text:
Peru suyu umalliqkunapa rimanakuynin
PERÚ SUYU KAMACHIKUQKUNAPA RIMANAKUSPA MUNAYNIN
Tikraqkuna: DINEBI
Contents
- 1 Huk ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 2 Iskay ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 3 Kimsa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 4 Tawa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 5 Pichqa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 6 Suqta ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 7 Qanchis ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 8 Pusaq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 9 Isqun ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 10 Chunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 11 Chunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 12 Chunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 13 Chunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 14 Chunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 15 Chunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 16 Chunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 17 Chunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 18 Chunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 19 Chunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqamanta
- 20 Iskaychunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 21 Iskaychunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 22 Iskaychunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 23 Iskaychunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 24 Iskaychunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 25 Iskaychunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 26 Iskaychunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 27 Iskaychunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 28 Iskaychunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
- 29 Iskaychunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Huk ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Democracia nisqapas, derechunchikkunapas allin kallpachasqa kananpaq
Allin democracia nisqa kananpaq, llapa runakunapa derechunkuna allin kallpachasqa kananpaqmi rimanakuyku. Chaymi kanqa takyasqa kawsaypi puririnapaq, kamachiqninchikkunapas chuya chuya akllanakuypi yaykuspa, paykunapura ayninakuspa, yanaparinakuspa ima pusawananchikpaq. Nillaykutaqmi, chaytaqa runakunapa umalliqninkunawan kuska kamachiptinkum hatarinqa. Chaymi llapallan runapa derechunkuna aswan kallpanchasqa, aswan sapinchasqa kanqa; llapallan runakuna huñurinakuspa, chulla runahinalla chay democracia nisqata wiñarichinqa, Estadupa Hatun Kamachinanta qawarispa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú suyupa Hatun Kamachinan amachasqa kanqa, kamachikusqanmanhina kawsanapaq, llapan suyukunawan, llaqtakunawan kuska Perú hatun suyuqa chulla sunqulla, chulla umalla kananpaq.
- (ch) Runakunapa yuyaymanayninkunata qawarispa chaninchanqa, organizacionninkunatapas kallpanchaspa qawarillanqataq; hinallataq runakuna mana sarunchasqa kanantapas qawanqa, imaraykuchus Estaduqa runata ayllu ukupi, llaqta ukupi aswan chaninchasqanrayku.
- (h) Allin kawsaypi tiyanapaq, chuya akllanakuy ukupi tiyaspa yachakunapaq yanapanqa, hinallataq allin runahina, derechunchikkunatapas, rurayninchikkunatapas allinta ruraspa purinapaq yanapallawasuntaq.
- (i) Mana uyariy munaq runakunapaq, kamachiykunata mana kasukuspa puriq runakunapaqpas Estadu wanachikuykunata hurqumullanqataq.
Iskay ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Allin democraciapi kawsanapaq partido politicokuna kallpanchasqa kananpaq
Ima ruraypas, ima llamkaypas llapan runakunawan kuska rimanakuspa rurasqa kananpaq rimanakuyku, chayqa Hatun Kamachinanmanhina apakunqa, llapan organizacionkuna, llaqtapi kaq institucionkunapas yanapakunanku; ichaqa partidos políticos nisqa aswantaqa yanapakunanku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Derechus políticos nisqa yuyasqalla kananpaq, allin qawasqalla apakunanpaqmi kamachikuykunata churanqa.
- (ch) Partidos políticos nisqa ñawpaqman allin kallpanchasqa purinankupaq, mana chinkapunankupaq ima kamachikuykunata churallanqataq, chaymi allinllapi purinapaq, chuya chuyata qullqitapas aparinankupaq, rurayninkunatapas riqsichinankupaq yanapay kallanqataq.
- (h) Perú hatun suyupi, suyunkunapipas, llaqtankunapipas lliw kamachiqkunaqa chuya chuya akllakuypi yaykunqaku.
- (i) Chay akllanakuypiqa llapallan llaqta runakunam umalliqniyuq, kamachiqniyuq kananku, karupiña tiyaq runakunapas, campupiña, yunka suyupiña tiyaqkunapas umalliqniyuqmi kananku, manam pisi kasqankuraykuchu qunqasqa kananku.
- (k) Ima ruraypas, ima llamkaypas llapan runakunawan kuska rimanakuspa rurasqa kanqa, chayqa Hatun Kamachina nisqanmanhina apakunqa, llapan organizacionkuna, llaqtapi kaq institucionkunapas, Partidos Políticos nisqakunapas yanapakunanku.
Kimsa ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Perú suyupi kikinchik kasqanchikmanta allin takyachinapaq
Peru suyu huk suyuhinalla kananpaq, sapanka ayllunkunawan, sapanka llaqtankunawan kuska kallpanchanapaqmi, rimanakuyku; nillaykutaqmi, chayqa rurakunqa ñawpa ayllukunapa yachayninkunata chanincharispa, kawsay rurayninkunata yuyaykuspa, llapa rimaynin simikunata riqsispa, qipa kawsayta qawarispa, tiqsi muyupa purisqanmanhina rurasqa kananpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú ñawpa pacha kawsay yuyaykunata mana qunqanapaq, aswantaqa riqsispa kawsanapaq kamachikamunqa.
- (ch) Llapa runakuna yanapanakuspa hawkalla tiyanankupaq, sumaq qawanakuypi, huk niray usupi kawsaspapas, piña kaspapas pampachaykukuspa, mana awqanakuspa, Perú huk suyulla kanapaqmi kamchikuykuna kanqa.
- (h) Llapan runakuna qipa wiñaypi allin kawsayman chayanankupaq, sapanka runatapas, ayllupi kaqtapas allin puriyman churananpaq huk ruraykunata churanqa.
Tawa ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Rimanakuykunata kallpanchanapaq
Llapan organización política nisqakunawan, hinallataq llaqta ukupi mayqan organización kaqwanpas rimanaykukuspa imamanpas chayay kanantam munayku; sumaq qawanakuypi, huk yuyayllapi kawsaspapas, piña mayña kaspapas chaninchasqa kanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Imamanpas chayanapaq rimanakuykunata kallpanchanqa.
- (ch) Ima ruraypas, ima llamkaypas llapanchikpa rimayninchikwanmi atikunqa, chayhina ukupi kawsanapaqmi kallpanchakunqa, chaywanmi kamachiqkunapas, kamachiykuna ruraqkunapas allinta llamkayninkunata qispichinqaku.
- (h) Perú suyupi yuyaywan rimanakuspam, qipa pachapi ima ruraytapas llapanchikmanta qawarinapaq, huk kamachikuykunata churamunqa.
Pichqa ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Qipa pachata qawarispa allin yuyayllawan imatapas ruranapaq, Gobiernupas chuya chuya ruraywan allinta llamkananpaq
Estadupa imaymana rurasqanta kallpachasaqku, allin yuyaypi, allin rimanakuypi llamkaykuna sayarinanpaq, imaymana allin kamachisqa kananpaq, maypipas allin kawsayta mirachinanpaq, Tiqsi muyupi suyukunata qawarispa kay Perú ukupi munasqa aypananpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Huk kamachiylla llapan runapaq, llapan institucionkunapaqpas kananta munaspam sistema nacional de planeamiento nisqata paqarichinqa, chaywan maykama, haykapkama chay llamkaykuna rurakunanta qawarinapaq, chaypaqpas qatipaykunata churallanqataq.
- (ch) Gobiernu allintapuni llamkananpaq, qallariyninpi imakunatachus llamkayta munaspa nirqa chaykuna huntachinapaqmi kamachikuyta churamunqa. Chay llamkaykuna qawarinapaqmi qatipaykuna rurakullanqataq.
- (h) Gobiernuqa sapa kutillan lliw llamkayninkunamanta willarikuyta atinan, mayqan llamkaykunas qispisqa, ima sasachakuykunas rikurin, chaykunamanta runakunaman riqsichinqa.
- (i) Gobiernupi llamkaq runakuna allintapuni rurayninkunata qispichinanpaq musuq yachaykunata qunqa, chaywan ima ruraykuna churakusqan aypasqa kananpaq.
Suqta ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Huk nacionkunawan allinllapi kawsanapaq, rimanakuspa chulla suyuhinalla ñawpaqman puririnapaq
Huk nacionkunawan mana chiqninakuspa kawsanapaq, rimarinakuspa chulla suyuhinalla ñawpaqman puririnantam munayku; kaykuna kallpachakunanpaqmi, suyukuna asuykanakunqa, yanaparinakuspa, rantinakuspa ima kawsanqaku. Kaykunaqa kanqa hawa nacionkunawan, suyunchikwan ima huk llamkaylla ruranapaq.
Perú suyuqa Derechu internacional nisqa ukupi kaspam tukuy kamachikusqanta kallpanchanqa, aswantaqa, Derechus Humanos, Carta de las Naciones Unidas, Sistema Interamericano nisqa hatun wasikuna kamachikuyninkuta yuyaspam kawsanqa.
Perú suyutaqa kallpacharisun llapan nacionkunapa yuyarisqanmanhina, llapan organización política nisqakunawan, hinallataq llaqta ukupi mayqan organización kaqwanpas rimanaykukuspa, sumaq qawanakuypi, huk yuyayllapi kawsanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapan tiqsi muyuntinpi, América nisqapipas hawka kawsaypi tiyanapaq, takyasqa kamachinakuyman aypanapaq llamkarinqa, chayqa wakchakayta saqispa allin puririnanpaq kanqa. Kay qawariypin llapan América Latina nisqapi suyukunaqa kallpachakunqa manaña armamento rantinankupaq.
- (ch) Manam maqanakuypas, chiqninakuypas kanqachu, llapan runapa derechunkuna allin qawasqa kanqa, chaymi Democracia nisqapas puqurinqa, qullqirayku waqlliq runakunapas chinkarinqa, drogawan llamkaqkunapas, terrorismo nisqapas chinkallanqataq.
- (h) Kay América nisqa suyukunapas, Tiqsi muyupi suyukunapas hukllanakuspa llamkanankupaqmi kallpanchayta ruranqa, aswanmi, qayllanchikpi kawsaq nacionkunawan kuska allin kawsayta maskanqa, chaywan allin rimanakuyta llanllarichinapaq; kaykunawansi tariparisun llapanchikman imapas kaqlla tupawananchikpaq. Chay qawariypi maskarinqa llapanchikpa munayninchikkuna chullalla kananpaq.
- (i) Hawa nacionkunawan tupanasqa allpakunapi allin kawsayta sayarichinqa, hinallataq qayllanchikpi suyukunawan huñunakuyninta tanqarinqa.
- (k) Estadupa allin ima munayninta, hinallataq wakin hawa suyukunawan allin kawsayta amachanqa, kallpacharinqa ima; hawa suyukunapipas peruano masinchik ayllukunatapas, empresa nisqakunatapas amachanqa, chaykunawanmi hawapi rantinanchikkunapas mastarikunqa, suyunchikpi llamkana kananpaqpas qullqi chayarimunqa.
- (l) Hawa suyukunaman ripuqkunapaqpas, chayamuqkunapaqpas llamkanata tarinankupaq yanapaykunata maskanqa.
- (ll) May Estadupas yupaychasqa kananpaq, mana sarunchakuspa purinankupaq yanapayta churanqa.
Qanchis ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Manaña maqanakuy kananpaq, Perú allin yupaychasqa kananpaq, mana manchakuypi kawsanapaq
Allin chiqap puriypi kawsay kananpaqmi huk kamachikuy lluqsimunanpaq rimanakuyku, ruray atinanchiktapas sapakama ruraspa, Derechunchikkunatapas mana sarunchaspa kawsanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Pichus qasi kawsayta waqllichinqapas, turyanqapas, chaykunapaqmi wanachiykuna kamachikamunqa; hawka purikunapaq, qispisqa purikunapaq, runapa kaqninkunata mana pipas hapinanpaq ima, kallanqataq kamachikuykuna.
- (ch) Perú suyupi tiyaq runakunapa derechunkunata kallpanchanapaq, Hatun Kamachinata, huk kamachikuykunatapas qawarispa tiyanapaqmi wakichinqa, chaykunawanmi hawka kawsayta runakunaqa tarinqa.
- (h) Llaqtapipas, ayllupipas, wasi ayllupipas manaña maqanakuy, awqanakuy kananpaqmi kamachikamunqa, chaywanmi warmikunata, warmakunata, machu payakunata imam aswantaqa kallpawan qawarinqa.
- (i) Maypichus aswan awqanakuy, chiqninakuy ima kan, chaypim kallpawan kamachikuy churakunqa.
- (k) Hawkalla kawsaypi tiyanapaqmi yachay wasikunapi yachaykuna churakunqa, chayqa llapan runakunapa Derechunkuna amachaspa purinapaq, imamantapas pampacharikuspa allin justicia aypanapaq.
- (l) Llaqta runakuna hawka kawsaypi tiyanankupaq Estadumanta qawaq institucionkuna allin kamachikuykuna aparikunqa.
- (ll) Policía nisqa ukupipas allin runakayta, llaqtanchik allin chaninchayta yachachikunqa, hinallataq yachayninta mastarinqa huk musuq yachaykunawan, chaymanhinataq pagonkutapas chaskinqaku.
- (m) Hatun llaqtakunapipas, huchuy llaqtachakunapipas hawkalla purikunapaq sistema nacional de seguridad ciudadana nisqata churachinqa, chaytas umallinqa alcaldekuna, estadupap llamkaq oficinakuna, llaqta runakunapa yanapayninwan.
Pusaq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Perú ukupi sapa suyukuna, sapa llaqtakuna kikinkumanta ñawpaqman purinankupaq
Perú ukupi sapa suyukuna, sapa llaqtakuna kikinkumanta allin kawsayninkuta purichinqaku, nispam rimanakuyku, chaypaqmi Gobiernu centralmanta qullqitapas, tukuy ruraykunatapas, kamachikuykunatapas rakinqa. Chaywanqa manañam Limapi kaq kamachikuqkunallatachu qawasun. Gobiernu centralwan, suyukunawan, llaqtakunawan kuska ima ruranapaqpas yanapanakuspa, ayninakuspa chay allin kawsaytaqa tanqasun. Chayhinallam llaqtanchikkunaqa kikinmanta allin kawsayman chayanqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú ukupi sapa suyukunapa, sapa llaqtakunapa allin llamkaynin ñawpaqman puririnanpaqmi qullqiwanpas, ima yanapaywanpas kallpachanqa.
