text:
Piruw
Piruw (kastilla simipi: Perú, aymara simipi: Piruw, inlis simi: Peru) nisqaqa huk mamallaqtam Urin Awyalap intichinkayninpi. Wichay larumanta Ikwayur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Buliwya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Buliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam habitatsniyuqmi kan, habitatsnintaq -Kuntipi, Pasiphiku chala suyupa purun pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama Anti wallap umanpi; Amarumayupa quñi yunkanpi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas Limaqmi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa Tiqsimuyupi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam.
Piruwqa sapan llaqtam, umalliqniyuq, Qurinaka nisqa rimana huñunakuyniyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.
Wiñay kawsayLlamk'apuy
Allpa saywachiLlamk'apuy
Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna,[1][2] huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.
Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (Sierra) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:
- Urqukuna: Shuyturahu - Awsanqati - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - - Wallakuna
- Ariqkuna: Ampay - Chhachani - Chupiqiña - Hamp'atu urqu - Misti urqu
- Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Pallqaqucha - Aqupiya qucha Chuqllu qucha - Lankilayu - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Qunuqucha - Salinas qucha - Siwinaqucha
- Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Huchusuma mayu - Mantaru- Marañun - Mayutata - Pampas mayu - Putumayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Willkamayu
- Wat'akuna: Chincha wat'akunakuna - Ballestas wat'akuna - Yuraqwat'a - Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna
- Amachasqa sallqa suyukuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki
ChiriqunuyLlamk'apuy
- Tropikal chiriqunuy:
Paraymit'a
Chirapakuna
Altu pachakuna
Transisiwnpa
- Qhichwa-qunuy chiriqunuy:
- Pampap chiriqunuy:
Qullaw Urquwan
- Rit'ipa chiriqunuy:
Altu Urqukuna
YurakunaLlamk'apuy
UywakunaLlamk'apuy
Llaqta pusanapaq rakiyLlamk'apuy
Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, wamanikuna (194), k'itikunapas.
Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:
Mama llaqtaLlamk'apuy
- Dimukrasya
- Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
- Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895 - 1930
- Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931 - 1955
- Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
- Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama
- Sananchakuna: Unancha - Wallqanqa - Llaqta taki - Huk sananchakuna:
- Suti
- Suti: Virú ---> Pirú ---> Perú (kastilla simipi) ---> Piruw (qhichwa simipi)
- Tukri sutin: República Peruana (Piruwki Sapan Llaqta) [1821 - 1950] ---> República del Perú (Piruw Sapan Llaqta Republikan) [1950 watamanta kunankama]
RunakunaLlamk'apuy
Piruw llaqtapiqa achka runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, Qhichwa runa, Aymara runa,[3] Awahun runa, Ashaninka runa,[4] hukkunapas.
RimaykunaLlamk'apuy
- Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq
- Qhichwa simi: 8 000 000 rimaq
- Aymara simi: 500 000 rimaq
- Awahun simi: 45 000 rimaq
- Ashaninka simi: 40 000 rimaq
- Machiqinqa simi: 10 000 rimaq
- Haqaru simi: 3 000 rimaq
/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
(Pukyu: [5])
IñiykunaLlamk'apuy
- Kristiyanu iñiy
- Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa
Hatun llaqtakunaLlamk'apuy
MusikuLlamk'apuy
- Kañinakuna: Sol de plata, Libra peruana, Sol de Oro, Inti, Nuevo Sol
Karu puriyLlamk'apuy
Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.
Yachay tarpuyLlamk'apuy
Qillqakuna - Qillqaqkuna
- (Apu) Ollantay (aranwa)
- Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
- Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
- Flora Tristan (1803 - 1844)
- César Vallejo (1892 - 1938)
- José María Arguedas (1911 - 1969)
- Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
- Mario Vargas Llosa (* 1936)
Taki kapchiy
- Ima Sumaq, Juan Diego Flórez, Felipe Pinglo Alva, Chabuca Granda, Jesús Vásquez, Tania Libertad, Cecilia Barraza, Arturo Cavero, Eva Ayllón, Dina Páucar Valverde, Sonia Morales, Delfin Garay, Uchpa, Shapis, Grupo 5, Gian Marco, Susana Baca (takiq, Grammy 2002), Susan Ochoa.
Tusuy
RaymikunaLlamk'apuy
RikchakunaLlamk'apuy
Kuntur, Qullqa qhichwa hawanpi phawaq
Mawk'a wasi pampa, Chan Chan
Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi
ApaykachanaLlamk'apuy
- Panamirikana ñan
- Khillayñan: 3.462 km
- ñankuna: 72.900 km
- 254 antanka pampa
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Willay pukyukunaLlamk'apuy
- ↑ https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.
- ↑ https://www.distrito.pe/
- ↑ https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html
- ↑ https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana
- ↑ www.inei.gob.pe/ (2007)
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Piruw.
- www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta
- www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993
- Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)


c: text/html

text:
Amambay suyu
Amambay suyu (kastilla simipi: Departamento de Amambay), nisqaqa huk suyum Parawayi mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pedro Juan Caballeromi.
12 933 km²
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 10 ñiqin anta situwa killapi 1945 watapi
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
156 248 runakuna
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
4 distritukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Amambay suyu.
- Web site Amambay suyu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wak'as munisipyu
Wak'as (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtan Wak'as, "Papaq llaqtan" sutiwan riqsisqa, achkha papa puqusqanrayku.
Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.511 runakunan (2001).
TarikuyLlamk'apuy
Wak'as munisipyu tarikun qulla antipi Quchapampa suyupi; antiman kantun Carrasco pruwinsyawan, kuntiman kantun Jarani munisipyuwan, chinchaman kantun T'iraqi pruwinsyawan, qullamantaq kantun Misk'i pruwinsyawan. Kasqantaq jana kaynin 3.400 mitrusmanta 4.420 mitrus kama.
Allpa saywachiLlamk'apuy
Wak'as allin riqsisqallataq quchasninrayku, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapanpa suyu ukhupi.
- Quchakuna: Parqu Qucha, Asiru Qucha, Junt'utuyu, Pilawit'u, Qullpa Qucha, Yanatama.
- Mayukuna: Phaqcha, Challwa Mayu, Jatun Mayu
- Urqukuna: Kunturpuñuna, Khurupanpa, P'allqaluma, Juch'uy Llallawa, Quturipunta.
- Phaqchakuna: Turu Wayq'u
YurakunaLlamk'apuy
Kay munisipyupi wiñan juk ñawpa mallki, Chukiqayara (Titanka / Puya / Kara / T'ikanka) sutiwan riqsisqa, t'ikan sapa pachaq watalla, wiñantaq 10 m. aswanta, Quchapampa suyupi Wak'asllapi tiyan kay mallkiqa. Ñawpaq riqsichiktaq karqa jamut'asqa Ransiyamanta Alcide d'Orbigny, 1838 watapi. Kay mallkiq jamut'asqa sutin Puya raimondii.
Tiyallantaq waq mallkikuna:
- Alisu (Alnus acuminata)
- Anrreswaylla / Andres waylla (Cestrum Parqui L’Herit, Cestrum mathewsi)
- Ch'illka / t'ula (Baccharis dracunculifolia)
- Ichhu (Stipa ichu)
- Kalistu (genus Eucalyptus)
- Kishwara / Kiswar (Buddleja incana)
- Mat'ara / t'utura (Scirpus californicus)
- Kichka muqu-muqu (Sulcorebutia steinbachii)
- Qayara (Puya...)
- Qiwiña / Qiwuña (Polylepis)
- Ulala / Waraqu (Cactus flagelliformis, Eriocereus tephracanthus)
- Waqaq Sawsi (genus Salix)
UywakunaLlamk'apuy
Quchakunampi tiyan achkha qucha p'isqukuna: wallata (Chloephaga melanoptera), pariwana, suq'a, panama (Oxyura jamaicensis), chullunpa; challwakunapis tiyallankutaq.
Chaymanta kallankutaq kay k'itakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, waman, p'isaqa, yuthu, jamp'atu, k'ayrankuli, ararankha, kataripis.
ChiriqunuyLlamk'apuy
Ñawpa kawsayLlamk'apuy
Ñawpa pacha Wak'as k'itipi kawsarqanku ñawray llaqtakuna, Quta Chuwi llaqtakuna jina, qhipaman Inkakuna pachapi Puqunawan khuska juñusqa karqa Tawantinsuyuman, maynintataqchus qhapaq ñan riq. Chaymanta kulunya pachapi karqa Misk'i k'itiqta, "Doctrina de San Francisco de Pocona" ukhupi, "Viceparroquia de Santa Bárbara de Bacas" sutiwan.
Qhispiy chayamusqantawan musuq suyu Buliwyapaq, Wak'as riqsipasqa karqa wisikantun jina Misk'i pruwinsyaqta, 1830 watapitaq kantunman tukurqa. Chaymanta musuq Punata pruwinsya kamasqa kasqanmantawan, 1874 watapi, Wak'as kantun juñusqa karqa Wantiula wisikantunninwan khuska, kinsa ñiqin T'iraqi munisipyumpata. Qhipa watasmantaq Jarani pruwinsya kamakuqtin, 1914 watapi, Wak'as kantun qiparirqa iskay ñiqin T'iraqi munisipyumpata jina. Qhipa qhipamantaq, T'iraqi kamasqa kaqtin musuq pruwinsya, 1986 watapi, Wak'as kikin pachapi tukurqa iskay ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyaqta. Chaymantapachataq Wak'aspa wakin juch'uy llaqtasninta kay musuq pruwinsya T'iraqi jap'iyqakapun: Boqueron k'asa, Ch'ullkumayu, Qañiquta, Qayarani, Quwari, Payrumani, T'ulapampa, Sapataranchu waqkunatawan.
Kulunya pachapi Wak'as karqa 13 ayllu llaqtasniyuq, "estancias" sutiwan riqsisqas, chaymanta Buliwya suyu qhispiy tarisqantawan, Quchapampa munisipyu kay jatuchachaq jallp'akunata jap'iyqakapurqa "haciendasman" tukuchispa "Rijurma Agrariakama" (1953), kaykunaq arrinsanwantaq payllaq munisipyu yachay wasinkunata Quchapampa suyuq uma llaqtanpi.
Wak'as munisipyumanta llaqtayuqkuna riqsisqan kanku maqanakusqallankumantapuni, ankalli kayninkuraykutaq tukuy atiy millp'uymanta ñak'arisqankumanta kulunya pachapi ripublikapiwan, ñawpa kaysay jap'in achkha juqharichiykunata jatariykunatawan, kaykunamanta achkha tukukurqanku kallpawan pampachasqas, atirakiywantaq. Maqanakuyninkuna ukhupi allin kawsayta mask'aspa 1936 watapi, 20 p'unchay qhapaq inti raymi killapi kamarqanku iskay kaq ñiqin qutata Buliwya suyupi ukhupi, "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacas" nisqa sutiwan, yachachiq Toribio Clauriq yanapayninwan khuska, pichus kamasqa ñawpaq watapi "Escuela Indigenal de Vacas" juch'uy yachay wasita Challwamayupi, mask'aspa purum runakunapaq qhispiyta.
KantunkunaLlamk'apuy
Juk kantunmi kan: Wak'as kantun
RunakunaLlamk'apuy
Wak'as munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
SimikunaLlamk'apuy
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakunaLlamk'apuy
(Runakuna 2001 watapi)[2]
MusikuLlamk'apuy
Karu puriyLlamk'apuy
Wak'as munisipyuqta tiyan achkha allin imakuna qhawaykachanapaq, ñawpaqta kasanku quchasnin Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilaqucha, Qullpaqucha, Yanatamawan; riqsisqas challwakunarayku, qucha p'isqus icha k'ita pilikunaraykupis; chanta Quchaquchitapis maypichus unay pacha Santa Bárbara rikhurikunman kasqa.
Unay ñawpa mallki Puya raimondii, Chukiqayara sutiwan riqsisqa, sapa pachaq watalla t'ikaq, may ima chaniyuq riqsisqa. Jinallataq Turu Wayq'u phaqcha; qhatukuna sapa junqajuna: intichaw p'unchayta Wak'as llaqtapi, killachaw p'unchayta Rudiyupi, ch'askachaw p'unchaytataq Parirumpi, chhalaku wata qhatukuna San Pedro Virgen del Carmen raymipiwan, "Jatun qhatu challwamanta" ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi, maypichus atikun mikhuriyta challwamanta misk'i mukhuna wayk'usqasta, waqkuna mikhuykunatapis, Wak'as aqhatawan khuska uqyaykurispa. Phuqllay raymi takipayanakuswan, ayakunaq p'unchaynin raymipis mastak'uswan wayllunk'aswan ima; Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaqpis, juk ñawpa jatun yachay wasi Buliwya suyumanta, maypichus kamasqa karqanku "Escuela Indigenal de Vacas", "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacaswan" khuska. Jinallataq Santa Bárbara raymi, Wak'aspa patrunan, qhapaq raymin Wak'as llaqtaq p'unchaynin ima, raymichakun kikin Wak'aspi tawa p'unchay qhapaq inti raymi killapi; chanta ruwakullankutaq waq raymikunapis.
QhatukunaLlamk'apuy
Ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi ruwakun Wak'as llaqtapi Jatun qhatu challwamanta, karu puriymantawan (Feria del Pejerrey y del Turismo).
Jinallataq sapa qanchischawta ruwakunku qhatukuna, Wak'as llaqtapi intichaw p'unchayta, Rudiyupi killachaw p'unchayta, Parirumpitaq ch'askachaw p'unchayta; kay qhatukunapi ranqhanku tukuy laya puquykunata, astawanqa Wak'as munisipyumanta puquykunata, ranqhallankutaq p'achakuna waq imakunatapis.
RaymikunaLlamk'apuy
- 18 ñiqin hatun puquy killapi: Jatun Yachay Wasi Yachachiqkuna Wakichikunankupaq, Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montespa p'unchaynin, Challwamayupi.
- Phuqllay, takipayanaku
- 4 ñiqin aymuray killapi: Santa wila krus tatala, Wak'aspi Parirunpi ima.
- 14 ñiqin aymuray killapi: Tata Isiku (San Isidro), Misuk'anipi Parirunpi ima.
- Corpus Christi, Wak'aspi
- 29 ñiqin inti raymi killapi: San Pedro, Wak'aspi.
- 16 ñiqin anta situwa killapi: Virgen del Carmen, Buliwyaq patrunan, Wak'aspi.
- 2 ñiqin chakra yapuy killapi: Kanpu runaq p'unchaynin, Challwamayupi.
- 3 ñiqin chakra yapuy killapi: Virgen de Copacabana, Buliwyaq Quyan pillunchasqa, Challwamayupi.
- 15 ñiqin kantaray killapi: Wak'as munisipyuq p'unchaynin
- 2 ñiqin ayamarq'a killapi: Ayakunap p'unchawnin / Tukuy Santukuna, mast'akus, wayllunk'as.
- 4 ñiqin qhapaq raymi killapi: Santa Bárbara, Wak'aspa qhapaq raymichakuynin.
YachachiyLlamk'apuy
Yachachiymanta rimaspa Wak'as munisipyupi tiyan tukuy yachay wasikuna. Ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawakunapaq kamasqa karqa 1862 watapi, kikin Wak'as llaqtapi. Aswan qhipatataq kamarqa yachachiq Toribio Claure Challwamayupi Escuela Indigenal de Vacas nisqata, 1935 watapi, Warisata yachay wasi unanchayninman jina, purum runakunaq wawasninku yachakunankupaq. Kunanqa tiyan tukuy juch'uy llaqtakunapi Juch'uy Yachay wasikuna, jinallataq wakimpi Chawpi yachay wasikunapis.
1946 watapi "Escuela Normal Rural Ismael Montes", kunan "Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes", 18 p'unchay jatun puquy killapi 1916 watapi kamasqa Tunqulipi, Qulumi k'itipi, apasqa karqa Escuela Indigenal de Vacaspa wasinman; maypichus kunankama wakichikunku musuq yachachiqkuna llank'amunankupaq purumakunapi.
Chiwalaki WayrawasiLlamk'apuy
Kay wayrawasita Misuk'anipi kamarqa «Instituto de Capacitación Campesina» (INCCA), uk ONG, 1 ñiqin tarpuy killapi 1990 watapi. Kunanqa Chiwalaki wayrawasita apanku ñawpaqman «Central Regional de Chiwalaki», purum runakunaq qutun.
Qullana runakunaLlamk'apuy
Munisipyupi paqarisqakunaLlamk'apuy
Yachachiqkuna:
- Mariano Vásquez, pay karqa kasiki, pay kikintaq kamarqa juk "juch'uy yachay wasi qhispisqata" Kuruspampa jallkampi 1925 watapi.
Jarawiqkuna:
- José Rojas, paqarimurqa Wak'as llaqtapi, pay karqa yachachiq, arawirqa "Linda Vaqueña" takiyta.
- Pablo Fernández, paqarimurqa Wak'as llaqtapi 29 ñiqin inti raymi killapi 1954 watapi.
Waqachiqkuna:
- Ronald Rodríguez Clavijo, paqarimurqa Wak'as llaqtapi 10 ñiqin tarpuy killapi 1959 watapi.
- Freddy Veizaga Siles, payqa yachachiq, waqachin charankuta kitarratawan.
Takiqkuna:
- Albaro Clavijo López.
- Juan Carlos Rodriguez Clavijo, paqarimurqa Wak'as llaqtapi 22 ñiqin qhapaq raymi killapi 1963 watapi. Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallajta, Siembra, Kharkas, Proyección, waqkunapi ima.
- Natividad Betty Veizaga Siles, paqarimurqa Wak'as llaqtapi 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1957 watapi. Payqa Pukaq Wayra Qutumanta 1980 watamantapacha.
Tantakamusqa runakunaLlamk'apuy
Yachachiqkuna:
- Toribio Claure Montaño, paqarimurqa T'arata llaqtapi 27 ñiqin ayriway killapi 1900 watapi, wañupurqataq Qurqi (Uru-Uru) llaqtapi, 16 ñiqin pacha puquy killapi 1965 watapi. Karqa yachachiq kampupi llaqtakunapiwan. Pay kamarqa «Escuela Indigenal de Vacas» nisqata, Challwamayupi; yanapallarqataq «Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacas» nisqaq kamayninpi.
- David Morató, yachachiq kampupi, yanaparqa yachachiq Toribio Claureta «Escuela Indigenal de Vacas» ñawpaqman apayta.
Ñaña llaqtakunaLlamk'apuy
ApaykachanaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
- Ismael Montes, Buliwya suyup umalliqnin (1904 - 1909, 1913 - 1917)
PukyukunaLlamk'apuy
QhawallaytaqLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wak'as munisipyu.
- Saywitu: Wak'as munisipyu
- Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
- Yupaykuna: Wak'as munisipyu
- Santa Bárbara raymi Wak'aspi (Kastilla simi)
- Wak'asmanta rikch'akuna
- Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Llaqtaypa takiynin (Takipayanaku)
- Chiwalaki Wayrawasi (Kastilla simi)
- «Ismael Montes» Yatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (Kastilla simi)
- Puya Raimondi (Chukiqayara) wañupuwasanchiq (Kastilla simi)


