c: text/html

text:
Ångström
Ångström icha angstrom (sanancha: Å) nisqaqa mana-SI tupuy nasyunpura chaninchasqa karu kay tupum; 0.1 nm-ta kikim. Yachaq nutasyunpi 10-10m-hina (kamasqa hina) icha 1 E-10 m-hina (ixpuninsyal hina) qillqayta atikunmi, iskaynin 1⁄10000000000 mitruta niyta munanku. Mawkaqmi iñuku sayay, chaqllisinchi tinki karu kay sutti-achkiy ispiktrukunapas, tinkisqa sirkwitukunap diminsyunninkunapas ninapaq.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sutichasqa ångströmmi suysya llaqta pachaykamaq Anders Jonas Ångströmmanta (1814 watamanta - 1874 watakama) karan, ispiktruskupiyap huk tiksiqninsi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tomáš Masaryk
Tomáš Garrigue Masaryk ( * 7 ñiqin pawqar waray killapi 1850 watapi paqarisqa Hódonin llaqtapi - 14 ñiqin tarpuy killapi 1937 watapi wañusqa Lány llaqtapi). Huk Chikusluwakya mamallaqap qillqaq wan pulitiku qarqan.
1918 watamanta 1935 watakama ñawpaq Chikusluwakyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Jozef Maszárik; Mama: Terezie Masaryková
Ñawpaq warmi: Charlotte Garrigue
Churinkuna: Alice Masaryková, Olga Masaryková, Herbert Masaryk wan Jan Masaryk
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tomáš Masaryk.


text:
Lucio Gutiérrez
Lucio Gutiérrez sutiyuq runaqa (23 ñiqin pawqar waray killapi 1957 watapi paqarisqa Kitu llaqtapi) huk ikwaduryanu awqaq pusaqmi, pulitiku runapas, 2003 watamanta 2005 watakama Ikwadurpa umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) karqan.
2000 watapi CONAIEwan kuska awqallikurqan Jamil Mahuad sutiyuq umalliqta qarqunapaq. Jamil Mahuad urmaptinmi, awqaq suyup yanapayninwan Gustavo Noboam umalliq tukurqan. Awqaq pusaqkuna Gutierrezta samk'ay wasimanmi churarqan, chaypi suqta killam kawsarqan. Chaymantataq CONAIE tantanakuypa, Pachakutik partiduppas yanapayninwan 2003 watapi Gutierrez Mamallakta pushak akllasqam karqan. Pachakutikwan CONAIEwanpas Ikwadur mamallaqtatam kamachirqan, Nina Pacari, Luis Macas sutiyuq indihina pusaqkuna paypa ministrunkunam karqan. Suqta killa yallisqa kaptin, Gutierrez paykunata guwirnumanta qarqurqan. 2005 watapi Gutierrezqa karu llaqtaman lluqsirqan, chaymanta qatiq umalliqnin (vice-presidente nisqa) Alfredo Palacio sutiyuq pusaqmi musuq Mamallakta pushak tukurqan.


text:
De la predicción climatológica yo no sé, los abuelos sabían bien, miraban al cielo, este año va estar bien decían, va llover, no va a llover decían; sabían pues. Yo viendo a mis compañeros no más siembro”.
“Papa waliq kasarqa parañataq t´ikasaptin chinkarparin”
Pascual Gallego, comunidad Pupusiri Uno, Ayllu Aymaya (Uncía): “Kunan wata tumpita kusalla cosechaqa, qayna wata mana parapunchu, ancha pisi karqa, kunan watapis waliq kasarqa parañataq t´ikasaptin chinkarparin, niraq papa yaykusaptin ch´akirpapun, chanta watiq yaykullantaq niña recuperay atinichu. Kaypi puqun papa, lisas, habas, arvejas, granos, avena tukuynin fracasarparin para chinkaptin, papa t´ika kasaptin paraqa chinkarpapun, chaymanta granizo t’akarparichillantaq, q’ala pampalla karqa, yurasqa libre waqanapaqpuni, chaymanta watiqmanta paraykurin, chay kutirichillantaq, muju manapuni kanchu, watiqmanta rantillasaykutaqcha”.
“Phuyu nirqapuni qhipata para jamunanta”
“Ñuqa qhawarini 1, 2 y 3 agostopi, chaypi yachakun, phuyu lluqsimun kimsantin p’unchayta (navidadpaq, carnavalpaq, tata cuaresmapaq) Qayna wata mana phuyu karqachu, mana paranqachu ninapacha, nuqa purichirqani phuyuta, ch´akipuni karqa, último 4 de agosto p’unchayllaña phuyu lluqsimun, chaycha qhipata para karqa, chinkarqa mana tiemponpi pararqachu”. Tukun parlayninta tata Pascual Gallego.
“Kunanqa tiempo q’ala sayk’usqa”
Francisco Poma Canaviri, Comunidad Maraca (Uncía), Corregidor Titular de Ayllu Qharacha, Provincia Bustillos: “Ayllu Qharachaqa iskay parte, pata sector, ura sector. Cosechaqa mana igualchu, tarpunamanta dependen, tarpuyta aciertayku chayqa kusata puqun, tarpuyta adivinallanchik chayqa mana waliqchu. Unayqa kusa karqa, ñawpaq tarpuy, chawpi tarpuy, qhipa tarpuy apaykacharqayku, agosto killapi phuyuta qhawariytawan . Kunan phuyupis manaña yachanchu, tiempo q’ala sayk’usqa. Kunan wata (ciclo agrícola 2016-2017) pata sectorpi puquykuna kusalla qayna watamanta nisqaqa, qayna wata mana karqachu, astawan kusa kanman karqa, qhasa qhasaykapun chayrayku pisiyarin, uk 90% uqhariyku.
“Ura sectorpi pisita uqharikunku”
“Ura sectorpitaqri ancha llakiy cosechaqa, t’ikasaptinpuni granizada chayarpamun, chay jawa un 20%llata uqharinku, avenata, habasta, cebada, grano, trigo ñak’arirpachin, sunqu nanay karqa. Autoridadespaq astawan llakiy, nuqayku mask’anayku gobernadormanta yanapasta, fotosta urqhuspa apachiyku, yanapa ancha pisi, wakin achkha wawasniyuq kanku chaykunapaq astawan llakiy”.


text:
Santu
Santu (qhari) icha Santa (warmi) nisqaqa - latin simimanta: sanctus, sancta; grigu simipi: άYιoς, άYιa [ágios, ágia]; iwriyu simipi: קדש, [qodesh] - kristiyanu inlisyapi Dyuswan allinta kawsaq iñiq runam, willka hina.
Apustul Pawlu nisqankamaqa llapa Dyuspi iñiq runaqa santum, mana chay allin rurayninkunaraykuchu, ichataq Dyuspa grasyallanraykum.
Kathuliku Inlisyapiqa Hatun Papam Dyuswan allin kawsayniyuq runakunata "santu runam karqan" nispa santuchan (kanunisasyun), Dyuspa yanapayninwan achachillakunata ruraptinmi icha Dyuspi iñiyninrayku sipisqa (martir) kaptinmi.


text:
DIOS MUNANQANNÖ KAWANAPAQ
Jehoväta mana qonqayänampaq familiëkita yanapë
Jehovä Diosninkunata qonqëkuyanqanrëkur judïukuna ushakäyänampaq kaqta willakunampaqmi, Jeremïasta Jehovä mandarqan (Jer 13:25). ¿Imanötaq Diospa rikëninchö alläpa mana alliman chäyarqan? Israel nacionchö familiakunaqa Jehoväwan amïgu kayanqantam mana kaqpaq churayarqan. Teytakunaqa Deuteronomiu 6:5-7 textuchö Jehovä mandakunqantam wiyakïkäyarqantsu.
Kanan witsan congregacionkuna alli kayänampaqqa, Jehoväta sirwirnin kallpachakoq familiakunam yanapakuyan. Llapankuna juntu Diosta adorayänan hörata mana jaqipa rurarninmi, teytakunaqa Jehoväta mana qonqayänampaq familiankunata yanapëta puëdiyan (Sl 22:27). Kë mandamientukunaqa, shonqïkichömi kanan: familiakuna parlakuyanqan neq vidëuta rikärirnin, kë tapukïkunapita yachakuriyë:
¿Imanötaq wakin familiakuna Diosta adorayänampaq kallpachakuyashqa imëka rurëninkuna michëkaptimpis?
¿Ima bendicionkunatataq chaskiyashqa Familiachö Diosta Adorayänan Hörata imëpis rurayanqanrëkur?
¿Ima rurëkunataq michäman Jehoväta familiäwan adoranäpaq, y imataraq ruräman michämaq rurëkunata jaqinäpaq?


text:
Rurashcalla dioscunata ama adoraichijchu
1Huauqui, panicuna, ñucanchij ñaupa yayacuna ima shina tucushcata yuyarichigari. Paicunaca tucuicunami, p'uyu ucupi rircacuna. Tucuicunallatajmi Puca cucha jatun yacutapish ch'imbarcacuna. 2 Chashnami tucuicunallataj, p'uyupipish, yacupipish Moiseshuan tandalla bautiźarircacuna. 3 Diospaj Espíritu cushca micunatapish, tucuicunallatajmi micujcuna carca. 4 Diospaj Espíritu cushca ubyanatapish, tucuicunami chaillatataj ubyajcuna carca. Diospaj Espíritu cushca jatun Rumipish, paicunahuanmi purij carca. Chai Rumimanta llujshicuj yacutapish, tucuicunami ubyajcuna carca. Chai jatun Rumica, Cristollatajmi carca. 5 Chashna cajpipish paicunapuramantaca, achcacunami Taita Diospi p'iñai tucurcacuna. Chaimantami chaicunaca, chai shitashca pamballapitaj huañurcacuna.
6 Ama ñucanchijpish paicuna shinallataj mana allita munachunmi, yuyachingapaj chashna tucurca. 7 Ama cancunapish paicunapuramanta maijancuna shinallataj, rurashcalla dioscunata adoraichijchu. Dios Quillcachishcapica, paicunamantami: «Tucuicunami micungapaj, ubyangapaj tiyarircacuna. Chai q'uipa jatarishpaca, pugllarcacunami» nicun. 8 Shinallataj ama paicunapuramanta maijancuna shina huainayashunchijchu. Chaicunaca shuj punllallami, 23.000 huañurcacuna. 9 Paicunapuramanta maijancunaca Mandaj Diostaca, paicuna munashca shinami, ‘Caita chaita rurai’ nircacuna. Ñucanchijpish ama chashnallataj rurashunchijchu. Chashna nijcunataca, culebracuna canishpami huañuchirca. 10 Paicunapuramanta maijancuna shina ama Diosta c'amishunchij. Paicunataca, huañuchij angelmi huañuchirca.
11 Paicuna chashna tucushcaca, ñucanchijta yuyachingapajmi chashna tucurca. Cunan punllacuna ñucanchijta yachachingapajmari Diosca tucui chaicunata quillcachishca. 12 Maijanpish alli puricushpaca, ama urmangapaj yuyaipi purichun. 13 Shujtaj runacunata japij llaquicunallatajmi, cancunatapish japin. Shina cajpipish Taita Diosca, pai rurasha nishcata pajtachij cashpami, cancuna mana mishai tucuipaj llaquicuna japichunca mana saquinga. Cancunata urmachisha nij llaquicuna shamujpipish, Diosllatajmi cancuna ama urmachun, chaimanta llujshinata ricuchinga.
Rurashcalla dioscunaman cujcunaca supaicunamanmi cuncuna
14 Chashna cajpica ñuca c'uyashca crijcuna, rurashcalla dioscunata adoranataca, caruman manchanguichij. 15 Cancuna ña alli yuyaiyujcuna cajpimi, caicunataca nini: Cancunallataj ñuca imata nisha nishcataca, yuyaita japichijlla. 16 Ñucanchijman Dios cushca copamanta, Paita pagui nishpa ubyashpaca, Cristo jichashca yahuarmantami paihuan shujlla tucunchij. Shinallataj tandata chaupinacushpa micushpapish, Cristopaj cuerpohuanmari shujlla tucunchij. 17 Chai shujlla tandata tucuicunallataj chaupishpa micushpami, ñucanchijca achcacuna cashpapish, shujlla cuerpo tucunchij.
18 Israelcuna paicunapaj aicha causaipi imata rurashcataca yuyarichigari. Diosman cushpa huañuchishca animalpaj aichata micushpaca, ¿manachu altarmanta micun? 19 ¿Ima nishpataj cashna nini? ¿Rurashcalla dioscunaca diostaj cajpi, chaicunaman cushca aichapish ima alli cana cajpichu chashnaca nini, imashi? 20 Mana, chaicunaca imapish mana canchu. Riquichij, Diosta mana caźujcuna chai dioscunaman animalcunata cushpa huañuchishpaca, mana Taita Diosman cunchu. Ashtahuanpish supaicunamanmari cun. Chaimantamari, ama chai aichacunata micushpa, supaicunahuan shujlla tucugrichijchu nicuni. 21 Apunchij Jesuspaj copamantapish, supaicunapaj copamantapish mana ubyai tucunguichijchu. Shinallataj Apunchij Jesuspaj meźamantapish, supaicunapaj meźamantapish mana micui tucunguichijchu. 22 ¿Chashna rurashpachu Apunchij Jesustaca p'iñachishun? ¿Chashna rurangapajca, Paita yalli sinchicunachari canchigari?
Apunchij Jesusmi ñucanchijtaca cacharichirca
23 «Ñucaca imata rurasha nishpapish, rurai tucunillami» ninguichari. Shina cajpipish munarishcata ruranaca mana allichu. «Imata ruranapish mana jarcashcachu.» Shina nishpa, ima, japi tucushcata ruranaca, mana sinchi crijta ruranchu. 24 Pi ama quiquinllata yuyarishpa, imatapish ruraichijchu, ashtahuanpish shujtajcunapaj alli canata ruraichij.
25 Aicha c'atupi aichata randicushpaca, ama imata yuyashpa tapuichijchu, randishpa micuichijlla. 26 «Cai pachapish, tucui imalla tiyajcunapish Mandaj Diospajmi.»
27 Maijan manaraj crij carangapaj cayajpica, ama imata yuyashpa, ama imata tapushpa, imata carajpipish japishpa micuichijlla. 28 «Cai aichaca, rurashcalla dioscunaman cushcami» nishpa maijan huillajpitajca, ama micunguichijchu. Chashna huillajpaj yuyaita ama pandachichunmi, chashna nini. 29 (Mana cambaj yuyaimantachu, caishujpaj yuyaita ama pandachichunmi, chashna nini). ¿Caishujpaj yuyaita ama pandachingaraicullachu ñuca yuyashcataca, mana rurai tucuni? 30 Imata micushpapish Diosta pagui nishpami micuni. Shina cajpica, ¿Ima nishpataj Taita Diosta pagui nishpa micushcataca, ‘Mana alli’ nishpa ñucata juchachingacuna?
31 Cancunaca caitami yuyaipi cacharina canguichij: Imata micusha nishpa, imata ubyasha nishpa, imata rurasha nishpapish, ‘¿Taita Dios cushicungachu, imamí?’ chaitaraj yuyarichij. 32 Israelcunatapish, mana israelcunatapish, Diospajlla tandanacuj crijcunatapish, ama ñitcachichijchu. 33 Ñucaca pihuan cashpapish, paicunapura shinami tucuni. Achcacunata quishpichingapajmi, paicunapaj alli canata rurani, mana ñuca quiquinpajlla alli canata ruranichu. Cancunapish chashna causaichigari.


