta runakuna allpay sakirinawra.
82
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Huri Hurimanta Amazankamanta Rimay33 Ñawpa pachay antisuyu llaktakunay shinchita uyantsakunata rikukshi ashkawna, chashnallata llanpu rikuk runakunata karak ashkuna, chi rayku tantarisha rikkuna ashkawna chashnay ishkay wawkikuna, ishkay ñañakuna shinallata kimsa wasi mayanpi tiyak runakuna awrakuna, chi washa mincha punchakunay ashka aychata hapinawra, hapishka washa paykuna llaktama tikranawra chashnay kay ishkay warmikuna aychata chakichisha sakirinawra, karikuna ranti kutillata sacha rinawra. Paykuna chashna awshkay shuk sumak witukta kawirishka runa shamura, shuk sumak pukunata markasha, mana imatash nisha paykuna ranchu ukuy yaykumura, paypa pukunata shayachisha matirimanta shuk pirutiwan tsak tsak aswa maytuy, aychakunay tuksira, chashna rurashka 33
(ibid, pág.23-27)
83
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
washa nira kaykunata ama mikunankichikchu, chimanta llukshinkarawshakuna tutapi HURI HURIKUNA kankunata mikunkawa shamunkawa rawkuna, kankuna ñuka rimashkata mana uyasha kankunami yachankichi nira, kankuna turikunata kishpichinata munasha, shuk uktuy kankunawa pakta kumishinkunata churaychi. Pay rishka washa, kay pichka runakuna ranchuma paktamunawra, kay warmikuna llanpu paykuna rikushkata rimanawra, chashnallata maykan aychakunata mana mikuna nawra, chashna rimakllayta kay karikuna asinawra, kashna nisha, kay runa ñuka panita munak runami shamushka nira chashna nisha paykuna pani nishkata mana uyanawra, chi aychakunata llanpu mikunawra. Sukta chishi pachay kay runakuna puñunkawa rinawra, warmikuna rantika mana puñunawra shina karikuna puñushkay warmikuna uyanawra HURI HURIKUNA kaparishkata kushillushina uyarinawra, manchawshallata paykuna ishkay turikunata apankawa rinawra, machashkashina tukunawra mana rikcharinata munanawra kay
84
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
ishkay warmikuna shinchi tukusha kay kumishin uktuma aysanawra, chi washa mitikunawra uranikpi ña HURI HURI kuna chi kimsa karikunata puñushkallayta mikunawra, chashnallata aychakunata, ranchutawas, may paykuna allpay ishpashkakunatawas, mana imawas chiwi sakirira chi washa kay HURI HURIKUNA sachama tikranawra, kay AMAZANKA RUNAKUNATA karankawa kawsak kanawra kay hatun uchuputu ruyakunay kawsak kanawra kay HURI HURIKUNAWAS. Kayanti punchay kay warmikuna paykuna turikunawan rikcharinawra, uktumanta kanchama llukshinawra chiwi rikukpi llamputa mishkanawra, chita rikusha kay warmikuna piñarisha rimanawra paykuna turikunata, ñukanchi rimaranchi kankuna mana chi aychakunara mikunankichi, kankuna asirankichi chita rimakpi kunan rikuychik, ñukanchik ayllukuna imashina mikushkawna. Kay chusku wawkikuna HURI HURITA wanchinata yuyarinawra, chashna yuyarisha paykuna sachay aytashka chakita kati kallarinawra. Chawpi sa-
85
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
cha ukuy shuk pullu uchuputu ruya shayaw ashkara chiwi rikukpi shuk hatun rikurira, chiwi rikushkay uyarira HURI HURIKUNA puñusha samawshka, chita uyasha chakishka yantata apankawa rinawra, chi washa chi ruya sapiy achka yantata churanawra hapichinawra ninaka ashkami sintira, chasnay HURI HURIKUNA rikcharisha kapari kallarinawra llampumi tukuriwnchi nishka, kay ruyamanta ashkamanta urmanawra, makiwas illakkuna, chakiwas illakkuna, chashna allpay urmakta kay chusku wawkikuna wachiwa shayawkuna llamputa wanchinawra shuk HURI HURIKUNA chikan yurakunama kaparisha rinawra, chita uyasha ninawra, kankunaka mana alli HURI HURIKUNAMANKICHI NISHKA, ñukanchika mana runakunata mikunkawa riranchi yacharanchi imashina tukunkarawtawas. Chashnay rikukpi shuk hawa ruyay shuk AMAZANKA KARI WARMIWAS rikurira mitikunkawas, paypa PUKUNATA shuk kaspitashina ruyakunay chimpankawa churara, kari AMAZANKA kishpira chashna akllayta kay warmi AMAZANKA urmara, allpay urmakpi shayaw runakuna hapi-
86
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
sha wasita apanawra.. Kay AMAZANKA WARMIWAN kay wawkikuna llaktay paktanawra, chiwi ashka warmikuna aswawan chapawshka anawra, kashna akllayta kay runakuna tukuyta rimanawra kay llaki tukushkata chashna nisha mana upina wasima rinata munanawra. Chashnay shuk wakcha kari runata hapichun nisha kunawra, kaywan pichka killa tuputa kawsanawra, kay warmi witsayara. Shuk puncha chakrata rinawra, kay yapata killachik ara ushata kampa umamanta mashkachiwa nisha. Kay warmi rimak ara mana ushanichu nisha rikunallawas kay usakunata, yapa killachiwpi ari nira rikuchiwan nisha, chashnay yachak makiwa umata paskachisha Ăąuktuta mikura, paypa kari aychata chiwi sakisha payka sachama rira. Chi rayku kunan punchakama kay antisuyu sachay AMAZANKA RUNAKUNA KAWSANUN.
87
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Tsitsanu34 Ñukanchik apayayakuna rimankunami kallari saparakunaka kutu kashkata. Shuk puncha shuk kutuka kunanpu yakuta upyankapak rikmi runa tukushka chashnallatak shuk kutu ranti yakuta upyankapak rishka, chayka runa warmi tukushka, kashnami ñukanchik apayayakunaka rimankuna. Tsitsanuka pakarishkami, kay ishkay runakuna llutarishkamanta. Paypak yayakunawanmi wiñashka, ña malta tukushpaka warmita mashkashka, chayka Tayak sinchi yachak shimanupa ushushitami hapirka. Tsitsanu warmita hapi punchapika shuk hatun raymita rurashkakuna, tukuykunami kushi kashkakuna. Shuk puncha Tsitsanu paypa warmi yayawa pukunata sachama rinkapak hapirka mana mañashallata. Paypa warmika rimashka yayaka piñarinkami payta mana tapushpa hapikpika, 34 Tsitsanu-Kuri ashpa- visiones de los pueblos indígenas, Ushigua Luciano y Ushigua Gloria, pág. 9-69, 2002.
88
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
chashna kakllayta mana uyasha Tsitsanu pukunata sachaman apashka. Pay warmipa yaya yapata piñarisha yuminkashka Tsitsanuta wasimanta llukshichishpa kachashka. Tsitsanuka paypa warmi yaya wasimanta llukshisha sachata, rishka chaypimi chinkarishka paypa warmi yaya yuminkashka chaypi paktashka. Chinkarishpa puriwsha. Tsitsanuka kaparishka huuu, huuu, chayka unay kashkapi shuk papamama lutipashka chi Saw – Saw apami kashka. Saw,saw apamamapi puñunata mañankawa paktashka, chay apamamaka shamuy wayusata upyak shamuy nishkami, chaypi puñushka, kaypimi Tsitsanu shutita shutichishka. Kayanti tutamantallata hatarishpa Tsitsanuka tapushka maytatak ñanka rin, chayka kaytami kan nishpa rikuchishka, chay apamama rikuchishkatami Tsitsanuka rishka.
89
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Tsitsanu ña karuta rihushkapi shuk apawata tupashka, payka nishka kaypi puñusha ri Tsitsanu, chay apamamaka sankuru apami kashka. Tsitsanu pay puñukukpi, chay apamamaka paypa yawarta illakta upyashpa wañuchisha nishkami. Tsitsanuka pay puñukushpa hiii- hiii- hiii uyashka chaytami Tsitsanuka paypa makiwan waktashka, chashna rurasha rikcharisha rikukpika chay apamama allpapi urmashkata rikushka, chay apamamaka Tsitsanu yawarta illakta upyashpa wañuchisha nishkami. Tsitsanu tutamantallatak hatarishpa chay wasimanta karuta rishka, mana chashna rishpa kashpaka chayllapitak wañuchishka tukunma kashka, chashna wañuchun nishami paypa warmi yayaka yuminkasha kachashka. Tsitsanu, karuta rishpa tupanakushkami shuk runakunawan kaykunaka mana siki-uktuta charik runakunami anawra, chaypi Tsitsanu paktasha rikushka paykunaka achka aychatami charinawra,
90
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
chay aychataka yanusha paypa kushnillatami upyakuna kashka, Tsitsanuka chay aychatami yanusha mikushka. Tsitsanu yachachishkami imashina chay aychata yanusha mikunata, tukuykunata wankuchishami rimashka kashnami yanusha mikuna kanchik nisha chay washa tapushka rikuchiwaychik kankuna siki uktuta imashinata charinkichik nisha rikukpika shuk uchilla pankashinami tuparishka chaytami shuk wamakta pitisha chaywan pitisha sakishka chay washaka mikunata yanusha mikunkichik nishkami chashnallatak ismanami kankichik nishami sakishka. Chay tukuy runakunami achkata kushiyasha sakirinawra Tsitsanuta shuk warmitami kunawra pay chaypi puñuchun nishpa, Tsitsanuka chay warmiwanmi puñushka. Chaymanta tutamantalla Tsitsanuka hatarishpa karuta rishkami. Tapushka chay runakunata maytatak ñanpika rin nishpa chay runakuna ninawra chaytami rina kanki nisha Tsitsanuka chayta rishka.