- (ch) Llapan runakunawan rimanaykukuspa kamachikuykunapas, qullqi rakinakuypas, tukuy imapas rurakunqa.
- (h) Estadupa qusqan yanapaykuna utqaylla, chuya chuyalla llapan runakunaman chayananpaqmi kamachikamunqa; hinallataq llapan llaqtakunapi tukuy obrakuna rurakunanpaq kallpanchanqa.
- (i) Gobiernu centralwan, suyukunawan, llaqtakunawan llamkanankupi mana pantanakunankupaqmi kamachikamunqa.
- (k) Suyupura, llaqtapura atipanakuypi, llallinakuypihina llamkaspa allin kawsayta aypanankupaqmi huk kamachikuykunata lluqsichimullanqataq.
- (l) Tukuy llamkaykuna qispichinapaq, maymantapas qullqi tarinapaq huk kamachikuy kanqa; chaywanmi, qullqipas kuskanmanta sapa suyuman, sapa llaqtaman rakikunqa, hayka runankuna kasqanmanhina, allpanku kasqanmanhina. Chaykunaqa rurakunqa takyasqa ñanpi purinapaq, maychus qullqi kasqanmanhina.
- (ll) Institucionkuna, empresakuna, qullqita mañakunankupaqpas, gastanankupaqpas yanapayta chaskinqaku, chaywanmi suyukunapipas, llaqtakunapipas allinta ima llamkaytapas puturichinankupaq, llamllarichinankupaq ima, yanapakunqa.
- (m) Perú ukupi wakin suyukunata huñunaspa huk hatun rimanakuy suyukunaman tukuchinqa, hukllanasqaqa kuska allin kawsayta sayarichinankupaq.
- (n) Suyukuna ukupi alcaldiyakunata huñunaspa huk hatun rimanakuy wasiman tukuchinqa, hukllanasqaqa kuska allin kawsayta sayarichinankupaq.
- (ñ) Ima llamkaytapas ruranankupaq, qullqi churaq runakunapaqpas, institucionkunapaqpas punkukuna kicharikunqa, chaywanmi llaqtakunapi taksa empresapas, huchuy empresapas ñawpaqman puririnqa.
- (p) Maypipas runa masinchikta llakiy qatiptin yanapanapaq qullqi waqaychakunqa, ichaqa wakcha kasqankumanhina rakikunqa.
Isqun ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Perú suyupa allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq
Perú suyupa tukuy imaymana munasqan, llapan allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq, rimanakuyku. Chaypaqqa, llapallan runakuna, kamachiqkunapas yanapakunanku, militarkunam aswanqa qawayta atiwanchik, ichaqa mana Hatun Kamachinamanta lluqsispalla. Chaypaqmi, ima manchakuyña hawa llaqtamantapas, llaqta ukumantapas hamuptin, piña mayña allquchakuyta munawaptinchikpas amachasaqku; allin kawsayninchik waqllichiqkunata chinkachinapaq, hawkalla tiyanapaqpas llamkallasaqkutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Imachus munasqanchik Perú suyu allin qispisqa kananpaq, allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq llapan runakuna minkapihina llamkanqaku.
- (ch) Perú suyu allin qawasqa kananpaq, hawkalla tiyakunapaq, hinallataq mana ima maqanakuypas kananpaq militarkunata allin llamkayman churanqa.
- (h) Perú suyu allin qawasqa kananpaq, hawkalla tiyakunapaqpas llapallan yachay wasikunapi tukuy ima yachaykuna yachachikunqa.
- (i) Tiqsi muyu pachanpi Antártida sutiyuq suyu allin qawasqa kananpaq, pachamamata chanincharispa tiyanapaq, yunka suyutapas ñawpaqman puririchinapaqmi kamachikamunqa, chaykunawan Perú suyu hukllachasqa kanqa llaqta runapa yanapayninwan.
- (k) Perú suyu qawaq kamasqakunawan, huk nacionkuna rimanakuy qawaqwan kuska imapas ruranankupaqmi kamachikuy kanqa.
Chunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Wakchakay pisiyachinapaq
Wakchakayta pisiyachinapaq, wakchakuna qullqisapakunamanta manaña karunchasqa kanankupaqmi, rimanakuyku; chayqa kanqa kamachikuykunapas, tukuy ruraypas, qullqipas munasqanmanhina, mañakusqankumanhina llapan runapaq rakikunanpaq. Chaymantapas, rimanakullaykutaq, manaña millay qawanakuypi warmi kasqanrayku, campupi paqarisqanrayku, machu paya kasqankurayku, mana ima ruray atisqankurayku qunqasqa kanankuta. Chayraykun, wakchakaypi tiyaqkunapaq, qunqasqa kaq runakunapaq aswan yanapayqa kanqa. Wawakunapas, wayna sipaskunapas, machu payakunapas, qarinkupa wikchusqan warmikunapas, imapis mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas, qunqasqakunapas, tukuy paykuna allin qawasqa kanankupaq kamachikuykunata churachisaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapa runapaq llamkay kananpaq, llaqta ukupi empresakuna ñawpaqman purinanpaq, yanapakuy kanqa.
- (ch) Llaqtakunapa allin llamkana rurayninta kallpachakunqa, chaywan maymantapas willakuykunata riqsinankupaq, aswanta yacharinankupaq, huk musuq tecnología nisqata chaskinankupaq, maymantapas qullqita manukunankupaq, yanapakunqa.
- (h) Hatun llamkaykunata purichinqa imaymana obras rurakunanpaq, chaykunaqa suyukunapa, llaqtakunapa munasqanmanhina rurasqa kanqa, chaypaqmi huk institucionkunata yanapachikunankupaq minkakunqa.
- (i) Yachay wasikunapi allin yachayman aypanankupaq, hampina wasikunapi allin hampikuy kananpaq qullqita yapaspa churanqa; aswanqa wakcha runakunarayku allinta llamkanankupaq, yanapayta churachinqa.
- (k) Llapan runakuna, aswanpas wakcha runakuna kikinchasqa derechunkuta qawaspa purinankupaqmi yanapakunqa; imapas rurakunanpaq paykunapa mañakuyninkuta uyarinqa, paykunallawantaq imaymana rurayta wakichinqataq, purichinqataq.
- (l) Sinchi wakchakaypi tarikuq runakunapaqmi huk llamkanakunata maskapuspa paykunaman qunqa.
- (ll) Estaduqa allin allin kallpachasqan kanqa, chuya chuyata imatapas hapispa chay wakcha runakunapaq llamkaykunata tarispa, llaqtapi tiyaq runakunawan, institucionkunawan ima qawarispa llamkanqa.
- (m) Llapan runakuna aswan kikinchasqa derechunkuwan purinankupaq, wakchakaypi tiyaq runakunapaq justicia aypananpaqmi kamachikuykunata hurqumunqa.
- (n) Maypipas ima llakiyña qatiptinpas, lluqllaña, tuñiyña, kañaykunaña, huk imaña kaptinpas yanapaytan atinan, runakunata yachachispa, qullqitapas huk yanapaykunatapas chayachispa.
Chunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Llapallan runakuna, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kananpaq
Llapallan runakuna, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kanankupaqmi, rimanakuyku; chaytaqa niyku, Perú suyupi runapura sinchi qawanakuy, pinqanakuy, sarunchakuy kasqanrayku. Kunankamaqa warmikunapas, wawakunapas, machu payakunapas, campupi tiyaq runakunapas, ima mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas imam qunqasqa tarikunku, chayraykum paykunaqa Estadumanta aswan yanapayta chaskinqaku. Chaywan llapallan runa kikinchasqa allin kawsaypi purinankupaqmi kamachikuykuna lluqsimunqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Runakuna manaña sarunchasqa kananpaq, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kanankupaqmi kamachikuykunata churanqa.
- (ch) Ima kamachikuykunapas warmikunapa rimayninta uyarispam lluqsinqa. Chayhinata ruraspan Estadupas, llaqtapas warmikasqankuta chaninchanqaku.
- (h) Warmipas, qaripas huk runahinalla allin qawasqa, allin rikusqa kananpaq, kikin Estadumanta huk institución lluqsimunqa, chaymantapacha kamachiykuna paqarichimunanpaq.
- (i) Warmikuna ima llamkaymanpas yaykuyta atinqaku, chaypaqmi punkukuna kicharikunanpaq kamachikuykuna kanqa.
- (k) Wawakunapas, wayna sipaskunapas, machu payakunapas, qarinkupa wischusqan warmikunapas, ima mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas, qunqasqakunapas, paykuna lliw allin qawasqa kananpaq, yanapaykunata churachinqa.
- (l) Campupi, yunkapi tiyaq qunqasqa runakunapa Derechusninkunata aswanta qawarinqa, paykunarayku tukuy llamkaykunata wakichinqa.
Chunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Llapallan runakuna mana qullqillawan allin yachayman aypanankupaq, kawsay yachaykunatawan chaninchanapaq
Llapachallan irqikunapas, warmakunapas, sipaskunapas, waynakunapas yachay wasiman chayaspa allin yachaykunata aypanankuta munayku. Chaymi, Estadupa yachay wasinkunapiqa mana qullqillamanta chaskinqaku. Chaypiqa warmipas, qaripas kikinchasqan puririnqaku, kay democracia nisqata allinta qispichinankupaq, qipa watakunapi derechunkuta chaninchaspa kawsanankupaq. Sapa yachay wasipa llamkayninqa aswan riqsipasqam kanqa, Perú suyu ukupi huk hatun yuyay kamachisqanmanhina, sapa llaqtapa munasqanmanhina. Perú suyu yachay wasikunapiqa aswan kallpawansi sumaq kawsaypaq allin yuyaykuna, sunquchakuykuna ima churakunqa pachamamanchikta yupaychaspa tiyanapaq; chayhinallataq, mana ima ruray atiq runakuna maypipas chaskisqa kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapallan pichqa watanman chayaq wawakuna yachayman yaykunankupaq kamachikamunqa, chaypitaq wawakunaqa allin mikuyta, allin yachayta chaskinqaku sumaq wiñanankupaq. Chay huchuy yachay wasiqa llapan llaqta runakunapa wawankunatam chaskinqa, mana pitapas saqispa.
- (ch) Campupi runapa churinkunapaqpas, llaqtapi tiyaqkunapa churinkunapaqpas kaq allin yachaykunallatam chaskinqaku; campupipas, llaqtapipas yachayqa mana pisiyananpaqmi tukuy imaymanata ruramunqa.
- (h) Yachachiqkuna allin rikusqa kanankupaq kamachikullanqataq, chayqa kanqa llapa runakunapa yanapayninwan, chaywan paykunaqa allin yachachinankupaq, allin kawsaypi tiyakunankupaq, yachachinankupaqpas tukuy imata chaskinankupaq.
- (i) Wawakuna, irqikuna, warmakuna, wayna sipaskunapa yachayninkuqa aswan yuyaypim rurakunqa, munasqanku rimayninkunata, ima apu taytakunapi iñisqankutapas chaninchaspa.
- (k) Hawamanta hamuq musuq yachaykunapas, ciencia nisqa yachaykunapas aswanmi sapinchakunqa.
- (l) Estadupa kamachisqan universidad nisqa hatun yachay wasikunapi, educación técnica nisqa yachay wasikunapipas aswan allintam yachachikunqa, may suyupi, may llaqtapi tiyasqankumanhina.
- (ll) Llapallan yachay wasikuna aswan allinta purinankupaqmi chaninchaykunata paqarichinqa, chaypi yachakuqkunapa derechusninkupas yupaychasqa kananpaq.
- (m) Mana qillqay yachaqrayku ñawsachasqa runakunata chinkachinqa, chaypaq musuq politicakata kamachikunqa, chaypi campo runakunawan, yunka runakunawan, hatun llaqtakunapi kuchunchasqa runakunawan llamkananpaq.
- (n) Reforma Educativa purinanpaq sapa wata qullqita yapanqa 0.25% Estadupa (PBI) nisqa llapan qullqi chaskisqanmanta, chaywanpas munanqa 6% PBI nisqaman watapi aypananta.
- (ñ) Cuerpo kallpanchay yachay (educación física nisqa) yachachiyta, ima sumaq ruray yachay (educación artistica nisqa) yachachiyta imas yachay wasikunapi yapamanta kallpawan churakunqa, wawakaymantapacha hatun pukllaykunapas yachachikunqa.
- (p) Llapa runakunapa rimayninta uyarispa, institucionkunawan kuska, wawakunapa allin yachayninta qawanapaq kallpachakunqa.
- (q) Waynakunapaq, sipaskunapaq, runakunapaqpas maypi kasqanmanhina llamkay yuyaypi yachachikuyta kallpachanqa.
- (r) Waynakuna mana droga nisqaman yaykunankupaq, allin kawsayninku mana waqllichinankupaq, mana awqanakuypi purinankupaq, yachaykunata yachay wasikunapi mastarichinqa.
- (s) Perú suyu ukupi achka simipi rimasqanchikrayku, tukuyniraq runakuna, ayllukuna kasqanrayku, iskay simipi, iskay kawsaypi (Educación Bilingüe Intercultural nisqapi) yachakuyta aswan ñawpaqman puririchinqa.
Chunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Llapallan runakuna qalikaypi kananpaq, allin kawsaypi tiyananpaq
Llapallan runakuna qalilla kawsanankupaq, mana qullqillawan hampichikunankupaq, hampina wasikunapi allin hampiy chaskinankuta imam munayku, aswanpas wakcha runakunaman, qunqasqa llaqtakunapi tiyaqkunaman aypanqa; hinallataqmi, runakunawan, institucionkunawan yanapachikuspa allin hampiy ruraykuna qawarisqa kananpaq rimanakullaykutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Allin qalikaypi purinapaq, tukuy unquykuna hampiy atikunanpaq kallpachayta qunqa, aswantaqa qanramanta hamuq unquykunatam chinkachinqa.
- (ch) Yuyay chinkay unquykunata, uma unquykunata, drogamanta unquykunata ima chinkananpaqmi tukuy llamkaykuna rurakullanqataq.
- (h) Chuya yaku, chuya unu llapan runaman chayachinqa, chaywan mayllakunapaqpas, hispana wasi kananpaqpas; chuya chuyapi tiyanapaqpas, qanrakuna, qillikuna chinkachinapaqpas, llamkaykuna kallanqataq.
- (i) Sapa suyupi yachakuq unquykunata, qunqayllamanta rikurimuq unquykunatapas chinkachinapaqmi hatun llamkay wakichikunqa.
- (k) Allin chuya kawsaypi, allin qalikaypi tiyanapaqmi kamachiykuna lluqsimunqa.
- (l) Hampina wasikuna llapan llaqtakunapi churasqa kanqa, aswanpas wakchayasqa llaqta ukupi tiyaq runakunapaq; warmikunapaq, wawakunapaq, machu payakunapaq, mana ima ruray atiq runakunapaqpas kanqa.
- (ll) Mana unquykuna kananpaq llamkaykunata kallpachanqa, chaypaq llaqtapi, ayllupi runakunata, institucionkunata ima, yanapakunankupaq minkakunqa. Paykuna, maypiña kaspapas imayna chay llamkaykuna purisqanta qawarinqaku, ichapas may suyukunapa, llaqtakunapa munasqanmanhina kananpaq.
- (m) Wawayuq warmikuna allin kananpaq yanapay kanqa, chaymantapas kanqa hampikuna munasqalla wawayuq kanapaq, chaytaqa sapa tayta mama ninanku allinchus manachus chay kasqanta.
- (n) Llapan llaqta runakuna mana qullqillawan hampichikunanpaq, hampina wasikunaman rinanpaq, kamachikunqa; chaypaqmi institución privada nisqamanta yanapakuyta mañakullanqataq.
- (ñ)Llapallan mana seguruyuq runakuna hampina wasiman hampichikuq chayanankupaqmi kamachikunqa; chaypaqmi qullqita churanqa, chaywan yanapakuspa hampisqa kanankupaq.
- (p)Tukuypi llamkaq runakuna hampiyman aypananpaq kamachikuyta purichinqa, chaywan qipaman asegurasqa kananpaq.