text:
Steve Irwin
Stephen Robert "Steve" Irwin (22 ñiqin hatun puquy killapi 1962 paqarisqa Essendon llaqtapi, Awstralyapi; 4 ñiqin tarpuy killapi 2006 wañusqa Hatun Hark'ana Mullu-mullupi) huk Awstraliyayuq ñawikaruy tunachiqmi karqan.
Sallqa uywakunawanmi ñawikaruy qhawaqkunataqa tunachirqan, ahinataq The Crocodile Hunter (inlish simi, "Lagartu chakuq") nisqa ankichina qatintinpi. Beerwahpi Awstralya Uywapampa (Australia Zoo) nisqap pusaqninmi karqan. 2006 watapi huk wach'i rayam Irwintaqa wach'inwan miyuchaspa wañuchirqan.


text:
Programa de Redes Educativas Virtuales - PROREDVI; Apya Yala suyu llakta ayllukunapak kawsayta, killkata, yachaytapash riksichik llikapanka.
martes, julio 06, 2010
Yupaychanchik shuyakushkamanta
Tukuy mashikunatami shunkumanta yupaychani, kay pachakunapi ñukanchikpak willaykunata shuyakushkamanta. Llikapankapak Mushuk wasita rurakushpami ashata chinkarishkanchik, chashnapash kunanmantaka kikinwanmi pakta pakta willanakushpa ñawpakman rinata yuyakunchik
Kay llikapankapika kaymanta wichiman runakunapak kawsayta rimaytami riksichishpa killkashun, chashnallatak kikin ima willana charishpa riksichipanki tukuylla willanakushpa llaktapura wiñarinkapak.
Shuyakunchikmi mashikuna.
Red Indígena de Aprendizaje Virtual
PROREDVI


text:
Benito Juárez
Benito Pablo Juárez García, (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1806 watapi paqarisqa San Pablo Guelatao (Oaxaka) llaqtapi - † 18 ñiqin anta situwa killapi 1872 watapi wañusqa Mishiku llaqtapi). Mishiku mama llaqta taripay amachaqmi wan pulitiku runam.
1858 watamanta 1864 wan 1867 watamanta 1872 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Marcelino Juárez; Mama: Brígida García
Ñawpaq warmi: Margarita Maza
Wawakuna:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Benito Juarez.
- Página del gobierno de Oaxaca referente a Juárez
- Profesión Juarista
- Benemérito de las Américas
- Benito Juárez y la Suprema Corte de Justicia
- Biografía de Benito Juárez
- Frases Célebres de Benito Juárez
- La vida de Benito Juárez


text:
Apuyaya Simin
Apuyaya Simin, Ch'uya Qillqa (Chuya Qillqa), Apuyaya willay [1] icha Panqa yachaypanqa nisqaqa kristiyanukunap Apuyayamanta willaq qillqanmi, liwrukunap liwrun nisqapas. Kristiyanu iñiykamaqa Apuyayapa kamachisqan runakunap qillqasqan.
Apuyaya siminpiqa iskay rakim: Ñawpa Rimanakuywan Musuq Rimanakuymi.
Ñawpa Rimanakuyqa Hudyukunap iwriyu simipi qillqasqan. Musuq Rimanakuy nisqataq grigu simipi qillqasqa kaspa Jesusmantam willakun.
Yuyarina
Qhichwa simiman t'ikrasqakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Bibliaqa lliw pachapi qillqakunamantaqa aswan rimaykunaman t'ikrasqam. Tukuy Bibliaqa suqta Qhichwa simi rimaykunamanñam t'ikrasqa. Kaypim lluqsisqanpa watankuna (wichq'achiqkunapi: Musuq Rimanakuypa):
- Urin Buliwya Qhichwa (Buliwyapi Qusqu-Qullaw) 1986 (1922)
- Chanka runasimi (Ayakuchu) 1987 (1958)
- Qusqu-Qullaw (Piruwpi) 1988, llamk'apusqa 2005 (1947)
- Chimpurasu Kichwa 1989 (1954)
- Imbabura Kichwa 1994 (1976)
- Inga kichwa (Kulumbya) 1996 (1971)
Apuyaya Siminpa yachaypanqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:
Willaychay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Ankash qallupi
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Bible.is (ñawiriy, uyariy):
- Youversion.com (ñawiriy):
- Chuya Qellqa (Chanka runasimipi),
- Dios rimashca shimicunami (Chimpurasu Kichwa rimaypi),
- Diospaj shimi (Imbabura Kichwa rimaypi),
- Dios Rimashcata Quillcashcami (Kañari Kichwa rimaypi)
- Mushuj Testamento Diospaj Shimi (Musuq Rimanakuy, Chimpurasu Kichwa rimaypi)
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
- Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
- Uyarispam Runaqa Iñin / Faith Comes By Hearing (FCBH): Dyuspa Simin Qillqata achka rimaykunapi uyariy (Musuq Rimanakuy)
- Qhichwa rimaykunapi Dyuspa Simin Qillqa: maypim tarinchik
- Lukaspa qillqasqanpa tawan ñawpaq uma rakikuna
- Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)
- Yaya Diospa Mushu Killkachishkan Shimi (Pastasa kichwa simipi)


text:
Jesustami diablo pandachisha nishca
1Ña bautiźashca q'uipami, diablo pandachisha nishpa caita chaita nichun, Diospaj Espirituca shitashca pambaman Jesusta pusharca. 2 Chaipica Jesusca, chuscu chunga punlla, chuscu chunga tutata ayunashpami, yaricaihuan carca. 3 Pandachij diabloca, Jesús yaricaihuan cajpi shamushpaca:
–Can Diospaj Churitaj cashpaca, cai rumicunata tanda tucuchun niari– nirca.
4 Shina nijpimi Jesusca, cashna nirca:
–Dios Quillcachishcapica: “Runacunaca mana tandallahuanchu causan. Ashtahuanpish Taita Dios rimashca tucui shimicunahuanpishmi causan” ninmi– nircami.
5 Chai huashaca diabloca, Diospajlla puebloman pushashpami, Jesustaca Diospaj huasi jahua puntapi churarca. 6 Chaipi churashpaca:
–Can, Diospaj Churitaj cashpaca, caimanta ucuman huashicui. Illu Dios Quillcachishcapica:
“Diosca, canta japichun Paipaj angelcunata cachangami.
Cambaj chaquicuna rumipi ama chugririchun, paicunapaj maquihuan
charirangallami” ninmi– nircami.
7 Shina nijpimi Jesusca, cashna nirca:
–Dios Quillcachishcapica cashnapishmi nicun: “Canta Mandaj Diostaca ama yangamanta ‘Caita chaita rurai’ nichu” ninmi– nircami.
8 Chai huashaca diabloca, shuj jatun urcu jahuamanmi Jesusta pusharca. Chai jahuamantami cai pachapi tiyaj tucui llajtacunata, chaicunapi imalla tiyaj munanacunatapish Jesusman ricuchirca. 9 Chaicunata ricuchishpaca:
–Pambaman cumurishpa ñucata adorajpica, tucui caicunatami canman cusha– nircami.
10 Shina nijpimi, Jesusca cashna nirca:
–Satanás, caimanta anchui, Dios Quillcachishcapica: “Canta Mandaj Diosllata cungurishpa adorangui, Pai munashcallata rurangui” ninmi– nircami.
11 Jesús chashna nijpica, diabloca rircallami. Chaipica ñapish angelcuna shamushpami, Jesusta servircacuna.
Diospaj Shimitami Jesús huillai callarishca
12 ‘Bautiźaj Juan preźu tiyacun’ nijta Jesús uyashpaca, Galileamanmi tigrarca. 13 Nazaretmanta llujshishpa, Galilea cucha c'uchupi caj Capernaumpimi causagrirca. Chaica Zabulonpaj, Neftalipaj llajtapimi. 14 Jesusca, Dios ima nishcata huillaj Isaías huillashca pajtachunmi, chaipi causagrirca. Isaiasca, cashnami nishca:
15 «Cucha uri ñanpi caj Zabulón, Neftalí llajtacunalla,
Jordán yacu ch'imbanijpi, mana israelcuna causacun Galilea llajtalla,
16 Amsapi shina canpi causajcunami, achij luzta ricurcacuna.
Huañuna manchaihuan amsapi causacuj llajtapimi, achijyachij luz achijyachirca» nishcami.
17 Capernaumpi causagrishca punllamantami Jesusca, cashna nishpa huillai callarirca:
«Diospajman cutirichij. Jahua pacha Dios cancunata mandanaca, ñami chayamushca» nircami.
Jesusca quimsatami paipaj punta yachacujcuna cachun cayashca
18 Jesusca, Galilea cucha patata puricushpaca, huauquindijcunatami ricurca. Shujca, Pedro shutipi rijsishca Simón, caishujca, Andrés shutimi carca. Paicunaca, chalhuajcuna cashpami, linchihuan cuchapi chalhuata japicurcacuna. 19 Paicunatami Jesusca: «Jacuchij, ñucata catichij. Cancunataca, chalhuata japij shinallataj gentecunata pushamujcuna cachun yachachishami» nircami.
20 Jesús chashna nijpica, linchicunata chaipi saquishcahuan paihuan rircallacunami.
21 Jesusca, chaimanta ashata rishpaca, cutin shujtaj huauquindijcunatami ricurca. Paicunaca, Zebedeopaj churicunami carca, shujca Jacobo, shujca Juan. Paicunapaj yayahuanmi, barcopi linchicuna lliquirishcata llachapacurcacuna. Jesusca paicunatapishmi cayarca. 22 Paicunapish yayata barcondij saquishcahuan, Jesushuan rircallacunami.
23 Jesusca, Galilea llajtapica tucui pueblocunapimi, israelcuna tandanacuna huasicunapi yachachishpa purirca. Dios mandana alli huillaita huillashpandij, shinallataj ima ungüihuan, ima nanaihuan cajcunatapish tucuicunata alliyachishpami purirca. 24 Jesús chashna allita rurashpa puricujtaca, Siria llajtapipishmi yachaj chayarcacuna. Chaimantami paicunapish, tucui laya ungüihuan cajcunata, ima nanaihuan huañucujcunatapish tucuicunata pushamurcacuna. Shinallataj supai japishcacunatapish, uraticucunatapish, mana cuyurijta ruraj ungüihuan cajcunatapish Jesuspajman pushamujpi, paica tucuicunatami alliyachirca. 25 Chaimantami Galileamanta, Decapolismanta, Jerusalenmanta, Judeamanta, Jordán yacu ch'imbanij llajtamantapish, yallitaj gentecuna Jesusta caticurcacuna.


text:
Kulunya
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Colonia rikuy.
Kulunya nisqaqa huk karuq kaq mama llaqtap atisqan, kapuynin hina hap'isqa suyum, manañam qispichu kachkaq, warkukuq, manam kacharisqachu.
Kulunya pacha nisqapi Iwrupapi mama llaqtakuna - Ispaña, Purtugal, Inlatirra, Ransiya, Urasuyu, qhipaqtaq (chunka isqunniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi) Alimanyapas, Italyapas - Afrikapi, Asyapi, Abya Yalapi, Awstralyapi, Usiyanyapi suyukunata, mama llaqtakunata kulunyacharqan, chaypi kawsaq indihina runakunata sarupaspa.
Abya Yalapi Kastilla Atiy nisqawan indihinakunap muchuyninmi qallarirqan.
Abya Yalapi mitma wiraquchakuna chunka pusaqniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Inlatirramanta), chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi (Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi: Ispañamanta, Purtugalmanta) qispikurqan, indihinakunata qhipaqmanraq sarupaspa. Asyapi, Afrikapi kaq runa llaqtakuna iskay chunka kaq pachakwatallapi, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi qispikurqan. Chay mama llaqtakunaqa kunanraqmi musikunwan Iwrupa mama llaqtakunamanta, Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta wachuriq kachkanraqmi. Chaytaqa musuq kulunya pachatam ninchik.
Kunan pachaqa Tiksimuyupi pisillaraqmi kulunyakuna:
- Ransiyaman kapuq: Ransis Wayana, Wadilup, Martinik, Ransis Pulinisya, hukkunapas
- Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq: Malwinakuna, hukkunapas
- Hukllachasqa Amirika Suyukunaman kapuq: Guam, Anti Samuwa, Burinkin, hukkunapas
- Urasuyuman kapuq: Urasuyu Antillakuna
- Ispañap, Purtugalpa kulunyankunaqa manañam kachkanchu.