text:
Rafael Reyes Prieto
Rafael Reyes Prieto sutiyuq runaqa (5 ñiqin qhapaq raymi killapi 1849 watapi paqarisqa Santa Rosa de Viterbo llaqtapi - 18 ñiqin hatun puquy killapi 1921 watapi wañusqa Bogotá llaqtapi) huk Kulumbya mama llaqtayuq diplumatiku wan pulitikumi qarqan.
1904 watamanta 1909 watakama Kulumbya Umalliqmi qarqan.
Taytanː JAmbrosio Reyes Moreno; Mamanː Antonia Prieto.
Warmiː Sofía Angulo Lemus, Churinkunaː Rafael Reyes de Angulo, Enrique Reyes de Angulo, Amalia Reyes de Angulo, Nina Reyes de Angulo, Sofía Reyes de Angulo, Pedro Ignacio Reyes de Angulo.
Alma máter: San Bartólomé Uma yachaywasi.
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Rafael Reyes Prieto.


text:
Yawyu pruwinsya
Yawyu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Yauyos) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 4 ñiqin chakra yapuy killapi 1821 watapi, José de San Martín Libertadur.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
- Urqukuna: Hatun Pawka - Paryaqaqa - Tiklla - Wamp'una urqu (Yawyu distritupi)
- Mayukuna: Kañiti mayu
- Quchakuna:: Pawqarqucha (Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi) - Pumaqucha (Larawpi)
- Mach'aykuna: Qaqa Mach'ay 4930 m ( Wamp'una urqupi)
Rimaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yawyup huk distritunkunapi haqaru simitam rimanku, huk distritunkunapitaq qhichwa simitam, yawyu runasimitam. Tukuy chay haqaru, qhichwa k'iti rimaykunaqa kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
33 distritunmi kan.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Inlisya, Kinuqay
San Pedro de Pilas llaqtap kanchan
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yawyu pruwinsya.
- Saywitu: Lima suyu


text:
Frederick Sanger
Frederick Sanger (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1918 watapi paqarisqa Gloucestershire llaqtapi - † 19 ñiqin ayamarq'a killapi 2013 watapi wañusqa Cambridge (Inlatirra) llaqtapi) huk Inlatirra (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq Kawsay chaqllisinchi yachaqmi qarqan.
1958 wan 1980 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Taytan: Frederick Sanger, Maman: Cicely Crewdson.
Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin
Thesisː The metabolism of the amino acid lysine in the animal body (1943).
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Frederick Sanger.
- Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1958


text:
Chimlasay , K'illimsa iskay muksi icha Karbunu diuksidu (kastilla simipi: dióxido de carbono), CO2 nisqaqa, huk wayra pachapi kaq wapsi, k'illimsayaqpa iskay kuti muksinmi.
K'illimsa, allpa wira, yantapas rawraspaqa muksichaq wapsiwan chimlasayta ruranakun.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
Runakuna achka allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa intip k'anchayninta wayra pachapi hark'aptin, wayra pacha quñukuchkanmi. Chay runap rurasqan q'uñiytaqa pacha q'uñichiy ninchikmi.


text:
1Ricachacunan cajcho imanömi ricachacoj caycan, chaynömi mayaj mayajlla caycäshaj. Tayta Dios imata nimänantapis shuyaraycäshaj. Shuyaraycäshaj llaquicur mañacushäpita imata willamänanpäpis.
2Chaymi Tayta Dios cayno nimaran: «Ricachiptë ricashayquitaga cläru isquirbinqui mitupita rurasha caycaj läjacunaman. Chaura chayta liguej cäga mana pantaypa liguenga.
3Cananga manami chayamunrächu öra chay ricaycashayquicuna cumlinanpäga. Ichanga imano carpis cumlengapämi. Gamga ayca wata päsaptinpis shuyaray. Chaycunaga päsanga imaypis päsananpaj caj junajchömi.
4Alli-tucoj cajtaga manami yanapäshächu. Alli runami ichanga yäracamashanpita cawanga.
5Caldea runacunaga alli chölu-tucoj runacunami. Paycunaga imatapis mana yarpachacuypami ruran. Mana jamaypami llutancunata ruran. Munayniyoj cashpanmi paycunaga juc nasyunman juc nasyunman aywan charicarcärinanpaj. Paycunaga wañuynöpis manami ushacanchu.
6Juc junajchömi ichanga Caldea nasyun runacuna ushacangapaj. Chaymi chay charishan nasyun runacunaga cantapashpan asipashpan cayno nenga: «¡Ay imanöraj canqui jucpa cajllawan rïcuyajcuna! Gamcunaga shuntashcanqui mañacuytanöllami.
7Chaypitami mana yarpashayqui junaj ñacachishayqui runacunaga ayñita cutichishunquipaj. Chay öraga fiyupami mancharachishunquipaj. Llapan charashayquitami apacongapaj.
8Gamcunaga achca nasyun runacunatami ima-aycantapis guechushcanqui. Cananga ima-aycayquitapis paycunanami cutichicongapaj. Llapan mana allita rurashayquipitami wañuchishayquipitami ayñita cutichishunquipaj.
9«¡Ay imanöraj canqui suwacuna! Gamcunaga wasiquimanpis juntachishcanqui ima-aycatapis suwacuyllapami. Chayno shuntashcanqui disigrasya chayamuptin salbacunayquipämi.
10Chayno rurashpayquimi wasiquicho caycajcunata jamurpaypäman ticrachishcanqui. Achca nasyuncunata illgächishpayquipis quiquiquicuna illgänallayquipämi rurashcanqui.
11Wasipa pergancunacho caycaj rumicunapis, tiranticunapis gamcunapa contrayquega parlangami.
12«¡Ay imanöraj canqui wañuchicojcuna! Gamcunaga runacunata wañuchishpayquimi, mana allita rurashpayquimi siudäniquicunata arushcanqui.
13Chay-jina ñacar arushayquitapis munayniyoj Tayta Diosga manacajllamanmi ticrachengapaj. Llapan arushayquicunatapis nina ruparmi ushanga.
14Chauraga lamarcho yacu juntarashannömi mundu intëruchöpis Tayta Diosta rispitaj runacunallana aypalla canga.
15«¡Ay imanöraj canqui juccunata machächejcuna! Gamcunaga bisïnuyquicunata machächishcanqui upatächicojcunawan bïnuta tacurcachir upuchishpayquimi. Chayno rurashcanqui galallata ricar cushipänayquipämi.
16Chayno rurashayquipitami rispitädu canayquipa ruquenga pengaycho canquipaj. Upuchishayquipitami gamtapis chay machächicojtaga Tayta Dios cöpawan upuchishunquipaj. Chaura galapachacushpayqui pengayniquitapis ricachicunquipämi.
17Líbano jircacho yöracunata ushashayquipitami ayñi quiquillayquiman cutimongapaj. Chaycho tiyaj animalcunata wañuchishayquipitami fiyupa mancharinquipaj. Llapan chaycunaga chayashunquipaj runacunata wañuchishayquipitawan siudäcunacho tiyajcunata fiyupa mana allita rurashayquipitami.
18«¡Ay imanöraj canqui ïduluta adurajcuna! Gamcunaga guerupita rurasha ïdulucunatami ‹ricchay› nircaycanqui. Imatapis mana rimacoj rumitami ‹jatariy› nircaycanqui. ¿Chaycuna imallataga willapäshunquichuraj? ¡Manami imatapis willapäshunquichu! Chaycunaga goriwan, guellaywan chapyasha carpis manami cawanchu. ¿Imapäraj bälinman runalla rurashan diosga? ¿Imapätaj alli canman imatapis mana yachachej jundisha ïduluga? Chay ïdulucunaga manami rimanchu. Chayno caycaptin chay ïduluta ruraj runaga ¿imanöparaj yäracunman chay ïdulucunamanga?
20Tayta Diosmi ichanga caycan santo Templuncho. ¡Paypa ñaupanmanga rispëtuwan upällalla yaycuy!»