- (q) Allimanta allimantas hampi kamayuqkunaman qullqita yapanqa llamkasqankumanhina.
- (r) Hampina wasikunapi hampi kamayuq llamkaqkunam huk yachaykunawan kallpachasqa kanqaku, chaywan sumaqta runakunata chaskinankupaq, hampinankupaq ima.
- (s) Musuq hampiykunata, biomédica nisqamanta aswan yachanapaq taqwiriy apakunqa, hinallataq, ñawpa tayta mamanchikkunapa hampi yachayninkupas riqsisqa kanqa, chaywan pipas hampikunanpaq.
- (chk) Seguro Social nisqa wasiman kutichipunqa sapanmanta llamkayninta hatarichinanpaq.
Chunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Ruruq llamkayman runahina aypanapaq
Perú suyunkuna, llaqtankuna wiñachiq llamkaykunapi, llaqtapa qullqinmanhina qatukunapi hapipakuspa musuq llamkaykuna rikurimunantam munayku, chaypaqmi llamkasaqku. Hinallataq, runahina llamkanapaq, llamkasqamanhina qullqiyuq kanapaq, ima sasachakuypas llamkaqpaq rikurimuptin qawasqa kananpaq allin sumaq llamkaytam rikurichimusaqku. Hinaspapas, qullqi waqaychasqa mirananpaq, qullqiyuq runakuna takyasqa llamkayta rikurichimunanpaq llamkasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llamkayniyuq runa kananpaq, llamkasqanchikkuna hawa hatun suyukunapi chaninniyuq kananpaq, chiqap yachay wiñananpaq, rurasqanchikkuna musuqyananpaq, chiqap yachaywan runakuna wiñananpaq Estaduwan, yachaywan hinaspa llamkayniyuqkuna rimanakunankupaq llamkanqa; kaymanhinam runakuna atiyninkunata, yachayninkunata, llamkayninkunata wiñachinqaku.
- (ch) Qawanakustin rimaspa, allin takyasqa llamkaykuna kananpaq kamachikuykuna kanqa.
- (h) Llamkaykunapa derechun allin kananpaq huk hawa nacionkunapa rimanakuyninmanta, Organización Internacional de Trabajo OIT nisqamantapas hapipakuspa kallpachanqa, sapan llamkananpaqpas, achkamanta llamkananpaqpas derechunkum kanqa; hatun llamkanapaq kamachikuykunawan, llamkaqkuna munasqanmanhina huñunakuspa llamkayninta amachanankupaq huk Sindicato nisqatapas rurayta atinallankutaqmi.
- (i) Perú hatun suyupipas, suyunkunapipas llamkanakunata allinyachinanpaq; qatunakunaman, rantinakuyman, manukuynam, musuq ruranakunaman ima aypananpaq kamachikuykuna kanqa; hinaspa chay huchuy taksa empresakuna ukupi llamkanakuna mirananpaqpas yanapakullanqataq.
- (k) Huchuy empresa nisqapi llamkaqkunapaqpas derechunku ayparinankupaq tukuy allichasqa kamachinakunata rikurichimunqa.
- (l) Llaqta ukupi makillawan ruraspa (artesanías nisqa) llamkaykuna rikurimunanpaq huchuy empresakunata yanapanqa.
- (ll) Llaqtakunapi, suyukunapi llamkaqkuna allin yachayniyuq kanqaku, chaypaqmi empresakuna qullqinta churanqaku musuq yachaykunaman aypanankupaq.
- (m) Maypi allin yachachikuy kasqanta yachananpaq, maypi allin llamkaykuna tarikusqanta yachananpaq willakuykunata mana sasachakuspan aypanankupaq llamkanqa.
- (n) Pisi qullqiyuqkuna achka qullqiyukunawan hukllachasqa kananpaq llamkanqa.
- (ñ) Llaqta wiñachinapaq llamkaykuna warmikunata, machu payakunata, wayna sipaskunata llamkachinanpaqmi tanqanqa.
- (p) Mana ruray atiq runakunapaq, atinankupaqhinalla, llamkaykunata rikurichimunqa; hinaspa ima ruraypipas huchuy llaqtakunapi kaq runakunaraq llamkanayuq kanankupaqmi tanqanqa.
- (q) kikin ruraykunapi llamkaqkuna kaq qullqillata chaskinankupaq kamachikunqa, manam imaraykupas: qaripas warmipas, kuraqpas sullkapas, may llaqtamanta kaspapas, huk apukunapi iñispapas kuchunchasqaqa kananchu.
- (r) Campupi tarpuqkuna, awaqkuna, mituwan llamkaqkunapa ima llamkasqanku allin chaninniyuq kananpaq kamachikunqa.
- (s) Warmakunapaq, irqikunapaq llumpay/sinchi ñakarichiq llamkaykunata chinkachinqa; warmakunapa, maqtakunapa yachaynin, qali kawsaynin, pukllaynin, wiñaynin qipachiq llamkaykunamanta amachanqa.
- (chk) Wasipi llamkapakuqkuna derechusninkupi mana chiqnisqa, qipachasqa kanankupaq, sumaq llamkaykunapi kanankupaq amachanqa.
- (s) Llamkaqkunapa derechusnin takyasqa kananpaq, llamkaykuna rikurimunanpaq ima “Consejo Nacional de Trabajo” nisqanta kallpanchaspa rimanakuyta tanqanqa.
- (t) Allin mana allin llamkanakunamanta yachanapaq qatipaykunata, yanapaykunata qispichinqa.
Chunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Allin huntasqa mikuykuna kanapaq
Runakuna tukuy allin wiñayninpi umanchaspa, qali qali runakuna kawsananpaq, llaqta allin huntasqa mikuykuna tarinanpaq, llaqta allin mikusqa kananpaqmi rimanakuyku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Hawa suyukunamanta Perú suyuman yaykumusqan mikuykuna as asllamanta chinkachinapaq, tiyasqanchi/yachasqanchik pachata qawaspa, tukuy mikuq kurukunata chinkachispa, tarpuyta mirachispa, watan watan tukuy rikchaq kawsaykuna rurunanpaq kallpanchanqa.
- (ch) Llaqta allin mikusqa kananpaq, runa mikusqanmanhina huntasqa mikuykuna kananpaq, qullqinkupa aypasqanmanhina mikuykuna tarikunanpaq llamkanqa.
- (h) Hawa suyukunamanta yaykumuq mikuykuna tarpusqanchik mikuykunata mana pisiyachistin, mikuyninchik usuta mana chinkachistin yaykumunanpaqmi kamachikuy kanqa.
- (i) Llaqta runakunapa kawsaynin allin qali kananpaq, Consejo Intersectorial de Alimentación y Nutrición sutiyuq wasita kallpachanqa, chaywan qatupi allin rantinakuy kananpaq, rantiqkunapas, rantikuqkunapas uyarinankupaq kamachikuykunata rikurichimunqa.
- (k) Allin hinaspa mana unquyniyuq mikuykuna kananpaq, runakuna mikunanpaq mikuypa mirayninta, rantikuyninta, taqiyninta, aypuynintawan, llaqtakunapa kamachiqkunawan kuska qawanqa hinaspa allin mana allin mikuna kasqanta tupunqa.
- (l) Runa allin chuya chuya ukupi kawsananpaq llapa imakunata allichanqa.
- (ll) Mana yukasqa, mana qutusqa kanankupaq qatu llaqtapi rantipakuqkunapa rurayninta, allichakuyninta, qawayninta ima puririchinqa.
- (m) Qasapa, yaku muchuypa, aqaruraypa, lluqllapa, qacha yakupa, wakchayasqa allpapa huchanrayku mana yarqay rikurimunanpaq imatapas ruranqa, kaypaqmi kawsay rikurichimuq kurukunatawan allpata wanuchastin allichanqa.
- (n) Sachakunapas uywakunapas tarpuykunapas allin kananpaq hukllapas, achkapas chiqap maskayta, musuq yachay taqwiriyta ruranankupaq kallpachachinqa.
- (ñ) Mana kayniyuq, mana qullqiyuq, mana llamkayniyuq runakunapas ayllukunapas allin mikusqa kananpaq imaymanata ruranqa.
- (p) Llaqtata aylluta, puririchispa, kikinkupura umanchakuspa llamkanankupaq; sinchi wakchayasqa ayllukuna, pichqa watayuqkama wawakuna, ñuñuqkuna, wiksayuq warmikuna, yachay wasi riq warmakuna, wakchakuna, sinchi wakchayasqa runakuna hinaspa wakchayasqa ayllukuna ima allin mikusqa kananpaq llamkanqa.
- (q) Mana allin mikusqakunata qawananpaq, lliw llaqtakunapi allichasqa llamkaykunawan hatun llamkaq wasikunapi llamkaqkunata rimanachispa allin mikusqa runakuna kananpaq ruraykunata rikurichimunqa.
- (r) Paqarimusqan watapi wawakuna ñuñusqa kananpaq mamankunata rimapayaspa kamachikamunqa.
- (s) Sinchi wakchayasqa runakuna allin huntasqa mikunankupaq huk rikchaq mikuykunata haywanqa.
- (chk) Allin mikusqa runakuna kananpaq, allin mikuy yanukunankupaq, chuya wasi, chuya uku kanankupaq, llaqtapa derechusninkunata, mikusqanku qawanakunankupaq llaqtata yachachinqa.
- (t) Yachachinapaq yachaykuna allichasqapi allin huntasqa mikunapaq yachaykunata churachinqa.
- (u) Ñawpa machu payakunapa, runakunapa mikusqan yachaynintawan sumaq kawsakuyninmantawan yapamanta chaninchaspa rikurichimunqa.
- (w) Llaqtanchikpi tarpusqanchikpa huk allin mikuykuna rikurimusqanmanta willarinqa.
- (y) Mana hukpa yanapasqallan, uywasqalla, haywasqallan kanapaq runakunata, llaqtakunata purichinqa.
Chunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Wasi ayllu kallpanchanapaq, warmakuna, irqikuna, wayna sipaskuna amachasqa, kallpanchasqa kanankupaq
Warmi qari allin kuskachasqa, allin kasarasqa kananpaq, ayllupa derechusninku mana saruchanankupaq, kikinkupura kuyanakuspa/munanakuspa kawsanankupaqmi aylluta kallpachachisaqku. Ayllukunapa allin kawsanantam Estadu munan, chaypaqmi imaymana sasachakuykunata, maqanakuykunata, chiqninakuykunata, kirichakuykunata chinkachisaqku. Hinallataqmi wakcha, saqisqa warmi qari warmakuna, waynakuna, sipaskuna, maqtakuna allin wiñananta, llapa imakuna wiñanan (qispinana) pachapi kananta munayku. Hinaspapas, llapan ruranakuna hawka kawsanankupaqmi llaqtankupi chiqninakuyta chinkachisaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Ayllukuna kuyanakuspa allin takyasqa wiñananpaq, mana rakinakusqa kanankupaq yachay llamkaykunata, programas educativos nisqata qispichinqa.
- (ch) Tayta mamakuna allinta umanchakuspa wawanku uywanankupaq llamkanqa.
- (h) Warmi qari warmakuna wayna sipaskuna, maqtakuna yachay wasikunapipas, huklawkunapipas kicharisqa ñawiwan llamkanankupaq, rimanakunankupaq, huñukunata umanchanankupaqmi llamkanqa.
- (i) Lliw warmi qari warma wayna sipaskuna, maqtakuna yachay wasiman yaykunankupaq, allin qali qali kawsanankupaq, tarpuyninkumanhina wiñanankupaq, pukllanankupaq llamkanqa; kuyakuyninta, runakayninta, atipayninta allinta takyachinanpaq qawanqa.
- (k) Warmi qari warmakuna, waynakuna sipaskuna, maqtakuna mana maqasqa, mana chiqnisqa kanankupaq, sasa ñakarichiq llamkaykunata chinkachinqa.
- (l) Pasñakuna, maqtakuna huñunakuspa runakunata, pandillaje nisqa mana suwananpaq, maqananpaq, kirichananpaq, sumaq llampu sunqullawan allin kawsayman churanqa. Hinaspa mana kay rikchaq huñunakuykuna rikurimunanpaq llamkanqa.
- (ll) Manchachikuqkunapa wañuchikuqkunapa huchanpi mancharisqapas, wakchayasqapas, saqisqapas warmakunapaq allin kanankupaq huk llamkaykunata ruranqa.
- (m) Warmi qari warmakunapa, pasñakunapa, maqtakunapa amachaqnin hatun wasikunatam, Defensoría del Niño y del Adolescente nisqata kallpachachinqa. Ima ñakakuypas rikurimuptin amachanankupaq, nanachikunankupaq, hinaspa kaykuna tarikusqankumanhina hampinankupaq.
- (n) Sipas, maqta, pukllananpaq, asikunanpaq, umanchasqa ruraykuna qispichinanpaq mirachinanpaq allin llamkaykunata rikurichimunqa.
- (ñ) Wiksayuq pasñakunapaq sullkallanpi warmichakuqpaq, qarichakuqpaq ima allinlla kawsakunankupaq yanapaykunata churachinqa.
- (p) Llapa institucionkunawan kuska punchawpi wawakuna qawanankupaq ruraykunata kallpachanqaku.
- (q) Karu llaqtakunapi tiyaqkunapaq, qunqasqa wakcha llaqtachakunapi wayna sipas maqtakuna pukllanankupaq tarpuyninku wiñachinankupaq, empresa nisqakunata yanapanaqpaq minkakunqa.
- (r) Warmi qari warmakunapa, maqtakunapa, pasñakunapa kasqankumanhina, watankumanhina yachayninkuta riqsichinanpaq, allinnim willakuykunallata akllaspa qawachinanpaq ñawinchachiqkunata umanchachinqa.
- (s) Tayta mamakunapa munayninta riqsiykuspan warmiwan qari kuskachakunankupaq allinta kuyanakunankupaq allin yachaykunata haywanqa.
- (chk) Maqta sipaskuna aswan allin yachaysapa, allin umayuq kanankupaq qullqiwan yanapanqa.
- (t) Ayllukunapi maqanakuy chiqninakuy, hinaspa maqtapura maqanakuynin tukunanpaq llapa hatun llamkaq wasikunapa yachayninta riqsiykuspa llamkanqa.
- (u) Perú suyupa kawsayninmanta, atiyninmanta, sasachakuyninmanqa ima wayna maqta sipas rimanakunankupaq rimanakuykunata rikurichimunqa.
Chunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Llaqta qatu rantinakuypi qullqi takyachinapaq
Pipaqpas kicharisqa rantinakuy qatupi sapichakuspa, llaqtapa qullqinmanhina umanchaspa, Perú suyupa qullqin takyachinaykupaq llamkasaqku. Chayraykun Estaduqa nisqanta yuyarispa, sasachakuykunata allichaspa, chuya sunquwan llamkaspa runakunapa wiñaynintawan llaqtakuna ayninakuspa wiñaynintawan maskanqa. Hinallataq lliw llamkayniyuq mana llumpayta wakchayananpaq nitaq llumpayta apuyananpaq qullqi wiñachiytapas maskasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Chuyata rimaspa hatun llamkaq wasikunata takyachinqa.
- (ch) Perú suyu allin kananpaq, huk hawa nacionkunawan, suyukunawan kuska kananpaq, mana qipachasqa kananpaq llamkanqa. Kayna kanapaqmi lliw llaqtakunapa wiñayninta allichakuyninta maskanqa.
- (h) Huk runakuna qullqinwan imapas ruranankupaqmi tanqanqa.
- (i) Qullqiyuqkuna, empresario nisqakuna llaqtanchikpi llamkananpaqmi tanqanqa.
- (k) Apukuna (qullqiyuqkuna) wakinkunata mana sarupananpaqmi qarkunqa. Mana huk runalla nitaq huk huñulla qatu hapikunanta munanqachu; qatuqa lliw rantikuq munaqpaq kicharisqa kananta munanqa.
- (l) Lliw yaykuyniyuq (qullqiyuq) kananpaq, mana pipas qipachasqa kananpaq, rantipakuy kaptinqa lliwchankupaq kanan.
- (ll) Llapa imaymana ruruchiykunata mirachiykunata kallpachachinqa.
Chunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Qullqi ruranapa takyachiynin, ruruchiynin (mirachiynin) atipaynin maskanapaq
Mana sasachakuspa Perú suyu tiqsi muyupa qullqinkunawan hukllachakunapaq, allin llamkanakuna rikurimunanpaqwan hinaspa qullqinchik allinta sapichakuspa wiñananpaq, atipanakuynin mirananpaq llamkasaqku. Allin sumaq yachachiy kananpaq, sumaq takyasqa llamkay kananpaq, mana mancharispa qullqiyuqkuna llamkayta rikurichimunanpaq, imaymana huñunasqa llamkaqkunapa atipaynin allichasqa kananpaq, llapa llaqtakunam, llamkaqkunam, llamkayniyuqkunam Estadupiwan kallpachakunanku; chayhina kananpaqmi llamkasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Sapa suyukunapi, sapa llaqtakunapi musuqta, chuyata, allin umanchaqta, allin rurana llamkanakunata sayarichinqa.