91
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Tsitsanuka karuta rishka chaypi tupashkami shuk warmikun a mana wachanata yachak kunanpi paykuna wiksata pitishalla llukshichik warmikunami kashka anawra. Tsitsanuka tukuy karikunata wankuchishpami yachachishka imashina shuk warmita wachachinata (wawayachinata), chay tukuy karikunami achkata kushiyasha sakirishkakuna. Chay tutapika chay runakunapakpimi puñushka chay runakunaka achkata kushiyashpa shuk warmita kushkakuna paywan puñuchun nishpa. Chay tutamantalla hatarishpa tsitsanuka rishkami pay riwshkata karuta rishka. Tsitsanu paktashka shuk runakunay kaykunaka puma runakunami kashka, chaypimi shuk warmika charishka shuk wawa unkushkata, chaytami chay warmika tapushka Tsitsanuta paypa wawata hampipay nishpa. Tsitsanuka, mana yachashkachu imallawas chashna akllayta payka shuk yachak shimanushinami hampishka chay wawaka shuk puchka
92
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
nishkatami mikushka kashka chay tukuy kashata surkushkami. Chay washa chay kari pumakunaka paktamunawra Tsitsanuta mikusha nishpa, chashna akllaytami chay warmi pumaka ama imatawas rurankichikchu kay runaka Ăąukanchik wawatami hampirka nisha, chashna nikpimi mana imatawas ruranawra chay kari pumakuna. Chay washa chay tukuy pumakuna wankurishpa ninawra imatatak kunanka kushun nisha chay pay wawata hampishkamanta, chay tukuykunami ninawra shuk wachita kushun chay wachika puma tukuk wachimi kashka, chay wachitaka tsitsanullami hapina kashka. Chay washa Tsitsanu payllami sakirishka pay sapallami karuta rishka. Tsitsanu yacharishkami kashka paylla purinata chashna kashami karuta rishka, chaypimi tupashka shuk runata chay runaka shuk Twi nishaka runami kashka, chay Twita rimanawrami ama apyu yurata
93
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
sikasha upyankichu nisha, chashna akllaytami chay Twi mana uyasha sikashka chashnay urmashka chaypi Tsitsanu mana kayllata asishka, chashna Tsitsanu asikpi piñarisha mana sakiriranchu. Chashna chay Twi piñarisha mana sakirikpi Tsitsanuta chay washa urpita ninawra kan ranti sakiri nisha, chay urpika rimashkami kashna nisha Tsitsanu kanmi ñukata hapishashi kuwanma maytuta rurasha mikusha niwaranki kunanmantaka mana kashna niwankichu nirami chashna rimashkakunawanmi sakinkawa rishka, chaypi Tsitsanu nishkami kunanmantaka mana chashna rimashkankichu nishka. Tsitsanuwa warmipa yayaka yachashkami imashina pay purishkata chashna kashami paywa ushushika rimashkami aswata achkata ruranki nisha, chashnakpimi Tsitsanuka paktashka chaypi tukuykunami kushiwan aswata upyasha tiyanawra. Tsitsanu chay wachita apashpa rishkami chay pay wasipi paktasha chay tukuy runakunata rimashka mana piwas chay wachita hapinachu
94
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
kan, chashna kakpi shuk puncha shuk muspa runa shamusha chay wachita apasha rishka. Tsitsanuka paypa warmiwan chakrapimi tuparishka. Chay muspa runaka chay wachita apasha rishkami sachata chay sachapi ismankawa tiyarishka chay wachita pay mayanpi churashka, chay wachi shuk hatun puma tukushka chay muspa runata illaktami mikushka. Chay wachika chay puma runakunawanllatakmi rishka,. Achka wayrakuna uyarishkakunawanmi chay wachika rishka. Hatun ushayukmi Tsitsanuka sakirishka.
95
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Atukmanta Rimay35 Mana pitapash uyak runa tiyashka. - Ñuka yakupi yaykushpa karumanmi llukshikrisha. - Kuna, yakupi yaykukshi... Tupuk yakupi ishkanti yaykunakushka. Chun chinkarinakushka. Tupuk llukshinakushka: - Mee, mee, nishpa rimanun. Atukka kan ña. Chay, tukuy llukshikkuna kuti shamuk runa tukunakun. - Kuna chikapami atuk kawsanka rakunchik, nishpashi rimanakushka. Shuk runakuna tapunakushka: - Atuk tukushpa imatatak mikunkichik. Paykuna kutipanakurka: - Ñukanchik hapishunmi: bakrikuna, challwa, tukuysami yakupi tiyak aychawana. Chayshukkuna rimanakurka: - Bakrita hapishpa karawankichik. 35 Ñaupa rucucuna rimana –cultura quichua – Cuentos #8, Equipo de Apoyo Técnico de la Prefectura Apostólica de Aguarico, pág. 97, 1984.
96
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chaypi paykuna rimanakurka: - Mana ushanchikchu: ñukanchik atuk kashpaka ñukanchipallatami hapishun. Chayrak paykuna mana atuk tukushkapi, challwata hapishpa kawsak runakuna kanakushka; challwata kachichurashpa, chakichishpa kawsakkuna kashka. Chashnata rikushpa paykunapa wasiman rishpa rimakkuna kashka: - Kankuna pachaka atukmi kankichik. Chashna rimanukpi, paykuna kutipanakushka: - Ari, shuti. Atukmi kanchik. Chashna imashpa shuk kuchama urmanakushka chaypi kawsankapak. Chaymantashi kunankama atuk tiyan nishpa rimanakun.
97
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Uturunkumanta Rimay36 Chay uturunkuka runashina kan nin,warmita riksin; warmita riksishpaka ña yura hawapi churankapak apan; chaymanta shuk runa warmi uraykunkapak mana ushankachu. Hawaman wawata churan chaypi wawa llukshinkakama charin; chaymantami mapayashka. Ima warmi wawa uturunku llukshikpi, yaya apan: kari llukshikpi mamawan kachan: “wiñachi” nishpa. Chayka warmi mana ushak kashka yarkaywan, kashna mikushpa kawsakka: palanta, aswa, ima alli mikuna mikun; payka mana chawa mikunata mikun: yuyu, palanta, maymantapash shuwashpa payka karak kashka nin. Kunanka mikuna uyarin, tukuy mikunakun. Kay yaku patata tiyashka wiwa shinallata kan, alli mikuna kan, chashna kashpallatakmi yana aycha kan nin. Kay uray allpaman tiyak wakra aycha shi36
(ibid, pág. 121)
98
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
nallatakmi kan nishpa ñukata rimawakkuna karka, chashnapash rikunkapaklla, mana rikushkani. Paypa sillukunata, tullukunata rikurkani. Hatunshi kan nirkami. Shayarishpaka runata yalli shayarin nin. Kunanka: illapayuk, allkukunayuk, mana manchanichu, nishpa rimawakkuna karka. Chashnapash kayman mana tiyanchu, maypipash uturunkuka mana tiyanchu. Yankapash kay tamanwa tiyan. Chay ruku kaypipash millay kan. Payta killachikpika shayarin. Chayka hatun silluyuk kan, ñukanchikta ushankami. Uturunkuka uchilla silluyuk kashpallatak kaspi hapinata yachan: tas hapin, tas pakin, challwa hapik: tuk, tuk... kunanpachaku wañuchin. Yapa sinchimari kan. Chashna tukuy rimanakun. Kallari pachaka runashi kashka nin; rikuy kunankama umama uyarin, hatun rumi rukuta, sunilla rumita pak churan, shuk kuchata kunkaylla chimpan, sinchi yakuta, rumilla yakuta chimpan, pay 99
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
mana manchan, yapa sinchi kan. Ă‘uka tapuni: Chay ransyakuna imamantatak millmallakuna kanakun, maykankuna wiwakunawan chapushka kan. Runachu kan. Manachu runa kan. Ă‘ukanchik imaraykutak mana millmayuk kanchik....
100
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Imamantatak Ñukanchik Kiru Tiyan, Imamantatak Wiwakuna Tiyan37 Shuk apamamakuna rimashkami nin. Chayka rimak kashka: - Apakri nishpa.
Shuk apamama kashka nin, chay apamamaka rimashka: - Mana, manapacha kayta apakrishachu, chay pawshita kachaychik nishpashi rimashka. Runa kashka, ña apunchik yaya chashna rurashka. Chay pawshika kallpasha rishka. Rikpika sara muruta apakrishka, rumi muyuta apankapak rik. Chay sara muruta tas, apakrishka, ishkushkashi huntarayan, chaymanta shamuk apamukka: - Kayka nishka: kaymi alli kan nishka. 37
(ibid, pág. 128)
101
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Payka ña chayllapi churankapakchu munarka ñukanchik kiruta, imachari. Chay hapikka, chay sara muruta tas, hapikka, payshi kuk shamushka. Ña apunchik yaya, runa runallata chashnata rurashka. Tak, hapikka ñukanchik kirupi tas, churashka, sara muruta churashka. Kuti shukka kallpashka. - Kanka imata apakrinki, nishka. Kunan kan-
ta kachani nishka.
Chay yakami kallpashpa rin. Chay ashtawan rumita apankapak rishka. Chaykunaka: sahinuka, wankana, aychakuna ashtawan mana ima tukunkapak. Chay kuti, rumita apakrisha tiyak, churashka; ña paytaka ashtawan alli kiruta churashka; ñukanchiktaka sara muruta churakpi chashna ñakarishpa, ñukanchik apunchik yayata yuyarishpa, ñakarishkakunapi yuyarishpa kawsankapak. Ñukanchikkunata sara muruta churakpi, ashtawan kunankama chashna kanchik.
102
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Tukuy kay pachapi, ima kiru nanay, imawapash wakankapak sakik tukushkanchik. Chayta ñukanchik ñakarinchikmi, apunchik yaya chashnata mana alli kiruta churashka rayku. Kunankama ña chashna wañuna kanchik. Chay kiruwan wañuna kanchik. Imawanpash ñakarishpa kawsana kanchik. Mana kashpa ñukanchik mana runachu kawsanchikman. Wankanashina mana imatapash nanachishpa kawsanchikma. Chayka ñukanchik apunchik yayata yuyarishpa kawsankapakmi, chayka runaka, runallata sara muruta apakrishpa kuy tukushka. Chashnami ñuka wawa kashkapi ruku mamakuna, wañukkuna rimawakkuna karka. Chaytami ñuka wiñashpa wiñak kashkani.
103
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Yana Urkumanta38 Ñawpakunapi urkukunaka kawsak kaymanta ñukanchiktapash rikun nishpa yuyashkanchik. Ñukanchik urkupa shutika Yana urkumi. Rukukuna kay Yana urkuka ninan puñuysiki urkumi nishpa willan, shina Achik Yaya tukuylla urkukunata ima tiyashkakunatapash karankapak kayakpika Yana urkuka kunkashka puñukushka ninmi. Rikcharishpa chapankapak rikpika ña tukuylla urkukuna hapishka kashka ninmi, shina ñawpalla chayashka urkukunaka ña paykunapak urmashka murukunata, wiwakunata aparishka llukshinakushka ninmi, chaymi kay urkuka allpapi urmashpa sakirishka puchukunatalla hapishka nin, shina Yana urkuka wakin wallinkukunata, wakin pishkukunata, wakin murukunatalla hapi paktashka nin, chaymanta ñukanchikka imapash illak wakcha kawsanchik.