text:
Edinson Cavani
Edinson Roberto Cavani Gómez (* 14 ñiqin hatun puquy killapi 1987 watapi paqarisqa Salto llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi - ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta Kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqtapura Kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pirsunal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 FIFA.com. «Estadísticas FIFA - Edinson Cavani». 1 Inti raymi killa 2018 rikusqa.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Edinson Cavani.
- Uficyal web
- Soccerbase


text:
Jeff Bridges
Jeffrey Leon Bridges sutiyuq runaqa, icha Jeff Bridges (4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1949 watapi paqarisqa Los Angeles llaqtapi - ) huk USA Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay aranway pukllaq runam.
Taytan: Lloyd Bridges; Maman: Dorothy.
Warmi: Sara Geston (1977-)
Churinkuna: (3) Isabelle Annie (1981), Jessica Lily "Jessie" (1983) wan Hayley Roselouise (1985).
Alma mater: HB Studio.
Pilikulakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Oskar Suñay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Mejor actor
- 2009 Crazy Heart
- Óscar Honorífico
- 2001 Premio a la Trayectoria Profesional
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kuyu walltay
- Jane Fonda
- Paul Newman
- Barbra Streisand
- Debra Winger
- Daryl Hannah
- Dustin Hoffman
- Sydney Pollack
- Mia Farrow
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jeff Bridges.
- IMDb Robert Redford
- Ufisyal Web Site


text:
K'uchumuyla munisipyu
K'uchumuyla munisipyu icha Villa Gualberto Villarroel munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Cuchumuela / Municipio de Villa Gualberto Villarroel) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 1.708 runakunan. Uma llaqtanqa K'uchumuyla llaqtam.
KantunkunaLlamk'apuy
Huk kantunmi kan: K'uchumuela kantun.
RunakunaLlamk'apuy
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
SimikunaLlamk'apuy
K'uchumuyla munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.[1]
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakunaLlamk'apuy
Munisipyupi paqarisqaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
PukyukunaLlamk'apuy
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)


text:
Huwan Matamanta
Huwan Matamanta santu, (ransiya simipiːJean de Matha; kastilla simipi: Juan de Mata) sutiyuq runaqa, (* 1150 watapi paqarisqa Faucon llaqtapi - † 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1213 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Santu qarqan.
17 ñiqin qhapaq raymi killapi Santu Huwan Matamanta raymi p'unchawninmi.
Taytan: ; Maman: .
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Huwan Matamanta.
- [ ] - Uficial web. (italya simipi)


text:
Namkin
Namkin icha Nam-kiyan [Nam-kiyan?; han simipi: 南京 Nom-cieng, Wade–Gilespi: Nan-ching, phinyimpi: Nánjīng; Llaqtap sutipaq, T'an qhapaq llaqta? (唐 Dhang) uma llaqta Qhin qhapaq llaqta/Qhiyan qhapaq llaqta? (淸 Tsieng) Kimlin? (金陵 Cim-ling).], abbreviated han simipi: Ñin (Ñin?; han simipi: 宁 Nieng), Chunwa Jiangsu pruwinsya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Namkin llaqtapiqa 7 588 900 runakunam kawsachkanku.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 495 a. C. wata.
Pulitika Rakyi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
11 distritukuna wan 2 cundadukuna:
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Nankín.
- El sitio oficial del turismo en Kiyansu (inlish wan kastilla simipi)


text:
Marañun pruwinsya
Marañun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Marañón) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wanuku suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waqrachuku llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 21 ñiqin kantaray killapi 1912 watapi, Guillermo Billinghurst Umalliqmi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pisqa distritunmi kan.
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu: [1]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas sqhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t’inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Marañun pruwinsya.
- Saywitu: Wanuku suyu


text:
INTI RAYMITA ALLICHINKUNA. IMBABURA RUNAKUNA GABRIELA RIVADENEIRA KAMACHIKTA KAYAN
Imbabura llaktamanta “Sumak Yachana Wasipi» yachakkuna, Mamallakta Tantanakuyman shamurka, paykunaka Gabriela Rivadeneira Mamallakta Tantanakuy pushakta Inti Raymi tushuyman kayankapa shamurka, chay wawakuna: takirka, tushurka, arawita rikuchirka. Alexis Túquerez wawami kushi rimaywan, kikin churarinawan yupaycharka.
Takikunawan, tinkawan, arawiwan, tushuywan Mamallakta Tantanakuyta pushakman murukunata chayachirka. Alexis Túquerez: “Inti Raymi tukuyta kayashpa may kushillami kani nirka, Antonio Ante llaktapi, chay 10 – 02 saywashka yachachina wasi runakunapak yachayta kawsachishpa charinata munan, chaytaka allpamamata, awkishpa, yupaychashpami shina rikuchin, paymi ñukanchikta yanapan, rimankuna, tushuykunata, kawsayta charina nunaykunata kushpami mushuk yuyaykunata wallpan”.
Ñukapak nuna, kikin Gabriela Rivadeneira, Ecuador llaktapak Mamallakta Tantanakuyta pushakman shuk riksita chayachinchik, hillay, sinchi, yuyaysapa, karuman rikuk, yachaywan shuktak warmita katichik, llankaypi mana shaykuk warmimi kanki, kikinpak sinchi llankaykuna Mamallaktata yanapan, ñukanchik Imbabura- markapak hatunyarimi kanki, wacharikukpi rikuk llaktamanta kanki, nishpa kaparirka
Tawka kamarinakunami tiyan, kamarita chaychinaka kaypimi kanki, shuk mushukyay ukllayta wallpankapa, paktapakta kawsak runakunata wallpana, mana mitsak, waka kawsayta charik runa ama kachun; kawsaypi arinishkata sinchita llankashpa paktachik warmimi kan, yuyaykunapi nunata sakikmi kan, sisakunapak muyushinami kan. Runakunata yanapashpami llankan, amawtayta, illuta, ñawpayman rinata kun, amsa ukupi llinki(micha) shinami kanki.
Kutintak rikurinatami kawsachishka, kamachiyta katishpa paypak rikuchikunawan yanapashka, yachay llashak kipishina ama kachun, mushukyarichun, shuk hillay kachun yanapan. Ñukanchik kari warmi wawakuna, pakta runakuna mushuk Ecuador llaktaman purichun kushilla kanchik.
Tantarishpa
Mashi Gabriela Rivadeneira Mamallakta Tantanakuyta pushak, kawsaytarpuy paktapakta, kasiklla kachun punchanta shuk kuskata mashkana, anti llaktakunapi aknaykunata pushaymi kan; pakta runakunata, wawakunata, rukukunata, ñukanchikpak kawsayta charinkapami kan, kaykuna mushuk runakunaman kushiyarishpa sakina kachun, chaypak kawsayta ukllanami kanchik.
Kay shina rikuchikunaka hatun ushaywanmi kutintak rurana kan; kunan kaypi kakkunaman, wacharimukkunaman tinkirik yachaymi kan, nirka. 19 puncha, raymi killa, Inti Raymita tushuywan aknaypimi kasha nishpami shina willarka.
MG/pv/jc-kichwa


text:
Chuta pruwinsya
Chuta pruwinsya (aymara simipi: Chuta jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Chota) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuta llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 6 ñiqin hatun puquy killapi 1821 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Paqaypampa amachana sach'a-sach'a
- Urqukuna:
- Mayukuna: Chankay mayu - Chutanu mayu (Río Chotano) - Marañun mayu - Tuspun mayu (Río Tuspon)
- Quchakuna::
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chunka isqunniyuq distritunmi kan.
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chuta pruwinsya.
- Saywitu: Kashamarka suyu
- Kaypiqa {{Stub}} plantillam kachkan. Kay plantillataqa manañam llamk'achinchikchu. Chayrayku kay qillqamanta qichusqa kachun.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 137 (The destination indicator 5)
137. Ñanta rikuchejkuna 5
Niña: "Tawa kaj yachakuy, kay Escuela Kawsayman pusajmanta: Ñanta rikuchej - El indicador de camino."
(Tránsito de calle…)
Elena: "¿Kunan maynintataj kay ñan rinrí?"
Doris: "Kunanrí, uumm chay ñanta rikuchinawanchejpaj papel wasi kinraypi kasharqa."
Elena: (con tono de reproche) "Sumaj á, ¿imanasuntaj kunan?"
Doris: "Jaqaypi uj ñanta rikuchej kashan."
¿Maymanchus chayanankuman chayankumanchu karqa chay iskayqa? Walejpuni chay ñanta rikuchejkuna kasqanqa. Mana callesllapichu, manachay kawsayninchejpajpis. ¿Yacharqankichu Diosmanta ñanta rikuchejkuna kasqanta?
Niño: "¿Imaynataj chayrí?"
Makisniyoj chakisniyojta, simiyoj, ninriyojtaj, Felipe kasqa jina. Chay rikuchejqa yachasqapuni mayqen ñanchus Diosman chayachisqantaqa. Sumajta willayta yachasqa, askha runakunaman rikuchisqa Jesús ñan kasqantaqa.
Ángel: "Felipe, inti yaykuy ladoman riy, Jerusalénmanta Gazaman yaykoj ñanta."
Diosqa Felipeta oqharisqa, qantapis Diostata oqhariyta munasunki. Pay necesitan chay ñanta rejsijkunata, ¿munankichu Jasús ñan kasqanta rikuchij kayta? Askhata yachakuyta atiwaj Felipemantaqa. Payqa ni jayk’aj nisqachu: Mana ganasniy kanchu, nispaqa. Payqa kasullasqa, chay jallp’a ñankunata rispa mana unaytachu sapan kasqa.
Jinallapi uj manchay k’acha carrozapi Etiopiamanta qolqemanta yachaj ministro rishasqa. Chay runaqa 200 km rishasqa Jerusalénpi oranampaj. Templopi rantikusqa uj rollopi Diosmanta qhelqasqata askha qolqewan. Chay chhika karuta rin jinata Diosmanta qhelqasqata manchayta ñawirisqa.
Felipetaj chayllapi rikhurispa t’ijuspa tariparqosqa.
Felipe: "¿Entiendenkichu chay ñawirishanki chaytaqa?"
Etíope: "Mana, nipi allinta explicariwaj kanchu arí. Carretayman wicharimuy imamantachus kay qhelqasqa nishasqanta sut’inchawanki."
Felipe: "Imatachus ñawirisqaykeqa Jesusmanta nishan. Payllamin ñan Diostataman chayanapajqa. Creey Paypi, Paytaj maymanchus chayanaykiman pusasoqa, cieloman."
Etíope: "Creeni Jesúsqa Diospa Churin kasqanta."
Felipeqa ñanta rikuchej karqa, Jesús ñan kasqanta rikuchisqa, chay gobiernowan llank’aj etíopemanta runataj chay ñanninta riyta qallarisqa. Sonqonqa chejqa ñanta tarisqa. May kusisqa suyunman kutipusqa. Ajinata willan chaymanta Bibliaqa.
Yuyani qampis chay cheqa kaj ñan Jesús Diosman chayanapaj kasqanta rejsisqaykita, ñanta rikuchejtaj kay: wasiykipi, escuelaykipi amigosniykipaj. Aswan qhepaman Alemania suyupichus cheqan ñanta rikuchishanki, chaypeqa maytapuni necesitashanku cheqan ñanta rikuchejkunataqa. Chanta Africa suyupi, jinataj Asia suyupipis.
Imaraykuchus 2 mil millones runakunapuni chaypi necesitanku cheqan ñanta rikuchejkunamantaqa. Ni jayk’aj uyarinkuchu Jesúslla Diostataman chayanapaj ñan kasqantaqa.
Personajes: Relator, niña, niño, Elena, Doris, ángel, Felipe, etíope
© Copyright: CEF Germany


text:
Ch'iqtaku
Ch'iqtaku, Patmaku icha P'aki yupay (kastilla simipi: fracción) nisqaqa rakisqa (patmasqa), mana hunt'a kaq, mana k'apak kaq, yupaymi.
Ch'iqtakuqa iskaynintin hunt'a yupayniyuqmi: yupama, rakina yupay icha rakiriq yupay nisqa hanaqpi qillqasqa, patmama icha rakiq yupay nisqa urinpi qillqasqa.
Ch'iqtaku yupayqa (c) kaqllam yupama (a) patmamawan (b) rakisqa: c = a / b.
Kay hinam chay ch'iqtakuta ninchik: a b ch'iqta icha a b patma icha a b t'aqa.
Ahinataq 3/4 kay hinatam ninchik: kimsa tawa ch'iqta icha kimsa tawa patma icha kimsa tawa t'aqa.
1/4 nisqataq kay hinatam ninchik: tawa ch'iqta icha tawa patma icha tawa t'aqa.
Hunt'a yupaypa iskay kaq phatmanqa kuskan nisqam.
Yupamata patmamawan rantimpaspaqa, ch'iqtakup t'ikrasqa yupaynintam chaskinchik.
Ch'iqtaku yupaykunata yapanapaq icha qichunapaqqa, paqta patmamayuq ch'iqtakukunatam (paqta rakiqniyuq p'aki yupaykunatam) ruranchik. Chaypaqqa yupamata patmamatapas kaqlla hunt'a yupaywanmi miranchik:
Ch'iqtakuta hunt'a yupaywan miranapaqqa yupamallatam hunt'a yupaywan miranchik:
Iskay ch'iqtakunatataq miranakunapaq iskaynintin yupamakunatam miranachinchik, iskaynintin patmakunatapas miranachinchik:
Ch'iqtakuta huk ch'iqtawan rakinapaqtaq ñawpaq ch'iqtakuta iskay ñiqin ch'iqtakup t'ikrasqa yupaywanmi miranchik:


text:
Talk:Wp/qug/Palama
Patpa - Rapra - Rikra - Alas - Ala[edit source]
Ñukaka patpa chay "alas" nishkayuk mana allichu yuyani, patpa "pluma" ninata munanmi. Qhichwa shimipi rapra nishkataka kichwa shimiyuk pankakunapi mana tarinichu. Rikra nishkaka "hombro" ninatapashmi munan. Paqpa nishkaka qhichwa shimipi shuk yurami, ichapash kichwa shimipi pakpa (Yanez Cossiopa kamupi nishka shina) shuk yura kanman. Ñukaka nini, kastilla shimimanta "alas" nishun, Biblia kamupi killkashka shina. Chaywanka wikipedia killkakatikkuna mana pantankachu.
Kay shinami kachun: Wp/qug/Alas -- AlimanRuna 15:50, 1 June 2011 (UTC)
Kay pukyukunapimi maskarkani:
diccionariokichwa.pdf
ala, s. rikra.
pluma, s. patpa.
patpa s. pluma. Tukuy pishkukunapa millma.
- Kintipa patpaka wayllami kan.
rikra s. brazo. Maki mukumanta wichayman sakirik tulluyuk aycha. Tukuyta rurankapak yanapak aycha tullu.
- Papata rikrapi apani.
2. ala. Pishkukunata pawachik patpayuk tullu.
- Urpika yuraman rikrawan pawashpa sikan.
Diccionario de Yanez Cossio Español - Kichwa
ala: pakpa < pakpa
alado{-a}: pakpak < pakpa
pluma: patpa < patpa
plumaje: patpama < patpa+tamana
Biblia nishkapi kastilla shimipi "ala" kaktaka (πtέpuE) "alas" nishpa tikrankuna (esp. "alas" > "alaskuna", grigu shimipi "πtέpuYeς" = esp."alas" = qhichwa "raprakuna").
(Btw, Greek "πtepόv" can also mean both "feather" and "wing".)
NT Chimborazo Quichua
SAN MATEO 23 37 ¡Jerusalenpi causajcunalla, Jerusalenpi causajcunalla cancunaca profetacunata huañuchijcuna, Dios cachashca huillajcunata rumihuan shitajcunapishmi canguichij! ¡Tauca cutinmi mama atillpa paipaj huahuacunata alas ucupi ugllaj shina tandachisha nircani! Ashtahuanpish mana uyarcanguichijchu.
SAN LUCAS 13 34 ¡Jerusalenpi causajcunalla, Jerusalenpi causajcunalla, profetacunata huañuchijcuna, Taita Dios cachashca huillajcunata rumihuan shitajcunami canguichij! ¡Tauca cutinmi mama atillpa paipaj huahuacunata alas ucupi ugllaj shina tandachisha nircani! Ashtahuanpish mana uyarcanguichijchu.
APOCALIPSIS 4 8 Chai causaiyuj chuscucunaca, tucuicunami sujta alascunata charircacuna. Chai alas jahuapipish, ucupipish ñahui luluncunahuan jundami carca. Paicunaca punllapish, tutapish mana samashpami: “¡Jucha illaj, jucha illaj, jucha illajca Jatun Diosmi. Tucuita Rurai Tucuj Taita Diosmi. Paica sarunpish, cunanpish paillatajmi. Paillatajmi shamunga!” nicurcallacuna.
APOCALIPSIS 9 9 Pechopish huashapish fierro churana shinami carca. Paicunapaj alaspish, achca caballocuna carretacunata aisashpa jatun macanacuiman ricuj shinami huajiarca.
APOCALIPSIS 12 14 Chaimantami chai huarmimanca, shitashca pambaman culebrapaj ñaupajmanta jatarishpa richun, jatun aguilapaj ishqui alasta curca. Chaipimi quimsa huata chaupicama Dios cuidashca carashca causarca.
AlimanRuna 15:50, 1 June 2011 (UTC)
- Allimi, ñukaka Cordero Crespo kamupi, payka patpa pluma shinapashmi ala nin (Kriku shimishina), chaymanta patpa churarkani, shinapash paypa kamupilla chayta rikurkani, shuk kamukunaka mana shina nin, chaymanta kikinka Rikra icha Alas churanata ushanmimari, ashtawan alli tukuy pankakunapi paskarkapanki...I agree that using this term here can be confusing since even though I don't know that much biology I do think that insect's wings do not have feathers... --Awkiku 16:31, 1 June 2011 (UTC)
Ah - Pastaza runashimipi Biblia killkaka "rigra" nin. Shinapas rikra "hombro" ninpash.
SAN MATEO 23 37 Uyaichi Jerusalenbi causaccuna, Dios rimashcata pasachic runagunata huanchiranguichi, pai cachashca runagunatas rumihuan tucsiranguichi. Shuc atalla paihua huahuagunata paihua rigra ucuibi ugllashcacuinta ñuca cangunataga ashca cutin quishpichinata munashcani piru chasna agllaita mana munaranguichichu.
-- AlimanRuna 12:15, 3 June 2011 (UTC)
Shinallatak wakin Chimpurasupak tikrashkapimi "alas" nin. Mateopi Lucaspipash chay πtέpuE nishkataka manami tikranchu, ichatak Apokalypsispi tikranmi: Apokalypsis 4:8, 9:9, 12:14 rikupay. -- AlimanRuna 22:11, 2 July 2011 (UTC)


text:
¿Imaraykú Jehovaj testigosnin tantakuna wasisninkuta mana iglesia nispa sutichankuchu?
Biblia griego qallupi qhelqakushajtin “iglesia” nisqa palabraqa, uj qotu runas Diosta yupaychajkunamanta parlanapaj oqharikoj, nitaj uj tantakuna wasimanta parlanapajchu.
Sutʼincharinapaj, apóstol Pablo Romamanta cristianosman uj cartata qhelqashajtin, Aquilaman, Priscilamanpis napaykunata chayacherqa, chantá nerqa: “Paykunaj wasinkupi iglesiatapis sutiypi napaykullaychejtaj”, nispa (Romanos 16:5). Kaytaj sutʼita rikuchiwanchej Pabloqa napaykunata uj qotu runasman apachisqanta, pikunachus Aquilaj, Priscilaj wasinkupi tantakusharqanku chaykunaman. a
Chayrayku, iglesia nispa tantakuna wasiykuta sutichanaykumantaqa, Tantakuna Wasi nispa sutichayku.
¿Imarayku Tantakuna Wasi nispa sutichanku?
Ashkha imasrayku ajinata sutichayku, sutʼincharinapaj:
Chay lugarqa uj salón jina, tantakunapajtaj.
Jehová Diosta yupaychanapaj tantakuyku, Paymantataj tukuyman willayku (Salmos 83:18; Isaías 43:12).
Chantapis tantakuyku, Diospa Reinonmanta yachakunaykupaj, Jesusqa chay reinomanta parlarqa (Mateo 6:9, 10; 24:14; Lucas 4:43).
Wajyarisqataj kanki wasiyki qayllapi kaj Tantakuna Wasiykuman jamunaykipaj, ajinamanta yachanki imaynachus Jehovaj testigosninpa tantakuyniyku kasqanta.
a Ajina rimaykunapis kay versiculospi rikhurillantaj: 1 Corintios 16:19; Colosenses 4:15; Filemón 1, 2.


text:
Chuqichaka
Chuqichaka nisqaqa (kastilla simipi: Sucre, ñawpa pacha Charcas, chaymantataq Chuquisaca) Buliwya suyup uma llaqtanmi. Chuqichaka llaqtapiqa 300.000 runam kawsachkan.
Tukuy runakunap qhapaq kaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1991 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Katidral, Chuqichaka
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chuqichaka.
- Páginas con errores en secuencias de órdenes
- Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
- Infobox Administrative subdivision - Image poorly codified
- Infobox churasqa p'anqa
- Llaqta (Buliwya)
- Chuqichaka
- Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Buliwya)
- Uma llaqta (Urin Awya Yala)
- Llaqta (Chuqichaka suyu)
- Llaqta (Oropeza pruwinsya)
- Páginas con mapas


text:
Yaminawa runa
Yaminawa, Yaminahua, Jaminawa icha Yamanawa nisqaqa lliw yaminawa simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Buliwyapi, Piruwpipas tiyaq.
Tiyay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Brasilpi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Paykunaqa Chandless mayuwan Yurúa mayuwan patakunapi kawsanku.
Buliwyapi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Buliwyapiqa paykuna Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsanku.
Piruwpi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piruwpiqa Yaminawa runakuna kay mayu patakunapi kawsanku: Purus mayu, Curanja mayu, Piedras mayu, Mapuya mayu, Wakapishtiya mayu, Tawamanu mayu, Cashpajali mayu, Sipawa mayu
Rimay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yaminawa runakunaqa yaminawa simitam rimanku.
Huk sutikuna (qhichwa simi - yaminawa simi):
- Runakuna - iodapo
- Warmi - apuí
- Wasi - üuü
- Wasa - pimiti
- Sinqa - rüchüco
- Mat'i - poimana
- Utku - sharapo
- Tayta - ipo


text:
Jakaya Kikwete
Jakaya Mrisho Kikwete sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin kantaray killapi 1950 watapi paqarisqa Msoga llaqtapi - ), huk Tansanya mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku mi qarqan.
1995 watamanta 2005 watakama Tansanyapa Hawa ministrunin qarqan.
Taytan: ; Maman: .
Ñawpaq warmi: Salma Kikwete.
Churinkuna: (8).
Alma mater: Dar es Salam Yachay Sunturnin.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Tansanyapa wiñay kawsaynin
- Ali Mohamed Shein
- Mohamed Bilal
- Edward Lowassa
- Mizengo Pinda
- Frederick Sumaye
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jakaya Kikwete.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 148 (The hardest test 3)
148. Ancha Mana atiy ruwana 3
¿Imataj kayta yachasunki, escuelapi examen mana atinaykipaj jina kajtin, wasillaykipi qhepakuyta munanki mana riyta munaspa? Abrahamqa ujinanmantataj ruwaj kasqa á. Examennintaj mana matemáticasmantachu, nitaj inglésmantachu kasqa. Diosqa examenta qochej kasqa feyninmanta.
Voz de Dios: "¡Abraham, Abraham!"
Abraham: "Kaypi kashani Señor."
Voz de Dios: "Munasqa k’ata churiyki Isaacta pusarikuspa, riy Moríah jallp’aman. Chayman chayaspataj, payta q’olachipuwanki ima orqomanchus noqa riy nisqayki, chaypi."
Pichus Diosta mana rejsij, nitaj Diosta munakojqa yuyancha Diosqa sajra kasqanta. Abrahamrí mana chaypi yuyallasqapischu, rejserqa Diosta pichus chay ruway mana atinata mañasqantaqa. Biblia sut’ita chaymanta niwanchej: Abrahamqa tutamanta jatarispa, burronta caronaykukuytawan. Iskay kamachisninta, churin Isaactawan wajyaspa.
Q’olachinapaj llant’ata k’utuytawan, risqa 120 kilómetrosta jinapuni. Manchay karu kasqa, chaypeqa aterqa iskaycharikuspa wasinman kutipuyta. Kinsa p’unchayta risparaj Abrahamqa chay orqota rikusqa, kamachisninmantaj nisqa:
Abraham: "Qankunaqa kayllapi burrowan qhepakuychej, noqataj churiywan jaqayman rispa, Diosta yupaychaytawan kutimpusqayku."
¿Allintachu uyarinki? Abrahamqa nisqa kutipunankuta. Sinch’i creyeyninqa kasqa Dios Isaacta kawsachinampajqa. Wawanqa llant’ata q’episqaa, tatataj cuchillota, ninatawan oqhariykukusqa, chantá iskaynillanku kachaykukusqanku.
Isaac: "Tatáy."
Abraham: "¿Imata ninki, wawáy? "
Isaac: "Llant’awan, ninawan tiyapuwanchej; ¿maytaj cordero Señorpaj q’olachinapajri?"
Abraham: "Dios maymantapis rikhurichimullanqa paypaj corderota q’olachinanchejpaj, wawáy."
Chayaspataj, Abrahamqa uj altarta ruwasqa Diospaj, chaymantaj llant’a apasqanta churaspa. Llant’a patamantaj Isaac churinta wataykuspa, winkuykuchisqa altar patapi. Ñapis cuchillota oqharispa…
Ángel: "¡Abraham! ¡Abraham!"
Abraham: "Kaypi kashani."
Ángel: "Ama makiykita oqhariychu, nitaj wawaykita imanaychu. Yachaniña qanqa Diosniykita manchachikusqaykita, uj k’ata wawaykitapis mana mich’akunkichu qonawaykipaj."
Abrahamqa chay jina difícil pruebata aprobasqa.
Chaymanta askha watakunaman, chay Moria orqo qayllapi, cruzta sayarichisqanku, maypichus Diostata uj k’ata Churin Jesústa sacrificiota jaywasqa chay, noqanchej Diospa wawasnin kananchejpaj Paypi creespalla. ¿Munawajchu kunampacha orayta noqawan?
"Señor Jesús, yanapaway arí Abraham jina creesuyta, imaraykuchus ní ima mana allin kajpis chayanmanchu chay jina creeyniyoj runamanqa."
Personajes: Relator, Abraham, voz de Dios, lsaac, ángel
© Copyright: CEF Germany


text:
Abhisit Vejjajiva
Abhisit Vejjajiva, thay simipi: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, (* 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1964 watapi paqarisqa Newcastle llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta musikuq, taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
2008 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Athasit Vejjajiva; Mama: Sodsai Vejjajiva
Ñawpaq warmi: Pimpen Sakuntabhai
Wawakuna: 2 (Prang Vejjajiva wan Punnasit Vejjajiva)
Yachaywasi: Chulalongkorn University’s Demonstration School, Scaitcliffe School wan Eton College.
Alma mater: Oxford yachay suntur.
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Abhisit Vejjajiva.