- (ch) Mana yanqanpi ruraykuna kananpaq, llallinakuspa qullqi mirachiqkuna llamkanankupaq hatun kamachiykunata qispichinqa.
- (h) Mana sasachakuspalla pipas qatuman, rantinakunaman yaykunanpaqpas lluqsinanpaqpas llapa ñakakuykunata chinkachinqa; hinaspapas hatun llamkaq wasikunamanta runakuna mana llumpayta sasachakuspa imapas mañakunapaqmi llamkanqa.
- (i) Allin kaqniyuq qatu rantinakunatam rurachinqa.
- (k) Imaymana rikchaq qatu rantinakuna llallinakuspa, atipanakuspa llamkanankupaqmi tanqanqa.
- (l) Qullqiyuqkuna imapas rurananpaq, mirachisqanchikkuna hawa qatukunaman apachinapaq, llamkaykuna mana llumpay sasachakuyman yaykunankupaq, llapa rurasqankumanta hayka qullqillataq chaskinku chaymanhina Estaduman paganankupaq kamachikuyta churanqa.
- (ll) Kawsaykuna (mikuykuna) allin chaninniyuq huk nacionkunapi qatunman, rantinakuykunaman apachinapaqmi tanqanqa.
- (m) Pipas hayka qullqi Estadupi kasqanta yachay munaqkunapaq huk willakunata hatarichinqa.
- (n) Yachay paqarichiykuna, ruranakuna, chiqap yachaykuna, musuq yachaykuna rikurimunanpaqmi huk taqwiykunata tanqanqa, chaykunaqa kallanqataqmi riqsinapaqpas..
- (ñ) Llamkaqkunatawan llamkayniyuqkunatawan sapa kutilla yachachisqa kananpaq yanapanqa.
- (p) Perú suyupa munasqanmanhina llamkanankupaq llallinakuyta, atipanakuyta kallpachaspa qispichinqa.
Chunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqamanta[edit]
Kawsasqanchik pachata allin qawarispa llamkaykunata ruranapaq
Wakchakaymanta lluqsinapaq, Perú hatun suyu allin takyasqa ñawpaqman puririnanqpaq, política nacional ambiental nisqata hukllachasaqku wakin politicakunawan nispa rimanakuyku; nillaykutaqmi, achka sumaq kawsaykuna (diversidad biológica) amachasqa kananpaq, imaymana pachamamapi yuyaywan llamkay kallpachasqa rurakunanpaq, pachapuquykuna pisi pisimanta hurkusqa kananpaq, chay qawaypi huchuy llaqta, hatun llaqtakunapas hawka tiyanankupaq; kay ruraykunawanmi ñawpaqman lluqsinqa allin kawsay, aswanpas Perú hatun suyupi maychus qunqasqa llaqtakuna.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Rimanakuypi imapas rurasqa kananpaq llamkanqa, aswanpas sumaqta Perú suyu kamachiqwan llaqta ukupi kaq organizacionkunawan kuska puririnanpaq, chayhina llamkay aswan tukuyman chayananpaq mana wakin runapa rurayllanchu kananpaq.
- (ch) Pacha mamanchikrayku huk rimaylla, huy yuyaylla kananpaq, chay nispa piña kaspapas llamkananpaq wakichinqa.
- (h) May allpachus mana runayuqhina purmasqa rikukun, chayta yuyaspa kaqmanta allpakunata rakichinqa, wayqukunapi, sacha sachapi, lamar qayllapi kawsayta ima hatarichinqa, purunchasqa allpakunata huqarillanqataq.
- (i) Pachamamata chanischaspa tiyanapaq llamkanakunata churachinqa, chaypis aswanta ñawpaqta purichinqa chuya chuyapi ruruchiqta.
- (k) Estadupa qullqi waqaychayninpis churachinqa may pacha rurusqakunapa chaninta, waqllisqa allpakunata, maychus qullqi wikchukun mana allin qawasqanchikrayku chaykunatapas.
- (l) Pachamama chaninchaspa kawsananpaq, chay ukupi fabricakuna, minakuna, huk ruraykunapas chuyapi purinankupaqmi kamachikuy lluqsimunqa; hinallataq sacha mallki kawsaykunata, tukuy kawsaq ruraykunata, tukuy kawsaq rantikuykunata, tukuy kawsaq riqsichiykunata ima ñawpaqman puririchinqa.
- (ll) Kay tiyasqanchik pacha allpanchiktapas, yakunchiktapas, samananchik wayratapas, allin qawasqa kananpaq, huk qatipaykunata hurqunqa.
- (m) Tukuyniraq runamasinchikunapa yachayninkunata, kawsayninkunata ima, riqsichisqataq amachasqataq kanqa, chaykunata yupaychaspa waqaychakunqa; hinallataq musuq yachaykuna rakinakunapaqpas, aypanapaqpas kallanqataq huk kamachikuy.
- (n) Hatun llaqtakuna allichasqa kananpaq yanapakunqa, chay ukupi qupakunata, fabrica nisqapa qillichasqanta pisiyachinapaq, utaq kaqmanta imaynata huqarinapaq yachachinqa.
- (ñ) Yachakuytapas pachanchikmanta taqwiriytapas kallpachanqa.
- (p) Llapa runakunawan, llapan institucionkunawan kuska huk sistema de evaluación de impacto ambiental nisqata hatarichinqa, chayqa kanqa kay pachanchikta chaninchaspa allin kawsay aparikunanpaq, fabricakunapas, empresakunapas chayta qawarispa llamkanankupaq.
- (q) Upayachiq, wanquyachiq tuqyaykunata, ima bullakunatapas pisiyachinapaq kamachikuyta lluqsichillanqataq.
- (r) Pachamama yupaychasqa kananpaq huk nacionkunawan rimanakusqanta huntachinqa, chay qispinanpaqmi yanapakuq nacionkunatapas minkarikuspa wakichillanqataq.
- (s) Perú hatun suyu ukupi llamkanapaq Estrategia Nacional de Comercio y Ambiente nisqata puririchillanqataq.
Iskaychunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Chiqap yachaywan tecnología nisqawan yachaykunata ñawpaqman tanqanapaq
Perú suyupikaq ciencia y tecnología nisqapi yachaykunata kallpancharinapaqmi rimanakuyku, chaykunawantaq allin yachaq runakunata, tukuy imaymananchikta chanincharispa empresakunatapas ñawpaqman pusaq runakunata kallpancharisaqku. Hinallataqmi musuq yachaykuna maskaypas aswan wiñarinqa, tarisqa yachaykunatapas riqsichisaqku, sapa kutilla qatiparispa qatiparispa. Atipanakuypi proyectukunapas, investigadorkunapas akllarisqa kanqa, chaymanhina aswanta qullqitapas churanapaq rimanakullaykutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Maymantapas qullqita hurqumuspa yachaq runakuna, investigador runakuna aswan yachayniyuq kanankupaq churanqa, chay ruranapaqmi wasikunatapas hatarichinqa, musuq yachaykuna qispichinankupaqpas kamachinqa.
- (ch) Hatun yachay wasikunapipas, empresa nisqa wasikunapipas ciencia y teccnología yachaykuna aswanta mastarikunqa, chaywan yachaykunata wiñarichinapaq musuq kamachikuykuna lluqsichimunqa.
- (h) Kay Perú suyupikaq allin qullqi wachachiq sectorkunapim hatun yuyayniyuq, hatun yachayniyuq runakuna kananpaq yanapanqa.
- (i) Perú suyupi, ukun suyukunapipas hatun llamkaykunata ñawpaqman apachinqa, chay llamkaykunaqa runakunapa allin rikusqan kanqa.
- (k) Llapallan llaqta runa ukupi, aswantaqa waynakuna, warmakuna ukupi yuyaykuna, yachaykuna paqarichiyta ima yachachinqa; chayqa allin umanchaspa kananpaq, imatapas ruraspa yachayman chayananpaq, allin yuyaywan imatapas qawarinanpaq; hinallataq pachamama chaninchayta yachanankupaq, chaypaqqa willakuq periodicokuna, radiokuna, television nisqakuna yanapakunqaku.
Iskaychunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Runapa wasichakunanpaq, hatun llamkaykuna hatarichinapaq
Perú suyupi imatapas allinta ruraspa ñawpaqman purinapaq, hatun llamkaykunata, wasichakuykunata rurasun nispam rimanakuyku, chaywan ñawpaqman, takyasqa purinapaq, sapa ayllupas allin allin kawsayta tarinanpaq ima rimanakuyku. Chay tukuy imaymana rimanakusqayku qispisqa llapan suyukunapi, llaqtankunapipas kananpaqmi Estadu chay llamkaykunata umachaspa qatipanqa wakin institucionkunawan kuska.
Perú suyupi hatun ima ruraykunapas qispichisqa kananpaq Estaduqa:
- (a) Tukuy ruraykuna qispichinapaqmi huk kamachikuykunata qunqa, chayqa kanqa akchiyuq kanapaq, hatun ñankuna kananpaq, lamarquchanta wanpukuna chayamunanpaq, avionkuna tiyananpaq, karupi tarikuq runamasinchikwan rimanakunapaq ima.
- (h) Empresa privada nisqapa yanapakuyninta maskaspa, tukuy ruraykunata hatarichinqa, allinyachinqa, chaywan allin yachaykuna kananpaq, qalilla kawsanapaq, chakrakuna qarpanapaq yakupas kanqa.
- (i) Hawa runakuna llaqtanchik, tiyasqanchik riqsiq hamuqkunapaq may purinanta qawarispa kamachinqa, kallanqataqmi kamachiykuna huklaw nacionkunaman tukuy rurasqanchik apachinapaq, chayraykum, qayllanchikpi tiyaq nacionkunawan rimanakuyta takyachinqa.
- (k) llaqta runapa yanapayninwan sapa llaqtapi musuq llamkaykunata hatarichinqa, kaqkunatataq allinyachinqa.
Chaynallataq, wasi ruraypi llamkanapaq, Estaduqa:
- (l) wasi ruray mana sinchi sasa kananpaq hatun kamachiy plan nacional de vivienda nisqata rurachinqa, hinallataq, utqaylla, pisi qullqillawan, allin takyasqata wasi rurakunapaq musuq kamachikuykunata hurquchimullanqataq.
- (ll) empresa privada nisqawan wasikuna rurachinanpaqmi Estaduqa kamachikamunqa, chaymi yanapaqllaman qatipaqllaman tukupunqa, ichaqa, chay empresakunamanmi qullqita qunqa chay wasirurasqanman wakchakuna aypananpaq.
- (m) ayllukuna allin wasita rantikunanpaqpas, rurakunanpaqpas yanapanqa.
- (n) allin wasikuna rurakunanpaqsi, musuq yachaykunata qunqa, chaywanqa, llapa runapaq, utqayllata, allin sayachisqa wasita rurakunankupaq.
- (ñ) wasi ruraypi llamkaq runakunataq aswan yanapasqa kanqaku, paykuna yachachiykunawan kallpachasqa kanqaku, riqsisqa, chaninchasqa ima.
- (p) pisi qullqiyuq runakunapaq yanapakuy kanqa, allpankupas papelniyuq kananpaq, wasinkupas tituluyuq kananpaq, chaywan hatun kamachikuy ukupi kawsanankupaq.
- (q) sapankumanta wasi rurakuqkunapaq yanapakuy kanqa, chaywan musuq wasita allinta sayarichinankupaqpas, tanta wasita allinchanankupaqpas.
Iskaychunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Hawa nacionkunawan yanapanakuspa rantinakuyninchikta mirachinapaq
Perú suyu imaymana rurasqanta hawa nacionkunawan rantinakuy aparikunanpaq, rimanakuyku, chaypaqmi llapallanchik Estaduwan, empresa privadawan kuska kallpanchananchik, chaymi, Perú suyu huk nacionkunawan allin rantinakuyman yaykunqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Tukuy kamachikuykunatapas, qullqi kamachikuykunatapas allintam takyachinqa.
- (ch) Qullqinchik wakin nacionkunapa qullqinwan kaq chaninman tikrakunanpaqmi kamachikamunqa.
- (h)Wakin nacionkunawan rantinakunapaqmi, arancel nisqa pisiyananta munan, mana chiqisqa kanantapas munallantaq, chayqa nacionkuna ukupi rimanakusqankuta chaninchaspa rurakunqa.
- (i) Maychus huk nacionkunaman imapas apaqkunapaq aypanankupaqhinalla impuesto pagananku kanqa, mayninpiqa kutichipunapaq kanqa.
- (k) Huk nacionkunawan rantinakunapaq llamkaykunata, ima ruraykunatapas allinyachina kanqa, aduana nisqapipas, hukkunapipas yanapayta tarinankupaq.
- (l) Huk nacionkunawan rantinakunapaq llamkaykunata, ima obraskunatapas hatarichina, allinyachina kanqa, empresa privada nisqata minkakunqa.
- (ll) Perú suyu ukupi lliw rantinakuyman yaykuqkunapaq yanapay kanqa.
- (m) Contrabando nisqa mana yaykumunanpaq, maypipas chuyalla rantinakuy kananpaq kamachiykunata apachikamunqa.
- (n) Huk nacionkunaman imanchistapas apaspa rantinakuy ruranapaq sasachakuykunata chinkachinqa.
- (ñ) Rantinakuy wasikunata, empresakunata ima aswan llapan Perú ukupi mirachinapaq, musuq rimanakuykuna kanqa; chaywanmi, rantinakunapaq ima rurasqanchikkuna yapakunqa.
- (p) Huk nacionkunapi rantinakuyman imapas apananchikpaq tukuy yanapakuy lluqsimunqa, allin allinllanta, akllasqallata apanankupaq; chaypaqqa taksapas, hatunpas empresakuna yanapakunqaku.
- (q) Hawa nacionkunawan allin rantinakuy ruranapaq, ima sasachakuykunatapas chuyanchanqa.
- (r) Empresa privadawan, Estaduwan kuskalla hawapi rantinakuyman purinankupaq tupachinqa; chaykuna ruranapaqmi huk umalliqta churanqa.
- (s) Huk nacionkunapi rantinakuyman apanankupaqmi taksa ruruchiqkunata huñunachinqa, chaypi kuskamanta llamkanankupaq.
- (chk) Llapa rantinakunamanta ima willakuytapas yachanapaq huk hatun willanata paqarichinqa.
- (t) Hawapi rantinakuyman rinapaq qawariqkunata allinta yanapakunankupaq kallpachanqa.
Iskaychunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Ayllupi tiyaqkuna allpa ruruchiqkuna ñawpaqman puririnanpaq
Ayllupi tiyaqkuna allpa ruruchiqkuna wiñachinapaqmi rimanakuyku, chaywanmi, chakrapi llamkayta, uywakuna uywayta, challwa uywayta, chakrapa ruruyninwan imaymana ruraqkunata yanapasaqku, chaywan pachamamanchikta mana kirispalla kawsananchikpaq, qullqita hapirinapaq, chaywan wakchakay pisiyachiyta munayku. Hatun Perú kamachiy nisqanhina Estaduqa qatipanqa, yanapanqa tukuy chakramanta lluqsiq kawsaykuna allin chaskisqa kananpaq, rantinakuy wasikuna mirananpaq, chayhina yuyaywan, atipanakuypihina llamkaspam huk nacionkunamanpas rurunchikkunata apayta atinchik, chaytaqmi ayllupi tiyaq runakuna ñawpaqman lluqsirinqaku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Chakrakunatapas, uywakunatapas, tukuy kawsaykunatapas aswantam mirachinqataq, chaninchanqataq, chayhina allin chaninchasqa kaspaqa hawa nacionkunaman apanapaqpas kanqa, hawamanta chayamuq kawsaykunamanta amachanqa.
- (ch) Chakrakuna qarpana yarqakunapas allin rurasqam kanqa; unupas, yakupas allin rakisqa kanqa, tarpuna allpakunapas allin wanuchasqa kanqa, kawsaykuna apanapaq ñankunapas allichasqa kanqa, mikuykunapas allin waqaychasqa kanqa. Chaypaq akchipas, karumanta waqyanakunapas, qayanakunapas ayllukunaman, llaqtakunaman chayanqa, chay ruraykunapaq yanapayta apachinqa.
- (h) Ayllupi tiyaq runakuna ñawpaqman puririnqaku, chayqa taksa llaqtakunapas wiñayta qallarinqaku, chay llaqtakunam aswan yanapayta Estadumanta tarinqaku, chaywantaq empresa privada nisqa yanapallanqataq runakunaman llamkanata quspa.
- (i) Chakra ruraykunapas, chakra rurukunamanta ruraq industria nisqakunapas musuq yachaykunata chaskispam aswan wiñarinqaku, muhukunamanta, yurakunamanta aswan yachanapaq taqwirispa, chaywan tecnica nisqa yachaykuna mastarichinqa.