38
(ibid, pág. 61)
104
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Kuychimanta39 Kuychika maykanpash runata, wawata pillushpaka karachawan unkuchiklla kashkamanta manchanchik. Chaymanta kuychi shayarikta rikushpaka pitapash unkuchikrin nishpa yuyanchikllami. Ñawpataka mana kuychitaka maki rukawan rikuchinachu karyan, kashna rurakpika ismunlla ninmi. Kari kuychi, warmi kuychimi tiyan. Kari kuychika puka ruwanawan, hatun muchikuwan rikurin. Payka kay kuychi yanurikuk chawpipi rikurin. Warmi kuychitaka yunpa nishpami riksinchik, payka yakupimi kawsan. Shina wakinpi yayakuna pukyukunapi killulla, wayllalla yaku tiyakukta rikushpaka chay yakupika kuychi ishpashkami, chaypika kuychimi kawsan nishpa willan karyan. Kuychi yanurikukpi anchurichun munashpaka, shuk allkuta hapishpa ninanta wakachina karyan, chayka kay kuychika anchurinllami. Shinallatak 39
(ibid, pág. 61-62)
105
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
puka ruwanata churakushka, mana kashpaka yana ruwanapi wakin punchalla tullpukunata churashpaka awashka ruwanata churakushka runakunata rikushpaka, Ăąawpakunaka kankunaka kuychipak riksikunami kankichik, richiklla, kaypika mana munanchikchu ninllami karyan.
106
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Millay
Pukyumanta40
Urumpilla waykupimi shuk pukyu tiyaryan. Kutin kay pukyu uramanlla shuk uchilla kucha tiyaryan. Kay yakupimi yumpa aya rikurinlla karyan, kay ayaka armakuk sumak kuytsa shinami rikurin karyan, kay ayaka akchataka chakikaman charin karyan, shinapash chakika ñawpaman tikrashkami karyan. Kay pukyu kimiryallami shuk warmi mashi kawsaryan, paypak wawakunaka tukuyllami upakuna karyan, kutin kay mashi imamanta shina kaktapash mana yacharkachu, shinapash shuk tutaka muskuypi paypak wawakuna kay pukyu manñapi pukllanakukta rikushpa muskurka, chaypimi paypak wawakunaka pukyu hapishka kaymanta kashka upakuna kaktaka yacharka. Chayka shuk sañuta hapishpa ninanta kusarka, shinapashlla ankas tsawar yakuta chaypi kapishpalla pukyu ñawipi shitarka, chaylla pukyupash, uchilla kucha40
(ibid, pág. 62)
107
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
pash chakirkallami. Kashna rurashka kipalla kay mashika imapakshi shinarkani nishpa llakirirka. Yaku illaymantaka karumanta apamuna tukurka.
108
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
Yurak
Runakunamanta41
Kay Urumpilla waykupillata uchilla ayakunapash kawsashka ninmi, kay ayakunaka wakinpika hatun runakuna tukushpa, wakinpika hatun warmikuna tukushpami rikurin kashka, chaymanta paykunataka zarku ayakuna nishpa riksin kashka. Kay yurak zarku runakunaka muskuypipash rikurikllami kashka, shinallatak wakimpi runakuna punchayakukta, chawpi punchakunapi, chishikunapi armankapak kay pukyuman rikpika wayraklla kashka ninmi, shinallatak tutapash muskuchiklla kashka. Shinami shuk tutaka, shuk warmi mashita kay zarku runa ayakunaka kunanka Cotocollao llaktaman kawsankapak yallinakunchik nishpa muskuchishka kashka. Muskuypika kay warmitaka Cotocollao llaktaman apashpa rikuchishpapacha muskuchishka, kaypika waylla tullpu yaku kuchata rikuchishka nin, kaypimi kawsakrinchik nishpa, kayman chayashpaka muskuypika shuk zarku ayaka 41
(ibid, pĂĄg. 63)
109
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
warmitaka kucha yakuman tankashpa sakishka, shinapash kutin shuk ayami makimanta aysashpa llukchishka. Chaypimi kay ayakunaka kunanka kaykamanlla pakta kashkanchik, kunanmantaka ña mana rikurishunchu nishpa muskuchishka. Kashnata muskushka kipallami kay warmipa mamaka wañushka, shinallatak kay Urumpilla wayku ukupi tiyak yakupash chakishkalla ninmi. Chay punchamanta kay wayku ukupika ima ayapash mana tiyanchu, armaytapash ima pachapipash armankapak rinchikllami.
110
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Uma Chinkashkakunamanta42 Urumpilla waykupika ñawpa pachakunaka shuk puka ruwanashka wamra ayami tiyashka, kay ayaka machashka runakunata tuparishpa waykuman apashpa makaklla kashka. Shina wakimpika sinchipacha makanakuykunata uyashkanchik. Chasna uyashka kayantinpak chay machak runata piwantak makanakurkanki nishpa tapukpika, shuk puka ruwanashka wamrawan makanakurkani nishpa willak karyan. Wakin machakkunaka chay makanakushka wayku ukullapita wañushka pakarikllami kashka. Kutin shuk machakkunataka kay waykupika shuk kuyaylla warmimi rikurik kashka, kay warmi ayaka machakkuna chay waykukunata ama urmashpa yallichun yanapakllami kashka, kashna yanapay tukuk machakkunapakka kay waykukunaka sumak puncha pampa ñankunami rikurik kashka, shinami kay waykukunapika kashna ayakuna tiyashka. 42
(ibid, pág. 63)
111
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Hatun Hierafon Runamanta43 Urumpilla waykupika, ñawpa yayakuna rurashka shuk hatun utkumi tiyan, kay utku hawatami hatun ñanpash, chakapash yallikun nin. Kay utkupimi hatunpacha hierafon nishka runaruku rikuriklla kashka. Maykan kay runarukuta rikukkunaka mishushina millma shimiyukmi nishpa willak kashka. Kay runaruku pitapash tuparishpaka mana yallichun sakikchu kashka, shina pitapash wakinpi tuparikpika Achik Yayata mañakpillami chikan kashka. Achik Yayata mañakta uyashpaka hierafon runarukuka kay hatun utkuman yaykushpa chikan kashka nin. Urumpilla waykuka kimsa utkukunatami charin, kay kimsantin utkukunapimi hierafon runarukuka rikuriklla kashka. Shuk punchata kay hierafon runarukuka shuk raymimanpash chayashkalla ninmi, chayka tukuylla runakunama mancharishpa rikunakushka, shinapash shuk ruku yayaka lluki 43
(ibid, pág. 64)
112
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
makiwanka kallwa kaspita hapishpa, kutin alli makiwanka kara waskata hapishpa kay runarukuwan makanakunkapak shayarishka, chay kipalla ninan makanakuy uyarishka. Ruku yayaka kallwa kaspiwan tuksishpa kutin kara waskawan makakushkapi hierafon runarukutaka shuk wayku ukuman kallparishka, chay punchamanta kunanka Urumpilla waykupika Ăąa mana rikurinchu.
113
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Mojanda Kuchapi Michik Kuytsawan Hapirishkamanta44 Ñawpa pachakunapika wakrakunata, llamakunata, kuchikunata michishpa kawsak kuytsami tiyashka, payka tutamantatak imatapash manarak mikushpallatak wiwakunata michinkapak rikllami kashka. Tukuy punchakuna llashak kamchatalla aparishpa purik kashka. Kayta rikushpa yayakuna imashpatak mana mikunata munanki nikpika, ñukaka kamchatalla munani, imatapash ashtawanka mana munanichu nishpa kutichik kashka, shinallatak yayakunaka samayari shuk punchallatapash, michishpapash kay uramanlla michiyari nikpipash, kuytsaka hawa urkumanpacha purin kashka. Kashna kakpika shuk punchaka yayaka Ashukala urkuman taytaka kuytsata rikunkapak rishka, chayka wiwakuna mikunakuk chawpipi, shuk chuklla ukupi kuytsaka turkazakunata, urpikunata, mallkuta, 44
(ibid, pág. 65)
114
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
waksakunata, hampatukunatapash millmakunata, patpakunata anchuchishpa mayllakushka nin, shinallatak wakin wiwakunataka ñami kuytsaka tullpapi kusakushka. Yaya chayakpika kuytsaka waksata kamchawan mukukushka, shinapash yaya chayakpipash rimaytapash mana rimashka, imatapash mana karashkachu nin. Kashnata rikushpaka kuytsapa yayaka paypak warmiman shinallatak kimirya kawsakkunamanpash kaytaka willashka, shina kutin kaya punchapakka kuytsawan pakta michishpa yallikrishka, shina chishakpika kuytsa mana uyakukpipash takuri hawa wiwakunantin wasiman uryakunmi kallarishka, shinapash Pukyulumaman chayamukpika ushashkata tamyashka nin, chayka kuytsapa yayaka mancharishpa kuytsataka wiwakunantin sakishpa urayman kallpamushka, shinapash ña kutin Pintsiklumamantalla tikrashpa rishka kuytsata rikunkapak, shinapash Pukyuluma hawaman chayakpika, kuytsapash, wiwakunapash mayta rishkapash mana rikurishkachu, tukuyllami chinkashka kashka nin, chaypimi chay yayaka urkumanta kucha aya kuytsata apakukta yuyakpi hapishka. Shina 115
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
llaktaman tikramushka tukuyllaman kashka llakita willashka, shinapash ña kutin ishkay puncha kipaka Ashukala urkupi kuytsata mashkankapak yayaka rishka, shinapash chay kuytsa yallik chuklla tiyakushkapika turulla, yakullami kashka nin. Kucha ayami kuytsataka wiwakunantin apashka nin. Kayta rikushpami kuytsapa yayaka ayllukunantin ishkay sañuta, ankash tsawarkunantin apashpa tikrashka. Kucha manñaman chayashpaka ishkantin sañukunata puka pampa kusashpalla tsawar yakutapash kapishpalla kuchapi shitashka, chayka kuchaka manchanayayta wakashka nin, chaypimi wakrakunapash mu-u-u, llamakunapash ba-a-a, apyupash ge-e-e-lla, kuytsapash wasiman pushaway nishpa wakanakukta ayllukunaka uyashka. Chay kipalla, kuytsaka wakrakunantin, llamakunantin, apyukunantin ñapash kucha manñapi kashka nin, chaymi tukuylla wasiman kushilla tikrashka. Chay tutaka kuytsapa yayataka shuk hatun runami muskuchishka, chay muskuypika chay runaka kunanka ñawsami ani, mana rikuyta ushanichu nishpami rimashka. Chay kucha aya,
116
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
urku ayami kashkanka nin. Chay punchamanta kay kuchaka mana millichu, runakunatapash Ăąa mana llakichinchu.