text:
Mary McAleese
Mary Robinson, Mary Patricia Leneghan (Ilanda simi: Máire Pádraigín Ní Lionnacháin) sutiyuq warmiqa (* 27 ñiqin inti raymi killapi 1951 paqarisqa Belfast llaqtapi - ), huk Ilanda mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1997 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Ilandapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama: .
Ñawpaq qusan: Martin McAleese (1976–)
Churinkuna: 3
Yachaywasi: Richmond Street Irish Christian Brothers School.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mary McAleese.
- [1] Biography (inlish simipi).


text:
Such'i
Such'i[1] (Trichomycterus rivulatus) nisqaqa Titiqaqa quchapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, Inkakunap yupaychasqansi.
Such'iqa bagricham, kimsa chunka sintimitru sunim, pisilla ñawiyuq, lluchk'a, ch'ikchi qarayuq, sinqa saprayuq, tutapi wayt'aq.
Nisyu challwayrayku kunanqa pisillañam such'ikunam kachkan. Trucha, huk Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwakunapas aswan allinta miraykuptinmi, such'i llakipayaspa pisiykuchkanmi.
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur: Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa. Qusqu, Piruw 2006. p. 581. such'i: Trichomycterus rivulaculatus (sic) Valencionnes.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Trichomycterus.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Trichomycterus


text:
Cristomantami cacharirina tiyan
1Cristomi ñucanchijtaca, huatashca shinamanta cacharichirca. Chashna cacharichishcamantaca, c'ari c'arita catiraichij. Ama cutin chai yugopi huatarinaman tigraichijchu.
2 Uyahuaichij, Pablomari cancunamanca cashna nini: Cancuna charishca aicha punta carata p'itichishpaca, Cristomantaca ima allita mana japinguichijchu. 3 Cutintaj alli uyaichij: Pipish charishca aicha punta carata p'itichishpaca, Mandashcapi nishcataca callarishpami, tucuita pajtachina tucun. 4 Cancunapuramanta maijancunaca, Mandashcata pajtachishpalla, ima juchachina illaj tucunatami yuyarcanguichij. Chashna yuyashpamari, Cristomanta ch'icanyashcanguichij. Mana c'uyaipaj cajpipish Dios cushca c'uyashcamantapishmi urmashcanguichij. 5 Ñucanchijca, Diospaj Espíritu yuyachijpimi, crishcallamanta ima juchachina illaj tucushcanchij. Chaitamari japina yuyai shuyacunchij. 6 Cristo Jesushuan shujlla cajpica, charishca aicha punta carata p'itichishca cashcapish, chaita mana rurashca cashcapish, ima mana canchu. Ashtahuanpish crishcamantaca, c'uyashpa allita ruranamari alli.
7 Cancunaca, allimari caticurcanguichij. Cashcatataj yachachishcataca, ¿pitaj mana caźunata yachachircari? 8 Chai mana caźuna yuyaitaca, cancunata cayaj Diosca mana curcachu.
9 «Ashalla levadurami, tucui chapushcata p'unguillichin.» 10 Ñucaca tucui shunguhuanmi, cancunataca, ‘Apunchij Jesucristoca, mana pandarishpa catichun saquingachu’ yuyani. Shina cajpipish chai pandachishpa purij runataca pi cajpipish, Paimari jatunta llaquichinga. 11 Huauquicuna, c'ari charishca aicha punta carata p'itichinamanta cunancama huillacushcalla cajpica, israelcunaca mana cashna p'iñashpa llaquichicunmanchu carca. Cristota chacatashpa huañuchishcata huillashcapish, mana paicunataca p'iñachinmanchu carca. 12 ¡‘Quishpirinapajca, charishca aicha punta carata p'itishcami cana canguichij’ nishpa, cancunata p'iñachijcunaca, paicunapajtaca tucui p'itirishpachari alli canman!
13 Huauquicuna, cancunaca mana huatashcallataj catichun Dios cayashca canguichijchu. ‘Huatashcamanta Dios cacharishcami canchij’ nishpa, ama aicha munashcata ruranataca yuyaichijchu. Ashtahuanpish c'uyanacushpa, caishuj chaishujpaj allita ruraichij. 14 Tucui Mandashcatami, cai shimicunallapi tandachishca: «Can quiquinta c'uyarij shinallataj, shujtajcunatapish c'uyangui» nishcami. 15 Ashtahuanpish cancunaca, caishuj chaishuj caninacushpamari micunacucunguichij. Chashnalla catishpaca, ñataj caishuj chaishuj tucuchinacunguichijman.
Diospaj Espirituta caźushpa causaichij
16 Chaimantami cancunataca, cashna nini: Diospaj Espíritu yuyachishcapi purichij. Chashnami quiquin aicha munashcataca, ña mana ruranguichij. 17 Aichaca, Diospaj Espíritu p'iñashcatami mashcan. Cutin Diospaj Espirituca, aicha munashcatami jarcan. Chashna caishuj chaishuj quichunacui tiyajpimi, quiquinllamantatajca ima allita ruraiman yuyashpapish, mana rurai tucunguichij. 18 Ashtahuanpish Diospaj Espíritu yuyaita cushcata cancuna catijpica, Mandashcaca ña mana ima ricunata charinchu.
19 Quiquin aicha munaicunaca, rijsinallami: Caźarashcacuna huainayana, manaraj caźarashpa chayarinacuna, ima mapatapish rurana, cacharishca cana, 20 rurashcalla dioscunata adorana, brujiana, p'iñana, c'aminacuna, quichunacuna, imamantapish p'iñarijlla cana, quiquinlla ashtahuan alli cashcata yuyana, p'iñarina, macanacuna, 21 shujtajcunapajta munana, huañuchina, machana, mashnatapish micuna, chai shina shujtaj mana alli ruraicunapishmi. Cancunataca, ña nishca cashpapish, cutinllatajmi yuyachini: Chashna mana alli ruraicunapi causajcunaca, Taita Dios mandacunpica, imata mana charingacunachu.
22 Ashtahuanpish Diospaj Espirituca, cashna canatami cun: C'uyaj canata, cushi canata, sumajta causanata, mana p'iñarij alli shungu canata, llaquij canata, cuj canata, imatapish pajtachij canata, 23 mana jatun tucushca canata, quiquinllataj jarcarij canatapishmi cun. Tucui caicunata rurajcunataca, mandashcacunapish mana jarcanchu. 24 Cristopaj cajcunaca, quiquin aichataca, tucui millai munaicunandijtami ña chacatashcacuna. 25 Diospaj Espiritumanta ñucanchij causacushpaca, Diospaj Espiritullataj ñucanchijta yachachichun saquishunchigri.
26 Ama imamantapish jatun tucushpa, caishuj chaishuj llaquichinacushunchu. Ama caishuj chaishuj ima charishcacunata munanacushpa huañuricushunchu.


text:
12
Betaniapimi Jesuspaj chaquicunataca nardohuan llihuishca
(Mat 26:6-13; Mar 14:3-9)
1Jesusca, Pascuapaj sujta punlla illajpirajmi, Lázaro causacun Betaniaman shamurca. Paitami huañushcacunapaj chaupimanta causachirca. 2Paipaj huasipimi, Jesushuan chishita micungapaj micuita rurarcacuna. Martaca caracurcami. Jesushuan meźapi micushpa tiyacujcunapurapica, shujca Lazaromi carca. 3Chaipimi Mariaca achca valij, imahuan mana chagrushca, nardo shuti mishquijllata ashnacujtaca shuj librata apamurca. Chaitami Jesuspaj chaquicunapi llihuishpa, ajchahuan chaquichirca. Chaimantami tucui huasi ucupish mishquijlla ashnacuj tucurca.
4Simonpaj churi Judas Iscariotemi Jesustaca japichingapaj puricurca. Paica, Jesuspaj yachacujcunapurallatajmi carca. Paimi María chashna rurajpica, cashna nirca:
5—¿Ima nishpashi cai mishquijlla ashnacujtaca, quimsa patsaj denariopi cʼatushpa, huajchacunaman mana curca?— nircami.
6Huajchacunata llaquishpatajca, mana chashna nircachu. Ashtahuanpish pai huaquichij cashca mochilapi churashca cullquita shuhuangaraicullami chashna nirca. Paica shuhuatajmi carca. 7Chaimantami Jesusca, cashna nirca:
—Ama imata nichu. Paica Ñucata pambana punllapajmi caitaca huaquichicushca. 8Huajchacunaca, punllanta mana illangachu. Ashtahuanpish Ñucaca, mana cancunahuan causacushallachu— nircami.
9Jesús Betaniapi cashcataca, achca judiocunami yachaj chayarcacuna. Chaimantami Jesusta ricunamanpish, huañushcacunapaj chaupimanta causachishca Lazarota ricunamanpish achcacuna shamurca. 10Ashtahuanpish pushaj curacunaca, Lazarotapish huañuchingapajmi shuj yuyailla tucurcacuna. 11Lazarota causachishcamanta, achca judiocuna Jesusta crijta ricushpami, chashna yuyarcacuna.
Jesusca Jatun Mandaj shinatajmi Jerusalenman yaicushca
(Mat 21:1-11; Mar 11:1-11; Luc 19:28-40)
12Chai cayandij punllaca, fiestaman tandanacuj tucui gentecunami, ‘Jesús Jerusalenman shamucun’ nijta uyarcacuna. 13Tucui chaicunami ramoscunata aisashca, tupanaman llujshishpaca, cunga tiyashcata cashna caparircacuna:
—¡Cantaca alli ninchijmari!
¡Mandaj Diosmari Cantaca cachashca!
¡Israelcunata Jatun Mandajmari cangui!— nircacunami.
14Jesusca, shuj malta burropimi tiyarishca shamurca. Pai chashna shamunataca, Dios Quillcachishcallapitajmi:
15«Sionpi causajcunalla, ama manchaichijchu.
Riquichij, cancunata Jatun Mandajca,
malta burropi tiyarishcami shamucun» nishca tiyacun.
16Chai tucui imalla tucushcacunataca, callaripica yachacujcunaca manaraj entendircacunachu. Ashtahuanpish Jesusta Dios sumajyachishca qʼuipami, Pai imallata rurashcapish, imalla tucushcapish, Dios Quillcachishcapitaj Paimanta chashna nishca tiyacushcata yuyarircacuna.
17Huañushca Lázaro jutcupi siricujpi, Jesús cayashpa causachijtaca, achca gentecunami ricurcacuna. Paicunami, chaita shujtajcunamanpish huillarcacuna. 18Chai señalta rurashcata uyashcamantapishmi, chai tucui gentecunaca Jesusta tupanaman shamushcacuna carca. 19Chaimantami fariseocunaca: «Riquichij, imata mana rurai tucunguichijchu. Ashtahuanpish tucuicunamari, Paita catishpa rincuna» nishpa paicunapura ninacurca.
Jesusca Pai huañuna horas chayamushcatami huillashca
20Tauca griegocunapishmi Diosta adorangapaj fiestaman huichiyashcacuna carca. 21Paicunaca, Galileapi caj Betsaidamanta Felipepajman cʼuchuyashpami:
—Amito, Jesustamari ricushun nipanchij— nishpa mañarcacuna.
22Shina nijpi Felipeca, Andresmanmi huillagrirca. Chaimantami ishqui tucushpa, Jesusman huillagrircacuna. 23Jesusca cashnami nirca:
—Runa Aichayuj Ñucata sumajyachina horasca ñamari chayamushca. 24Trigo muyuca mana allpapi urmashpa pambarishpaca, paillami saquirin. Ashtahuanpish allpapi urmashpa pambarishpaca, achca granotami aparin. Chaica chashnatajmari. 25Pipish quiquin causaita cʼuyajca, chingaringami. Pipish cai pachapi causaita mana cʼuyajca, huiñaipajmi quiquin causaita huaquichinga. 26Pipish Ñucata servisha nijca, Ñucata catichunlla. Ñuca maipimi cani, Ñucata servijpish chaipimi canga. Pipish Ñucata servijtaca, Ñuca Yayapish allipimi churanga.
27Cunanca, Ñuca almacamaca llaquihuan huañucunmari. ¿Imatataj nishachu, imamí? ¿“Yayitolla, cai llaqui horasmantaca quishpichihuailla” nishachu, imamí? ¡Ashtahuanpish chashna tucungapajtajmari cai horasmanca chayamurcani! 28¡Yayitolla, Cambaj shutita sumajyachilla!— nircami.
Chashna nijpica jahua pachamantaca: «Ña sumajyachircanimi, cutinpish sumajyachigrinirajmi» nishpa rimashcami uyarirca.
29Chaita uyashpaca, tucui chaipi cajcunaca:
—Cʼulun ninmari— nircacunami.
Maijancunaca:
—Shuj angelmari, Paihuan rimaj yuyachin— nircacunami.
30Chaimantami Jesusca, cashna nirca:
—Jahuamanta rimajca mana Ñuca uyachunchu rimarca, ashtahuanpish cancuna uyachunmari rimarca. 31Cunanmari cai pachapi causajcunapajca, paicuna imata ruracushcata ricuchina chayamushca. Cunanmari cai pachata mandajtaca, llujshichishpa shitana chayamushca. 32Ñucaca allpamanta jahuaman huarcushca cashpami, tucuicunata Ñucapajman cʼuchuyachisha— nircami.
33Pai ima shina huañuna cashcata huillashpami, chashna nirca. 34Chashna nijpica gentecunaca, cashnami nircacuna:
—Ñucanchijca: “Quishpichij Cristoca huiñaitami causacunlla” nishcatami, Mandashcapica uyarcanchij. ¿Ima nishpataj Canca: “Runa Aichayujca jahuaman huarcushcatajmi canga” ninguiari? ¿Chai Runa Aichayujca, pitagari?— nircacunami.
35Chashna nijpi Jesusca, cashnami nirca:
—Luzca, ashacamallami cancunahuan canga. Amsayajpica cancuna rishun nicushcamanca mana ri tucunguichijchu, achijpiraj ñanta japichij. Amsapi purishpaca, maita ricushcata mana yachanguichijchu. 36Achijyachij cancunahuan cajpiraj, Luzta crichigari. Chashnami Luzpaj huahuacuna canguichij— nircami.
Caicunata nishcahuan Jesusca, paicunamanta miticushpa rircallami.
Judiocunaca manataj crishcacunachu
37Judiocunapaj ñaupajpi chai tucui señalcunata rurashca cajpipish, Jesustaca manataj crircacunachu. 38Dios ima nishcata huillaj Isaías huillashca pajtachunmi, chashnaca tucurca. Paimari cashna huillashca:
«Mandaj Dioslla, ñucanchij huillashcataca, ¿pitaj crishcari?
Mandaj Dios tucuita rurai tucushcatapish, ¿pitaj chasquishcari?» nishcami.
39Chashna huillashca pajtachunmi, mana cri tucurcacuna. Isaiasllatajmi cashnapish nishca:
40«Paicunapaj ñahuicunataca, mana ricujtami rurarcani.
Paicunapaj shungutapish sinchiyachircami.
Ñahuihuan ricushpapish ama ricuchun,
shunguhuanpish ama yuyaita japichun,
Ñuca alliyachichun Ñucaman ama cutirichunmi, chashnaca rurarcani» nishcami.
41Isaiasca, Jesús sumaj cajta ricushpami chashnaca huillarca.
42Chashna cajpipish mandajcunacamami, achcacuna Jesustaca crircacuna. Ashtahuanpish tandanacuna huasimanta fariseocuna llujshichishpa cachanata manchashcallamantami, paicuna crishcataca mana huillarcacuna. 43Paicunaca, Taita Dios alli nishca canapaj randica, runacuna alli nishca cangaraicumi mana huillarcacuna.
44Jesusca sinchita rimashpami, cashna nirca: «Pipish Ñucata crijca mana Ñucallatachu crin, ashtahuanpish Ñucata Cachajtamari crin. 45Ñucata ricujca, Ñucata Cachajtamari ricun. 46Ñucaca Luz cashpami, pipish Ñucata crijca ama amsapi causachun, achijyachingapaj cai pachaman shamurcani.
47Ñuca rimashca shimita uyashpapish mana huaquichijtaca, mana Ñucachu juchachisha. Cai pachapi causajcunata juchachingapajca, mana shamurcanichu. Ashtahuanpish cai pachapi causajcunata quishpichingapajmari shamurcani. 48Pipish Ñucata pʼiñashpa, Ñuca rimashcacunata mana chasquijca pi juchachijta charinmi. Tucuri punllapica Ñuca huillashca cai shimicunallatajmi juchachinga. 49Ñucaca, mana Ñuca quiquin yuyaillamanta rimarcanichu. Ñuca Yaya mandashpa cachashcatami huillashcani, rurashcani. 50Pai mandashcaca, huiñai causaita cuj cashcataca yachanimi. Chashna cajpimi Ñuca rimashpaca, Ñuca Yaya ñucaman nishca shinallataj rimani» nircami.