text:
2
Chuya Ispiritum yaćhapacücunäman ji'alpamun
1 Ñä chay Cusicha Fista ćhämunanpämi aycam Jesusman chalapacücuna jucllaćhu lluy juntulayalcäla. 2 Chaynu cayalcaptinmi altu sïlüpi un'aypi ji'alpämun manchachicuy bintup sumbayninnu bululunyaśhtin. Chayćhümi juntuläśhan wasïta bululunyayca ñiticalpula. 3 Jinaptinmi ninap sumbayninnu licalilcamul wichicacüla aycam chayćhu cäcäpa janäninman. 4 Jinaptinmi Chuya Ispiritu duyñuchacüluptin mana lisishan limaycunacta shimin paćhyachila.
5 Ñatac chay fistamanmi may nasyuncunapïpis ćhämuśha cayalcäla custumrincunacta cumplï Israel nunacunaca. 6 Chayćhu chay bululunyaycäta uyalïlälilmi chay wasiman lluypis paćhcatityälälimula “¿Imatá cay?” nil. Chayćhümi chay śhamü nunacunap limaynincunäćhü-cama limayalcäñä. 7-8 Chaymi licapayllaman camäśha ninacücuyalcan: “¡¿Ima?! Caycuna Galilea nunacuna cayalcal ¿imanuypatan llapanchicpa limayninchicćhu limacuyalcanman? 9 Cayćhu cayanchic intiru-intiru nasyuncunapïmari: Parto-lädu nunacuna, Medo-läducuna, Elamcuna, Mesopotamiacuna, Judeacuna, Capadociacuna, Pontocuna, Asia-lädu nasyunpa malcancuna, 10-11 Frigiacuna, Panfiliacuna, Egiptocuna, Cirene-lädunćhu cä Libya malcancunäpis. Chaynütac cayalcan Romapïpis, Cretapïpis, aśhta Arabiapi śhamücunapis. Chaynütacmi cayalcan custumrinchicta atichimänanchicpä yaycamü juc-lädu nunacunapis. ¡Cay limayninchicćhü-cama canan mishqui-mishquicta Diosninchic lulaśhancunäpi lluymi uyaliyanchic!” nil. 12 Nilcälilmi sumä licapayllaman camäśha: “¡¿Imatan cay?!” nïllaman camälälila. 13 Waquincunañatacmi: “Caycuná shincalculćhari jäjayalcan” nil asipapäcula.
“Diospi cay caśhantam” Pedro tantiachin
14 Chaynu jinayalcaptinmi ćhunca yaćhapacü-masincunawan śhalcuculcul Pedro nila: “Llapallayquipis Israel-masïcuna, ñatac cay Jerusalenćhu yaćhäcuna, canan cay nishäta uyalil tuquicta intindipämay. 15 ‘Shincäśham’ niyalcaptiquipis manam chaynüchu. ¿Maynüpam ampá uywa alucuy ürallalä shincaśha cayalcan'a? 16 Aśhwanpa caycuna pasayan Diospa unay willacünin Joel ‘Diospa Ispiritunmi śhamun'a’ nil nishannümi. Paymi caynüta nila:
17 ‘Tayta Diosninchicmi caynüta nin:
“Camacä timpucunaćhu Ispiritütam caćhalpämuśhä jinantin allpäćhu cä nunacunäman.
Jinaycuptïmi amcunap wawiquicuna chuliquicuna ya'a partipi liman'a.
Llapa müsucunäñatacmi licchayal ya'a cüsapïta lican'a.
Awquishcunäñatacmi suyñuynincunaćhu ya'api yaćhapäcun'a.
18 Chay muyuncunaćhümi llapa uyway nunäcunamanpis, ya'apïta limapäcunanpä Ispiritüta uycuśhä.
19-20 Taytayqui manaläpis cutilmi chay jatun llaquicuy muyunćhu altu sïlućhu imacunactapis ya'a licachishayqui.
Chayćhümi intïpis wañun'a.
Quilläpis yawarmannuy muyun'a.
Cay allpäćhüñatacmi yawarlla, ninalla,
pucutaynu untaylla cacun'a.
21 Ñatac ya'acta lluy ayacamäcunämi salbaycuśha capäcun'a”✡ Jl 2.28-32 ’ nil.
22 “Israel malca-masïcuna, sumäta uyalipämay. Diosmi rasunpa tantiachimanchic amcunaćhu yaćhä Nazaret Jesus allin nuna caśhanta sumä-cama lulaynincunawan. 23 Jinaman'a unaypïñam quiquin Diosninchic caycuna juccuna pasananpäpis lluy pinsaśha cala. Chaymari amcunacta caćhaycapäcuśhulanqui chalalcul aysapäcunayquipä, jinalcul chay juchanllan nunacunaca curuśhman chacatal wañuchipäcunanpäpis. 24 Jinäläliptinpis quiquin Diosmi chay ñacaynincunapi wañuycäpïpis laquil śhalcachimula. Payta wañuycäpis manamá chalalanmanchu. 25 Unay mandäninchic David paypïta limala cay nil:
‘Ya'a imaypis Duyñüta licayá ñawpänïćhümi.
Manam imapis śhun'üta cuyulichiman'achu pay lädüćhu cayaptin'a.
26 Chaymi śhun'ullá cushicun; shimillá paypi taquin.
Cawsacuśhä payman chalapacullalćha.
27 Am'a cay aychäta manamá allpa śhun'unćhüchu caćhaycamanqui.
Nïtac Chuya Aclacuśhayqui nunayquip aychá ismuycunantá cunsintinquichu.
28 Anmi lisichimälanqui cawsay caminucta.
Chayćha ampa ñawpäniquićhu sumä cushishalla cacuśhä’✡ Sal 16.8-11 nila.
29 “Malca-masïcuna, yaćhaśhanchicnüpis unay awilunchic David wañuculam. Jinaptinmi imam pampacuśhanchicćhu jinalla canancamapis pampalayan. 30 Ñatac willacünin cayalmá, Diosninchicpa limalicuśhanta yaćhala ‘Ampa caśhtayquipïmi malcap mas puydï mandäninpä ćhulaycuśhä’✡ 2S 7.12-13; Sal 89.3-4; 132.11-12 nil.
31 “Chaynu Diospa willacünin cayalmi Caćhaśhan Salbacüpa śhalcamunanta licayä-yupay limala ‘Aychanta manamá allpa śhun'unćhüchu caćhaycunqui. Nïtac aychan allpaman muyun'achu’ nil. Cay nishanwan David'a rasunpa limayäla Jesuspïmi. 32 Canan'a quiquin Diosninchic śhalcachishanta lluypapis ñawinchic licalam. 33-35 Jinamanmi Diospa lädunman ishpil canan alawäśha rispitäśha pay cayan.
“David'a manamá Diospi Salbacücächu cala cuirpuntin sïlüta ishpinanpä. Sinu'a Jesuspïmi aśhwanpa nin:
‘Diosninchicmi munayniyu Duyñüta nin:
“Cay-lädulläman taycaycamuy ćhïnishüniquicunäta maquiquiman ćhulaycamunäcama wiñay simpri uyshuycälishunayquipä”✡ Sal 110.1 ’ nil.
“Canan'a Tayta Diosmi Ispiritunta caćhamunanpä limalicuśhannuy Jesuswan caćhächimun. Cay nishancätam ñawpäniquićhu canan amcuna licayalcanqui uyaliyalcanqui.
36 “Canan llapa Israelcuna umayquiman sumäta ćhulapäcuy: Quiquin Diosninchicmi wañuchipäcuśhayqui Jesuspi ‘Paymi sumä Tayta Taytaca ñatac Salbacüniqui cayan’ nil niycälishunqui” nila.
37 Cay shiminpi yalamuśhan limayca chayćhu llapa juntuläcunäpa śhun'untapis tipship-tipshiycachiptinmi Pedroctawan masannintinta tapucula: “Taytacuna, ¿imactatan lulapäcüman?” nil.
38 Niptinmi Pedro: “Mana allin lulayniquicunapi wanacul ‘Juchäcunacta pampachaycallämay. Cananpïtá Salbacü Jesuspa uywayninñam caśhä’ nilcul bawtisachiculcay. Jinaptiquim Diosninchic quiquinpa Chuya Ispiritunta uycälishunqui. 39 Cay limalicuśhanca amcunapä, chuliquicunapä, mayćhu chayćhüpis lluy ayacuśhancunapäwantacmari cayan” nila.
40 Caycunactawan juc limaycunacta limalculmi anyanacula: “Cay mana allin timpućhu lulaycunäpi japächaculcayña” nil. 41 Chay niptinmi mayanpis uyalicücá chayćhu bawtisachicula. Chaymi paycunaman quimsa walanga nunacuna chaypun yaycapäcula.
Jesusman chalapacücunämi cawsayan yanapänacuśhtin
42 Chaypïtañatacmi puydï yaćhapacücunäpa yaćhachishanta masïsu chalalal atichipäcula. Chaynütacmi juc-yupaylla cawsapäcula, wäćhanaculcälapis, jinaman Diosta mañacümi capäculapis. 43 Chay muyuncunaćhüpis puydï yaćhapacünincuna imaymana milagrucunactam lulayalcäla. Chay lluy imapis lulapäcuśhanta chalapacücuna licalculmi: “¡Manamari caynütá imaypis licalanchicchu!” nil ninaculcäla. 44 Chayćhümi ima cänincunactapis llapallan camachinaculcäla. 45 Jinamanmi cänincunacta lanticulcul pishipacünincunawan'a camachinacaycälila. 46-47 Chaynüpam juc-yupaylla capäcula. Chaymi llapanpis muyun-muyun Diospa chuya wasinpa patyuncunaćhu juntunaculcäla Diosta alawaculcänanpä. Chaynütacmi wasincunaćhüpis cumbidanacul lluypis cushisha-cama Diosta anradisicul micapäcula. Lluy caycunacta lulapäcuśhanpam malcantin nunacunäpis alawapäcula. Chayćhümi muyun muyunpis Tayta Dios munacuśhanmannuy chalapacünincunacta milachila.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 014 (A slap for the King)
14. Uj reypaj uj laq´ay
Unay, unay watakunaña vikingos nisqa runakuna karu karu suyu Inglaterra nisqaman junt’aykusqanku. Chay runakuna piratasmanta rejsisqallataj mama qochapi tuytuspa purej barcokunamanta suwayta yachasqankurayku, tukuynejman junt’aykusqanku manchayta runakunata manchichisqanku. Suwanku, wañuchinku, wasista Iglesias kanaykuspa purisqanku.
Qallriypi nipipis cuenta qokusqankuchu, chaymantaña rey Alfredo askha tukista tínkusqa chay mana allin ruwaj runakunata chinkachiyta muanaspa. Chaymantarí, pay aswampis qhatiykachasqa kasqa mana allin ruwaj runakunawan, kamachinanta saqerpaspapuni ayqekusqa.
Reyqa uj thanta mañaku runa jina p’achalliykukuspa monte ukhuman pakakamusqa. Mana rejsiy atina reyqa, uj maskha runakunallaman yachayta qospa, chaykunamanta ujninqa pastor karqa, chay pastorqa manapuni wasanchanmanchu karqa reynintaqa. Ch’ojllampi kachin, ni warmimpis yachasqachu pitachus wajyarisqantaqa, t’ukunaqa kasqa chay mana rejsisqa runaqa, t’ukusqan tiyaykuspa mayta t’ukusqa nitaj rejsinchu chay ch’ujllayojpa warmimpis.
Jinapi manañápuni aguantayta atispa uj p’unchay manchay phiñasqa qhaparispapuni nisqa:
Mujer: (elevando la voz) "Ya, anchañataj. Tiyasqallapuni kashanki nimanta ruwaspa chamusqaykimantapacha, kay manakallatapis qhawariy mana ruphaykunampaj, noqa yakuman rinaykama."
Ni imata kutichispa, ch’isitumanta rey Alfredoqa q’onchaman chimpan. Chaypipis yuyashallarqapuni chay mana allin ruwaj runakunapeqa, imaynamantapis atipaytaraj yuyashan...
Ujta laq’aspa chay ukhu ukhu yuyayninmanta phinkichisqa jinata t’ukurishasqanmanta, yakuman rej warmiqa kutisqaña. Mankaqa ruphaykusqaña, ruphasqan k’usñitaj manchayta turkurishasqa mana aguanta atinata.
Mujer: (gritando) "Qhella runa, chinkay kaymanta..."
Chay ratupuni qosan cocinaman yaykuykusqa...
Hombre: "Warmi, ¿ajinatachu ninki reyniykitaqa? ¿Chayri manachu rejsinki?"
¿Imataj chaymanta karqarí?, t’ukuriy imaynataj kanman karqa.
Noqataqa chay mana rejsisqa reyqa yuyarichiwan Jesucristomanta, ¿manachu aswanraj Paywan karqa? 2000 kuraj watakuna ñawpajta, chay uywa corralpi kashajtin uj maskhalla rejsirqanku pichus kasqantaqa. Ñapis wiñasqaña kajtinrí, nillataj rejsiyta munarqankuchu Diospa wawanta jinaqa. ¿Qhesachasqa, wijch’usqataj k’aspi cruzpi wañorqa. ¿Kunanrí? Kunampis jinallataj, mana rejsisqa rey wakin runakunapajqa.
¿Qanrí, kawsayniykipi rey kananta saqenkichu?
Personajes: Relator, hombre, mujer
© Copyright: CEF Germany