117
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Wakcha Runa, Impakuchaman Tikrashkamanta45 Ñawpaka ima kuchapash mana tiyashkachu, kay kuchaka allpa mama kipaka tiyarishka nin. Shinami ñawpa pachapika shuk ruku yayaka San Antonio nishka wakata charishka. Kay wakaka muskuypika allpa mama kuyukrinmi, allpa pacha tukurikrinmi, ñami watalla, sukta killalla, kimsa killalla, kanchis punchalla illarikun nishpa willak kashka. Shinallatak kay llakika mana puncha kakrinchu, tukurikrin nishpa willak kashka. Kay hawapash Kurakalumallami mana tukurikrin nishpa willak kashka. Shina willakukpillatak allpamama kuyushpaka Kurakaluma hawapi kawsakkunalla kishpirishka, kay allpamama kuyushka kipaka yana-mankami sakirishka nin, rumikunalla yana yana rikurinakushka nin. Ñawpaka mana tulakuna waykukunapash tiyashkachu, allpamama kuyushpami kaykunaka tiyarishka. 45
(ibid, pág. 67-68)
118
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chay kipami urku chawpi allpakunapika shuk hatun allaparuku tiyarishka. Chaymanmi shuk punchaka shuk mañashpa purik wakcha runa imakutapash karaway chayashka, shinapash allpayukka imatapash mana karashpa, karachasiki runa imapakta kaymanka shamunki nishpa rimashpalla allkukunamanrak kanichun sakishka, shinapash chay ukupimi shukka rurashpa kawsak kuytsa tiyashka, chay kuytsami allkukunata mitsashpa asha mikunakuta chay wakcha runamanka karashka. Kayta rurashkamanta wakcha runaka kuytsaka utsyashpa kaymanta llukshi, kaytaka tamyashpa yaku killpakrinmi nishpa willashka. Uyashkantin kuytsaka shuk hatun sawsi kiru hawaman witsyashka, chay kipalla ishkay punchakaman ninanta tamyashka, chaymi tukuylla hatun allparukukunata killpashka, chay sawsi kirulla rikurishka nin. Kipaman yaku urayashpapash chay allpakunaka kucha tukushpami sakirishka nin. Kashna mañashpa purik wakcha runaka Achik Yayami kashkanka, chaymanta ñukanchik yayakunaka kashna wakcha runakuna imatapash mañankapak chayamukpika utsyalla cebada, 119
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
trigo, sara, papatapash karana nishpa takurin, shinallatak pitapash allkukuna kanikrinakukpika utsyallami mitsana nishpa yachachin.
120
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Chipichamanta46 Warmi wawa, kari wawa charik ayllumi tiyashka, shinapash shuk punchaka warmi wañuymanta kusaka sapallami sakirishka. Unayllapika kutin shuk warmiwan kay karika sawarishaka, chayka kay warmipak wasiman kawsankapak rishka. Kay warmika mana wawakunataka kuyakchu kashka, shina wawakuna yarkachikpipash mikunata wawapi kawishpa, yaya shamukpika, rikuy kampa wawakunaka kashnapacha mikushpapash wakanakukllami nishpa willak kashka, kashnakunataka karupi hichusha sakikrina nishpa rimak kashka. Shinata rikushpaka, wawakuna wakanakukpipash, paypa warmipa shimitami kay karika ashtawan uyak kashka. Chaymanta shuk punchaka kay karika wawakunata hichukrinkapak shayarirka, chaypakka tutamantatak hatarishpa wawakunataka hakuchik yantankapak nishpa apashpa urkuman rirka, sachaman 46
(ibid, pág. 68-72)
121
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
chayashpallan kankunaka kaypi pukllashpa shuyankichiklla nishpa wawakunataka yayaka sakishpa rirka. Kay yayaka zampu taluta apashka kashka, kay zampu talutami shuk kiru hawapi warkushpa sakishka, achka wayrawanka pipash yantakukshinami wakakushka. Tutayakpika, yaya mana rikurikpika, mancharishkakunami urkumanta uryakuy kallarishka. Kashna uryakunakushpami shuk wasita, habas chakra chawpipi rikushka. Wawakunaka yarkaywan kaymantaka habasta pallashpa mikunakushka, shinapash ashawanka shuk urakaman anakushka, anaku ama allpapi chayachunka makiwan charishka payami rikurishka, chayka shuwa wamrakuna imashpatak ñuka habas-ta hapinakunkichik nishpa tapushka, chayka rukulla wamrakuka ñukanchik yaya urkupi hichukpi yarkaymanta shinanakunchik, kikipa wasipi minkachiway nishpa kutichishka, chayka kay payakakushikushpa paypak wasiman apashka. Wawakunaka mana yuyaypi hapishkachu, chay payaka wawakunata mikuk chipicha kashka.
122
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Shina chipichaman yakuta yallichishpa, yantata hapishpa kay wawakunaka kawsashka, shinapash kimsa puncha kipaka rukulla wamrakutalla yakuman kachashka kanlla riy nishpa, chayka wamrakuka llakilla paylla rishka, yakuwan tikrashpaka maypitak ñuka wawkikuka nishpa tapushka, chayka chipichaka puñukunmi paktarak rikchachinkiman nishpa kutichishka. Kutin chipichaka kanka usata rikuway usa kanikunmi, shinapash kunka tullumanka ama rikuwankichu, kay hawamanmi kanikun wamrakutaka kayashka. Shinapash usata rikukukpika chipichaka puñushpa sakirishka, chayka wamrakuka imashpashi mana kunka tullupika rikuchun munan nishpami yuyakushka, chayka paya puñukpika allilla akchata paskachishpa rikushka, chayka payapa kunka tullupika shuk manchanayay shimimi tiyakushka nin, shina rikukpa wawkikupak shimi kaypimi kani nishpa uyarishka, chayka chi wamraka kallpashka hatanata chapakrishka chayka imapash mana tiyashkachu nin, chayka yanuk ukuman rishpa shuk hatun mankata paskashpa rikushka, chaypimi wawkikupa tullukunaka kashka nin, chayka wamra-
123
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
ka challinapi tullukunata hapishpa chay wasimantaka llukshishpa kallpashka. Shina chipichapa wasimanta kishpirishpa kallpakushpami kurikinkata tuparishka, ña kutin ashata tikrashpa rikukpika chipicharukupash katimukushkami nin, maymanta rinki wamra tikramuy nishpa, chayka wamraka wakashpa kurikinkata pakaway nishpa mañashka, chayka kurikinkaka rikra ukupi pakakuchishka. Chipicha chayashpaka, manachu rikunki ishkay wawakunata mashkakuni nishpa tapushka, chayka kurikinkaka, ñukaka ima wawakunatapash mana rikunichu nishpa kutichishka. Chipicha ña kutin, maymantak rinkayari, kayllapitami kanka, manachu kan pakakunki, rimaytapash shukta rimakunki, kanllatami pakakunki, nishpa rimashka, chayka kurikinkaka piñarishka uhumari hapiwashka, chaymantami shina rimakuni upa paya nishpa kutichishka. Ña kutin chipicha wawakunata tikrachiway chayka rishallami nishpa kutichishka, chayka kurikinkaka kashna kutichishka, shina kashpaka tikrachishallami, shinapash minkayman aswata rurankapak yakutarak tinpuchipay nishpa mañashka.
124
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Kashna kurikinka nikpika chipichaka hatun mankapi yakuta churashpa tullpapi timpuchi kallarishka. Yaku timpukukta rikushpaka kurikinkaka shuk yanapak wamrata kayashpa, ishkay tukushpa chipichata hapishpa chay timpukuk mankaman shitashpa sakishka, chayka chipichaka ninanta rupachishpa kunanka usaman tikrasha, kunanka pikiman tikrasha, kunanka chuspiman tikrasha, kunanka kapilaman tikrasha, kunanka tukuy yawarta mikushpa kawsak chuspikunaman tikrasha nishpa kaparikushka. Mankamanta llukchishpa kurikinkaka yanapak wamrataka wayku yakupi shitakri nishpa mañashka, shinapash shitashpaka ama tikrashpa rikunkichu nishpa kachashka; shinapash chipichapa tullukunata yakupi shitashka kipaka yanapak wamraka ama tikrashpa rikunkichu nishkata kunkashpa, kutin rikushka nin, chayka yakumanta pikikuna, chuspikuna, usakuna llukshishpa yanapak wamrataka mikushpa wañuchishka. Yayakunaka chaymantami usakuna, pikikuna tiyan nishpa willashka.
125
Kichwakunapa Yachaykuna Ă‘awpa Rimaykuna
Chaymanta kurikinka, mallku, atuk, amaru wiwakuna tantanakushka chipicha mikushka wawapa tullukunata kutin tinkinakushka. Tukuy puncha rurashpa wamrakutaka kawsachishka, shinashpalla kutin chipicha kawsak Ăąankunataka ama purinkichu nishpa yachachishka.
126
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Runa Atuk Tukushkamanta47 Ñawpaka shuk kari, shuk warmimi tiyashka. Shuk punchaka karika tutamantatak tarpukrini nishpa llukshishka, chayka warmika mikunata yanushpa katishka mikuchinkapak, shinapash tula hawaman chayashpa rikukpika kay runaka shuk rumi ukupi puñushkami sirikushka nin, shuk wachukutalla rurashka kashka nin, chayka warmika ninanta piñarishpa imashpatak shina killa kanki, imashpatak mana imatapash rurankapak munanki nishpa takurikukpika runaka atukman tikrashpa sacha ukuman kallpashpa chinkashka.
47
(ibid, pág. 75)
127
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Urpimanta48 Ñawpakunaka urpika runa warmi tukuklla kashka ninmi, shina tukushpami shuk punchaka sawarishka. Chayka kusapa mamaka ninanta kachuntaka kuyak kashka, ashakuwanlla yanushpa mirachikpi, shina shuklla alverja murumantalla manka huntata yanuklla kashka nin. Shuk punchaka, kusaka trigo pukushkata pallankapak rishka, chawpi punchaka shamunki nishpa, shinapash chawpi puncha chayakpika mana warmika rikukrishkachu, chaymanta mikunatapash paylla mikushka. Chishi tikrakpika warmika ñami shuyakushka, chayka kusaka warmitaka imashpatak mana shamurkanki nishpa tapushka, chayka warmika chaypi karkanika nishpa kutichishka, chayka kusaka imatatak llullakunki, ñukaka pitapash mana rikunichu nishpa piñarishka, chayka warmika kampa kimiryallata purikurkani, rikuy trigo murutapash llashaktami tantachishkani nishpa 48
(ibid, pág. 75-76)
128
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
rikuchishka, chayka kusaka ninanta piñarishka, ñukaka pitapash mana rikunichu, urpikunatallami chaypi purinakukta rikurkani nishpa makankapak churashka, chay warmika, urpika urpillatami karkani, shina makana kakpika rishallami nishpa karitaka sakishpa urpiman tikrashpa rishka, chay punchamanta karika sapallami sakirishka.