text:
Lee Kuan Yew
Lee Kuan Yew, (*chinu simi pi: 李光耀, pinyin: Lǐ Guāngyào sutiyuq runaqa ( 16 ñiqin tarpuy killapi 1923 watapi paqarisqa Singapur llaqtapi - 23 ñiqin pawqar waray killapi 2015 watapi wañusqa Singapur llaqtapi). Singapur mama llaqtap pulitiku karqan.
1959 watamanta 1990 ñawpaq kuti Singapurpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Lee Chin Koon
Mama: Chua Jim Neo
Ñawpaq warmi: Kwa Geok Choo
Churinkuna: 3 (Lee Hsien Loong, Lee Hsien Yang wan Lee Wei Ling)
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Lee Kuan Yew.


text:
Cascales kiti
Cascales kiti (kastilla simipi: Cantón Cascales) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapim, huk kitim. Uma llaqtanqa El Dorado de Cascales llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Cofán Bermejo kawsaykuska amachasqa allpa
- Urqukuna:
- Mayukuna: Awariku mayu - Kuka mayu - San Miguel mayu
- Quchakuna:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Cascales kitipiqa Napurunakunam tiyanku.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa kitillinmi kan:
- huk llaqta kitilli: El Dorado de Cascales
- iskay chakrapura kitilli: Sevilla, Santa Rosa de Sucumbíos.


text:
Pratibha Patil
Pratibha Devisingh Patil (hindi simipi: प्रतिभा देवीसिंह पाटिल sutiyuq warmiqa (* 19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1934 watapi paqarisqa Nadgaon (Indya) llaqtapi - ) huk Indya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
2007 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Indyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq runa: Devisingh Ramsingh Shekhawat
Churinkuna:
Yachaywasi:
Alma mater: Mooljee Jaitha (M.J.) College, Jalgaon Maharashtra Yachay suntur
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Pratibha Patil.
- Biografía en Fundación CIDOB (kastilla simipi)
- Profile (inlish simipi)


text:
Kunti Alimanya
- Kunan Tantasqa Republika Alimanya nisqamanta ñawirinaykipaq qhaway Alimanya.
Tantasqa Republika Alimanya nisqaqa kunan pacha kachkaq Alimanya mama llaqtap tukri sutinmi.
Tantasqa Republika Alimanyaqa iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi, 1949 watapi Alimanyap kuntinpi kamasqa karqan. 1990 watakama Alimanyap antinpi Aliman Dimukratiku Republika kachkarqaptinmi, chay Tantasqa Republika Alimanyaqa Kunti Alimanya nisqapas sutichasqa karqan. 1990 watapi Alimanyap hukllachakuymanta pachataq tukuy Alimanyap sutinmi.


text:
Lichi hilli
Lichi hilli nisqaqa lichiman (ñukñuman) rikch'akuq yuraq (icha q'illupas, killmupas) hillim, huk yurakunamanta paqariq.
Huk lichi hillikunamantaqa k'awchutam ruranchik.
Kaymi huk lichi hilli ruraq yurakuna:
- Wachanqa yura rikch'aq ayllu (Euphorbiaceae): k'awchu sach'a (Hevea brasiliensis), wachanqa (Euphorbia penicillata), pinchu (Euphorbia sp.), hukkunapas.
- P'akincha yura rikch'aq ayllu (Papaveraceae): puñuchiq amapula (Papaver somniferum), Chelidonium maius, hukkunapas.
- Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu (Asteraceae): tukuy lichi-lichi, salsa-salsa nisqa yurakunam, huk pilli-pillikunapas, ahinataq saqa-saqa (Taraxacum officinale), kanachu (Sonchus spp.), pilliyuyu (Lactuca sativa), hukkunapas.
- Paparawa yura rikch'aq ayllu (Moraceae): igu (Ficus carica), tankama (Ficus insipida), antikuna murira (Morus insignis), hukkunapas.
- Allqumiyu yura rikch'aq ayllu (Apocynaceae): Vinca minor, hukkunapas.
- Asclepiadoideae: Vincetoxicum hirundinaria, hukkunapas.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Lichi hilli.


text:
"LLAPAMANTA ACCLLASPA JOSÉ DE SAN MARTÍN SU TIYOCC, MACCANACOCCUNACPA APUMPA APUNMI; CHAY LLACTAYQUICHITA CUTICNASUYQUIPACC, PPUYO HINA TLANTASCA MACCANACOCCUNACPA CAMACHECUINCUNATAGUAN PAY SAPALLAN CAMACHEC CHILEPI: ATUCHAC CARGOYOCCUNAMANTA HASGUAN, ACLLASCACUNAMANTA UCÑINCACMI, etc, etc. etc.
Sercadupi, Tarmapi, Huancabelicapi, Guamangapi, Cozcopi, Arequipapi, Punopi, Chuquiagopi, Oruropi, Cochabambapi, CIqllisacapi, Potosipi caussacc Incacunaman, Tucuy, Tucuyman quellcamuyquichis.Llactamasiy Urpicuna, llapa ñaupa Incacunamanta puttucuna: ñan chayamuñan cancunappac cocchucuna mitta, tucuy causamin-chiscunata cutichihisaspa, imaynan cay pachapi camascaccunac carcan hina; chaihuan llocsisum chai sinchi maichai micha ousaimania, ailcota hina ccahuarinahllanchi mantapas, chai hinanimamni tucuchircasunquichis caí allpanchispi causacc auccanchiscuna. Llifllec, Lirpohinan ccanchascan himaraicun España llacctayoccuna guatahuasccaicumanta chafeiricuscaicocca, Munduntin entero, Llactacunatacmi yachan chaitacca. Ccancunac sonccollaiquichistacmi chai suttinta unanchascan, punchaupuncháu huatecmantañaccarischisccaisuiquiraico.ChairancuncaiLacctanchiscunapimoscoccamachiyuincopiccatanco, nisonccochispasatinmantacchoquehueqehustacamachyitamena ccuyaspa musanncunan Tupac; manan chai huañocc camacheccuna hinachu, huactahinuan cchecme cchecmepi, causacheo caucu. Chay allin yuyaita manchaspatacmi noca ñiiquichis hasguan hatun checañiy simihuam mai cchica camacha taripanca ccalpay yuyainyhllanpas, chacaiman rurrasac cancunaraico, hullpuy causayñiquichista cconccaspa Apurunacuma hina causanayquichispacc.Cay ñiscaita hastaguan yñinaquichispucri, cunanmantan quillaiquichis, manaña estahuan tassa collqueta huntaquichischu, chai haucanchiscunac mana Runac humppinhuan saccaspa ccapaccyanan curaycu chursacanta: cancunatari charaycutac ccopata hinaccahuarispa man chayta llancachinasuyquichispac.¿Manachu chai ñaccariyuiquichita yuyasspa, caí allin causaita mascapuspai apapamuiquichie cusi causaita Patria ñiscac sutipi? ¿Cconcanquichistacchu pucacuncacunac, nachu allcota hina ccopata ccaguarispa mana yupaita ñaccarichisuscaiquichita? Chai coneanninquichi taca manapunin inyimancha.Chayraycutacmi sinchita cusicuni allinta camaricuspa Llactamasiyquíta chasquispa imainan Manccoccapacpa, Guaynaccapacpa, Tupayupanquec, Paullotupaccpa, Ata Guayhuancuna hína. Tuppa Amaru, Tambo Guasco, Pumaccague Yliuntapa, Yaya Muñicaspa michiscan guatucupa einaparihuaycu tucoy ecalpaíquichishuan, chaimin, chaillata atiparcospa porseascocucchia cum causaita, samariita. Coreiquichis, colqueiquichis cancuna uculapina cuti ticrasca chariiquicunamampas chayancatacmi. Tucoy conccoiquichista churaichis cai muñacniquiichis, Llactamasiiquichis, hascca yanapacniiquichispa Callpanpi Camachaccunac, camacheñin .José de San Martín Tucay macoquiguato acuanac huñucasma Llacolap.’ (12)(pag160)
La conducta pues, que han seguido los gobiernos independientes de América, acredita que nuestros sentimientos no son otros, ni otras nuestras aspiraciones, que establecer el reinado de la razón, de la equidad y de la paz sobre las ruinas del despotismo, de la crueldad y de la discordia. Guiado por estos mismos sentimientos, yo os ofrezco del modo más positivo hacer todo cuanto esté a mi alcance, para aliviar vuestra suerte y elevaros a la dignidad de hombres libres; y para que tengáis más fe y más promesas, declaro que desde hoy queda abolido el tributo, esa exacción inventada por la codicia de los tiranos para enriquecerse a costa de vuestros sudores, y para degradar vuestras facultades físicas y mentales a fuerza de un trabajo excesivo.
¿Y seréis insensibles a los beneficios que yo a nombre de la Patria trato ahora de proporcionaros? ¿Olvidaréis también los ultrajes que habéis recibido sin número de manos de los españoles? No, no puedo creerlo: antes bien me lisonjeo de que os mostraréis dignos descendientes de Manco Cápac, de Guayna Cápac, de Túpac Yupanqui, de Paullo Túpac, parientes de Túpa Amaro, de Tambo Guacso, de Puma Cagua, Feligreses del Dr., Muñecas y que cooperaréis con todas vuestras fuerzas al triunfo de la expedición libertadora, en la cual están envueltos vuestra libertad, vuestra fortuna y vuestro apacible reposo, así como el bien perpetuo de todos vuestros hijos.
Fuente: Tomado de Astesano Eduardo, Juan Bautista de América. Castañeda. 1979, pag. 160.


text:
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqna nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.
Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.
Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.