text:
Akchiq Ñan
K'anchaq Ñan, Achkiq Ñan icha Akchiq Ñan, kastilla simipi Sendero Luminoso nisqaqa huk piruwanu, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi. 1980 watamanta 1992 watakama piruwanu awqaqkunawan hayu kaspa tukuy Piruwpi mamallaqtayuq maqanakuyta rurarqan. Chaypacha aswanta Qhichwa runakuna llakispanmi, Sasachakuy pacham nirqan.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1960 watapi Wamanqa llaqtap yachay sunturninpi yachaq Abimael Guzmán sutiyuq (presidente Gonzalo nisqa) yachay wayllukuqmi chay tantanakuyta kamarirqan, José Carlos Mariátegui-p kamasqan Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa. K'anchaq Ñanqa huk yachay sunturkunaman, Wankayuman, Limapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninmanpas.
1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Mana munanayasqa misti qhatuqkunata, mamallaqta kapataskunatapas sipispa, achka qhichwa chakra runap sunqunkunatas chaskirqan. Chaywanpas, mana pi qhichwa runakunapas maoismu nisqapi iñirqanchu.
Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy indihina, qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachispa (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas. Chay senderista nisqakunaqa achka kristiyanu pasturkunatapas sipirqan, 5 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq Biblia t'ikraqtam.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa.
Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk indihinapas runam.
Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Qayna ñakariyninchik, paqarintaq hawkalla kawsakuyninchik. 20 wata sipinakuy 1980 watamanta 2000 watakama. Kaymi Comisión de la Verdad y Reconciliacionpa riqsichisqan qillqa. Instituto de Democracia y Derechos Humanos, Pontificia Universidad Católica del Perú, 2008 watapi ruwasqa (iskay kaq yupay)
- Punkupa Chakampi Yuyarinapaq. Imaynam kawsarqa Wankawillka llaqta hayna pachakunapi, sarutasqa usuchisqa ima chayta yuyarispa imatam kunampas, hamuq pachakunapipas rurachwan (qhichwapi), kaypi: El umbral de la memoria Pasado, presente y futuro en las memorias de la violencia en Huancavelica. Instituto de Defensa Legal, IDL, Lima, setiembre 2007, pp. 153–174 (PDF)
Ñak'arichisqa runakunap runasimipi willasqankuna, cverdad.org.pe[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wanta llaqtapi: Asunta Tambracc de Chávez, Maximiliana Urbano Vega (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Angélica Layme Córdova (9 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Basilia Gonzáles Morales, Villanuevap ikman (11 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Sabina Valencia Torres, Teodora Huincho Casapoma, Vicente Saico Tinco (11 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Juana Potosino Curo (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Marcelino Chumbes Abarca, Paulina Abarca Ortiz (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Victoria Taquiri del Pino, Víctor Amador Bravo Cana, Alejandra Sicha Ramírez (9 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Angélica Mendoza de Ascarza (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Nolberto Díaz Ramos, Virginia Quispe Urbano (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Julia Najarro (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )


text:
Piruw suyup Rimana Wasin
Piruw suyup Rimana wasin, Piruw suyu Rimanan wasi (Perú suyu Rimanan Wasi), Hatun Rimana Wasi (Buliwiyapi : Jatun Rimana Wasin ) icha Piruwpa Kunrisun (Congreso de la República del Perú) nisqaqa Piruwpa rimana huñunakuy wasinmi.
Piruw suyu qispisqa kawsayninqa qallarirqan imayna kamachiy kamayuq kayninta qhawarispa. Rimana Wasiqa paqarisqanmanta pachapuni t’inkisqan khunan Piruw llaqtan kawsayninman hina. 1822 watakunamanta pachan apulli Francisco Javier de Luna Pizarro kamachiyninwan, rimana wasip kawsayninqa kawsan kikin llaqtap kawsayninwan kuska, churaspa Piruw llaqtap munayninta allin kamachiyman. Qasi kawsay hinaspa llaqtawan kamachiyta churaspa,
Piruw suyup Rimana Wasin kamakuyqanmanta pacha “capilla de San Marcos” nisqa taytachaq wasinpin llank’ananpaq puritan, chaymantataqmi llank’aranku askha wasikunapi. Ñawpaq kawsaypin Rimana Wasi karan “ bicameral” nisqa huñunasqa apullikunap llank’asqan. Cámara de Diputados” nisqa huk apulli t’aqa llank’ayninkuta rimarqanku “Universidad de San Marcos” nisqa Hatun Yachay Wasipi hinaspataqmi “Cámara de Senadores” nisqa Hatun Apullikuna Rimarqanku mauk'a "Inquisición” nisqa wasipi
Miguel Grau Seminario, suyup haylli runa ruwayninmi Rimana Wasipi Apullikuna yachapayananku atiy, paypa kawsayninmi llaqtap munasqanman hina ruwayniyuq karan chaymi Apullikuna ima llak’ayninkupipas chay yuyaypi kanan. Panmi Rimana wasipi Apulli kaspa "llyñita mañakunan” nisqata mana chaypi llank’ananpaq mañakuran ichaqa awqanakuyman rinanpaqmi.
Rimana Wasip kawsayninmi qillqasqa Piruw Suyup hatun Kamay Pirwakunapi, chayrankun Piruw suyup Hatun Kamachiqninkuna, hanaqpachapi taytachata yuyarispa hinaspa llaqtatapas llank’ananku, Rimay wasipi kamaq sutita huqarispa, llaqtap kamachiykunata qhawarispapuni hinaspa suyuntinpa sumaq kayninpaq.
Rimana Wasiqpa chaninchaq kayninmi: kamachiy qillqa ruway. Piruw Suyuq Hatun Kamay Pirwan llapan ñankunata rikun allin kamachi ruwakuykuna riqsichinankupaq.
Rimana Wasiq huk sumaq ruwaynillantaqmi “actos de gobierno” nisqa hatun kamachiqpa imaymana suyuq ruwaykunamanta. Willakuykunata mañaspa chaykunataqa ruwakun, hach'awanqukunata mink’aspa Rimana Wasipi hatun rimaypi suyupaq llank’asqankumanta rimanankupaq hinaspa “Comisiones” nisqakunapipas rimanallakutaqmi llapa qillqa kamachiykuna qillqa ruwasqanta rikunankupaq.
Rimana Wasin llapa llaqtap rimayninta rantinkan. Llapa yawarkunata, apu yuyaykunata, kamayuq kaykunata, hinaspa makiwan llank’aykunata llaqta munayninman hinapuni.
Rimana wasipi apullikunan akllasqa suyuntinpaq llank’anankupaq, qillqa kamachiy, rikuy hinaspa rantinkaykunapi llapa llaqtanchispa kawsayninkunata allin tikarinanta qhawanankupaq, chayraykun mana pipas huchallinmanchu ima rimasqankumantapas akllasqankumantapas, chaymantapas manan apipachinapi huchallisqa kankumanchu mana Rina Wasi kamachisqanqa. Llaqata runan rimana wasi apullita churanan llaqta kamachiyta chawpichananpaq paywan.
Rimana Wasipi apulliq llank’ayninqa hunt’an kanan, ichaqa wayna sipas hatun yachay wasipi yachachiypiqa atinmantaqmi yachachiyta. Rimana Wasipi apulliq ruwayninqa tukuy llaqtap yachananmi, llaqta runaqa apulliq llank’ayninqa riqsin willana masikuna mast’arisqanrayku.
Khunami, Suyu Rimana Wasi llank’ayninta munan “ modernizar sus sistemas” nisqa ruwaykunata astawan , imaymana ruwaykunapi, wasin llut’aykunapi hinaspa llapa llank’ana churaypi. Ruwakumi yuyaywan, sumaq kawsayta tariyta llank’ayta khunanmanta kallpachaspa, ama qunqaspa llapa qhipa apullikunap llank’ayninta sumaq llaqta kawsaypaq.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Perú suyu Rimanan wasi (tukri internet tiyaynin)
- Congreso de la República del Perú (kastilla simipi)


text:
Kuka
Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi). [1]
Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.
Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.
Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.
Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar chiliki awqakunata tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.
Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Nisqakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Imayllaqa Mama Kuka kutimunqaqam
- ¿Ima kuka chakrata waykanki? ( Qullqa kamariq, Panchu Karansa Rumiru)
- Kintu kintullantam mikurqani ( Taqi ruwaq Awyun Yaranqa Waltirama)
- Kukam willakamun Limaqpmanta chayamunqa nanichaw harkakayashqa ( Kuka qatipaq Karminchu Haara).
- Unaymi yarparaa kuka mana alli rapra, patsan runakunata yukan; chaypita maakushkaa alli kukapa rurayninta, chay raprakuna, qullmiraq, mana mushkuqraq, mana kuyuqnaw, kallpan akulliqkaqta. ( Hipólito Ruiz, Jefe de la Expedición Botánica a los Reynos de Perú y Chile, a fines del siglo XVIII, lo cita Javier Pulgar Vidal).
Simi tinkuqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Tuqra, llipta, isku
- Kuka akulliy, kuka chaqchay, kuka qatpay.
- Kuka chakra
- Qachuy, aqñuy.
- Kuka pallay
- Sakapa, qarapa, wankuna hacha
- Qallay haruy, shuuratsiy haruy
- Kuka runqu, kuka kustal.
- Kuka piksha, kuka chuspa
- Kuka yaku
- Apachitaman churakuy
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kuka
- Nonato Rufino Chuquimamani Valer: Kuka mama uywaymanta. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
Willasakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Vocabulario de la lengua Aymara, Ludovico Bertonio


text:
João Gilberto
João Gilberto Prado Pereira de Oliveira sutiyuq runaqa icha João Gilberto (* 10 ñiqin inti raymi killapi 1931 watapi paqarisqa Juazeiro llaqtapi - 6 ñiqin anta situwa killapi 2019 watapi wañusqa Río de Janeiro llaqtapi), huk Brasil mama llaqtayuq kitara waqachiq, bossa nova takiq wan takichaqmi qarqan.
Warmikuna: Astrud Gilberto / Miúcha
Churin: Bebel Gilberto.
Diskukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: João Gilberto.
- IMDb


text:
Haifa distritu
Haifa distritu (Iwriyu simiː מחוז חיפה, Mehoz Ḥeifa, kastilla simipi: Distrito de Haifa) nisqaqa huk suyum Israyil mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Haifa llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Haifa distritu.