129
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Killa Misimanta49 Kunanka shuk killa misimantami rimashkata uyakrinchik. Ñawpa punchakunapika tukuy kay pachapi kawsak wiwakunami rimarik kashka nin. Chay punchakunapimi, shuk yuyak yuyak mamaku kawsashka chay mamakuka shuk muru misitami charishka tukuy mañashkata rurachun, chay misika kushillu shutimi kashka nin. Kushilluka achka killa killami kashka yuyak mamakuka mana hatari tukushpami kushillutaka kashna nishpa kachak kashka: Misiku misiku, ri yakukuta puñupi aparimukri nishka chashna nishpa kachakpika chay misika mana puñu pakirinka nishkami. Shinallatak kachashka ri kiwata kuchumukri, nishpa 49 Tuhuamari-Chinporasu marcamanta taquiinacuna, Equipo TécnicoCentro Canadiense de Estudios y Cooperación Internacional. pag. 30-31, 1997
130
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
chashna nishpa kachakpika killa misika mana, ñuka makita ruku usis kuchunka nishkami. Kutin, chay mamakuka kachashka wakrakuta ri michimukri nishpa, shina nishpa kachakpika piña wakra tsakmashpa ñuka chunchullikunata llukshichishpa shitanka nishkami. Ashtawan kachashka: Ri ukshata apamukri nishpa chashna kachakpikarin mana, ñuka ñawipi uksha tuksinka nishkami. Ninata pukuy nikpi karin, mana, ñuka shimi millma rupanka nishkami. Papata llushti nishpa kachakpipash, mana ñuka makikuta tulluntin kuchunka nishkami. Sarata kamchay nikpipash tukyashpa tukurinka nishka chay killa misika. Kutay nikpikarin, kutana rumi makita, kaninka nishkami. 131
Kichwakunapa Yachaykuna Ñawpa Rimaykuna
Uchuta takay nikpipash ñawiman, kallpanka nishkami. Takshanaman ri nikpikarin mana, ñuka pichu millmata shutukyachinka nishkami. Chay tukuyta kachakpi mana uyakpimi, chay yuyak mamakuka, shinashpaka Imata mana rurasha ninkichu. Aychata piti nishpa kachashka chaypika chay hillu misika apamuy apamuy pitisha nishka, saksakta mikunaraykuka chay ruku hillu misika wiksa punkirinkakaman mikushka.
132
Alli Kaymanta
Kichwakunapa Yachaykuna Alli Kaymanta
Unkuykunamanta Yachay50 Ñawpa pachamanta tiyak unkuykunataka ñukanchik kikin hampikunawanllatakmi hampik kashkakuna. Shinapash, mishukuna shamushpami shuktak unkuykunata apamushkakuna. Kaypika kay shuk mushuk unkuykunaka illashkakunami, chaymanta ñukanchik yayamamakunapa aychaka, chay unkuykunataka mana riksikchu karka. Shina kakpimi chay mushuk unkuykunaka ñukanchik yayamamakunataka unkuchirkalla. Mishukunami tifoidea, gripe, poliomielitis, difteria, tétano, shuktak manchanayay unkuykunatapashmi apamurkakuna. Wakin unkuykunaka kunuk llaktakunapi, chiri llaktakunapash tiyankunami, shuktak unkuykunaka mana tukuy llaktapi tiyanchu. 50 Ñucanchic Yachaicuna 5. Ministerio de Educación y Cultura/Unidad Ejecutora MEC BID, pág. 40, 1998
135
Kichwakunapa Yachaykuna Alli Kaymanta
Chukchuy unkuyka Antisuyupi, shuktak kunuk llaktakunapipashmi ashtawan tiyan. Kicha unkuy, rupay unkuyta tukuy llaktapimi tiyan. Shinapash mana runapak unkuykunalla tiyanchu.Wiwakunapa, yurakunapa unkuykunapshmi tiyan. Tukuy llaktapi, atallpa unkuy, kuchi unkuy, wakra unkuy, shuktak unkuykunapashmi tiyan. Wiwakunata, runakunatapash, wakin unkuykuna ama hapichunka vakuna nishkata churarina kanchik.
136
Kichwakunapa Yachaykuna Alli Kaymanta
Kuywan Pichanamanta Rimay51 รukanchik llaktapika wiwakunawanmi alliyachinchik. Chaymanta kunanka kuywan pichanata rikuchikrinchik. Shuk runa unkushka kakpika pichashpa hampikpakmanmi apankuna. Chaypakka yana kuytami mashkan, shinallatak kari kakpika warmi kuywanmi pichan, warmi kakpika kari kuywanmi pichan. Kuywan pichashpa hampikka unkushkapak churanata llukshichishpa kuywanka tukuy aychatami pichan. Payka, pichashpa pichashpami shayri kushniwan, mishki ashnak yakuwanpash pukushpami pichan. Kay shimikunata rimashpa: ยกManchari llukshi! 51
(ibid, pรกg. 36)
137
Kichwakunapa Yachaykuna Alli Kaymanta
¡wayku llukshi! ¡urku llukshi! ¡zalipa llukshi! ¡millay wayra llukshi!, nishpami pichan... Kuy, ña wañukukpika, kuywan pichashpa hampikka, kuy karata lluchun, kuy ña lluchu kakpika, hatun pukupi yakuwan churashpa kancha aychapak unkuyta rikun. Kuypika, mana alli wayrashka unkuyta, kunukmanta, chiri hapishka unkuyta, paruk unkuyta, tullu pakishkata shuktak unkuykunatapashmi rikun... Chay kipaka kuy wiksata llikishpa uku tiyak aychata, chunchullita, parukta, shunkuta, hayakta, yana shunkuta, kantsata, ishpapuruta, shukkunatapashmi allimanta rikun. Tukuchinkapakka kuy ñutkupipash kawsak, mana kawsakta rikun. Ña unkuyta tarishpaka unkushkaman hampita kun. Kuywan pichashpa hampikka ñukanchik kikin hampikunawanllami alliyachin.
138
Kichwakunapa Yachaykuna Alli Kaymanta
Hampirinakunamanta52 Ñukanchik llaktakunapika kuychikunapi ayakuna tiyan nishpami yuyanchik. Waykukunaka wawakunata hapinllami nishpa yuyanchik, shina hapikpi mancharishkataka waykuman kamari karayta rurashpa hampinchik. Chaypakka kara illak muti, alverja, purutu, kusashka aycha, palanta, wakra wira, wayta sisa, kawsak kuy, hayak yaku, shayrikunatapash chay waykupi shitashpa wawataka hampinchik. Kuychi hapishkata hampinkapakka yachakwan usharin. Kayta hampinkapakka yachak kuywan pichashpa rikun, kuychi hapishka kakpika kuychi anku yurata, kuychi papawan, shuk yurakunata, sapikunatapash yanushpa wañukukta armachin, shinashpa kaykunataka allichin kashka.
52 1999
Sapi. Sabiduría Comunitaria. Llactacunapak Causai, pág. 59-60,
139
I単inakuna
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
Ñukanchik Muskuykunata, Iñinakunatapash Yuyarishunchik53 • Kusashka kuyta mikushpa muskushpaka, chun-
tapalla unkuy hapichunmi.
• Mapa, mapa yakupi armarishkata muskushpa-
ka, ancha unkuykunawan unkurinkapakmi.
• Tawka yurak ukata muskushpaka, ima mapa
unkuykunapash hapichunmi.
• Shuk ayllu unkushka kakpi, paywan wampu-
rishpa muskushpaka, alliyankapakmi. • Yapalla
puñushkami nishpa muskushpaka, wayra hapinkapakmi. • Shuk wasita rurashpa, sumakta tukuchishpa
muskushpaka, mana unkushpa kawsankapakmi. 53
.(ibid, pág. 41)
143
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
• Aya waykuta, paya shitashka wasi kuchuta,
kuychi shayarina hutkukunatapash mana yallinachu, mana unkuykunami hapinka, ninkunami. • Ruku yurakunapika supay nishka tiyan. Pay
rikushpaka wañuchinmi, ninkunami.
144
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
Chushikpa Wakay54 Shuk chushik, chawpi tuta, ishkay, kimsa, pachapi wasi kuchupi wakak uyarikpika, ayllukunaman, mana kashpaka wiwakunaman ima millaypash shamukrina. Shinapash chishipi, pichka, sukta pachapi wakakpika, tutapika shuwakunami shamunka, mana kashpaka ayllupurami piñanakuy, makanakuy tiyanka yuyankunami. Wakinpika wasi kuchupi kawsakkunawanmi ima llakipash tiyanka.
54
Ritos y ceremonias de los Kichwas, JARA Fausto, pág. 219, 2006
145
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
Wayrapa Aya55 Shuktak ayakunapash kay llaktakunapika tiyanmi. Kay ayaka “Wayrapa Aya” shutimi. Usyay pachallapimi rikurin; wayrapi, akapanapimi shamun, payllatakka mana shamunchu. Kay mana aychata charinchu, ñawita, ñawi luluntapash mana charinchu. Wayra ayaka, yana yanami, paypak ñanpi ima pankakuna, ñutu allpa rikurikpika chay tukuytami apashpa rin. Kay ayaka may hatun, millay, sinchi ayami, pita maypi tupashpaka wayrashpami wañuchinlla. Kay llaktamanta runakunaka kashnami ninkuna: kay ayaka wasikunata, katakunata, kayta chayta shitashpa yallinllami; kay aya, chayta yallikpika, kimsaniki punchapimi shuk runa wañunka ninkunami chaypi kawsakkunaka. Wayra ayaka sakinllami. Shinapash wakinpika mana millaychu, yanka wayrapi yallinllami. 55
(ibid, pág. 235)
146
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
Ishkantin Wacharinamanta56 Wakrakuna, llamakuna, wiwakuna shuklla wachaypi ishkay wawata kukpika, hatun chikimi ninchik. Paykunaka yuyanmi, kipa kipalla tukuy wiwakunami wañukrin; manashina tukushpaka unkuywanmi tukurin; mana kashpaka, shuwakkuna shamushpami apashpa rin. Shinaka, kay nishkaka paktami; tawka kutimi ñukanchik wasikunapi, ñukanchik ayllukunapak wasi kuchupi kawsakkunapa wasipi shinami tukun.