text:
Ley de Educación 070 “Avelino Siñani y Elizardo Pérez” aparimuspa kay Modelo Educativo Sociocomunitario Productivo nisqata. 2010 watapi aprobakuspa karqa, chaymantataq 2012 watamantapacha kunankama implementakuspa kachkan tukuy yachay wasispi Qullasuyu llaqtanchispi.
Yachachiqkuna k’achituta yachachinku, chaymantapis evaluarispa kanku yachaqaqkunata
Kay leywan yachaykunas lluqsinan tiyan kawsayninchismantapacha, ch’anpaykunasmanta, chaymanta sumaq educación integral, holística, comunitaria, pertinente, productiva y descolonizadora kananpaq.
Kay leypi kan kimsa clase evaluación:
- Uknin kachkan Evaluación de la maestra o maestro a los estudiantes, yachachiqkuna yachaqaqkunapa yachayninta evaluarispa kanku.
Kayqa Entre Ríos llaqtapi, provincia Carrasco Tropical, Unidad Educativa "Mariscal Sucre", curso 1º C primaria.
Kaypipis yachachiqninku, yachaqaqkunata evaluarichkan practicapi.
- Autoevaluación: Yachakuqkuna evaluarikunku sapa uk.
Kayqa Entre Ríos llaqtapi, provincia Carrasco Tropical, Unidad Educativa "Mariscal Sucre", curso 1º C primaria.
Autoevaluacionta yachaqaqkuna ruwarikuchkanku.
- Evaluación Comunitaria: Kay evaluacionpi participaspa kanku mamas, tatas, yachakuqkuna, yachachiqkuna y autoridades comunidamanta. Chaypi qhawarispa kanku si sumaqtachus manachus yachaqaqkuna yachaykunasta jap’iqachkanku.
Kunan parlarispa kasun imaynatachus sociodrama nisqawan evaluación comunitaria nisqata, ruwarispa karqa yachachiq Irma Arano, 5to grado, U.E. Teófilo Navia, Mizque llaqtamanta, yachaqaqkunawan, mamaswan, tataswan , Directora yachay wasimanta ima yanaparirqanku.
Dramatizacion qallarichkan Unidad Educativa "Teófilo Navia" yachay wasipi
Dramatización ruwakuspa karqa “La colonización” nisqamanta. Yachachiq qhawarispa karqa, pikunataq sumaqta actuacionta ruwarinku, aqllaspa karqa warmi wawata Tupaq Katari kananpaq.
Yachachiq Irma Arano, padres de familiawan parlanarikuchkan, sociodrama nisqata ruwarinankupaq
“Incluso han estado las chiquitas participando de Tupaq Katari, Tupaq Amaru, pero mujeres, no hemos puesto varoncitos, ellas han hecho esos papeles, han dramatizado ellas”
Llank’arirqa campos: Comunidad y Sociedad, Ciencia Tecnología y Producción.
Yachachiq Irma llank’arispa karqa dramatizacionwan matemática, artes plásticas, música y ciencias sociales areasta.
Llank’allarqataq Proyecto Socioproductivo nisqawan, maychus kachkan “Valores sociocomunitarios”, chapi yachachiq qhawarispa karqa si yanapakunkuchus, manachus chayta.
Dramatización ruwakuspa karqa qhichwa qallupi, mamas, tatas yanaparqanku disfraces ruwaypi, chaymanta paykunapis sumaqta qhawarqanku imaynatachus wawasniku actuarispa kanku dramatizacionpi.
PACHI NIYKU YACHACHIQ IRMA ARANO, PAYQA MIZQUE LLAQTAPI LLANK'ARICHKAN, UNIDAD EDUCATIVA "TEÓFILO NAVIA" YACHAY WASIPI, PAYQA YACHAQAYKUNAMAWAN, UQJINA EVALUACIONTA RUWARIRQA. CHAY LLANK'AYNINTA, AÑASKITU P'ANQAMAN WILLARIWANCHIK.
PACHI NILLANATAQ TATAKUNATA, MAMAKUNATA, DIRECTORANKUTA KAY JINA EVALUANCIONTA RUWARISQANKUMANTA.


text:
Griguryu XVI
Griguryu XVI, Griguryu huk chunka suqta ñiqin (latin simipi: Gregorius PP. XVI, Italya simipi: Gregorio XVI) sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1717 watapi paqarisqa Belluno llaqtapi - † 1 ñiqin inti raymi killapi 1846 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
2 ñiqin hatun puquy killapi 1831 watapi watamanta 1 ñiqin inti raymi killapi 1846 watapi watakama Tayta Papam.
Bartolomeo Alberto Cappellari Pagani Gesa sutiyuq runaqa.
Tayta: Giovanni Battista Cappellari, Mama: Giulia Pagani Gesa de Pesariis.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Encíclicas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Griguryu XVI.


text:
Karrukunawan aruq purwakaqkuna
Isnumukunata, materialkunata, hina aruqniikunata, karrukunawan ayllurkur hapay kutsimiymi, Antaminaqa allaapa shumaq shunqunllawanmi, mana imapis pasananpaq rikaraykan.
Huuraqa karrukunapis naanipa aywaykar hichararin, hirkakunapa ayqakurnun, chuqaykun, tsaymi nunakuna ushakariyan, wakin karrukuna aykarkin hapayashqanwan hirkakunata, qiwakunata, yakukunata rakchatan, tsaymi naanikunapa kuchunchaw nuna taraqkuna piñayan.
Tsayta rikarninmi, nuqakunaqa alli baliq papiilkunata qillqayashqa, rurayashqa kayaa, karruyuq aruqniikunawan, rantikayamaqkunapaqpis miinawan alli shumaq aruyananpaq. Kaynaw dispuniyashqa kayaa, Antaminaman hatun naani aywaykaqchaw mana karrukuna aykananta munar, tsaywan hatun naani miinaman aywaykaqqa Perú llaqtapa alli naanin kananpaq.
Kay aruyqa allaapa mushuq ruraymi, kay aruywanqa llapan karrunkunawan aruqniikunatan huk shunqullamam purwakatsiyaa, paykuna alli huk kawayllata llapankuna tariyananpaq. Tsaynaw ayllukarkur aruyankanqa kikinkunallatan yanapan. Kay patsachaw kawayananpaq.
Antaminaqa mana pantayllata rikaraykan shumaq aruyki alli naanipa aywananpaq, Karrunkunawan nunakuna haparnin aruqkunapis, tsaynawlla llapan rantikamaqniikunapis alli shunqunkunawan yanapayaaman kay aruy yarkunapaq.
Tsay alli shumaq aruymanmi, tinkuyashqa hina llapan aruqta rikaqkunapis, imapis pasakuptin sas yanapakuqkunapis, antaminapa sas sas yanapakuqninkunapis, tsaynawlla kaykayan hina llapan karrunkunawan aruqkunapis, rantikamaqniikunapis kay alli aruychaw, purwakarkurnin puwaq watapitanan alli shumaq rurayqayan kay alli shumaq arukitaqa.
Karrunkunawan aruqkunaqa hina miinata rintikuqninkuna huk nunallatan niiyan, kay purwakaychaw kananpaqqa, tsay nunallananmi imatapis parlan area de seguridad y/o operaciones pushaqninwanqa.
Kay purwakay kananpaqqa, llapankuna ayllukayan killachaw, tsaynaw ayllukarkurninmi shumaq dispuniyan karunkunawan aruyananpaq.
Kay alli shumaq aruyqa shunqunkunaqa, Antaminapa aruyninpa shunqunkunanawlla parlaykan; tsaychawqa parlaykan huqta alli aruykunapaq: alli empresakuna kaykayashqanta, salurpaq, maakuq maakuqarukuqnunapaqpis, imapis pasakuqtin sas yanapakuqkunapaqpis, Mama Patsa ali kakanpaqpis, hina llapanta taapashpa alliyatsikpaqpis. Chusku chunka kima yanapakuqkunawan purwakayan kay huqta alli aruykunaman, kuadru nawpa niinkannaw.
Kay komitetaqa alli shunquyuq nunan tsararan, tsay nunaqa llapan empresapa hutinchawmi kaykan. Payqa rikanan, mañakunan ruranan, alli shumaq aruy kananpaq. Nuna alli shunquyuq Pushaqtaqa huk watallapanmi churayan.
Kay purwakashqa nunakunataqa, Antaminaqa yachaq nunata llapan alli shumaq aruypa ninqanta rurarnin yanapakunanpaq churan. Tsaynawllan kay purwakashqa nunakunawan aruyninkunata alli rurayan, mana hukllayllatapis pantashpa. Tsanawllan hina paykunapis yashkiyanan wakin purwakashqa nuna mayinkuna ninqata.
Kay purwakashqa nunakunapa pushakninwan, Antamina yachaq nuna churashqanta, wakin pushak nunakunawan watachaw ayllukakur, rikayan, parlayan llapan alli shumaq aruy rurayashqanta riqitsikuyananpaq wakin nuna mayinkunata.


text:
Mt 6
Sumaj ruwaycuna
1“Religionniyquichis ama runapaj ricunallanta ruwanquichischu. Jinata ruwanquichis chayka, janaj pachapi caj Tatayquichis mana ni imata kosunquichischu.
2“Necesitajcunaman yanapanquichis chayka, ama tucuy runacunaman willaracunquichischu iscay uya runacuna jinaka. Paycunaka sinagoga wasicunapi callecunapipas jinata ruwancu, paycunamanta allinta parlanancupaj. Segurayquichis, Diosmanta mana imatapas jap'ekankacuchu. 3Necesitajcunaman yanapaspaka, ama ni piman willanquichu ni sinchi amigoyquimanpas. 4Ch'inllamanta ruway. Chhicataj tucuy ruwaskayquita ricoj Tatayqui premioyquita kosunqui.
Jesús yachachin oración ruwanata
5“Oracionta ruwaspaka ama iscay uya runacuna jinallaka ruwanquichischu. Paycunaka sinagoga wasicunapi plaza esquinacunapi sayaycuspa, oracionta ruwancu runa ricunallanpaj. Segurayquichis, Diosmanta mana imatapas jap'ekankacuchu. 6Kancajtaj, Diosman oracionta ruwanayquipajka, wasiyquiman yaycuy; puncuyquita wisk'aycuspa, sapayqui kanwan cachcaj Tatayquiman oracionta ruway. Pacapi ruwaskayqui oracionta uyarej Tatayquitaj sut'inta kosunqui.
7“Diosman oracionta ruwaspaka, ama achqha palabrata cutirispa cutirispa parlanquichu verdadero Diosta mana rejsej runa jinaka. Paycunaka pensancu achqha parlaskancuwan Dioswan uyarichicuyta. 8Kancunaka ama paycuna jina ruwanquichischu, imaraycuchus Dios Tatayquichiska necesitaskayquichiscunata yachanña, manaraj mañachcajtiyquichis. 9Kancunaka cay jinata oracionta ruwaychis:
‘Janaj pachapi cachcaj Tataycu, sutiyqui
yupaychaska cachun.
10Gobiernoyqui jamuchun; munayniyqui ruwaska
cachun, imaynatachus janaj pachapi,
ajinallatataj cay pachapipas.
11Sapa p'unchaypaj t'antaycuta cunan kowaycu.
12Juchaycuta perdonawaycu,
imaynatachus nokaycu contra
juchallicojtapas perdonaycu jinata.
13Ama tentacionman urmachiwaycuchu,
astawanpas tucuy mana allincunamanta librawaycu.
Kanpajta gobiernoyqui, tucuy atiyniyqui,
tucuy gloriayquipas wiñaypaj wiñayninpaj.
Ajina cachun.’
14“Kancuna contra juchallicojcunata perdonanquichis chayka, janaj pachapi caj Tatayquichis kancunatapas perdonallasunquichistaj. 15Mana perdonanquichis chayka, Dios Tatayquichis manallataj juchayquichiscunata perdonasunquichischu.
Ayunomanta
16“Ayunaspaka ama llaquiska uya caychischu, iscay uya runacuna jinaka. Paycunaka llaquiska uyancuta ricuchicuncu, runacuna ayunaskancuta yachanancupaj. Segurayquichis, runapaj alabaskallanta jap'ekankacu. 17Kancajtaj, ayunaspaka uyayquita uphacuy, allinta jallch'acuy, 18runacuna ayunaskayquita ama reparanancupaj. Kanwan cachcaj Dios Tatallayqui ayunaskayquita yachanka, paytaj premioyquita kosunqui.
Janaj pachapi khapajyana
19“Ama cay pachapi khapajyaychischu. Caypeka thuta miqhun, tucuy ima khorwarin, suwapas suwan. 20Astawanka janaj pachapi tantaychis khapaj canayquichispaj. Chaypeka mana thuta miqhunchu, ni ima khorwarinchu, nitaj pipas suwanchu. 21Maypichus khapaj cayniyquichis cachcan, chayllapitaj sonkoyquichispas cachcan.
Runapaj ñawenka cuerponpaj c'anchaynin
22“Ñawiyquichis c'anchay jina cuerpoyquichispaj. Ñawiyquichis allin cajtin, tucuy cuerpoyquichis c'anchayniyoj canka. 23Mana allin cajtenka, tucuy cuerpoyquichis tutayajpi canka. Chay kanpi caj c'anchay tutayapojtenka, ¡imayna yana tutayajrajchá canka mana creej sonkoyquipeka!
¿Diostachu icha kolketachu sirvina?
24“Iscay patronta mana pipas sirviyta atinmanchu, imaraycuchus ujninta chejnenka, ujnintataj munaconka. Ujcajman junt'anka, ujcajmantataj ni ima importankachu. Mana aticunchu Diosta kolketawan sirvinaka.
Dios wawancunata cuidachcan
25“Cayta niyquichis, causanayquichismanta, miqhunayquichismanta, ujyanayquichismanta, p'achallicunayquichismantapiwan ama llaquicuychischu. Causayka astawan valin miqhunamanta nejtenka, cuerpopas p'achamanta nejtenka. 26Khawariychis, jalaycachaj pisketocuna mana tarpuncuchu nitaj ajthapincuchu, ni trojepi tantancuchu. Chaywanpas janaj pachapi caj Dios Tatayquichis miqhunata kon. Kancunaka astawan valinquichis pisketocunamanta nejtenka. 27Kancuna sinchita afanacuspari, ¿atiwajchischu cusca metrollatapas yapacuyta alto canayquichispaj?
28“¿Imaraycutaj p'achamanta llaquicunquichis? Khawariychis campopi t'icacunapaj wiñaskanta. Mana llanc'ancuchu, nitaj phuchcancuchu. 29Chaywanpas niyquichis, Salomonpas tucuy khapaj cayninwan manapuni ujnin t'ica jinallapas p'achallicorkanchu. 30Kora cunan wiñachcan, pakarintaj ruphachiska canka. Sichus Dios koratapas sumajta p'achallin chayka, ¡astawanraj kancunacajtaka p'achallisunquichis, pisi creeyniyoj runacuna! 31Chayraycu ama llaquicuychischu, ‘¿imatataj miqhusaj, ujyasaj, p'achallicusaj?’ nispa. 32Diospi mana creejcuna tucuy caycunamantaka afanacuncu. Kancunapajka can uj Tatayquichis, payka ima necesitaskayquichista yachanña. 33Ñaupajtaka Diospaj gobiernonpi afanacuychis, paypaj munaskanta ruwaspa. Chhicataj tucuy ima necesitaskayquichista Diosmanta jap'ekanquichis yapaskata. 34Ama llaquicuychischu pakarin p'unchaymantaka. Pakarenka waj llaquicuycunata apamonka. Sapa p'unchay imaymana llaquicuycunata apamun.