text:
Mayqin hina serbio turupa yuyaymananan
Achka mana iñinapaq hinakunam apakun kay pachapi hinataq llaqtanchikñataq kachkan, imaynam achkakuna ninku, tasnustin mana iñinakunawan ancha achkan kasqanmi manañam mana iñinapaq hinañachu. Kanmi kaypi yumpay munaysapakuna runakuna mana yuyaymanaqkuna, ichapas huk raykupas, mayqinpas chakra turu hina mana wakin serbio turumanta riqsipas, yuyaymanayta qallaykurqa. Taytachallam yachan imatan ruwarqa kay yuyaysapa uywa kay mana atiyta ruwananpaq, hastawan Serbiapi kay ruwaykuna mana llintam apamuq. Chayna kaptinqa nichwanchikmi kay llakikuypaq mana huchajuq turumamta, manam yacharachu lliw kay ruwasqankuna llaqtanpi manam ima chaniyuq kasqanta, chayna kaptinmi churasunchik mana ima chaniyuqta. Ichaqa hinallaraqmi mana yachasqa karqa imaynampim huk turupa yuyaymanay atisqan, manam imapas karachu, nitaq yachachiqpas utaq apupaschu astawan manam turukunapa huñunakuynimpichu akllasqa karqa manataqmi senadortaqchu karqa. Ichapas haykapllapas yuyaymanarqa turukunapa llaqtan ministron kaypi, ichallapas yachaspaqa, manam yuyaymanayta qallariyllapas kanmanchu karqa, allin ministrukuna wakin kusi suyumanta hina, llaqtanchikpas manataqmi yumpay allinchu kaykunapi. Tukuypiqa, ¿imataq qukuwanchik imaynampim huk serbio turu runakunapa ruwanan saqisqanta pay ruwarqa? Ichapas payka yanqallamantapas yuyaymanayta qallaykurqa.
Chayna kaptinqa, ¿imayna turutaq kay? Wakin turu hinam, imaynam zoologia nisqan yachachiwanchik, huk umayuq, aychayuq chakintinkuna imaynam wakin turukuna hina; payka carreta chutaqmi, qura mikuqmi, kachi llaqwaq, qapariqmi. Sivoñam sutin, qusni turum.
Kaynatam yuyaymanayta qallaykurqa. Huk punchaumi turuyuq yuntaman watarqaku Galoña wauwintawan, qipirqa suwasqa chaqlla carretapi hinaspa llactaman aparqa rantikunapaq. Chayraqllapas llaqtaman yaykuruspanmi, chaqllacunata rantikurura hinaspa kacharirqa Sivoñata wawqintawan, watasqayuntaman watasqantañataqmi sawaykurqa, paykunapa ñaupaqninmanmi qurakunata wischuykurqa hinaspa upiana wasiman upyaq yaykurqa. Huk raymi kasqa llaqtapi chay punchaw, chaynapim runakuna, warmikuna hinallataq warmakuna karqa lliw muyuriqpi. Galoñaqa mana yachayninwanmi turukunapa waupimpi riqsisqa karqa, manam imatapas yumpaytaqa rikurqachu; ichaqa mikuyninpim karqa, saksanankamam mikurqa, qaparimurqa kusikuymanta hinaspa puñukuykurqa. Lliw puriq runakuna manam paipa ima qukuyninchu karqa, payqa hawka-hawkam puñurqa (llakikuypaqmi mana runa kasqan, lliw chaykunawan munaysapa kanampaq). Ichaqa Sivoñaqa manam huk kachuyllatapas atirqachu. Ñaupaq qawak ñawiyuq hinallataq llakisqa uyayuq, qawayllapim rikukurqa yuyaymanaq llampu sunqulla kasqanta. Llapa Serbio runakunaqa waqtantam purirqa, hatunyasqa punta allí-allin kasqankumanta, sutinmanta, llaqtanmanta, kay hatunkayqa rikukun imayna kasqanpi hinallataq purisqankunapim. Sivoñaqa kaykunatam qawarqa hinaspanmi yanqallamanta ayan llakisqa, nanasqa churakurqa chay yanqakunawan hinaspan wichiykurqa llakiman, qaparimurqa llaqui-nanaymanta wiqinpas ñawinmanta lluqsimustin. Hatu-atun nanaymanta Sivoñaqa yuyaymanayta qallaykurqa:
– ¿Imamantataq amuy wawqintinkuna hatunyasqa kachkanku? ¿Imaynampitaq purinku umanpas hanayman qawastinqaq hinaspa ñuqaykuta qawawanku imatapas hina? Llaqtankumanta hatunyasqa kanku, hatunyasqa kay Serbia llaqtapi paqarimusqankumanta. Mamaypas kay Serbia llactapim paqarichumuwarqa hinaspa Serbiaqa mana ñuqapa paqarimusqay llaqtallaychu hinataq taytaykunapawanmi hinallataq paykunapa hina, kay llaqtaman hamusqakuna ñaupaq karu eslava llaqtamanta. Chayna kaptimpas manam mayqillanchik turukunamanta hatunyasqachu karanchik chaymanta, hanayman allin llasaq qipi apanallamantam hatunyasqa kanchik, kanan punchawkama, manam huk turu, alemán turuta nirqachu: imata munanki ñuqamanta, serbio turum kani, ñuqapa yachasqayqa hatunyasqa Serbia suyum, lliw taytaykunam kaypi paqarimurqa, kayllapitaqmi pampakurqakupas. Taytacha qespichiwasun, manam hatunkayta musiaranikuchu chaymanta, manataqmi umaykupipas apakurachu, chaymantapas hatunkay hinaraqmi karaku.
Pisipasqa kay yuyaymanakunawan, llakisqam turuqa umanta aywirqa, kunkanpi kampanapas tilinyamurqa, yugunpas qapapaparqam. Galoñañataq ñawinta kicharispa, wawqinta qawarispan muuu nirqa:
– ¡Yapamanta kachkanqi hay asichikuqnikiwa! mikuy, mana yachaq, wirayay, chaki waqtanllaykitapas qaway; yuyaymanay allin kaptinqa, llapa runakuna manam ñuqanchikmanchu turukunamanchu saqiwachwan kara. ¡manam ñuqanchiqa allin quyllurniyuqchu achwanchik qarqa!
Sivoñaqa llakikuywanmi wawqinta qawarirqa, muyurirqa paymanta karuman hinaspa yapamanta winakururqa yuyaymanayninpi.
– Paykunaqa hatunyanku qipa hatun kausayninkumanta. Kanmi Kosovo allpanku, Kosovopi maqanakusqanku. Hatunsu, ¿manachu taytaykuna carretata qipirqa mikuyta hinaspa armakunatapiwan chaykunapi? Mana ñuqayku kaptiykuqa, kikin runakunam ruwanmanku karqa. Kachkantaqmi turkukunawan maqanakuskanku, chaypas ruwasqanpas hatunsu, ichaqa ¿pikunataq chaypi karqa? ¿Karqakuchu kay tullu uma, ñauchirayak chuñuyuq hatunrayastin chay maqanakuypi manaraq ñuqa kachkaptiy, paykunapas qallariqkuna kanman hina? Hamuy, amuyta qaway. Payqa yumpay hatunyasqam karqa hinaspa rimakun alli-allinllataña kikinmanta chay maqanakuymanta, yumpaytaqa ñaupaq taytan wañusqanmanta hawka kanan raykumaqanakusqanmanta. ¿Amupa ruwasqanchu? Ñaupaq taytanmi chaymantaqa hatunyanman, ichaqa manam paychu; ñawpaq taytanmi wañurqa qipa churinkuna hawka kacharisqa yachanankupaq. Chaynapim pay hawka kacharisqa ¿imaynatam pay chayta hapin? Sapaq runakunapa chaqlla suwakun, tiyaylla tiyakun carretapi ñuqañataqmi chutanay payta hinallataq piquetitapas waskapi puñunankama. Kanan lliw piquetinkunata rantikiruspanñataqmi upiakun, mana imata ruwaspalla hinaspa hatunyasqa ñaupaq kausayninmanta. ¿Ñuqapa hayka taytaykunataq wañuchisqa karqa chay maqanakuypi llapa runakuna mikuchinankupaq? ¿Chaykunapi manachu taytaykuna chutaraku armamentukunata, cañunkunata, mikuykunata hinaspa municionkunatawan? Chayna kaptinpas manam ñuqaykuqa hatunyanikuchu paykunapa ruwasqanwan mana huk kasqayku rayku; hinallaraqmi ruwanaykunata ruwaniku, imaynan taytaykupa ruwasqanta hinallam, hawkalla sapapunchaw.
– Taytankupa ñakarisqanmantam hatunyanku hinasta pichqa pachak wata esclavitudtapas. Ñuqapam ñakakuraqa kikin kasqanchikmanta kama, kunankunapas ñakakunikuraqmi hinaspa esclavisasqa kaniku ichaqa manam qaparinikuchu mana atinaykukama chaymanta. Paykunaqa nirqaku turkukunawan maqasqa kasqanta, sipiparurqa hinaspa kaspikunaman winarurqaku; ñuqapa aylluykunaqa sipipasqam karqa serbiokunawan hinallataq turkukunawanpas hinaspa yanusqaraq karapas, imaymana maqasqam karaku.
– Hatunyasqam kanku iñiyninkunamanta ichaqa manam imapipas iñinkuchu. ¿Imataq ñuqapa huchay hinallataq ñuqa hina kaqkunapapas mana ari nisqa kanapaq cristianukunapa chaupimpi? Iñiyninkum nin “amam suwakunkuichu” ichaqa amuy suwakunmi hinaspa upianraq chay suwasqankuna rantikusqan qullqiwan. Iñiyninmi nin kuyanakuychik wasimasikiwan ichaqa chiqninakuyllam paykuna pura. Paykunapaqa, allin runaqa, lliw yachachikqa, mana pitapas ñakachiqmi, manataqmi mañakunpaschu huk allin ruwananpaq, ñakay aman ruwananmanta. Hatun chaynamanmi urmaruraku imapas kanman hinaña mana ñakachikuq hina.
Turuqa ukukama samarirqa, kayñataq pampata ñanta qusnirichira.
– Hinaspaqa – turuqa llaqita yuyaymanarqa – kaynapiqa ¿manachu ñukaykuna paykunamanta allin kaniku? Manam pitapas sipiranichu, manam pitapas tumparanichu, manam suwakuranichu, manataqmi hauka runata wikutiranichu llamkasqanmanta, manam uraykachiranichu llaqtapa qullqinta, maman huk yanqa bancarrotata llullapi rikuchirqanichu, manam wataranichu hauka kaq runata, manam tumparanichu wawqiykunata, mana turu kasqaypa kuntranpi rirqanichu, manam yanqakunata rimaranichu, manam ministruchu karani llaqtaypi manataqmi llaqtayta ñakachiranichu, manataqmi mana imatapas ñakachirqanichu, allinkunatapas ruwanim ñakachiwachkaptinkupas. Mamay paqarirachiwaptillanmi, millay runakuna qichuruwarqa mamaypa chuchu yakunta. Taytacham unancharqa ñuqanchikpaq qurallatapas, chaytapas qichuwanchikraqmi. Hinaspan, maqawachkaptinkupas, runakunapa carretanta chutanikuraqmi, qalpanta yapunikuraqmi chaywan tantata mikuchiniku. Chayna kaptimpas manam ñuqaykupa ruwasqaykuta yuyankuchu llactayku rayku ruwasqaykuta…
– Qawanapaq hinata qaway ayuno nisqanta; runakunapaqa, iñiyninmi nin ayuno nisqanta ruwanankupaq sapa hatun raymipi hinallaqa manam chaychata ruwayta munankuchu, ñuqaykuñataq mamaypa ñuñun saqisqayku punchawmanta ayuno nisqanta ruwaniku sapa punchaw.
Turuqa kumuykurqa yuyaymanaq hina, hinaspa yapamanta huqarirqa, piñasqam samarirqa hinaspan yaqapas umanman imapas allin kutiramunman hina karqa, yuyaymanachistin, yanqallamantam qaparirqa kusi-kusisqa.
– Oh, kunanmi yacharuni, chaymi kanan – hinaspa hinalla yuyaymanarqa – chaymi chay kaq, hatunyasqaqa kachkanku hawka saqisqa yachaspanmi hinataq chay Llaqtayuqpa harkayninkunamantawan. Chaypim anchata yuyaymananay.
Payqa yuyaymanarqa, yuyaymanarqa ichaqa manam yachayta atirachu.
– ¿Maytaq chay harkaqninkuna? Sichum piliciakuna akllanaykichikpaq kamachisunkichik, paykunapas akllanku hina chaynallam niymanku: “¡Payma-aaa-nmiii sayaa-aa-ni!” Mana kamachisuptikichikmi ichaqa ama akllaq asuykuychikchu, astawan politikamanqa ama qawariypaschikchu, ñuqayku hinam maqasqa ñakakunku wichkaykusqa, mana huchayuq kaspapas. Ñuqaykuqa waqayllatapas atinikuraqmi, chupaykullatapas kuyuchinikuraqmi paykunaqa manam chayllatapas atinkuchu.
Chayllapim amun lluqsiramurqa upyana wasimanta. Sinka, yaqapa wichiykuchkaq hina, anta-anta ñawiyuq, rimapakustin mana pipa yachananta, qinqu-qinquta ñanman puristin.
– Qaway hinalla ¿imaynanpim kay hatunyasqa churi hawka kacharisqa yachayninta taytankunapa yawarninwan rantisqa? Ari, amuyqa upyakuqmi hina suwataq, ichaqa ¿imaynatam wakinkuna hawka kacharisqa kawsayninta apanku? Mana ima ruwanallampaqmi, qipapi apakusqankunamanta hatunkaynillampaqmi taytankupa hatun ruwasqankunata hapikuykunallampaqmi, nisqayman hinallam yapamurqaku. Ñuqayku turukunaqa, hinallam llamkachkaniku alli-allinta mana samaykuspa, allin llamkaqkuna imaynam taytaykuna karqaku hina, turukunam kanchik, ichaqa hatunkayta kachwanrqami alli-allin llamkasqanchikmanta kanan punchaukuna.
Turuqa samarirqa ukukaman hinaspa kunkanta yugupaq allichakurqa.
Belgradopiñataq, 1902
“Radoje Domanović” llamkaypas, rinasimimantikraqra Mallcco Melaneo henallataq Mallcco Zenon, 2020


text:
1Chaypita mas unayllataga wañuran Amón runacunapa raynin Nahas. Chaura ruquin quëdaran wamran Hanunna.
2Davidga yarparan «Hanunpa papänin Nahas allimi ricamaran. Nogapis wamranta alli ricashaj» nir. Chayno yarparmi Davidga suldäruncunata cacharan Hanunta shogananpaj. Davidpa mandaj suldäruncuna Amón nasyunman chayaptin
3Amoncho mandajcunaga mandajnin Hanunta niran: «Tayta, ¿gam yarpanquichu, papäniqui wañushanpita shogashunallayquipaj David suldäruncunata cachamushanta? ¡Manami chaypächu canga! Shamusha canga imano cashantapis ricapacoj, siudäta tumapacoj, nircur illgächimänanchïpaj.»
4Chaura Hanunga niran: «Davidpa suldärucunata prësu charircur shaprantapis pullanta garaypa rutuy. Röpantapis siqui-patanpita uraman rogupariy.» Chaura chayno rurarcärir garguriran.
5Suldäruncuna pasaypa pengacusha cutiycämushanta musyaycur Davidga runacunata cacharan shuyaj «Jericó marcallacho goyapäramuy shaprayqui wiñanancama. Chaypitaraj cutimunqui» nir.
6Chayta rurariycur Amón runacunaga cuentata gocuran Davidta fiyupa rabyachishanta. Chaymi pägaypa pushamuran ishcay chunca waranga (20,000) suldärucunata Siria nasyunpita, Bet-rehob partipita, Soba partipita. Maacapa raynin aywaran waranga (1,000) runacunawan. Chunca ishcay waranga (12,000) aywaran Is-tob runacunapis.
7Chayta mayaycur Davidpis cacharan Joabta llapan suldäruncunatawan.
8Amón runacuna aywar camaricuran pillyananpaj, siudäman yaycuna puncucho. Siriacho caycaj Soba, Rehob suldärucuna, Is-tob, Maaca suldärucuna jircacho camaricuran.
9Chaypita Joabga musyaran guepapita ñaupapita yaycapänanta. Chaymi acraran mas allinnin Israel suldärucunata. Nircur camaricuran Siria runacunata ichipänanpaj.
10Nircorga waquin suldärucunata churaran wauguin Abisaipa munayninman Amón runacunata ichipänanpaj.
11Nircur niran: «Siria runacuna nogata binsimajnöna captenga shamunqui yanapämänayquipaj. Amón runacuna gamta binsishojnöna cashuptiquega shamushaj yanapänäpaj.
12Ama manchacuychu. Tayta Diosninchïpa marcancuna-raycu, nasyunninchi-raycu pillyashun mana manchacuypa. Tayta Diosga yarpashanta camacächichun.»
13Joabga aywaran llapan suldäruncunawan Siria runacunata magaj. Chaura Siria runacunaga gueshpir aywacuran.
14Siria runacuna gueshpejta ricar Amón runacunapis Abisaipita gueshpir siudäman yaycucaycäriran. Chaura Joab pillyayta cachaycur Jerusalenman cuticuran.
15Israelcuna binsishanta tantiyacurir Siria runacunaga yapay shuntacaran.
16Hadad-ezerga gayachiran Éufrates mayu wajtancho tiyaj Siria runacunata Helamman. Paycunapa ñaupantami aywaran Hadad-ezerpa mandaj suldärun Sobac.
17Aywaycashanta willaptin Davidga llapan Israelcunata shuntacurcur jinan öra aywaran. Jordán mayuta päsarir chayaran Helamman. Chaycho Siria runacuna Davidwan tincupurar pillyaran.
18Pillyaycashancho Israelcunapita gueshpiran. Davidga wañuycachiran chuscu chunca waranga (40,000) muntädu pillyajcunata, pillyapaj caj carrëtanwan cajtaga ganchis pachacta (700). Siriapa mandaj suldärun Sobactapis wañojpaj tucsiycuran. Chaura jinancho wañuran.
19Hadad-ezerta yanapajcunaga Israelcuna binsiptin manana masga rimaparannachu. Israelcunawanga allina goyaran. Israelcunapa munayninchöna caran. Chay junajpita-pacha Siria runacunaga fiyupana manchacuran Amón runacunata yanapayta.