56
(ibid, pág. 221)
147
Kichwakunapa Yachaykuna Iñinakuna
Nina Tukyakpi57 Yanuna ukupi wasi-mama yanukukpi, ñapash ninaka, ¡fur, fur, fur! Nishpa tukyay kallarin. Kay tukukpika iñinchikmi: kusantin warmintin sinchita piñanakukrin; mana paykuna kashpaka, wawkipura, ayllupurami piñakukrinkuna.
57
(ibid, pág. 221)
148
Kunaykuna
Kichwakunapa Yachaykuna Kunaykuna
Alli Kawsaymanta Kunay58 Ñukanchik hatun taytamamakunaka sumaktami yachachinkuna, hatun taytaka kari wawatami kunashpa yachachin, hatun mamakunapash warmi wawatami shinallatak sumakta kunashpa yachachin. Shuk punchami, hatun taytaka churipak churita kayashpa kay rimayta charirka. • Shamuy
wawaku, shamuy churiku; kayta awashpa awashpa rimanakushun. • Ari taytiku, ñukaka achka tapuytami charipani. • Mana yankalla purinachu kanki, mikunkapakka
achkata llamkanami kanki, mana llamkak runa kakpika atuktashinami sikimanta chupa llukshinka. 58 Ñucanchic Yachaicuna 5, Ministerio de Educación y Cultura, MEC BID, pág. 42, 1998.
151
Kichwakunapa Yachaykuna Kunaykuna
• Kikinpak ñawpa yayamamaka ima shinatak
kawsarka.
• Rikuy churiku, paykunaka sumaklla kawsanakur-
ka, wakin mashikuna llamkayta charikpika, waykami minkata rurashpa llamkakkuna karka, mana washalla rimakchu, mana ishkay shunku charikkunachu karka. Ñawpa ñawpa yayamamakunaka kimsa may sumak kamachiktami charirka.
152
Kichwakunapa Yachaykuna Kunaykuna
Ñukanchik Kawsaymanta59 Wawakuna: Ñukanchik ñawpa yayamamakunaka paykuna munashka sumak churanakunatami rurashpa rurachishpapash churarikkuna kashka. Karika runawata, kushmata, warata, kunkallinata, muchikuta, chumpillita, siki karata, maki karata, shuktakkunatapash churakkuna kashka. Warmika pachallita, anakuta, mama chumpillita, wawa chumpillita, chankallita, muchikuta, ushutata, shuktakkunatapash churarikkuna kashka. Churanakunataka chikan chikan raymikunapak charik kashka; inti raymipak, katuna-rantina pampama rinkapak, aya punchapak, shuktakkunapakka, chikan sami churanakunatami charishka. Chaymanta kunan punchakunaka, imamantachari kipa wiñak wamrakunaka ñukanchik churanakunata ña mana munankunachu. 59
(ibid, pág. 48)
153
Kichwakunapa Yachaykuna Kunaykuna
Ashtawanka mikuykunata, llamkaykunata, pukllaykunata raymikunata, rimayta, iñikunata, shuktakkunapash tukuyta chinkachishpa katina rantika, wiñaykama charina kanchik. Mishukuna, ñukanchikmanta kallarishpa kikin churanawata, shuktak charinakunatapash shitay ninkunami; !chayka rikuychik! paykunallatakmi runa kashkawan, paykunapak mana alli kakpi shitan, ninkuna. Chaymanta ñukanchikka runa kashkata mana manchanachu kanchik, !sinchi sinchi! shayarishpa alli yuyayta, kawsayta, yachaytapash harkashpa ñawpakman katina kanchik.
154
Kichwakunapa Yachaykuna Kunaykuna
Rutuchimanta60 Ñawpa pachamantami akcha rutuchikuy raymitaka rurak kashkakuna. Kunan pachakunapipashmi wakin markamanta runakunaka wawakunata akcha rutuy raymikunata rurankunarak. Chay raymipika wawakunata kullkita, wiwakunata churanakunatapashmi ayllukunaka kamarinkuna. Chay raymitaka wawakuna ña pusak watata charikpimi rurankuna. Chay watapika wawaka ña yuyayukmi kan, chaymantami kamarikunataka sawarinkakama wakaychishpa, mirachishpa charina kan, chaymi warmitaka wawakunatapash alli charita ushanka. Kay raymitaka Hatun Makak ayllu llaktapimi kunankama rurankuna. 60
(ibid, pág. 63)
155
Takikuna
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Wachari61 Ay ñuka wawikulla Ay ñuka uchillaku Ñami wacharishka Kushilla wakakun. Ay chuchuy wawikulla Ay chuchuy ushikulla Ama wakakuychu Yarikay hapikpi. Wiksa nanachikpi Hampichishamari Puka ruwanakulla Churachishamari Ñawi mapayakpi Mayllachishamari Chaki kawirikpi Armachishamari. 61
Tahuamari Chimborasu Marcamanta Taquinacuna pág. 6, 1997
159
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Hatun Llaktaman Rirka62 Ă‘uka mamitaka hatun llaktamanmi rirka Ă‘uka taytikuka hatun llaktamanmi rirka. Mishki rantinaman Tanta rantinaman Mutiwan challwawan Apanaman rirka. Kuykumanpash Karachun nirkami, llamakunatapash michichun nirkami. Wakrakunapash Yakunayachikunmi Kuchikunamanpash Karana kanika. 62
(ibid, pĂĄg. 10)
160
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Kikilla63 Puñuylla wawa puñuylla Kikilla wawa kikilla tsakmakrikuna kanika michikkrikuna kanika, Aya shamunkami wawa Kuku shamunkami wawa Wakakukta uyashpaka Haku ñukawan ninkami Kanlla rikpika wawalla Kanlla rikpika ushilla Piwanchari rimakusha Piwanchari asikusha. Maypichari tarikusha (katikusha) Maypichari hapikusha (tarikusha) Ñuka asik wawakulla Ñuka pukllak wawakulla. 63
(ibid, pág. 16)
161
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Sara Kamchaku64 Sara kamchita Mishki muyuku Wiksa yarikay Huntachinkimi Killu saraku Yurak saraku Mikunallami Kamchanallami Kallanakupi Tushuchishami Ñuka shimipi Wakachishami Ñuka wiksapi Huntachishami Killu saraku Yurak saraku. 64
(ibid, pág. 22)
162
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Suchu Piki65 Puka kallu Ñami takin Yurak kallu Ñami wakan Hatarichik Wamrakuna rikcharichik yuyakkuna Suchu piki Shamunkami Siki chanka Kaninkami Rinrin sinka Kashtunkami Hatarichik Rikcharichik. 65
(ibid, pág. 24)
163
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Chiki Chiki66 Chiki chiki kurpaku Shina wiñay kurpaku Alaha kurpaku Alaha muru kuriku wamraku Alaha tsuntsu umaku Pukanay pukita wamraku Puka anaku wamraku Shukta tushushun ushiku Ña chaylla pitalla Chiki chiki kurpaku Shina kisintu kurpaku Muru tyunkulli wamraku Tsuntsu umita wamraku Puka anaku wamraku Puka pachalli wamraku Shukta tushushun wamraku Shukta takishun wamraku. 66
(ibid, pág. 20)
164
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Kuykaku67 Allpa ukupimi Shuk kuykaku kawsan Chiri tutamanta Sinka pukayashka Shuk kuykaku Shuk kuykaku Allpa hawamanmi Kuykaku llukshishka Rupay punchapimi Ashata kunun Shuk kuykaku Shuk kuykaku Tamya chishipika Siki chiriyashka Wasiman rinllami Uchilla kuykaku Shuk kuykaku... 67
(ibid, pรกg. 18)
165
Kichwakunapa Yachaykuna Takikuna
Llullu Wawaman Taki68 Ñuka wawalla utka puñuy Ñuka llullulla utka muskuy Mana puñukpika kukukuna manchachinkami (anónimo)
Llullu Wawakuman Taki69 Wawa, wawa puñuy mana puñukpi kukuchi hapinka karuman apasha rinkami Llulluku puñunki manakpi supay mikunka 68
Anónimo
69
Ritos y ceremonias de los kichwas, JARA Fausto, pag. 24, 2006
166
Arawikuna
Kichwakunapa Yachaykuna Arawikuna
Kuyashka Aylluman70 Kuyashka taytaku Kuyashka mamaku Kankunamantami Kawsayta charini Kuyashka turiku Uchilla paniku Ă‘uka shunkuwanmi Ayllu wankurini Llullura kakpipash Llaki tiyakpipash Kuyashpa kamashpa WiĂąachiwarkanki. Taytaku mamaku Kankunamantami Kay sumak llaktapi Kawsayuk tukuni. 70
Kawsaymanta yuyaykuna-vivencias culturales de cotopaxi, pag. 49
169
Imashikuna
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
Imashi, Imashi71 Llamamanta shamuni, umatami kunukyachini. Imashi kani. Tutakunaka huntalla, punchakunaka chushaklla. Imashi kan. Ñawpashpa yaykun katirayashpa llukshin. Imashi kan. Llamamanta shamuni, karita warmita wawakunatapashmi sinchi, sinchi pillurini. Imashi kani.
71 Ñucanchic Yachaicuna 5. Ministerio de Educación y Cultura, MWEC BID, pág. 35, 1998
173
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
Shimi hawa shimi hawami paltarayakun. Imashi kan. Ă‘ukapash llamamanta shamuni, chirita, tamyatapash harkani. Imashi kan.
174
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
Imashi, Imashi72 Llamamantami shamuni, ñukataka tushuykunapi, yapa chiri llaktakunapi churankapakmi mutsunkuna. Imashi kani. Urkupi wiñan, wasi hawapimi katashpa kawsan. Imashi kan. Tukuy punchakuna, tukuy tutakunami maymantapash mana tikrarishpalla purikun. Imashi kan.
72
(ibid, pág. 40)
175
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
Watuykuna (Imashikuna)73 1. Imashi imashi: kanka kayta ri, kampash chay 単anta ri, chawpipi tarinakushun. Kutichina: chunchukuna 2. Imashi, imashi: hatun kakapi ishkay warkuryakuk purukunaka ? Kutichina: chunchukuna 3. Imashi imashi hawapi ayayaw, ukupi a単a単aw? Kutichina: tuna
73
Ritos y ceremonias de los kichwas, JARA Fausto, p叩g. 192-203, 2006
176
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
4. Imashi, imashi: mamaka sirikun wawaka tushukun, rukuka paltaryakun. Kutichina: kutana rumi 5. Imashi, imashi: tanchikuchiku, tanchikuchikuku, kachakka. Kutichina: kutana rumi 6. Imashi, imashi: mamaka sirikun, wawaka tushukun, yayaka tankakun Kutichina: kutana rumi 7. Imashi, imashi: 単awpashpa yaykun, katishpa llukshin.