- (k) Chakra ruray, chakra llamkay aswan chaninchasqa kananpaqmi kamachikuykuna lluqsimunqa Perú suyupi, llaqtankunapi, ayllunkunapi aparikunanpaq.
- (l) Chakra llamkaqkuna maymantapas tukuy yachaykuna, tukuy willakuykuna chaskinanpaq, huk hatun willanata paqarichinqa, chaywan paykuna ima munasqankuta allin qullqiman chayanankupaq akllarinqaku; hinallataq Perú suyupipas, llaqtakunapipas, ayllukunapipas maykamas kallpanku qun chayta qawarillanqakutaq.
Iskaychunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Estado chuya chuya allin llamkayta tarinanpaq
Estaduta qispichisaqku, allintataq, utqayllatataq imapas ruraqta, musuqchasqata, chuya chuya llamkaqta, nispa rimanakuyku; chaywan, llaqta runakunapas, derechunkupas allin chaninchasqa kananpaq; hinaspapas, rantinakuna wasita, estadumanta lluqsiq tukuy servicio nisqakunata ñawpaqman puririchisaqku. Chaymantapas, rimanakullaykutaq, llaqta runapa munasqanmanhina mañakusqanta huntachinanpaq estaduqa kallpachakunqa, llamkaykuna kamachinatapas minkarikuspa ruranqa; hinallataq kanqa chay llamkaykunata kuska qatipaspa qawarinapaq. Estadumanta imaymana yanapay chaskiqkuna allin kamachiqniyuq kanqa, allin qawasqa, allin amachasqa kanqa; chay qawaqkunapas kikinkumanta purinqaku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Estadumanta lluqsiq tukuy servicio nisqakunata allinta, utqayllata puririchinqa, chayraykun llapan runapaq aypanqa; chaykuna nisqanta sapa kutilla imayna rurasqanta qawarinqa.
- (ch) Estadupa llamkanakunanpi qullqi gasto ruranapaq kamachikuy kanqa, chaywanmi, qawarikunqa allin chuya gastasqa kananpaq, mañakusqankumanhina qullqi yaparikunanpaq .
- (i) Pipas, maypas ima llamkay churakunanta yachananpaq, hayka qullqi hapisqankumanta, imakunatas rantirqanku, imakunatas rantinqaku, chaykunapaqmi huk hatun willanata churachinqa; chayqa kanqa sapa suyukunapi, sapa llaqtakunapi, maymanchus Estadu chayan chaykunamanta riqsinankupaq.
- (k) Hayka qullqi gastasqankumanta riqsikunanpaqmi huk qatipayta churachinqa, chaywan llaqta runa Gobiernupa ima rurasqanta yachananpaq, chuya chuyata imatapas rurananpaq.
- (l) Estadu ima llamkaytapas llapan runaman aypachiyta atinan, manam partidunkunallamanchu tikrakunqa; chaypaqmi kamachikuykuna chuyanchakunqa.
- (ll) Kamachikuyninkunata allin qispinanpaq Estaduqa musuqmanta llamkanankunata churanqa; chaywan, llapallan maymanchus yanapaynin chayan chaykuna allinllanqa.
- (m) Estadumanta lluqsiq tukuy bienes y servicios nisqakunaman pisi qullqillawan aypananta munanqa.
- (n) Estadupaq allin llamkaqkunata, chuya yachayniyuqkunata, chiqap puriyniyuqkunata yupaychanqa, paykuna llamkayninkupi wiñanankupaq kallpachakunqa.
Iskaychunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Democracia ukupi yanapakunanpaq Fuerzas Armadas nisqata kallpanchanapaq
Fuerzas Armadas nisqata allin llamkayman churasaqku, hawka kawsaypi tiyayninchik takyachinapaq, Perú allpanchik allin qawasqa kananpaq; chaykunaqa rurakunqa Hatun Kamachinata, Derechus humanos nisqata yupaychaspa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Fuerzas Armadas nisqa wasita kikinchachinqa, mana pimanpas, mana maymanpas sayakuspa, chaypi llamkaqkunapas allin yachayniyuq kanqaku.
- (ch) Fuerzas Armadas democracia nisqa ukullapi allin qawasqa purinanpaq, yanapay kanqa.
- (h) Militarkunawan, llaqta runakunawan huk runahinalla kuska llamkanankupaq, kamachikuykuna kanqa.
- (i) Fuerzas Armadas nisqa musuqyachisqa, utqaylla allin imatapas ruraq kananpaq, yanapakuy kanqa; chayqa rurakunqa llaqta runapa munasqanmanhina, sumaq kawsay yuyaywan rurakunqa.
- (k) Organización de las Naciones Unidas nisqapa kamachikuyninmanhina, Fuerzas Armadas nisqapa yanapayninta Tiqsi muyuman, suyukunaman ima purichinqa hawka kawsayta maskanapaq.
- (l) Fuerzas Armadas nisqa Estadupa mañakusqanta, ima llamkaynintapas allinta ruranankupaq tukuy imata kamachinqa.
- (ll) Leykunapa kamachikusqanmanhina chuya chuya imatapas rantinankupaq, ima ruray yachasqankutapas qatunankupaq kamachiykunata churachinqa.
- (m) Fuerzas Armadaspi llamkaqkuna llaqta runahina akllanakuy kaptin votananpaq kamachikunqa.
Iskaychunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Chuya chuyapi llamkay kananpaq, mana qilli ruraymanta qullqi hamunanpaq, llapallan runakuna impuesto qunanpaq
Tukuy imaymanamanta contrabando chinkananpaq, rimanakuyku. Llaqtakuna ukupi, Estadu nisqa ukupi, llapan llaqtarunakunapa yanapayninwan allinlla tiyakunapaq. Allin yuyaywan, chuyay yachaywan kawsayta kallpachasaqku; chaywan, runamasinchikwan yanapanakuspa hawka kawsayta tikachinapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a)Llaqta runakuna allin yuyaywan, allin sunquwan ima rurayninkuta huntachinankupaq kallpachanqa.
- (ch) Estadupaq llamkaq runakuna chuya chuyapi allin llamkayta ruranankupaq, kamachiykuna kanqa; chaypaq, llaqta runata minkarikunqa ima rurachisqanta kallpachananpaq, qawarinanpaq.
- (h) Runakuna umalliq kasqankurayku mana ima munasqanku ruranankupaq, ama pitapas saruchanankupaq, chayhina runakunapaq manaña panpachay kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
- (i) Llapan runakunapa yuyaychakusqankuta, ima munasqankuta Estaduman chayachinankupaq, chuya chuya llamkayta, hawka kawsayta purichinqa ñawpaqman.
- (k) Droga apaqkuna, contrabando apaqkuna, yuraq kunkayuq runakuna chay mana allin kawsaq runakuwan yanapanakuspa llamkaq manaña kananpaq, hawka kawsayta ama waqllichanapaq, mana qinri qullqi kananpaq, llapan runa impuestuta pagananpaq, kamachikuykuna kanqa.
- (l) ama imapas huk runakunapa munayninmanhinalla rurasqa kananpaq qatipanqa Estadupaq llamkaqkunata
Iskaychunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Droga nisqa chinkananpaq
Droga nisqakuna manaña kananpaqmi tukuy imaymanata rurasaqku, runakunapa sunqun munasqanta qawarispa, allin yachaykunata tanqarispa, qullqitapas, rantikuykunatapas, hampiykunatapas qawarispa. Chaymantapas rimanakullaykutaq, chay kuka tarpuqkuna huk tarpuykunata wiñachinankupaq Estadumanta yanapay kananpaq, chaywan paykunapas allin qullqita hapispa allin kawsayman puririnankupaq; hinallataq pakallapi droga apaqkuna, rantiqkuna ima chinkananpaq imaymana kamachiykuna lluqsimunqa. Droga millay kasqanta lliw runakunaman riqsichinapaq willakuykunata mastarichisaqku. May llaqtakunachus chay droga nisqa apaqkunapa chawpinpi tarikunku, paykunapaqmi aswan yanapay kanqa; hinallataq drogallawan kawsaq runakunapas yanapayta churasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Pakallapi droga ruraqkuna, apaqkuna, rantiqkuna ima chinkanankupaqmi kamachikuykuna kanqa, chaykunaqa rurakunqa, chuya yuyaypi, musuq kawsaykunata qawarispa; chaypaqqa, allin yachaykunata pataman uqarinqa, ayllu wasikunapa yanapayninwan.
- (ch) Chay drogawan llamkaq, narcotráfico nisqapi puriqkunata, organizacionninkunata imam lliwta chinkachinqa.
- (h) Drogapi puriq runakuna manaña kananpaq; hinallataq, hampina wasikunapi droga hampikuna chinkananpaq kamachikunqa.
- (i) Droga nisqapaq kuka tarpuqkuna, huk kawsaykuna tarpuyman rinankupaq yanapay kanqa, chaywan aswan chuya qullqiwan llamkanqaku; chaypaqmi, hatun ñankunata kichachinqa mana sasachakuywan kawsayninkunata hatun llaqtakunaman, qatuna wasi nisqaman chayachinanpaq.
- (k) Maypichus hatun rimaykuna karan hawa nacionkunawan kay drogakuna chinkachinapaq, chaykuna chaninchakuspa chiqaqman churakunqa; hinallataq, kuka tarpuq nacionkunawan, droga rantiq nacionkunawan kuska huk llamkayllata kallpachanqa.
- (l) Maypichus chakrakuna, allpakuna, chay kukawan tarpusqa, huk qurakunawanpas wakchayasqa kan, chaykunata yapamanta qapaqyachinqa musuq tarpuykuna wiñarinanpaq.
- (ll) Pakallapi droga apaqkuna chinkachinapaq, Estadupi llamkaq runakuna mana qullqirayku makinku pakichikunankupaq, kamachiykuna churakunqa.
- (m) Chay drogawan kirisqa llaqtakunapi ecoturismo nisqata llamkachinqa, chaypi tiyaqkunapa yanapayninwan.
- (n) Mana Hatun Kamachinapa riqsisqallan droga apaqkunapaq wanachiykunata churachinqa.
Iskaychunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Perumanta Hatun Kamachinanwan, Derechunchikta qawarispa purinapaq, justicia llapanman chayananpaq, Poder Judicial sapanmanta kikinchasqa kananpaq
Llapallan runaman Justicia chayananta munayku. Hawka kawsanapaq, mana piqpa aysakachasqan poder judicial purinanpaq, kikinmanta qullqintapas hapispa llamkananpaq; chaymantapas makipurapi ñawpa runakunapa yachachiwasqanchik justiciawan llamkanankupaq. Chaynallataq, Hatun Kamachina ukupi kaq Derechunchikkuna, Tratados Internacionales ukupi kaqkunapas riqsisqa kananpaq, runakunapa rurayninpas munasqanmanhina rurakunanpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Poder Judicial mana piqpa aysakachasqan purinanpaq, kikinmanta qullqintapas hapispa llamkananpaq kallpachayta qusayku; kikillantaq kanqa, Ministerio Público nisqa, Concejo Nacional de Magistratura nisqa, Tribunal Constitucional nisqapas purinankupaq. Chayqa rurakunqa Estadupa musuq rurayninkuna ukupi, sapa suyukunawan, llaqtakunawan kuska.
- (ch) Auturidadkuna, Poder Judicial kamachiqkunata chuya chuya akllanakuypi churakunqaku, chay runakuna chaninchasqa kananpaq musuq yachaykunawan kallpachasqa kanqaku.
- (h) Llaqta runamanta, ayllu runamanta lluqsiq justiciatawan chaninchanqa, ichaqa, Poder Judicialpa kamachikusqan justiciatawan kuskancharisqa purinanpaq, chayllan allin rimanakuyman chayasun; chaypaqmi, huk kamachikuykuna lluqsimunqa.
- (i)Juez de Paz nisqa auturidadkuna akllanakuypi churasqa kanqaku, ima ruraypas qawasqa, kallpachasqa kanqa.
- (k) Mana awqanakuypi kawsanapaq, manaña sapa kuti ñakariypi tarikunapaq rimanakuykunata kallpachanqa.
- (l) Hatun kamachinapa kamachiynin riqsisqa kananpaq, tukuy imata kamachinqa, Derechus Humanos nisqa yupaychasqa kananpaq kallpachallanqataq, mana kamachisqanmanhina puriqkunapaqtaq hasutayta churachinqa.
- (ll) Allin llamkay Poder Judicial ruranan qawasqa kananpaq kamachikuykuna kanqa, Derechus Humanos chaninchasqa kananpaq, mana allin ruraqkunatas chinkachinqa llaqta runawan, institucionkunawan kuska.
- (m) Llapan llaqtakunapi Defensoría del Pueblo kananpaq, allinta llamkaspa purinanpaq kamachikunqa.
- (n) Maykunapichus Poder Judicial llamkachkanku chayta qawaqkuna kananpaq kallpanchanqa.
Iskaychunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta[edit]
Llapan runakuna imamantapas willasqa kananpaq, ima rimayninpas, qillqayninpas uyarisqa kananpaq
Runakunapa derechunku allin yupaychasqa kananpaq, tukuy runa willay mañakuspa chaskispa kanankupaq, hinallataq, Gobiernu ima rurasqantapas chuya chuyata, ama llullakuspa willakunanpaq, rimanakuyku. Chaymantapas rimanakullaykutaq, pipas mana manchakuspa, mana pakakuspa imatapas rimananpaq, llapan runakuna ima willakuytapas allinta, chiqanta, chaskinankupaq. Nillaykutaq, yuyaypi qispisqa prensa nisqa kananpaq, hinallataq, tukuy willakuqkuna paqarichiq astawan mastarikunanta, imaymana willakuykunata runaman riqsichispa kananpaq.
Ima willaymantapas yachay, ima yuyasqanchik haykaqpas munaspa rimasqa chiqan kananpaq Estaduqa:
- (a) Gobiernupa ima rurasqantapas, gastukuna rurasqanmantapas, kikinta chuyata, mana imatapas pakaspa willakunankupaq kamachikamunqa.
- (ch) Pipas mana manchakuspa, mana pakakuspa imatapas rimay kanantaqa amachakunqam; chaypaq mana yanapaq kamachikuykunata, chiqap willakuy pantachiqkunata ima chinkachipunqa.
- (h) Chuya chuya ruraykunapim Estadupa willakuyninkunataqa pimanpas riqsichinqa.
- (i) Estadupa rurayninkuna, willakuyninkuna riqsiy munaqpaqqa manam sasachu kanqa, pisi qullqillawan imatapas utqaylla chaskinqaku, munaspaqa, medios electrónicos (computadora nisqapin) tarinqaku.
- (k) Estadupa rurayninkuna willakuyman chayayqa Derechunchikmi, ichaqa chay willakuyta mana waqllichispalla apananchik, Seguridad Nacional nisqa mana urmananpaq, Perú allpanchik allin qawasqa kananpaq.
- (l) Estadupa willakuynin chaskinapaq, ima rurasqanpas riqsisqa, willasqa kananpaq, hukllachasqa kamachikuykuna kanqa.
- (ll) Sapa akllanakuy kaptin, Partido Político nisqakuna atipanakuypi, llallinakuypi, yaykunankupaq, kamachikunqa; sapakamapas ima kasqanta yachananpaq, chay willay kamayuqkuna, Medios Masivos nisqamanta ima tapukuytapas chaskinankupaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (m) Willakuy ruraqkunapaq imamantapas manam kutipakuypas, piñachiypas kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
- (n) Llapan qillqaspaña, rimaspaña willakuqkunapaq kikinkumanta allin llamkay ruranankupaq yanapakuyta churanqa, chaypaq, llapallan runakunata, institucionkunata, imamantapas willasqa kanankupaq derechunku amachasqa kananpaq, minkakullanqataq.
- (ñ) Periodistakuna, willay riqsichiypi llamkaqkuna, mana pita manchakuspa imatapas willanankupaq, kamachikuykunata churachinqa; chaynallataq, willay kamaq empresakunapas allin chuya willakuy qispichinankupaq, kamachikuy kallanqataq.
- (p) Pikunachus, mana kasqan rimaqkunapaq, runakunapa sunqun kirichiqkunapaq, honran tupaqkunanpaq, paykunataqa manam riqsipanqachu, aswanmi chinkanankupaq musuq kamachiykuna lluqsimunqa.