text:
Tamaulipas suyu
Tamaulipas suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Tamaulipas), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Victoria llaqta llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 1824 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitiku rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
43 munisipyukuna
Chiriqunuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hatun llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Victoria llaqta, 305 155 runakuna.
- Reynosa, 608 891 runakuna.
- Heroica Matamoros, 489 815 runakuna.
- Nuevo Laredo, 373 725 runakuna.
- Tampico, 305 554 runakuna.
- Ciudad Madero, 197 216 runakuna.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tamaulipas suyu.
- Gobierno del Estado de Tamaulipas Uficial qillqa web.


text:
Harriet Tubman
Araminta Ross sutiyuq warmiqa, icha Harriet Tubman (ñiqin pi 1820 watapi paqarisqa Dorchester County (Maryland) llaqtapi - 10 ñiqin pawqar waray killapi 1913 watapi wañusqa Auburn llaqtapi ), huk USA Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Numantina: John Tubman (1844–1851) / Nelson Davis (1869-1888).
Chilindrina: Gertie.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Harriet Tubman.


text:
Kapinuta pruwinsya
Kapinuta pruwinsya (kastilla simi: Capinota) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kapinuta pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
‘Ama shitanacuchun’ yachachishcami
1Chashna yachachishca q'uipami Jesusca, Galileamantaca Jordán yacu ch'imbanij Judeapi caj llajtacunaman rirca. 2 Pai chaiman chayajpi achcacuna catijpimi, Jesusca ungushcacunata alliyachirca.
3 Huaquin Fariseocuna Jesuspajman shamushpaca, juchachingaraicumi:
–Mandashcapica, shuj huarmi imapi mana alli cajpica, paipaj cusaca, ¿shitachunlla ninchu?– nishpa tapurcacuna.
4 Jesusca, cashnami cutichirca:
–Diosca, callaripi tucuita rurashpaca, “C'arita huarmitami rurarca” nishcataca, ¿manachu Dios Quillcachishcapica ricushcanguichij? 5 Diosca caitapishmi nirca: “Chaimantami c'arica yaya mamamanta ch'icanyashpa, paipaj huarmihuan tandanacushpa causanga. Caźarashpaca c'aripish, huarmipish shuj aichallami tucun” nircami. 6 Chashnaca cusandij huarmindijca shujllami, mana ishquichu. Taita Dios chashna tandachishcataca, runaca ama ch'icanyachichun nishcami– nircami.
7 Chashna nijpimi fariseocunaca, cashna nircacuna:
–Shinashpaca, ¿ima nishpataj Moisesca maijanpish huarmita shitasha nishpaca, firmata cuchun nircari?– nishpami tapurcacuna.
8 Paicuna chashna nijpimi, Jesusca cashna nirca:
–Cancunallataj rumi shungu cashcamantami Moisesca, huarmita shitangapajca, firmata cuchunlla nirca. Callaripica, mana chashnachu carca. 9 Shina cajpipish ñucaca cashnami nini: Maijanpish paipaj huarmi, manapish huainayajpi shitashpa shujtajhuan caźarajca, huainayanmi. Shinallataj cusa shitashca huarmihuan maijan caźarajpish, huainayanmi– nircami.
10 Jesús chashna nijpimi, Paipaj yachacujcunaca:
–Caźarashcacuna mana shitanacunalla cajpica, mana caźarashpa causanami ashtahuan alli canman– nircacuna.
11 Chashna nijpi Jesusca, cashnami nirca:
–Caitaca, mana tucuicuna chasquipajchu. Ashtahuanpish chashna canata Dios piman cushca cajpica, chaicunallami chasqui tucun. 12 Maijan c'aricunaca, huacharipachamantami capashca shina huacharin. Maijancunaca capashca cashcamantami, mana caźarai tucun. Cutin maijancunaca, jahua pacha Dios mandashcata rurasha nishpami, mana caźarancuna. Chashna cai tucunata chasqui tucuipaj cajcunaca chasquichijlla– nircami.
Jesusca huahuacunatami bendiciashca
13 Chai q'uipami, huahuacunapaj jahuapi maquita churashpa Diosta mañachun, maijan huahuacunataca Jesuspajman pushamurcacuna. Chai pushamujcunataca, yachacujcunami sinchita rimashpa jarcarcacuna.
14 Chaita ricushpami, Jesusca cashna nirca:
–Huahuacuna ñucapajman shamuchun saquichij, ama jarcaichijchu. Jahua pacha Dios mandacunca, chashnacunapajmi– nircami.
15 Jesusca, huahuacunapaj jahuapi maquita churashca q'uipaca, chaimanta rircallami.
Charij mosomi Jesushuan parlashca
16 Ñapish shuj moso Jesuspajman shamushpaca:
–Alli Yachachij, ¿huiñai causaita charingapajca, imalla allitataj rurana cani?– nishpa tapurca.
17 Shina tapujpimi, Jesusca cashna nirca:
–¿Ima nishpataj ñucataca alli ningui? Shujllami allica tiyan, Paica Taita Diosmi. Can huiñai causaita charisha nishpaca, Dios mandashcacunata rurangui– nircami.
18 Chashna nijpi chai mosoca:
–Shinashpaca, ¿maijan mandashcacunatataj rurana cani?– nijpimi, Jesusca cashna nirca:
–Ama huañuchingui, ama huainayangui, ama shuhuangui, ama pita llullashpa juchachingui. 19 Cambaj yaya mamata c'uyangui. Shujtajcunatapish can quiquinta c'uyarij shinallataj c'uyangui– nircami.
20 Chashna nijpi chai mosoca, cashnami nirca:
–Cai can nishcacunataca, huambramantapachamari tucuita rurashcani. ¿Ima shujtajtachu ashtahuan ruranaraj cani?– nircami.
21 Shina nijpimi, Jesusca cashna nirca:
–Shinashpaca, tucuita pajtachishataj nishpaca, tucui can charishcacunata c'atushpa, huajchacunaman cugri. Chashna rurashpaca jahua pachapica, achcatami charingui. Chai q'uipaca, ñucata catilla– nircami.
22 Shina nijpica chai mosoca, pai charishcacuna achca cashcamantaca, anchata nanarishpa, llaquilla rircallami.
23 Chai moso chashna rijpica Jesusca, Paipaj yachacujcunataca cashnami nirca:
–Jahua pacha Dios mandacunmanca, achcata charijcunaca mana jahualla yaicungachu, chaica chashnatajmi. 24 Caitapish huillanimi: Achcata charijcuna Dios mandacunman yaicunaca, shuj camellota auja rinrinpi pasachisha nicushcatapish yalli sinchimari– nircami.
25 Chashna nijpi Jesuspaj yachacujcunaca, achcata mancharishpami:
–Shinashpaca, ¿pitaj quishpiri tucungari?– ninacurca.
26 Chashna ninacucujpi Jesusca, paicunapaj ñahuita ricurashpami:
–Runacunaca, pipish quiquinllatajca mana quishpiri tucunchu. Ashtahuanpish Taita Diosca, tucuitamari rurai tucun– nirca.
27 Chashna nijpi Pedroca, cashnami nirca:
–Riqui, ñucanchijca canta catingaraicumari tucuita saquishcanchij. Chaimantaca, ¿imatataj charishun?– nircami.
28 Shina nijpi Jesusca, cashnami nirca:
–Dios tucuita mushujyachi punllami, Runa Aichayuj ñucaca achij nicuj sumaj tiyarinapi tiyarisha. Chai punllami ñucata catij cancunaca, chunga ishqui tiyarinapi tiyarishpa, chunga ishqui aillu israelcunata mandanguichij, chashnatajmi canga. 29 Maijanpish ñucata catingaraicu paipaj huasita, huauquicunata, panicunata yaya mamata, huarmita, huahuacunata, allpacunata saquishpaca, patsaj cutihuan yallitami japinga, huiñai causaitapish chasquingami. 30 Shina cajpipish achcacunami puntapi cajcunaca huashayangacuna, ashtahuanpish q'uipalla cajcunami, puntapi cangacuna.


text:
Kumunismu
Kumunismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, lliw runakuna kaqlla kachkaptin, kaqlla hayñiyuq, kaqlla kapuqniyuq. Chay kumunismu wakita ruranapaqqa llamk'aqkunas susyalismu nisqapi mama llaqtapi kamachinman.
Kumunista yachaypi, tukuy runakuna kaqlla hayñiyuqmi kanman, tukuykunap llam'kananmi kanman, manataqmi hatun pusaq runachu kanman. Karl Marxpa yuyaypiqa tukuy kapitalista mamallaqtakunapi llamk'aq runakuna hatun pachakutiytas ruranqa, chay qhipa, huk hatun susyalista mamallaqtas kanqa. Kay hinallas tukuy runakuna kaqlla qullqiyuqsi, kaqlla hayñiyuqsi kanqaman, Kumunismutas ruranqaman.
Wiñay kawsaypiqa achka susyalista nikuq mamallaqtakunam karqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (1922 watamanta 1991 watakama), Yuguslawya (1945 watamanta 1991 watakama), Kuba, Chinchay Kuriya, Runallaqta Republika China. Achka wiñay kawsay yachaqkuna nin, chay mamallaqtakunapi manam allin runa hayñi kanchu, aswantaq achka llakikunam. Achka susyalista nisqa mamallaqtakunaqa musuqmanta kapitalistam tukurqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun 1991 watapim, Aliman Dimukratiku Republika 1990 watapim.
Achka kapitalista mamallaqtakunapi kumunista partidukunam tiyan, ahinataq Piruwpi Piruwanu Kumunista Partidukuna, Ikwadurpi Ikwadurpak Kumunista Partidu, Ikwadurpak Marxista-leninista Kumunista Partidu.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kumunismu.
- Marx, Engels: Partido comunistamanta willachin I. Europa mama llaktapi shuk llantu kutin kallpakun: Chayka comunismo llantumi. ... Tukuy mama pachapak llaktakunamanta proletariokuna, tantarishunchik! Karl Marx, Friedrich Engelspa qillqasqan Kumunista maniphistu, kichwa rimayman t'ikrasqa.


text:
Chakrarahu
Chakrarahu, Chakra rahu, Chakra Rahu (Chacrarraju),[1] Shaprarahu, Shapra rahu, Shapra Rahu icha Shaprarasu (Shapraraju) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Yunkay distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.112 mitrum aswan hanaq.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
-
Parun qucha Garcilaso rahuwan (chawpi); paña: Chakrarahu rit'i urqup kinraynin
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Artisunrahu
- Chawpikallki
- Llankanuku quchakuna
- Pisqu
- Parun qucha
- Waskaran
- Wantuy
- Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Instituto Geográfico Nacional, Perú


text:
Tinkurachina siwi
Tinkurachina siwi nisqakunaqa (kastilla simipi: coordenada geográfica) Tiksimuyupi ima puystutapas sut'ichanapaq, taripanapaq runap kamachisqan siwi hina muyukunam.
Kimra siwi icha Tinkurachina hanaq (latitud) nisqaqa chawpipacha siq'imanta qhipakunakama yupasqam. Chawpipachapiqa ch'usaq k'atma (0º), chinchay qhipapiqa chinchay hanaq isqun chunka k'atma (90º Ch / 90º N), urin qhipapitaq urin hanaq isqun chunka k'atma (90º Ur / 90º S).
Suni siwi icha Tinkurachina suni (longitud) nisqataq London llaqtanta puriq Greenwich siwimanta iskaynintin kinraymanmi yupasqa. Greenwich siwipiqa London llaqtapi ch'usaq k'atma (0º), chay siwipqa huk kinrayman, anti puriyllaman anti pachak pusaq chunka k'atma (180º An / 180º E) nisqakama, kunti puriyllaman kunti pachak pusaq chunka k'atma (180º Ku / 180º W) nisqakamam yupanchik.