Kutichina: Punku
177
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
8. Imashi, imashi: uchilla puka ruwana churarishka runa, pi単ay runami.
Kutichina: Uchu
9. Imashi, imashi: chutakpi llukshin, tankakpi yaykun.
Kutichina: Shiwi
10. Imashi, imashi: tutaka chichun, punchaka wachan.
Kutichina: Wasi
11. Imashi, imashi: sumak puka katawan pachallishka warmi, muchasha nikpika, wakachinllami.
Kutichina: Puka cebolla
178
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
12. Imashi, imashi: yana pachata tupullishka yana chuntata tawnashka.
Kutichina: Anka
13. Imashi, imashi: kuchun, kuchun, mana pitin.
Kutichina: Zinkichina
14. Imashi, imashi: mamaka “mansa”, wawaka piña.
Kutichina: Uchu
15. Imashi, imashi: llullupika chuskupi purin, hatunpika ishkaywan purin, rukupika kimsapimi purin. Kutichina: Runa
179
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
16. Imashi, imashi: tutamantapika chusku chakiwanmi purik kallarin, chawpi punchapika kushilla, ishkay chakillawanmi purin, ña chishimanka kimsa chakiwanmi purin. Kutichina: Runami 17. Imashi, imashi: ñuka hawapi purin, ñuka hawapi llamkan, ñuka hawapi kawsan, tukuytami ñuka hawapi ruran. Kutichina: Allpamama 18. Imashi, imashi: ñukaka tukuy sami tullpu chumpimi kani. Kutichina: Kuychi
180
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
19. Imashi, imashi: tutapi yurak pampa tukuni, kipaka yana pampa, puchukaytaka wakani. Kutichina: Tamya 20. Imashi, imashi: yanami wi単arini, yanami kawsani, wa単ushka kipapash mana ismurinichu. Kutichina: Tuta 21. Imashi, imashi: yakupi yaykuni, mana zutakyani, ninapi yaykuni, mana rupani. Kutichina: Llantu 22. Imashi, imashi: tutapash punchapash, kallpashpalla, mana chayan. Kutichina: Mayu
181
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
23. Imashi, imashi: shuk karu, karuta purik runa, tuta puncha wakakushpapash mana shaykushkallatak sakirin. Kutichina: Mayu 24. Imashi, imashi: tuta puncha purikunllami, mana maypi samarinchu. Kutichina: Mayu 25. Imashi, imashi: sunipash, kichkipash, mana Ăąuka munashkachu. Kutichina: Ă‘an 26. Imashi, imashi: punchaka chushak, tutaka huntak. Kutichina: Wasi
182
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
27. Imashi, imashi: 単ukaka wachushkalla kawsani, mana pipash tarpunchu. Kutichina: Sa単u 28. Imashi, imashi: wachu wachushka, mana tarpushka. Kutichina: Sa単ukuna 29. Imashi, imashi: ukuchatapash yalli uchilla, shinapash uturunkutapash ashtawan yallimi, wasitaka rikuryan. Kutichina: Punkuta wishkanami 30. Imashi, imashi: shuk puntsu uma, tukuy 単anta purin. Kutichina: Pichana
183
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
31. Imashi, imashi: llawan, llawan, sikipi satin. Kutichina: Apus 32. Imashi, imashi: shuklla mama, tawka wawakunatami ukllashpa charin. Kutichina: Puchkana siksikuna 33. Imashi, imashi: shuk tullulla runa, kipipi chunllulliwan. Kutichina: Puchkana siksikuna 34. Imashi, imashi: wawaka tushukun, mamaka shayakun. Kutichina: Wanku
184
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
35. Imashi, imashi: ishkay pampa chawpipi, shuk puka ruwanarishka tushukun. Kutichina: Nina 36. Imashi, imashi: chirilla yaykun, kunuklla llukshin. Kutichina: Aspina kaspi 37. Imashi, imashi: upyay wasipi, makin yallishpapash mana tukurin. Kutichina: Pilchi 38. Imashi, imashi: chakishka yaykun, ukupi kuyurin, shutuklla llukshin. Kutichina: Kawina wishi
185
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
39. Imashi, imashi: mamaka shayakun, wawakunaka kallpakun. Kutichina: Kallana 40. Imashi, imashi: wasimanta rini, pukata rantimuni, wasiman chayashpaka, yanami tukuni. Kutichina: Kallana 41. Imashi, imashi: kimsa chantasukunapi, shuklla wira mamaku tiyakun. Kutichina: Yanuna manka 42. Imashi, imashi: kimsa chantasu, shuklla kipita aparin. Kutichina: Yanuna manka
186
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
43. Imashi, imashi: atallpa kulila ukllaryan, wawakuna, chili, chili, nikun Kutichina: Uchu kutana rumi 44. Imashi, imashi: mamaka sirikun, wawaka tushukun. Kutichina: Uchu kutana rumi 45. Imashi, imashi: uma kullunatami mikun, wiksatami isman, ura chakitami ishpan. Kutichina: Hatun kutana rumi yakuwan 46. Imashi, imashi: mamaka wichay sinka sirikun, wawaka uray wichay wawashpa kallparyakun. Kutichina: Kutana rumi
187
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
47. Imashi, imashi: mamaka sirikun, wawaka hawalla kallparyakun. Kutichina: Kutana rumi 48. Imashi, imashi: uchilla pi単a, puka ruwana churarishka runa. Kutichina: Uchu 49. Imashi, imashi: mamaka umasapa, wawakunaka puka pampa. Kutichina: Uchu 50. Imashi, imashi: hatun sumak warmi, pukalla pachallina pachallishka, muchasha nikpika wakachin. Kutichina: cebolla
188
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
51. Imashi, imashi: 単ukaka watantinmi llatan tukuni. Kutichina: cebada 52. Imashi, imashi: waylla pachallina pachallishka warmi, kimirikpika kaninllami. Kutichina: Tsini 53. Imashi, imashi: waylla pampa kuyaylla kuytsaku, maypipash shayanata yachan, payta takarikpika, kanisha sakinlla. Kutichina: Tsini 54. Imashi, imashi: waylla wi単arka, wa単urinkapakka yanawan pillurin. Kutichina: Kapulis
189
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
55. Imashi, imashi: waylla wi単arkani, puka kawsarkani, 単a wa単unkapakka, pukawan pullurirkani. Kutichina: Kapulis 56. Imashi, imashi: pishku walin, pishku walin. Kutichina: Kapulis yura 57. Imashi, imashi: shuk puntuwan shuk chikilluwan nin; kanka kayta ri, 単uka kayta risha, chaykunaman tuparishun. Kutichina: Sampu, sampuwan
190
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
58. Imashi, imashi: chiripipash, rupaypipash, 単uka ayllukuna killpakpimi lluchulla kawsan. Kutichina: Sampu 59. Imashi, imashi: wakin punchaka allpa ukupi kawsarkani, kipamanka wa単ushka karkani, 単a hatunyashpaka hawa pachaman rikurkani illapa shina. Kutichina: Chukllu 60. Imashi, imashi: hawa, hawa kakapi, shuk warmi yurak pachallinata; pachallishka tiyakun, wamrakunata rikushpa, aysashpa atin. Kutichina: Siksi
191
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
61. Imashi, imashi: mamaka tullu, wawaka wira. Kutichina: Puchkana siksi 62. Imashi, imashi: shuk hatun pampapi, shuk yaya shayakun, yuraklla muchikuta churashka Kutichina: Kallampa 63. Imashi, imashi: Ayy urmani!, ayy urmani! Kutichina: Tukti 64. Imashi, imashi: yurak ushuta, waylla ruwanaku, killu zamarru. Kutichina: Nabus
192
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
65. Imashi, imashi: wanku, wanku, i単u 単awi. Kutichina: Kunuwa 66. Imashi, imashi: wasiyukka mana raymita ruranchu, shinapash shuk takik tushukkunawan punku pampapi tushukunllami. Kutichina: Mama atallpa chuchikunantin 67. Imashi, imashi: mamaka wakaychik, wawakunaka pifanira. Kutichina: Turuk atallpa. 68. Imashi, imashi: kay wasika mana pirkawan rurashkachu, mana katashka charinchu chaypi wawakukunata paskaryak shuyan Kutichina: Tazin chuchikunawan
193
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
69. Imashi, imashi: shuk hatun pampapi shuk yaya shayakun, muchikuta churashka, tarpushkakunaka paypakllami. Kutichina: Kallampa 70. Imashi, imashi: pampakunapimi kallpani, allimantami purini, mana millmata charinichu, akchasapami kani, chupatapash charinimi. Kutichina: Apiw 71. Imashi, imashi: wawaka tushukun mamaka pu単ukun. Kutichina: Wawa llama
194
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
72. Imashi, imashi: shuk wiwa uma hawapi chakiwan purin. Kutichina: Usa 73. Imashi, imashi: yana sachapi, yana kuchikuna allarinakun. Kutichina: Usakuna 74. Imashi, imashi: hatun kakapi ishkay warkuryakuk purukunaka. Kutichina: Chuchukuna 75. Imashi, imashi: ishkay 単a単antinkuna, kinkraypi tiyakun. Kutichina: Chuchukuna
195
Kichwakunapa Yachaykuna Imashikuna
76. Imashi, imashi: kanpash, ñukapash, kanpash, ñukapash. Kutichina: Chankakuna 77. Imashi, imashi: paktami wiñan, paktami kawsan, paktami wañun. Kutichina: Ushutakuna 78. Imashi, imashi: ishkay sumak kaspi, chawpipika aycha. Kutichina: Atawa 79. Imashi, imashi: haku kuchuman, millmata kuchuchinkapak, millmawan tupachinkapak.
Kutichina: Puñunami
196
Yachay Nikkuna
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
Yachay Nikkuna74 •
Mana ashankawan pukllana, puma mikunkami.
•
Wawa mana waskawan watarishpa pukllana, may sachapi kallpukushpa watarishpa urmanki
•
Mikushka washa pankata mana chayllapi sakina, may warmiwa sirikushkapi tupay tukushunmi.
•
Chishikunapi wiruta mana tsunkana, pumata rikushpa ñukanchik kunkuri muku chukchurinka.
•
Yawati umata mana mikuna, machashpa wakaysiki tukurinka.
•
Atallpa shunkuta mana mikuna, manchaysiki tukurinka.