c: text/html

text:
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ñawpaqmantan kay willakuy kan. Ñawpa watas tawa wawqikuna kasqaku, paykunaqa: Ayar Kachi, Ayar Uchu, Ayar Awqa, Ayar Manku nisqa kasqaku. Sapanka wawqikunas kaq warmillayuqtaq kasqaku, paykunaqa: Mama Waku, Mama Kuru, Mama Rawk’a, Mama Uqllu nisqa sutiyuq kasqaku.
Hukninkaq, Ayar Kachi sutiyuq wayqinkus, aswan kallpasapa runa kasqa, huk warak'allawansi urqukunata thuñichiq. Chayta rikuspas wawqinkuna chiqnikusqaku, mana rikuytapas atiqchu kasqaku.
Huk p'unchawsi wakin wawqinkuna, Ayar Kachitaqa mach'aypi wichq'arqapunku. Chayta ruraspas kimsantin wawqikunaqa ripuqku. Wanakawrimansi chayasqaku. Chaypis huk k'uychi rikhurisqa.
Ayar Uchu wawqis ñawparqusqa, chayllapis huk hatun wak’a rumiman tukurqapusqa. Chaypitaqsi Ayar Mankuta nisqa "Sutiykita Manku Qhapaqman t'ikray" nispa.
Iskaynin wawqikuna, tawa warmintin ripusqaku, chaysi Qusquman chayarqusqaku. Ayar Awqas ñawparqusqa, wakin qhawachkaptinsi, paypas huk rumiman tukurqapullasqataq.
Sapallansi Manku Qhapaqqa tawa warmintin qipasqa. Mama Wakus aswan mana manchakuq, allin amachakuq kasqa.
Qusquman chayarquptinkus Manku Qhapaq quri tawnata allpapi chinkaykachisqa. Chaypi tiyaq runapas Mama Wakuta rikuspas manchakuymanta ayqikusqaku. Chaypis Qusquta kamarqanku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dinusawru (Dinosauria, grigu simimanta: Aeιvόσaupoς [Deinósavros] "manchay qaraywa") nisqakunaqa ñawpa-ñawpa pacha kawsaq kasqa uywakunas karqan, suchuqkunas, runap kayninmanta ancha aswan ñawpaqsi.
Lliwmanta aswan dinusawrukunaqa hatunkaraysi karqan, hukkunataq aswan uchuyllas, lliwmanta aswan uchuytaq wallpa hinas.
Huk Dinusawrukunaqa - ahinataq Triceratops, Brachiosaurus - yura mikhuqsi karqan, hukkunataq - ahinataq Tyrannosaurus rex - aycha mikhuqsi.
Dinusawrukunataqa tullunkunamantallam riqsinchik. Chayraykum manam riqsinchikchu, ima hinachus qaran, ukhu yawrinkuna karqan. Gideon Mantell sutiyuq kawsay yachaqpa warminsi Mary Ann Mantell 1825 huk dinusawrup kiruntas tarirqan Inlatirrapi. Qusanqa Iguanodon nispa sutincharqan. Richard Owen sutiyuq yachaqtaq chay ñawra wañusqaña uywakunata "wañusqa rikch'aqkunam" nispa Dinosauria sutincharqan.
Hawa t'inkikunaEditar
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Dinusawru