text:
1 Juan 1:5-10
5 Jesucristo ñucanchiman yachachishca shimicunatami, cangunaman cashna villanajunchi: Taita Diosca, punchapamba micha cajpimi, paipica yana yana tutashnaca na tian. 6 “Paihuan shujlla tucushcami canchi” nishpapash, yana yana tutapishna causanajushpaca, na llullashpa villajuj Shimitami, na pactachishpa llullanajunchi. 7 Ashtahuangarin Dios michapi causajunshna, ñucanchipash michapi causanajushpaca, caishujhuan chaishujhuan shujlla tucushcami canchi. Shina cajpimi, paipaj Churi Jesucristopaj yahuarca, ñucanchipaj juchacunataca tucuillata maillan.
8 “Jucha illajmi canchi” ninajushpaca, quiquinllata umachirishpami, na llullashpa villajuj Shimitapash na ñucanchihuan charinchi. 9 Ñucanchipaj juchacunata Taita Diosman villajpica, paimi imatapash cashcatapacha rurashpa pactachijlla cashpa, ñucanchipaj juchacunataca anchuchinga. Shinallata ñucanchi imata nalita rurashcatapash, tucuillatami maillanga. 10 “Jucha illajmi canchi” ninajushpaca, Diostami llullapi churanchi. Shinamandami, paipaj Shimitapash na ñucanchipi charinchi.


text:
Yanapa:Musuq qillqa
Ichus qhichwarunakunaqa munankuman qillqayta imakunawan rurankuman. Paykuna huk p'anqa hap'inku chaypi huk qillqanatawan qallarinqanku qillqayta. Paykuna yuyayninkupi mask'aspa imamunanninkumanta qillqanku, ichus chay qillqachkaptinkupi qillqaq pantarinman, pichaspa, watiqmanta pay atin qillqayta.
Musuq qillqata qallarichiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Musuq qillqata qallarichinaykipaqqa huk qillqapi puka t'inkita ñit'iy. Musuq qillqana pampa rikch'aptinqa qillqariylla. Qillqayta tukuspaykiqa "Panqata waqaychay" nisqata ñit'iy, qillqana pampap qhipanpi, lluq'ipi. Chaymi musuq Wikipidiyap qillaña, qampa rurasqaykim.
Paqtataq, qhichwa simillapi qillqamuy, ama huk rimaypichu. Qhichwa siminnaq qillqakunataqa Wikipidiyap kamachiqnin qullunqam.
Musuq qillqa ancha uchuyllaraq kaptinqa, t'una qillqasqa nisqapaq yanapayta ñawiriy.
Ama qunqaychu interwiki nisqa t'inkikunata yapamuy.
Kachkaqña qillqata allinchay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kachkaqña qillqata allinchanaykipaqqa p'anqap hawanpi "qillqay" nisqata ñit'iy. Qillqana pampa kachkaq qillqawan rikch'aptinqa chay qillqata allinchariy, hatunchariy. Ancha atinllam.
- Qhaway: Yanapa:Qillqata llamk'apuy.


text:
Añaskitu Nº 92 – Llimphu yaku chinkariptin, imawan kawsasunchik?
- Publicado por CENDA
- - Abr 05, 2016
- tamaño de la fuente disminuir el tamaño de la fuente aumentar tamaño de la fuente
-
1995 watamantapacha "Añaskitu" p'anqa ruwakun, periódico "Conosur Ñawpaqman" nisqapta uña wawan jina. "Añaskituqa" wawakuna ñawinanpaq, wawakunap ruwayninkuta, yachayninkuta, kawsayninkuta qhichwa qallupi qillqarimun. Sutita churanapaqtaq, radio Raqaypanpawan uk atipanaku ruwakurqa, chaymanta "Añaskitu" suti lluqsimun, wawakunawan khuchka llank'anapaq, wawakunapura riqsinakunankupaq, "Añaskitu" niqta parlanarikunankupaq. Añaskituqa ñapis 25 watantaña junt’arpan.
WAWAKUNAPAQ chayamunña Añaskitu N° 92 may chhika ruwaykunata wawakunamanta, wawakunapaq apamun, yachay wasikunaman chinpaykun, chaypi yachachiqwan arado ruwayta yacharirqayku. Jinallataq ñawirina Leyenda del Tunupa nisqata, kallantaq cuento wawakuna ruwasqanku, may chhika yacharinapaq Añaskitupiqa, ñawirina kachun.
Añaskitu p’anqata rantirikuyta munaspaqa CENDA wasiman chinpaykamuychis
- PDF,
Lo último de CENDA
- Kunturillo: Comunidades analizando la calidad del agua de las nacientes del río Rocha para promover su protección
- Municipio Vacas: XVIII Congreso FSUTCC: REELIGEN A EJECUTIVO DE LA FEDERACIÓN
- Colombia: Asesinan a integrante de Ríos Vivos Antioquia afectado por Hidroituango
- Santa Vera Cruz Raymi: “Santa Vera Cruz tatala, bendicionniyki churaway, mana thanta purinaypaq, rosas jina phanchanaypaq”
- CENDA: ¡Inauguramos Radio por Internet!


text:
Antikuna ukumari
Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus) nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpi, Winisuylapi) kawsaq ukumari rikch'aqmi.
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Goldstein, I., Velez-Liendo, X., Paisley, S. & Garshelis, D.L. (2008). «Tremarctos ornatus». Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, UICN nisqap kamachisqan 2018. 27 ñiqin qhulla puquy killapi 2009 watapi p'unchawpi rikusqa. Listed as Vulnerable (VU A4cd)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Antikuna ukumari.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Antikuna ukumari


text:
Paul Gauguin
Paul Gauguin (Eugène Henri Paul Gauguin) sutiyuq runaqa ( 7 ñiqin inti raymi killapi 1848 watapi paqarisqa Paris llaqtapi, Ransiyapi - 9 ñiqin aymuray killapi 1903 watapi wañusqa Atuona llaqtapi, Ransis Pulinisyapi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Tayta: Clovis Gauguin, Mama: Aline Marie Chazal.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Paul Gauguin.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Paul Gauguin.
- Galería de Arte Virtual
- Paul Gauguin en Polinesia
- Biografía


text:
Rakisa
Rakisa nisqaqa (kastilla simimanta: partido) pulitiku tantanakuymi, kuskan idiyuluhiyayuq, mama llaqtapi kawpayta aknachayta munaq. Wankurisqan runakunaqa munayllam yaykamun.
Rakisakunaqa manam mamallaqtapchu tantanakuynin, ichataq achka, lliwmanta aswan mamallaqtakunapiqa partidupi wankurisqa kawpaq runakunam mamallaqtap kawpayninta pusan, kamachiyninpi rimana huñunakuypipas. Rimana huñunakuy akllanakuykunapim partidukunaqa atipanakun.
Huk mamallaqtakunaqa ch'ulla partidu llikayuqmi, ahinataq kunan Chunwapi, ñawpa pacha Suwit Huñupipas kumunista partiduyuq.


text:
Uywa
Uywa (Wiwa) icha Animal nisqakunaqa (latin simipi: animale - (regnum) Animalia, grigu simipi: Zώov - Zώa) tukuy kuyuq, mikhuq, samaq kawsaqkunam (manataq runachu).
Qhichwa simipi imakaychana[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qallariyninpiqa uywa nisqaqa "runap uywasqan animal, manataq sallqa animalchu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Chay hinam kay Wikipidiyapi "uywa" nispa tukuy animalkunatam niyta munanchik.
Rakikay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Uywakuna rakikan pachallan yawaryuq kuna (endotermos), huknin; tikray yawaryuqkuna (ectotermos)wakinkuna.


text:
Taripay suntur
Taripay suntur icha Yachaq tantari (kastilla simipi: tribunal, corte) nisqaqa chirarimanapaq tantaymi, kamachikuna chay chiqarimaypa tiksin kaptin.
Kay runakunam taripay sunturpiqa rimanakun:
- Ch'ataq ch'atasqa nisqa runata q'uma nisqa huchamanta ch'atanmi, wanachanapaq.
- Amachaq ch'atasqata, mañaqta amachaspa rimapunmi.
- Taripakuq taripayta rimanmi, ch'atasqata wanachaspa icha qispichispa, taripanakuypitaq huk mañaqta chiqachaspa icha mañaqpura chimpapuraychispa.
Kay iskay hinatam chiqarimanku:
- Wanana taripana nisqapi ch'ataq taripakuq ima q'uma rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin
- Taripanakuy nisqapi taripakuq iskay mañaqpurataq huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.
Mama llaqtapi Hatun yachaq tantari icha Kamachikamayuq tantari nisqaqa rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin.


text:
Akchiq Ñan
K'anchaq Ñan, Achkiq Ñan icha Akchiq Ñan, kastilla simipi Sendero Luminoso nisqaqa huk piruwanu, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi. 1980 watamanta 1992 watakama piruwanu awqaqkunawan hayu kaspa tukuy Piruwpi mamallaqtayuq maqanakuyta rurarqan. Chaypacha aswanta Qhichwa runakuna llakispanmi, Sasachakuy pacham nirqan.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1960 watapi Wamanqa llaqtap yachay sunturninpi yachaq Abimael Guzmán sutiyuq (presidente Gonzalo nisqa) yachay wayllukuqmi chay tantanakuyta kamarirqan, José Carlos Mariátegui-p kamasqan Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa. K'anchaq Ñanqa huk yachay sunturkunaman, Wankayuman, Limapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninmanpas.
1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Mana munanayasqa misti qhatuqkunata, mamallaqta kapataskunatapas sipispa, achka qhichwa chakra runap sunqunkunatas chaskirqan. Chaywanpas, mana pi qhichwa runakunapas maoismu nisqapi iñirqanchu.
Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy indihina, qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachispa (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas. Chay senderista nisqakunaqa achka kristiyanu pasturkunatapas sipirqan, 5 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq Biblia t'ikraqtam.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa.
Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk indihinapas runam.
Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Qayna ñakariyninchik, paqarintaq hawkalla kawsakuyninchik. 20 wata sipinakuy 1980 watamanta 2000 watakama. Kaymi Comisión de la Verdad y Reconciliacionpa riqsichisqan qillqa. Instituto de Democracia y Derechos Humanos, Pontificia Universidad Católica del Perú, 2008 watapi ruwasqa (iskay kaq yupay)
- Punkupa Chakampi Yuyarinapaq. Imaynam kawsarqa Wankawillka llaqta hayna pachakunapi, sarutasqa usuchisqa ima chayta yuyarispa imatam kunampas, hamuq pachakunapipas rurachwan (qhichwapi), kaypi: El umbral de la memoria Pasado, presente y futuro en las memorias de la violencia en Huancavelica. Instituto de Defensa Legal, IDL, Lima, setiembre 2007, pp. 153–174 (PDF)
Ñak'arichisqa runakunap runasimipi willasqankuna, cverdad.org.pe[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wanta llaqtapi: Asunta Tambracc de Chávez, Maximiliana Urbano Vega (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Angélica Layme Córdova (9 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Basilia Gonzáles Morales, Villanuevap ikman (11 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Sabina Valencia Torres, Teodora Huincho Casapoma, Vicente Saico Tinco (11 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Juana Potosino Curo (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Marcelino Chumbes Abarca, Paulina Abarca Ortiz (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Victoria Taquiri del Pino, Víctor Amador Bravo Cana, Alejandra Sicha Ramírez (9 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Angélica Mendoza de Ascarza (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wanta llaqtapi: Nolberto Díaz Ramos, Virginia Quispe Urbano (12 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )
- Wamanqa llaqtapi: Julia Najarro (8 ñiqin ayriway killapi 2002 watapi )