•
Palta muyu mana mikuna,killa tukurinka
•
Rumipi mana tiyarina,llashaksiki tukushpa killa tukurinka.
74
(ibid, pág. 187)
199
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Kushillu chupataka mana mikuna, llamkakushkapi yapa hichurisiki tukurinka.
•
Sinchi purik tukunayashpa chuntarukuta mikuna
•
Yuyayuk tukunayashpa machin ñutkuta mikuna
•
Ashankapi sarushpa mana pukllana, allpalla tukurinka.
•
Atarraya ukupi mana shayarina, aycha wawa mana hapirinka.
•
Kuychita mana makiwa rikuchina, Apunchik yaya ñukanchik makita rupachinka. Kuychi paku hapinka.
•
Shuk pishku irkiyashkata sachapi tupashpa, ayllu wañunkapak tuparin,chashnallata irkiyashpa wanunkapak kan.
•
Washawa tiyarishpa mana mikuna, sachapi mana aycha tuparinka.
•
Wampukta rurakushkapi maykanpi chikwan takishpa yankami llamkanki nishpa uyachikun wampuna waklin. 200
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Mikuna mankata mana tsiwtachina, illapa, kikin amupas awasiyarinka.
•
Rayu pishku takishpa, tamyankapak takin.
•
Warmi sayatak churarishpa pukllak wawata amaru mikunka.
•
Chaka runa wañunkapak tsuku,tsuku….. nishpa tapyan.
•
Rupashka palantata mana mikuna, unkuy hapinka.
•
Pilchiwan mana tuwarina, llushti uma wawata charinki.
•
Mana atarrayawa pukllana, wawayana pacha mana pachata wawa llukshinka.
•
Warmi atallpa takishpa, kikin mashi, ayllukuna wañunkapak tapyashpa takin.
•
Ama mishki shimi hayak shunkuka kankyari.
•
Ama ukta rinki, pishkukunapi sarunkiman.
•
Kan illaylla, nina wañuymari.
•
Llulla kallu, kallpakuk supaytapash shayachinkimanllami. 201
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Ama achkata aparinki, ñatak washa pakirinkiman.
•
Kay wata wamrakunata kari ñawi, warmi shunkutami charin.
•
Musu liku kasi kanki, ñuka ñaña chapakunmi.
•
Kanta kuyashpaka shukta sakishami.
•
Purilla Pachu Antuñu, punchanta punchanta purishpaka kanpak ñanta hapinkimi.
•
Siksi panka shikshisapa warmi, kantaka hapishpaka shikshichishami.
•
Kanpak kuchi katukka, ñami ñanta hapirka.
•
Tutura panka, yankamanta yalli, yallipash mikunki.
•
Chita tullushina, kaspiyashka tiya.
•
Urku chunchakunmi, utka rinki, anka rikushpaka, apashpa rinkami.
•
Imatapash mana ushakun shayak washa, imaninkapakka hawallami kanki.
•
Nirkanimari, puncha tikrankamari kanpakpash. 202
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Hampatiukshina, allpapi chinkarikuk.
•
Washa rimakukpitak shamushkanki.
•
Ñatak ñitkankiman, llantuta shamunki, ñatak ñitkankiman, inti shitaypi shamunki.
•
Apunchikka millmata kun, shukkuna mana munashpa.
•
Kiru urmashkata ña mana yantata ruranachu.
•
Chay yakuta kanka mana upyankichu, saki kallpachun.
•
Achka tarpuyka, unay kawsaymi.
•
Wikita sarushpami chayana.
•
Urku chunkakunmi, ukta rinkimanka.
•
Kashapi, shaykuypi mana washaman tikranachu.
•
Wasi walin nikpi, muti timpukunmi.
•
Mana sapipi kakpi, wayra apashpa rinkami.
•
Yana allpa, yana chakra. 203
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Ari ninki, mana ninki, allkushina wakllikunki.
•
Uchpallatapash shimipi churashpa wasimanta llukshinami.
•
Uchilla kashpa, hatun kashpa, hañuyta yuyarinamari.
•
Allpata tispishpami rimana.
•
Allpaka hatunmi, punchata muyunmi.
•
Sawarishpaka ña yuyak rukumi tukunki.
•
Ñuka nishka kipaka, ama llaki apankichu.
•
Tamya pachaka ama sawarinkichu.
•
Kari atallpa wakashpaka, ña punchayakunmi.
•
Purikukllapitakmi shuk mukiti taririn.
•
Alli kari mana kipayanchu.
•
Mana rurayta yachashpaka, rikra pitirinkami.
•
Kayaka karimi yuyarkani, chayka warmimi kashka.
•
Warmiyashka, warmishina rimashpa purin, chayka mana kari kashkachu.
204
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Rishpallapash rishami, shamushpapash shamushami.
•
Ñukaka rikcharirkani, kantaka muspachirkani.
•
Kaynata mishu karkanki, kunanka wiñachishka nishka purikushkanki.
•
Kaytaka maytapash rikurishami, kayka supay katishkami yuyarin.
•
Rinimi, rinimi, mana tikranapak, warmikuna mana alli kashpaka, mana rikunachin.
•
Shuwakkunaka mana tantanakunchu, chay ñantami katirin.
•
Shuk tiyarishkapika mana tiyarinachu, tiyarikpika killa yallinmi.
•
Ama chaytaka yallichu, yallikpika allku kaninllami.
•
Utka utka awakpimi haturin, killa killa awakpika mana haturishpa kawsanllami.
•
Mana hallmashpaka, mana wiruta pakinachu, pakikpika makita kuchunllami.
205
Kichwakunapa Yachaykuna Yachay Nikkuna
•
Zampupika mana tiyarinachu, tiyarishpaka uchillami sakirin.
•
Ashankakunata umapi churashpaka uchillami sakirin.
•
Misipa chupata hapishpaka, supisikimi tukurin.
•
Ruku allkutaka mana umachiwanchu.
•
Mana mankapi mikunachu, mikushpaka, kichki ñanpimi wakrawan rikurin.
•
Hatunta ushakka, uchillatapash ushanmi.
•
Maykan supaypak llutarikka, supaymi tukunka.
206
Muskuykunamanta
Kichwakunapa Yachaykuna Muskuykunamanta
Allkukunapa Makanakuy75 Shuk raymi tiyashka wasipi allkukuna makanakukta muskukpika; shuk makanakuy tiyankatakmi. Ishkay allkulla kakpika, ishkaypurallami makanakuyka kanka; tawka allkuwan makanakukpika, shinallatak makanakuyka tawkapurami kanka.
Ñuñu Kapinamanta76 Shuk runa ñuñuta kapikukta muskukpika imapash tukunkami, chay punchallatak; mana kashpaka shamuk punchakuna Yawarta rikunkami. Kay yawar makanakuymanta kashpa, chukrimanta kashpa rikunkami.
75 76
(ibid, pág. 209) (ibid, pág. 209)
209
Kichwakunapa Yachaykuna Muskuykunamanta
Cebada Kuchuymanta77 Cebada, trikuta kuchukukta muskukpika; mana kakpika, kay muyukunata tantakushkata muskukpika, kayantin punchaka paktami kullkita chashkikrinchik ninchik. Kay kullkika atallpa katuymanta, kuchi katuymanta, imamantapash kay muskuyta charishpaka kullkita chaskinkami. Mana shina kashpaka, kullkita maĂąak runami tikrachinkapak shamunka. Ima pachapipash kayta muskukpika hawapi nishkashina kankatakmi.
77
(ibid, pĂĄg. 210)
210
Kichwakunapa Yachaykuna Muskuykunamanta
Chantasuta78 Shuk michinapi chantasukuna, apiwkunawan haytanakukta muskukpika, kay muskuk runallatatak kaspiwan waktanakunkami; mana kashpaka payllatak makanakuyta charinka. Mana kay tukukpika, shuk piñanakuyllatapash rikunkami.
Ukuchakunata, Atukkunatapash79 Ukuchakunata, atukkunata muskukpika, shuk shuway tiyakrintakmi; kay shuwayka wasipi kashpa, wiwakuna kashpa, paktatak shuway tiyankami. Ashtawankarin atukkunata muskukpika paktatakmi kay tukunka. Kutin añasta muskukpika mana ima tukunkachu ninchikmi. 78
(ibid, pág. 209)
79
(ibid, pág. 210)
211
Bibliografía Centro Canadiense de Estudios y Cooperación Internacional. “Tuhuamari”, Chinporasu Marcamanta Taquicuna, 1ra edición 1997, Quito-Ecuador. CEPCU - Comunidades Caluquí, Gualacata y Mariscal Sucre. Versión Quichua: Luis Enrique Cachiguango 1.999, Otavalo- Ecuador. CUJI Máximo, GUALINGA Bertha y otros. SarayacuÑucanchic Causai ñanbita Catishunchic. Caminos de Identidad, Imprenta Nuestra Amazonía, Quito-Ecuador. Equipo de Apoyo Técnico de la Prefectura Apostólica de Aguarico, “Ñaupa rucucuna rimana”. Cuentos # 8, ediciones CICAME, 1984, Napo- Ecuador. JARA Fausto, “Ritos y Ceremonias de los Kichwas” Proyecto EIBAMAZ, UNICEF 2006, Quito-Ecuador. Ministerio de Educación y Cultura, Unidad Ejecutora MEC_BID- República del Ecuador, “Ñucanchic Yachaicuna 5”- Nuestra Educación, 1998. Quito-Ecuador. USHIGUA Luciano, “Tsitsanu”, Kuri ashpa 2do libro, publicado en 2002, Tigua, Chinbacuchu, CotopaxiEcuador.
ECUADOR: Tawkasami kawsaypi tinkunakuy País Intercultural y Plurinacional
STO. DOMINGO
STA. ELENA
Según el Artículo 1 de la Constitución de 2008, “el Ecuador es un Estado constitucional de derechos y justicia, social, democrático, soberano, independiente, unitario, intercultural, plurinacional y laico”
REPÚBLICA DEL ECUADOR GOBIERNO DE LA REVOLUCIÓN CIUDADANA PRESIDENCIA DEL EC. RAFAEL CORREA DELGADO
Mama llaktata charinkapakmi yachakunchik Educamos para tener Patria
Av. Río Amazonas, entre Av. Atahualpa y Juan Pablo Sanz, Quito, Ecuador. PBX: (02) 396-1400 / 396-1500
www.educacion.gov.ec
En este libro se pone a consideración varios cuentos, mitos y leyendas que en algún momento fueron recopilados y sistematizados por instit...
Published on Apr 21, 2014
En este libro se pone a consideración varios cuentos, mitos y leyendas que en algún momento fueron recopilados y sistematizados por instit...