text:
Kristiyanu iñiy
Kristiyanu iñiy nisqaqa Jesu Kristu qispichiq kaymanta iñiymi.
Kristiyanu iñiymantaqa Dyuspa Simin Qillqam willakun.
Yuyarina
Tiksinkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kristiyanu iñiykama Jesusqa Dyuspa Churinmi. Huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Dyusqa Israel llaqtanwan Sinai urqupi Moysesman Chunkantin Kamachiykunatam qillqachispa Ñawpa Rimanakuytam kamachirqan. Jesustaq Urqupi Kamiykuypiqa musuq kamachiykunatam kamarqan. Qhipaq Sinapiqa rakinakuspa Kruspi kurkunta yawarnintapas quspa Musuq Rimanakuyta kamachirqan iñiqninkunata huchankunamanta qispichinapaq, wiñay kawsanankupaq. Wañuymanta sayarispa wañuytam atiparqan. Pisilla chaymanta hanaq pachaman rirqan. Chaymanta pacha Dyuspa pañanpi tiyachkan. Hamunqa kay pachaman runakunata taripanapaq.
Apustulu Pawlu kristiyanu iñiytaqa mana hudyu kaq llaqtakunaman yachachirqan. Payqa hinapas wañuchisqa karqan.
Kristiyanukunaqa tiksi sut'iyachiyninkunataqa Iñini mañaypi rimaykunku.
Yayayku nisqa, Iwanhilista Matiyukama Jesuspa kamachisqan mañayqa ancha chaninchasqam.
Ima hinam kawsanku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kristiyanukunaqa huk runakunatam katisismunisqa qillqawan kristiyanu iñiymantam yachachinku, Jesusqa hanaq pachaman rina kaspa lliw iñiqninkunata chay yachachiyta kamachirqaptinmi.
Kristiyanu tukuspa, runaqa bawtisakun huchankunamanta qhispichikunapaq. Jesu Kristumanta yuyanapaq, huchanmanta qhispikunapaqpas Siñurpa Sinantam mikhun.
Lliwmanta aswan chaninchasqa kristiyanu phistakunaqa kaymi:
- Nawidad: Jesuspa paqarisqan
- Paskwa: Jesuspa sayarisqan
- Pintikustis: Ch'uya Ispiritup runakunaman mast'arikusqan
Paskwapqa ñawpaqnin tawa chunka p'unchawkuna mallaspa sasinku Jesuspa muchusqanta yuyanapaq. Paskwap qanchistaq ñawpaqnin p'unchawkunaqa Simana Santa nikun. Chay pachaqa Jesuspa muchasqanta Yerusalempi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyaykunku.
Wiñay kawsaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Jesuspa hanaq pachaman risqanmantapachaqa kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka kristiyanu inlisyakunam:
- Katulika inlisya
- Ortodoksa inlisya
- Protestantismu: Martin Luther-pa, huk rifurmatur nisqa runakunap kamasqan
Abya Yalapi kristiyanu iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "katuliku, kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap Tawantinsuyu iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.
Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptin, hukkunataq protestantu inlisyakunapi iñiqkunapas kanku. Chaywanpas, achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.
Hawa T'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Runasimipi Kristiyanu Mañaykuna
- Jesuitas del Perú. 1. Runasimipi Genesis, 45 Kb. 2. Runasimipi Katisismu, 58 Kb.
- HCJB - Cunan Cristo Jesus bendician - Afirmacion Doctrinal: Tucui Diospaj huahuacunami yachana canchi ...
- Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)


text:
Wawa
Wawa nisqaqa uchuyllaraq runam. Warmim mama tukuspa wawantaqa wachakun. Taytanpa Mamanpapas wawata uywananmi. Tawamanta astawan watayuq, ichataq manaraq sayaq runaqa wamram.
Manaraq huk watayuq wawakunataqa pallpa ninchikmi.
Yuyarina
Wawa, wamra kaypa mit'ankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wawa (manaraq tawa watayuq runa)
- Llullu wawa, uchuy wawacha (manaraq huk watayuq runa)
- Pallpa (manaraq suqta killayuq runa): ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, qhulla wawa, uña wawa
- Kaywan tukukun: qhawariy, asiriy, mikhuriy, upyariy
- Lat'aqcha, lat'aq wawa (1-2 watayuq)
- Kaywan tukukun: rimariy, lat'ariy, sayarikuy, puririy
- Qispisqa wawa, yuyaychasapa, yuyaychayuq (2-3 watayuq)
- Kaywan tukukun: anukay, p'achallikuy
Wamra (4-18 watayuq runa: warma [AYA]; irqi [QUS], hirq'i [BUL], walash/wamla [WAN])
- Wamracha (irqicha) (4-6 watayuq)
- Kaywan tukukun: rutuy, wasipi yanapay, sullkakunata qhaway, uywakunata qhaway, sapalla qhawakuspa maymanpas puriy, yachay wasipi yacharikuy
- P'asña (7-13 watayuq warmicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Maqt'a (7-13 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Miska p'asña (14-17 watayuq warmicha)
- Llamk'aq maqt'a (14-17 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: yapuriy (t'akllawan, yuntawan), waylluriy
18 wata ñiqniyuq kaspa sayaq runam tukukun.
Waman Pumap nisqankama mit'ankuna (16 kaq pachakwatapi)[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa (0-1 watayuq; ñuñuqraq wawa)
- Llullu wawa, kirawpi kaq wawa (1-5 killayuq; ñaqha yurimusqa, ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, kirawpi kaq wawa)
- Lluq'aq wawa, lluq'aq wamra (1-2 watayuq; lluq'aq wawa, mamanpa qhawasqan)
- Wamra (1-9 watayuq)
- Llullu wamra (1-5 watayuq pukllaq, muyuriyninta k'uskiykuqña wawa)
- Pukllakuq wamra (5-9 watayuq; pukllaq, allikayakuq, mama taytata yanapaq, sullkakunata qhawaq, wasipi yanapaq, [p'asñacha:] aqha ruraysiq)
- Pawaw pallaq (9-12 watayuq p'asñacha: t'ikakunata pallaykuq, hawapi wasipipas yanapaq, iñaka ñust'akunapaq awaq yanuysiqpas)
- Tuqllakuq wamra (9-12 watayuq maqt'acha: pisquchata chakuq, llamk'ata yachariq, michiq, yamt'ata ichhutapas pallaykuq, puchkaq, mama taytap huk kuraqpapas nisqanta ruraq)
- Qhuru taski, rutusqa taski (12-18 watayuq p'asña: mama taytata yanapaq, iñaka ñust'ap mink'asqan kaq, puchkaq, yanuq, michiq, hukkunapi mink'aq
- Maqt'a (12-18 watayuq maqt'a: michiq, chakuq, tarpuysiq, kurakap mink'asqan kaq)
- Chunka pusaqniyuq wata ñiqniyuq kaspa sayaq runa tukukun.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Yachaq masiy. Qusqu - Qullaw Qhichwa (Liwru online pdf)


text:
Kinraysuyu
Kinraysuyu (función) nisqaqa iskay yupay tantachisqapura apanakuymi, huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuq.
Kay hinam kinraysuyup minuywantam qillqanchik:
Kinraysuyuqa kay iskaynintin phatantam hunt'an:
- Kay: Tukuy X-pa nipankunaqa Y-pa napankunawanmi apanakun, chayqa nin,
- Sut'i nipapurachi: X-pa llapan nipanqa Y-pa hukllalla nipanwanmi apanakun, chayqa nin, sichus
Llapa apanakuyqa, nipayuq, chaywan huk (hukllalla) apanakuq nipayuq, nisqam (kinraysuyu paqtachani), nisqa ranti.


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk, sutipaq runaqa (* 19 ñiqin aymuray killapi 1881 watapi paqarisqa Selanik llaqtapi - 10 ñiqin aymuray killapi 1939 watapi wañusqa Istanbul llaqtapi). Turkiya pulitiku wan Umalliq.
1923 watamanta 1938 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Ali Rıza Efendi; Mama: Zübeyde Hanım
Ñawpaq warmi: Latife Usakligil
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mustafa Kemal Atatürk.
- Biografía y reformas (inlish simipi)
- La vida de Atatürk (inlish simipi)


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Quechua del Huallaga
Babel törripa willapan
- Chay wichanga llapan runacunapis juc casta rimayllatami parlaran.
- Inti yagamunan cajpita aywacur Sinar jutiyoj pampata tariran. Chaura chay pampallachöna tiyacaycäriran.
- Tiyarcaycashancho shuntacarcur juc junaj llapan parlacuran: "Llapanchi ladrilluta rurashun. Nircur cuwashun" nir. Ladrillutaga ruraran rumipa ruquin cananpämi. Chay ladrillucunatanami breyallanpawan pergaran.
- Chaypita llapan parlacur ninacuran: "Jatun marcata rurashun. Chaychöna juc törrita rurashun syëlucama chayajta. Chaynöpami rejsisha cashun. Chaura cay pachachöga noganchi manami intëruman mashtacäshunnachu".
- Ichanga TAYTA DIOS urämuran runacuna arurcaycashan siudätawan törrita ricaj.
- Chaymi yarpachacur TAYTA DIOS niran: "Paycunaga carcaycan juc marcallami. Juc castallatami parlarcaycanpis. Chay arurcaycashanga gallaycunallanmi canpis. Imatapis munashantaga rurarengachari.
- Chaymi paycuna cajman urarcur rimashancunata achca castaman ticrachishun quiquin-ppura mana tantiyachinacunanpaj."
- Chayno nirmi TAYTA DIOSGA llapan runacunata cay pacha intëruman mashtacächiran. Chaynöpami arurcaycashan marcatapis cachaycäriran.
- TAYTA DIOSGA cay pachacho runacuna rimashanta ticrachiran achca casta rimayman. Mana tantiyachinacurnami runacunaga raquicarcur-raquicarcur intëru mundupa aywacuran. Chaypitami chay marcapa jutinta churaparan "Babel" nir.
Source: Tayta Diosninchi Isquirbichishan. Biblia en Quechua del Huallaga,
Huánuco (Pillcu Quechua). Sociedad Bíblica Peruana, 2010.
Contributed by Wolfgang Kuhl
Information about Quechua del Huallaga
http://www.ethnologue.com/language/qub
Tower of Babel in Quechuan Languages
Ayacucho Quechua,
Cusco Quechua,
Kichwa,
Quechua del Huallaga,
South Bolivian Quechua
Other Tower of Babel translations
By language |
By language family


text:
Ali Abdullah Saleh
Ali Abdullah Saleh علي عبد الله صالح sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1942 watapi paqarisqa Bayt al-Ahmar llaqtapi - ) Yaman mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitiku wan Umalliq.
1990 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Yamanpa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi:
Churinkuna: ()
Yachaywasi: .
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ali Abdullah Saleh.


text:
Griguryanu kalindaryu
Griguryanu kalindaryu nisqaqa 1582 watapi Griguryu XIII sutiyuq Tayta Papap kamarichisqan kalindaryum. Kunan pachaqa Tiksimuyuntinpi yaqa tukuy mama llaqtakunapim walichkan.
Griguryanu kalindaryukamaqa wata chunka iskayniyuq killayuqmi. Chhasku wataqa kimsa pachak suqta chunka pichqayuq (365) p'unchawniyuqmi, wakllanwatataq kimsa pachak suqta chunka suqtayuq (366) p'unchawniyuqmi. Hulyanu kalindaryupi hinaqa, llapa tawa kaq, tawawan rakinalla wataqa wakllanwatam, ichataq wakin kaqniyuq:
- Tawa pachakwan p'akinalla watakunaqa wakllanwatam, wakin pachakwan p'akinalla watakunataq manam wakllanwatachu.
Hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupipas wakllanwatakuna kaymi:
- 1904, 1908, 1912, 1916, 1920, ...
Hinallataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakuna kaymi:
- 1600, 2000, 2400, 2800, 3200, ...
Manataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakunachu kay watakuna:
- 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500, ...


text:
Yanapa:Qillqata llamk'apuy
P'anqata hukchanaykipaq, p'anqap umanpi kaq "Qillqay" ñit'inata ñit'iy.
Llamk'ana wintanapi kaq qillqakunata munaspaqa hukchay. Qillqayniykikunata yapay.
Llamk'ayniykita tukuspaqa, "Ñawpaqta qhawallay" ñit'iy rurasqayki hukchasqakunap rikch'ayninta rikunaykipaq. Mana allin kaptinqa, musuq llamk'ana wintanapi hukchay. Allin kaptinqa, "P'anqata waqaychay" ñit'iy. Kunan waqaychasqa hukchasqa p'anqata rikunki.
Llamk'apusqakunayuq wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wikipidiyata llamk'apuq runa (ruraq nisqa) manaraq ruraqpa sutinta quspa yaykamurqaspaqa, antañiqiqninpa IP huchhanmi llamk'apusqan p'anqap hukchay hallch'ayninpi waqaychasqa kanqa. Yaykurqaspaqa, ruraqpa sutinmi nisqa hukchay hallch'aypi rikuna kanqa.


text:
Werner Faymann
Werner Faymann ( * 4 ñiqin aymuray killapi 1960 watapi paqarisqa Wien llaqtapi - ). Awstiriya mama llaqta taripay amachaq, pulitiku wan Kansillir.
2 ñiqin qhapaq raymi killapi 2008 watamanta ñawpaq kuti Awstiriyapa Kansillirnin karqan.
Tayta: Werner Faymann; Mama:
Ñawpaq warmi: Martina Ludwig-Faymann
Churinkuna: 2
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Werner Faymann.


text:
Thorbjørn Jagland
Thorbjørn Jagland ( * 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1950 watapi paqarisqa Molde llaqtapi - ). Nurwiga mama llaqta pulitiku wan Uma kamayuq.
25 ñiqin kantaray killapi 1996 watamanta 17 ñiqin kantaray killapi 1997 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
10 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta 1 ñiqin kantaray killapi 2009 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Rimana huñunakuy Umalliqnin karqan.
Tayta: Helge Th. Jagland; Mama: Ingrid Bjerknes.
Ñawpaq warmi: Hanna Grotjord
Churinkuna: 2; Anders (*1978) wan Henrik (*1986).
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Thorbjørn Jagland.