text:
1 Corintios 6 Mushuj Testamento Diospaj Shimi (MTDS)
Crijcunapura p'iñanacujpica crijcunallatajmi allichina
6 Cancunapura maijancuna imamanta p'iñanacujpica, ¿imapajtaj Diosmanta mana yachajcunaman huillagringuichij? Paicunapajman rinapaj randica, Diospajlla cajcunamanmari huillana canguichij. 2 Diospajlla cajcuna, cai pachapaj cajcunata juchachina cashcataca, ¿manachu yachanguichij? Cai pachapaj cajcunata cancuna juchachina cashpaca, ¿ima nishpataj jahualla allichipajllacunataca, cancunallataj mana allichi tucunguichij? 3 Angelcunatapish ñucanchij juchachina cashcataca, ¿manachu yachanguichij? Chashna cana cashpaca, cai causaipicarin imatapish cancunallataj allichinallamari canguichij. 4 Cancunapura cai causaipi imamanta p'iñanacushpaca, ¿ima nishpataj tandanacushca crijcunapaj manapish ima cajcunamanca, allichichun huillagringuichij? 5 Caitaca, cancunata pingachingapajmi cashnaca nini. Crijcunapura p'iñanacushcata allichi tucuipaj, alli yuyaiyujca, ¿manachu cancunapurapica shujllapish tiyan, imatagari? 6 Ashtahuanpish cancunaca crijcunapura p'iñacushpaca, mana crij juezcunapaj ñaupajpimari juchachinacushpa puricunguichij.
7 Cancunapura chashna p'iñanacunaca, jatun pingaimari. Cancunata maijan llaquichijpica, ¿manachu cungarilla tucunguichij? Imata quichujpipish, ¿manachu saquilla tucunguichij? 8 Chashna canapaj randica, ashtahuanpish cancunamari crijcunapurallataj llaquichinacunguichij, imatapish quichunacunguichij.
9 Millaicunaca Dios mandacunpica imata mana charingachu. ¿Chaitaca manachu yachanguichij? ¡Ama pandarichijchu! Manaraj caźarashpa chayarijcuna, rurashcalla dioscunata adorajcuna, caźarashca jahua shujtajhuan causajcuna, c'aricunapura chayarijcuna, 10 shuhuacuna, mitsacuna, machajcuna, huashalla parlajcuna, umashpa shuhuajcunapish, Dios mandacunpica, imata mana charingacunachu. 11 Cancunapish maijancunaca, chashnallatajmi carcanguichij. Ashtahuanpish cunanca, Apunchij Jesuspaj shutimanta, ñucanchij Diospaj Espiritumantami, maillashca, Diospajlla ch'icanchishca, ima juchachina illajta rurashca canguichij.
Cuerpohuanpish Dios cushicunata ruraichij
12 «Ñucaca imata rurasha nishpapish, rurai tucunillami» ninguichari. Shina cajpipish munarishcata ruranaca mana allichu. «Imata ruranapish mana jarcashcachu.» Manaca chashna nishpa, imatapish rurashallachu.
13 «Micunaca huijsapajmi, huijsaca micunapajmi.» Taita Diosmi ishquindijtataj chingachinga. Ñucanchij cuerpoca mana huainayanapajchu, ashtahuanpish Apunchij Jesuspajmi. Apunchij Jesusca, ñucanchij cuerpota mandajmi. 14 Apunchij Jesusta causachij Taita Diosllatajmi, Pai tucuita rurai tucushcahuan ñucanchijtapish causachinga. 15 Cancunapaj cuerpoca, Cristopaj Cuerpomari. Chaitaca, ¿manachu yachanguichij? Shina cajpica, ¿Cristopaj Cuerpo cashcata quichushpachu, huainayashpa causaj huarmiman cusha? ¿Maitataj chaitaca rurashari? 16 Maijanpish huainayaj huarmihuan chayarinacushpaca, ishquindij shujlla aicha tucuj cashcataca, ¿manachu yachanguichij? Dios Quillcachishcapica: «Ishquindijmanta shujlla aichami tucun» ninmari. 17 Shinallataj maijanpish Apunchij Jesushuan shujlla tucushpaca, Paihuan shuj espiritumi tucun.
18 Huainayanataca, caruman manchanami canguichij. Ima shujtaj juchata rurashpaca, mana cuerpota imata ruranchu. Ashtahuanpish huainayashpami, quiquin cuerpotaca juchahuan mapayachin. 19 Diospaj jucha illaj Espíritu causana huasi cashcatapish, Taita Dios cushca Espíritu cancunapi causacushcatapish, ¿manachu yachanguichij? Cancunaca, mana quiquinpajllatajchu canguichij. 20 Ashtahuanpish tucuimanta yalli valijhuan randishcami canguichij. Chaimanta cancunapaj cuerpohuanpish, espirituhuanpish Taita Dios cushicunata rurashpa causaichij.


text:
Sawintu yura rikch'aq ayllu
Sawintu yura rikch'aq ayllu (familia Myrtaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 130 rikch'anayuq, 2900-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi huk sawintu hina yurakuna:
- Kalistu (Eucalyptus)
- Urqu kalistu (Eucalyptus globulus)
- China kalistu (Eucalyptus camaldulensis)
- Wayawa (Psidium)
- Sawintu (Psidium guajava)
- Unka (Eugenia)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sawintu yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Sawintu yura rikch'aq ayllu


text:
Nina Pacari
Nina Pacari, 1985 watakama María Estela Vega Conejo sutiyuq warmiqa (9 ñiqin kantaray killapi 1961 watapi paqarisqa Kutakachi llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq taripay amachaqmi, pulitiku warmim.
24 watayuq kaspa misti sutintam t'ikrachirqan Nina Pacari (Paqari) sutichakuspa. Chay p'unchawkunapi Ikwadur mama llaqtapi manam pi kichwa warmipas taripay amachaqchu karqan, Ninataq ñawpaq kaqmi tukurqan. Chaymanta FICI masinkunawan, CONAIE masinkunawanpas Ikwadur runakuna hatariyta sinchiyanapaq llamk'arqan. 1998 watamanta Ninaqa Chimpurasu markapaq diputawmi tukurqan, chaymanta Asambliyap qatiq pusaqninmi akllasqa karqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez Mamallaktata Pushak kaptin, suqta killa yallisqakama, Nina Pacari Ministro de relaciones exteriores karqan, Pachakutik nisqa partidumanta. 2003 watapi Chakra yapuy killa killapi tukuy aylluruna ministrukuna kamachinamanta lluqsirqan: CONAIE nisqap pusaqninkunam, Pachakutik runakunapas, Lucio manaña allichu mamallaqtata pusaykun nispa yuyaspa.
2003 watamanta kunankaman Nina Pacari yachachiqmi kachkan Ampatu llaqtapi amawta yachana wasipi. Kunanqa Corte Constitucional nisqapipas taripakuqmi kachkan.


text:
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta (inlish simipi: Five Civilized Tribes) nisqakuna Chinchay Awya Yalapi pichqantin indihina runallaqtas karqan, 1820 watamanta pacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap hina kawsayninta mama llaqta kamachinantapas chaskikuq. Tsalaki kaq Sequoyah tsalaki simipaq qillqaytapas kamachirqan.
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta nisqakunaqa Tsalaki, Chikasa, Chahta, Maskoki, Siminula runallaqtakunas karqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinanqa 1830 watapi Indian Removal Act nisqa kamachitas kamachirqan, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq, Indyu Suyuman (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu). 1838 watakama indihina runakunata ayqichirqanku, Waqaysapa Ñan nisqa. HAS mamallaqtayuq maqanakuypi rakinakusqa karqanku, hukkuna Chincha suyukunawan, hukkkunataq Urin suyukunawan maqakuq.
1889 watapi HAS kamachinaqa Indyu Suyup kuntinqa yuraq mitimaqkunapaqsi kicharqan (Oklahoma Land Run). Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaywansi Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- http://www.fivetribes.org/ (inlish simipi)


text:
Diospaj Churica angelcunata yallimi
1Taita Diosca, ñaupa punllacunapica, ñucanchij ñaupa yayacunamanca cutin cutinmi, Pai ima nishcata huillajcunataca, huashan cachashpa, tucui laya huillachirca. 2 Cunan cai q'uipa punllacunacarin Diosca, Paipaj Churitamari ñucanchijman huillachun cachashca. Paihuanmari cai pachatapish, jahua pachatapish, chaicunapi imalla tiyajcunatapish rurarca. Diosca, Pai tucui imalla charishcataca, Paimanmari cuna tucushca. 3 Paica, Yaya Dios shinallataj achij nicuj sumajmi. Yaya ima shina cashcamantaj rijchajmi. Tucuita rurai tucuj Paipaj rimaillahuan, tucui imatapish caźuchishpa charijmi. Ñucanchij juchacunatapish anchuchijmi. Chashna cashpami, jahua pachapi tucuita yalli Jatun Mandajpaj alli ladopi tiyarirca. 4 Taita Diosca, Paipaj Churitaca, angelcunata yalli jatun canapimi churashca. Paimanca angelcunapaj shutitapish yalli sumaj shutitami curca.
5 Taita Diosca pi angelta mana cashna nishcachu:
«Canca, Ñuca Churimi cangui.
Cunanmi Canman causaita cuni» nishcami.
Shujtaj cutinca:
«Ñucaca, Paipaj Yayami casha.
Paica, Ñuca Churimi canga» nishcamari.
6 Paipaj shujlla Churita cai pachaman cachai punllacarin:
«Taita Diospaj tucui angelcuna, Paita adoraichij» nishcamari.
7 Angelcunamantaca cashnami nin:
«Paipaj angelcunataca espiritucunatami rurashca,
Paipajta rurajcunataca, c'unyacuj nina shinatami rurashca» nintajmari.
8 Ashtahuanpish Diosca, Paipaj Churimantaca, cashnami nishca:
«Dioslla, Can mandashpa tiyacunca, huiñai huiñaicamami.
Can mandashpaca imatapish cashcata ricushpa, allimari mandangui.
9 Canca, cashcata ruranallatami c'uyashcangui, millaita ruranataca p'iñashcanguimi.
Chaimantami Cantaca, Diosca aceitehuan churashpa ch'icanchishca.
Cambaj Diosca, Canhuan purijcunaman cushca cushicuita yalli cushicunatami, Canmanca cushca» nishcami.
10 Cashnapishmari nishca:
«Mandaj Dioslla, Canmari callaripica cai pachata rurarcangui.
Jahua pachacunapish cambaj maquihuan rurashcami.
11 Chaicunaca chingaringami, ashtahuanpish canca huiñaita causacunguillami.
Tucui chaicunaca, churana shina maucayangallami.
12 Chaicunataca, churanata shina pillushpaca, shujtajtami churangui.
Ashtahuanpish Canca, canllataj, causacunguillami.
Cambaj causai huatacunaca, manataj tucuringachu» nishcami.
13 Taita Diosca, shuj cutillapish pi angelta mana cashna nishcachu:
«Canta p'iñajcunata Cambaj chaqui ucupi churangacama,
Canca, Ñuca alli ladopi tiyacuilla» nishcamari.
14 Illu tucui angelcuna Diospajta ruraj espiritucunallami. Paicunaca, quishpirinata chasquingapaj shuyacujcunata servichun, Dios cachashcacunami.


text:
Yunnan pruwinsya
Yunnan pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Yunnan, chun simipi: 云南, phinyimpi: Yúnnán, machu: Yünnan, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kunming llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
16 prefectura-llaqtanmi kan.
Yachay tarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapi paqarisqa runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 44 830 000 runakuna (Han runa 67,08%, Yi runa 11,0%, Bait runa 3,6%, Hani runa 3,4%, Zhuang runa 2,7%, Dai runa 2,7).
Simi kapchiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yunnan pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Sichuan saywitu (inlish simipi)
- China Internet Information Center (inlish simipi)
- Sichuan (kastilla simipi)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
Chinchay Santander suyu
Chinchay Santander suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Norte de Santander) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Cúcuta llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Departamento p'unchaw kamasqa 25 ñiqin anta situwa killapi 1910 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chinchay Santander suyu: 40 munisipyukuna (6 pruwinsyakuna):
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Markapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chinchay Santander suyu.
- Uficial qillqa web Chinchay Santander Gubirnasyun (kastilla simipi)
- Colombia es pasión, Norte de Santander
- Antología Musical de los Nortesantandereanos
- Información local generada en las bibliotecas públicas del Norte de Santender en el marco del proyecto “Súmese a la Expedición Botánica”


text:
Bartolomé Mitre
Bartolomé Mitre sutiyuq runaqa (* 26 ñiqin inti raymi killapi 1821 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - † 19 ñiqin qhulla puquy killapi 1906 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk Arhintina mama llaqtayuq Awqaq pusaq, pulitikupas runam karqan.
1862 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 12 ñiqin kantaray killapi 1868 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan.
Tayta: Ambrosio Estanislao de la Concepción Mitre; Mama: Josefa Martínez Whetherton.
Warmikuna: Delfina María Luisa de Vedia y Pérez.
Churinkuna: (6).
Yachaywasi: .


text:
Wamali pruwinsya
Wamali pruwinsya (aymara simipi: Wamali jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Huamalíes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Llata llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chunka hukniyuq distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piruru, mawk'a llaqta


text:
Konstantinos Karamanlis
Konstantinos Karamanlis,grisya simipi: Kwvσtavtίvoς Kapauavλής (*8 ñiqin pawqar waray killapi 1907 watapi paqarisqa Kupkoy (Πpώtn), (Makidunya) llaqtapi - 23 ñiqin ayriway killapi 1998 watapi wañusqa Athina llaqtapi), huk Grisya mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1980 watamanta 1985 wan 1990 watamanta 1995 ñawpaq kuti Grisyapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Georgios Karamanlis; Maman:
Nawpaq warmi:
Churinkuna:
Yachaywasi:
Qillqaskankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Konstantinos Karamanlis.
- El sitio de su fundación (inglés o griego)
- Su vida


text:
Toronto
Toronto (huron simipi: toran-ten "lugar de encuentro") nisqaqa Kanada mama llaqtap hatun llaqtanmi. Ontario pruwinsya hatun llaqtanmi.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 6 ñiqin pawqar waray killapi 1834 watapi.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Toronto.
- Toronto Uficial Web
- Toronto's Economic Profile
- Statistics Canada.


text:
Sutirimana
Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.
Yuyarina
- 1 Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa
- 2 Rikch'ayrimana + Suti
- 3 Kapuy k'askaq
- 4 Hina k'askaq
- 5 Sutip phatmakuynin
- 6 Kaypipas qhaway
- 7 Hawa T'inkikuna
Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Singular - Plural)
Rikch'ayrimana + Suti[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.
Huklla yupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Achka yupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kapuy k'askaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.
Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.
Hina k'askaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.
Sutip phatmakuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Clasificación del sustantivo)
Mana chanin suti[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ukhupiqa tarikunku.
- Pillpintu Mariposa
- Q'inti Picaflor
- Ninakuru, Pichinkuru Luciérnaga
- Pachak chaki Cienpies
- Uru Araña
- Apasanka Tarántula
- Qampu Tarántula Felpada
- Uru millu Araña Venenosa
- K'anka Gallo
- K'alla Loro
- Mach'aqway Culebra
- Sach'achakuna Arbustos
- Qurakuna Yerbas
- Millay qura Mala yerba
Achka-achkamanta sutichasqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mana yuyay atina suti[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chanin sutichaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Mama Uqllu
- Ullantay
- Husilu (Joselo)
- … etc.
Rikuy hap'iy atina sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaykuna kanku:
Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Phatman-phatman sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Saphi hina sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
Achka sutiwan sutichaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.
qhawarichiykuna…
- Hampina wasi
- … kanraq.
Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Sustantivos que derivan de otras palabras)
- Sutimanta hamuq (Sustantivo Nominal)
- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (Sustantivo Derivado de un Adjetivo)
- Sutiq simichaqmanta hamuq (Sustantivo derivado de un verbo)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]