text:
Kenny Rogers
Kenneth Ray Kenny Rogers sutiyuq runaqa, icha Kenny Rogers (* 21 ñiqin chakra yapuy killapi 1938 watapi paqarisqa Houston llaqtapi - 20 ñiqin pawqar waray killapi 2020 watapi wañusqa Sandy Springs llaqtapi) huk USA Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq country takiq, takichaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Edward Floyd Rogers; Maman: Lucille.
Warmikuna: Janice Gordon / Jean Rogers / Margo Anderson / Marianne Gordon / Wanda Miller.
Churinkuna: (5).
Diskukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- New Christy Minstrels
- The First Edition
- Glen Campbell
- Dolly Parton
- Dottie West
- Nat King Cole
- Chuck Berry
- Bobby Doyle
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kenny Rogers.
- Ufisyal web
- IMDb


text:
České Budějovice
České Budějovice, icha Budějovice (alimanya simipi: Budweis) llaqtaqa Chiksuyu mama llaqtapi Urin Bohemya suyupi huk llaqtam. České Budějovice llaqtaqa Urin Bohemya suyup uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: České Budějovice.


text: Cambios en la proteína reguladora de proteína G, RGS-4, en la esquizofrenia. DRA. LAURA RUTH GUELMAN Dra. de la Universidad de Buenos Aires. Jefa de Trabajos de la 1ª Cátedra de Farmacología, Facultad de Medicina, Universidad de Buenos Aires. Investigadora del CONICET. e-mail: lguelman@fmed.uba.ar Re su men La etio lo gía de la es qui zo fre nia in vo lu cra una com bi na ción de fac - to res ge né ti cos y epi ge né ti cos sien do la cor te za pre fron tal el si tio don de ocu rren las ma yo res al te ra cio nes. Los re cep to res pre sen tes en es ta re gión al te ra da tie nen en co mún un com po nen te: es tán aco pla - dos a la pro teí na G. En con se cuen cia, la cas ca da de even tos que mo du lan la for ma ción y li be ra ción de la se ñal pre si náp ti ca y la trans duc ción post si náp ti ca me dia da por los re cep to res aco pla dos a pro teí na G, po dría ser un pun to cla ve que po dría es tar fa llan do en la es qui zo fre nia. La ac ti va ción de una pro teí na G es ini cia da por la unión del ago nis - ta a su re cep tor, ge ne rán do le a és te un cam bio con for ma cio nal que es trans mi ti do a la pro teí na G, cau san do que la su bu ni dad Ga li be - re el GDP y se una al GTP. Pos te rior men te, la su bu ni dad a se di so - cia de la bg y ca da uno de es tos com po nen tes es ca paz de ac ti var dis tin tos efec to res. La se ña li za ción ter mi na cuan do la su bu ni dad a hi dro li za GTP, vuel ve al es ta do uni do a GDP y se rea so cia con el dí - me ro bg pa ra vol ver a for mar el he te ro trí me ro inac ti vo. Las pro teí nas ac ti va do ras de GT Pa sas (GAPs o RGS), son in du ci das por la ac ti va - ción del re cep tor pa ra "apa gar" la se ña li za ción. La ex pre sión de la RGS-4 se en con tró re du ci da de un 50 a un 84 % en la ma yo ría de los pa cien tes es qui zo fré ni cos. Es ta pro teí na re du - ce la du ra ción de la res pues ta ya sea en re cep to res aco pla dos a pro - teí na G pre si náp ti cos o post si náp ti cos, in clu yen do el re cep tor me ta - bo tró pi co glu ta ma tér gi co (Gq y Gi), el se ro to nér gi co 5-HT 2 (Gq), el co li nér gi co mus ca rí ni co M 1 (Gq) y el do pa mi nér gi co D 2 (Gi). La dis mi nu ción en los ni ve les de RGS-4 po dría ser un me ca nis mo adap ta ti vo pa ra com pen sar el ex ce so de do pa mi na (DA) en el pa - cien te con es qui zo fre nia y así res ta ble cer la fun ción mo du la to ria nor mal del cir cui to, o po dría ser un fac tor cau sal. Pa la bras cla ve es qui zo fre nia • RGS-4 • pro teína G In tro duc ción La es qui zo fre nia afec ta más del 1% de la po bla ción mun dial, con sín to mas clí ni cos que apa re cen en la ado les cen cia tar día o la adul - tez tem pra na. La etio lo gía de la es qui zo fre nia in vo lu cra una com bi na ción de fac - to res ge né ti cos y epi ge né ti cos, en pro ce sos del neu ro de sa rro llo, con apro xi ma da men te 10 si tios cro mo só mi cos vin cu la dos a la en fer me - dad, sien do la cor te za pre fron tal el si tio don de ocu rren las ma yo res al te ra cio nes (2, 15). Los cam bios en la cor te za pre fron tal pa re ce rían in vo lu crar una con tra-adap ta ción neu ro quí mi ca com pen sa to ria. En to dos los ca sos, los re cep to res in vo lu cra dos tie nen en co mún un com po nen te: es tán aco pla dos a la pro teí na G. En con se cuen cia, el én fa sis se ha pues to en de ter mi nar al gún si tio de anor ma li dad en la cas ca da de even tos que mo du lan la for ma ción y li be ra ción de la se - ñal pre si náp ti ca y la trans duc ción post si náp ti ca me dia da por los re - cep to res aco pla dos a pro teí na G (1), ya que se en con tró que dis tin - tas en fer me da des se ca rac te ri za ban por una in su fi cien te o ex ce si va trans mi sión de se ña les. Los de fec tos o ex ce sos en la ac ti va ción de la pro teí na G y sus pro teí nas re gu la do ras pue den cau sar en fer me da - des de dis tin tas for mas. La pro duc ción de una pro teí na G de fec tuo sa, que no pue de hi dro li - zar GTP y ter mi nar la se ñal, pro du ce una ac ti vi dad ele va da y per sis - ten te del efec tor aún en au sen cia del es tí mu lo. La dis mi nu ción de la pro duc ción de una pro teí na G nor mal o la pro duc ción de una pro - teí na G ines ta ble pue de re du cir la res pues ta nor mal a la es ti mu la - ción. Por ejem plo, pue de pro du cir se una en fer me dad por ex ce so de la se ñal (en el có le ra, una mu ta ción en Gas in hi be la hi dró li sis del GTP; en los ade no mas adre na les, una mu ta ción en Gai in hi be la hi - dró li sis del GTP); por de fi cien cia de la se ñal (en el pseu do hi po pa ra - ti roi dis mo hay una dis mi nu ción de la res pues ta a hor mo nas por al - te ra cio nes en Gas) o por una se ñal ina de cua da o ex ce si va (la to xi na Per tus sis in du ce una mo di fi ca ción en un ami noá ci do del Gai, blo - quea la ac ti va ción por el re cep tor y dis mi nu ye la se ñal; en la Hi per - ten sión Esen cial, una su bu ni dad b de fec tuo sa au men ta la ac ti va - ción del re cep tor e in cre men ta la se ñal). En es ta re vi sión se des cri bi rán los sis te mas de re cep ción aco pla dos a pro teí na G, así co mo su me ca nis mo de ac ción y su re gu la ción y su po si ble re la ción con la es qui zo fre nia. Me ca nis mo de ac ción de la pro teí na G. Unión a re cep to res La se ña li za ción a tra vés de re cep to res aco pla dos a pro teí na G es tá in vo lu cra da en las res pues tas ce lu la res a es tí mu los ex tra ce lu la res, lo cual de be es tar muy re gu la do a cor to y lar go pla zo (5). Los re cep - to res aco pla dos a pro teí na G jue gan un rol im por tan te en la trans - duc ción de se ña les y son blan cos de un gran nú me ro de dro gas te - ra péu ti cas (5). Es tos re cep to res tie nen una es truc tu ra en co mún: po seen 7 do mi - nios trans mem bra na co nec ta dos por 3 bu cles ex tra ce lu la res y 3 ci - to plas má ti cos. Los bu cles ex tra ce lu la res y to das las por cio nes de los do mi nios que apun tan ha cia el la do ex tra ce lu lar son los do mi nios de la unión al li gan do; los bu cles ci to plas má ti cos y el ex tre mo car bo xiter mi nal con tie nen los si tios de unión a la pro teí na G y el de fos fo - ri la ción pa ra la cas ca da de de sen si bi li za ción (12) (Fi gu ra 1). Re cep to res de fa mi lias de di ver sa es truc tu ra mo le cu lar y vías de se - ña li za ción di fe ren te se pue den co mu ni car unos con otros com par - tien do com po nen tes de se ña li za ción, co mo por ejem plo una mis ma pro teí na G. Co mo re sul ta do, las cé lu las pue den re gis trar y pro ce sar si mul tá nea men te es tí mu los dis tri bui dos en un com ple jo me dio am - bien te, de una ma ne ra efi cien te y or de na da (8). Las pro teí nas G son pro teí nas trans duc to ras de se ña les que se ubi - can en la su per fi cie in ter na de las mem bra nas ce lu la res. Son he te - ro trí me ros (tres su bu ni da des di fe ren tes) que me dian los efec tos de una gran can ti dad de se ña les bio ló gi cas y de com pues tos far ma céu - ti cos im por tan tes des de el pun to de vis ta mé di co (13). FIGURA 1 RECEPTORES ACOPLADOS A PROTEÍNA G PSICOFARMACOLOGÍA // 11


text:
Karanka Kurawara munisipyu
Karanka Kurawara munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Curahuara de Carangas) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Sajama pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Aswan hanan urqukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Yarita Azorella compacta / Azorella yareta
- Qiwuña:
- Puna qiwuña Polylepis tarapacana
- Chullpi qiwuña Polylepis rugulosa
- Parastrephia lepidophylla
Uywakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Khirkinchu Chaetophractus nationi
- Usqullu Felis jacobita
- Puma Felis concolor
- Turpiña Fulica gigantea
- Uchuy suri Pterocnemia pennata
- Chururu Phoenicopterus andinus
- Wik'uña Vicugna vicugna
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karanka Kurawara munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tawa kantunmi kan.
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Inlisya (Curahuara de Carangas llaqtapi, 1606 watamanta)
- Sajama mamallaqta parki
- Sajama urqu
- Chunkara–Tambo Quemado q'asa (saywapi: Buliwya - Chili)


text:
Wen Jiabao
Wen Jiabao, (Chinu simipi: 温家宝, chino tradicional: 溫家寶, pinyin: Wēn Jiābǎo, Wade-Giles: Wen Chia-pao) sutiyuq runaqa, (* 15 ñiqin tarpuy killapi 1942 paqarisqa Tianjin llaqtapi - ), Chunwa Runallaqta Republika mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan.
2003 watamanta 2013 watakama ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Zhang Peili
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wen Jiabao.
- (Chinu simipi):
- (Inlish simipi):


text:
Gaius Iulius Caesar
Gaius Iulius Caesar sutiyuq runaqa (13 ñiqin anta situwa killapi 100 kñ watapi paqarisqa Roma llaqtapi; 15 ñiqin pawqar waray killapi 44 kñ watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk romanu awqaq pusaqsi, kawpaq runas, mama llaqta pusaqsi, qillqaqsi karqan.
Iulii nisqa romanu patrisyu aylluyuq kaspa Roma llaqtapi kawpaq runas tukurqan. Marcus Licinius Crassus sutiyuqwan, Gnaeus Pompeius Magnus sutiyuq awqaq pusaqwanpas 59 kñ watapi Romap kunsulninsi tukurqan. Chaymantataqsi Ilirya, Galya pruwinsyakunapi prukunsul kaspa chaymantas 58 kñ watamanta 51 kñ watakama watakunapi tukuy Galyatas atiparqan Rhein mayukama. Romanu llaqtayuq maqanakuypi 49 kñ watamanta 45 kñ watakama Pompeiusta atipaspa romanu republikata puchukachispa qhapaqmansi tukuchikurqan. 44 kñ watapis Marcus Iunius Brutuspa wañuchisqan karqan.


text:
Deborah Kerr
Deborah Jane Kerr-Trimmer sutiyuq warmiqa, icha Deborah Kerr (30 ñiqin tarpuy killapi 1921 watapi paqarisqa Helensburgh llaqtapi - 16 ñiqin kantaray killapi 2007 watapi paqarisqa Botalesdale llaqtapi) huk Iskusya mama ll1aqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: .
Qusankuna: Anthony Bartley (1945-1959) / Peter Viertel (1960-2007) / .
Churinkuna: Melanie Jane (1947), Francesca Ann (1951) wan Christine Viertel.
Pilikulakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Oskar Suñay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Oskar hunurifiku 1994
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Steve McQueen
- Rex Harrison
- James Mason
- Stewart Granger
- Richard Carlson
- Yves Montand
- Robert Redford
- Ava Gardner
- William Holden
- Faye Dunaway
- Vanessa Redgrave
Willaypukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Deborah Kerr.