text:
Thykaq:Julia Contreras
Yakuchaq ñaupañeqe
Ruwaku chanincha qellqa tijtu atichikun paqarkitita k’askachispa wamanikunapiwan kuyusmanqokunawan ima, runawakipiwan imaymana waqkuna paqarkitimanta ruwaspa ñaupachinapaq kuskamanta wiqch’unapaq t’aqayaykunata misti chiqnikunata Paqar kiti Argentinapi.
K’askachiy, t’iqtupiwan chaninchay ruwaki sayarichisqata imachus ruwanamanta ima puriqnichiypi kamaypawakuna yachaqayachinawan; pawachaku wakichisqa yuyal churasqa mant’a tiqsiypakuna pawachaku ch’ipakuna runa wakimanta.
Kuyukuna
- Pawachakuy tukuyninmanta watupasqa imaynachus wakichi kay junt’achi saqtaychapi.
- Jaywana ruk’awikunata yatanaqpakunata allwiyakunata, wakichiqkuna kamayukuna, chayachinku tukuy imata mirananpaq, paqarnillanpi neqa t’aqayaypi.
- Puraqnachiypi jap’iyninman ñaupaqman apanapaq tantachiypi runa wakikunaq pawaypawakunapi qellqatiqtu ajllakupiwan.
- Junín kaqllamanta qhawasqa jinaqa kallpachaku kawaypawakuna k’askaypi, jina t’aqayamanta, ñaupayman apanku qellqatiqtuta.
- Allin ruwayta apakunanpaq qellqatiqtukuna ajllakuna wakichikupi wakinkuna tiqsiyqellqa t’ojpankunapi.
- Chaninchana ruwasqamanta apasta qellqatijtumanta tupuna ch’antuchinta mat’iykunapaq allin kananpaq.
- Chaninchana runawakipi kasqanta, qhawapa ruwaqapi apasta kasqanta qellqatijtukunata.
- Pawaynichina wamayrakunata paykunallataq atinankupaq chayachinata runawakiman tijsiyqellqakunaman yachachijkunaqninmanta, wamanikunaq wakichiyninmanta sinch’i wakichikupi ruwapi ruwaqkuna, apyninpi kaqtin manari atipanaku ajllakupiwan kuyukuynin.
- Wakichipi tanqachina yachachinapi mirachiyta, willapaypi wakichispa chaninchata ashkhanchay runawaki qhapchinkanpi,puraqmanta kausaypi imaymanakunaqpata chinkachiy kananpaq kuyuku t’aqayaq, misti chijniku lakakuna.
- Ch’uwinyana uq chaupin kichasqa kunana qellqa aylluwakiman willaypi rak’iynapaq willama tukuyninpi neqa t’aqayaq tijsimuyuq, paqarkitiq wamaninpiwan.
Kanchar masiq
- Qellqa tijtu paqarkitiq wakin,: Sut’in kikinchasqaman qhari warmikuna pura.
- Qellqa tijtu kullakaynin yachachiqkunaqpa wakichiypi ama t’aqakuna yachachiqeq k’apllujunt’ayninman.
Kanchar tijsi qhapchinkaq
- Qellqatijtu Judiaq Ayllun.
- Qellqatijtu Arabe Musulmanpa Ayllun
- Qellqatijtu Armeniaq Ayllun.
- Qellqatijtu Mitmarikunaq, Runakunaq Allawkan AMA t’aqakuyman.
- Qellqatijtu Afrosanayninmanta neqa t’aqaya misti chijniku lakamantawan.
- Qellqatijtu Yuriqe Ayllukunaq
Kanchar Tañí
- Qellqatijtu VIH.(SIDA).
- Qellqatijtu Thañi yuyaychaypa mana t’aqayapaq.
Kanchar Yachachiqeqpa
- Qellqatijtu Ñaupachi ashkhanchasqa yachaqayapi
- Qellqatijtu llallikakunaq ch’ipan ama kamachikuqkunaqpa.
- Qellqatijtu Runakunaq allawkan qhespiman amachasqa qhespimanta qhespichaykuna.
- Qellqatijtu Mark’a kay, llajtakamay runakunaq allawkan.
Kanchar wakichakuyniyoq
- Qellqatijtu runakunaq Mana uyariyniyoq
Wajkunaq qellqatijtu q’allupakuna
- Qellqatijtu ñawraq k¡ayllu.
- Qellqatijtu Machukuna Kurajkuna.


text:
Christian Michelsen
Peter Christian Hersleb Kjerschow Michelsen ( * 11 ñiqin pawqar waray killapi 1905 watapi paqarisqa Bergen llaqtapi - 29 ñiqin inti raymi killapi 1925 watapi wañusqa Fjøsanger llaqtapi), huk Nurwiga mama llaqtap taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
11 ñiqin pawqar waray killapi 1905 watamanta 28 ñiqin kantaray killapi 1907 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi:
Churinkuna:
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Christian Michelsen.


text:
Yumay
Yumay nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.
Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun.
Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.
Runa hinam uywakunapas yumanakunku.
Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.


text:
Frank Sinatra
Frank Albert Sinatra, La Voz, sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin qhapaq raymi killapi 1915 watapi paqarisqa Hoboken llaqtapi, New Jersey suyupi - † 14 ñiqin aymuray killapi 1998 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi, California suyupi) huk takiqsi karqan, takichaq, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Wawa: Nancy, Frank, Tina
Pilikulakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Frank Sinatra.
- imdb =0000069 Frank Sinatra


text:
Allin kawsay
Allin kawsay icha Sumaq kawsay (kichwapi Alli kawsay, Sumak kawsay; aymara simipi Suma Qamaña) nisqaqa dyuswan, kikinwan, runa masikunawanpas allin apanakuspa samisapa kawsaymi.
Iñiq runap dyuspa, dyus kaykunap kamasqankama kawsananmi allinta kawsananpaq.
Kristiyanu iñiypi chay allin kawsayqa niyta munan, runaqa Dyuswan allin apanakunmi, chaywan Dyuspa saminchasqam. Manaña dyuswan apanakuspaqa huchallikunmi. Dyusllam chay allin kawsayta quyta atin, huchakunata pampachaspa.
Runapura allin kawsayqa thakmi, mana maqanakuspa kawsay, huk runakunata yanapaymi, ayninakuymi, kawsay pachata mana waqllispa chaninchaymi.


text:
Ruray rimana
Ruray rimana, Simichaq, Rimachiq icha Imachiq nisqaqa (kastilla simipi: verbo), ima rurasqatapas, ruraytapas, ruranatapas sut'ichaq rima layam.
Huk rimaykunapiqa - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi - tukuy ruray rimanaqa huklla kamachinallakamam rimanachakunku. Huk rimaykunapitaq - ahinataq kastilla simipi - manam kamachinallakamachu rimanachakunku.
Ruray rimanachay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Conjugación)
Ruway simikunaman qatiq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Sufijos verbales)
Los sufijos se puede utilizar en cualquier verbo para que la expresión sea coherente:
Ruwaykunaq pachan[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(Tiempo de los verbos)


text:
Allpa llamk'ay
Allpa llamk'ay nisqaqa runap yurata uywatapas kamachiynin. Chay kamachiyninwanqa runap manañam chakunan, sallqa yurakunata pallanan chayllachu atin. Allpa llamk'ayqa iskaynintin kuraq llamk'aymi:
- Chakra kamay nisqapi chakranchikkunapi chakra yurakunatam yapunchik, tarpunchik, aymuranchik, chay yurakuna puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.
- Michiypitaq uywanchikkunatam wayllakunapi, q'achuwan michinchik.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Allpa llamk'ay.
- La agricultura andina


text:
Sirk'a llika
Sirk'a llika nisqaqa kurkupi yawarta muyurichinapaq sirk'akunap llikanmi.
Chawpi ukhu yawrinqa sunqum. Sunquqa yawarta sirk'akunantam tanqan. Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am (arteria), sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am (vena). Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam (capilares).
Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.
Runapiqa, hinallataq ñuñuqkunapi, pisqukunapipas sunqumanta yana yawar surq'an tawna sirk'antam surq'anman purin. Surq'anpi chimlasayta lluqsichispa muksichaqtam chaskin. Chay pukayasqa yawarqa surq'anmanta surq'an ch'illa sirk'antam sunquman purin. Sunqutaq puka yawartaqa hatun tawna sirk'anta, chaymanta k'allmakuq huk tawna sirk'akunanta kurku yawrikunam tanqan, kurkuta muksichaqwan samachinanpaq. Chay kurkupi yanayasqa, chimlasaysapa yawarqa ch'illa sirk'akunantam sunquman purin.


text:
Q'illay
Q'illay (latin simipi: metallum) nisqakunaqa lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas pusaykuq qallawa imayaykunam. Huk q'illaykunaqa allpapiqa llump'ayllam, huktaq t'inkisqam chuqin, icha iskay rikch'ayniyuq chuqim.
Mana q'illaywan ruranakuspa q'illayqa iliktrunkunata qupuspa pusitiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, mana q'illaytaq niyatiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun. Q'illayqa manam iñuwatachu rurakun.
Q'illaypuraqa mana chaqllisinchi ruranakuspa q'illay chaqrusqa (ahinataq champi hukkunapas) ruranakunku.
Aswan runap llamk'achisqan q'illaykuna kaymi:
- Quri
- Qullqi q'illay
- Anta
- Qullqiya
- Yaku qullqi (Puriq qullqi)
- Chayanta
- Titi
- Khillay


text:
Mobutu Sese Seko
Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga O Todo Poderoso Guerreiro que, Por Sua Força e Inabalável Vontade de Vencer, Vai de Conquista em Conquista, Deixando fogo em Seu Rastro, Joseph Desiré Mobutu sutipaq runaqa (* 14 ñiqin kantaray killapi 1930 watapi paqarisqa Lisala llaqtapi - † 7 ñiqin tarpuy killapi 1997 watapi wañusqa Rabat llaqtapi). Kungu Runakamaq Republika Allpa awqaq suyu, pulitiku wan Umalliq.
1965 watamanta 1997 watakama kuti Kungu Runakamaq Republikapa (Zaire) Umalliqnin karqan.
Tayta: - ; Mama: Marie Madeleine Yemo
Ñawpaq warmikuna: Marie-Antoinette Mobutu / Bobi Ladawa
Wawakuna (17): Nyiwa (16 ñiqin tarpuy killapi 1994 watapi wañusqa), Konga (1995 watapi wañusqa), Kongulu (24 ñiqin tarpuy killapi 1998 watapi wañusqa), wan Manda (27 ñiqin ayamarq'a killapi 2004 watapi wañusqa). François Joseph Nzanga Mobutu Ngbangawe (Agriculture Ministru) wan Yakpwa (Yaki).
Yachaywasi: Christian Brothers School.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Harawi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mobutu Sese Seko.
- Llega a su fin el régimen de Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 17 de mayo de 1997
- Muere de cáncer el ex dictador Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 8 de septiembre de 1997


text:
Rimaq mayumanta ñawpa willakuy
Rimaq mayumanta ñawpa willakuy
Unay pachas, unay unay wataraqsi, hanaq pachapi, Tayta Intipa tiyananpi Rimaq sutiyuq wayna runa tiyasqa, payqa allin sayayniyuq, allin runa kasqa. Mayninpis kay pachaman uraykamuspa runakunaman munay willakuykunata willaq; chayraykus Rimaqqa aswan khuyasqa kaq.
Huk p'unchawsi, Tayta Intipa wasinmanta wakin taytachakunawan kuska kay pachanchista qhawamuchkarqa. Rikumusqas kay lamar qucha patapi allpakuna chak'isqanta: qurakunapas, t'ikakunapas, sach'akunapas, uywakunapas, runakunapas ch'akiymanta wañuqta.
Chayta rikuspas hanaq pachapi taytachakunaqa llakisqa taytanku Intita chay allpakunapaq unuta apachinanpaq mañakuq rinku. Tayta Intiqa "Manam atikunmanchu - ninsi - kay Tiqsi Muyupa kamachikuyninmi nin hukkaqnin runam Nina Altarman ruphachikuq yaykunan, chayllawanmi unutaqa tarinqaku".
Tayta Intita uyarispas churinkunaqa, llikisqa, upallarqunku; ichaqa, Chaklla sutiyuq warmi wawansi taytan Intipa ñawpaqninpi sayaspa nin: "ñuqam chay Nina Altarman ruphachikuq yaykusaq" nispa.
Rimaqñataq, pananta sinchi munasqanrayku, qunqurispa tayta Intita Chaklla rantinpi ninaman yaykunanpaq mañakun. Ichaqa Chakllataqsimana munanchu. "Uray pachapi runakunammunay willakuykuna yachasqaykita chinkachinqaku" ninsi pananqa.
Rimaqpas manallataqsi panan ruphachikunanta munasqachu. Qipallatañas, iskaynin mañakusqankurayku, Tayta Intipas mana uyakuchkaptinsi, Rimaqwan, Chakllawan, iskayninku Nina Altarman yaykuq puririnku. Chayhinallapis Tayta Intiqa kay pachapi tiyaq runakunapaq parata apachimurqa. Lamar qucha patapi tiyaq runakunas, chala suyupi tiyaq ñawpa runakunas, parata rikuspa hanaq pachapi taytachakunata yupaychanku.
Rimaqwan Chakllawanqa unu sut'uykunaman tukuspas urqukunapi paraqku. Lima wayq'upa urqunkunamantas paraman tukuspa mayuta paqarichimunku; mayuman tukuspataq pukllaspa, kusilla pukllaspa uraykamunku Lamar quchaman chayamunankukama. Lamar quchapi kaspataq phuyuman tukuspa qatikachanakuspa hanaq pachaman kaq wicharipunku, chaypi kaspa yapamanta paramunankupaq.


text:
Mayuatu
Mayuatu icha Mapachi (genus Procyon) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chincha mayuatu (Procyon lotor): Chincha, Chawpi Awya Yalapi kawsaq (Kanadamanta Panamakama).
- Urin mayuatu icha Yukramikuq mayuatu (Procyon cancrivorus): Urin Awya Yalapi kawsaq
- Kimsamaryas mayuatu (Procyon insularis): Kimsamaryas wat'akunapi kawsaq (Mishikup kuntinpi)
- Bahamas mayuatu (Procyon maynardi): Bahamas wat'akunaman kapuq New Providence wat'api kawsaq
- Wadalupi mayuatu (Procyon minor): Wadalupi wat'api kawsaq
- Cozumel mayuatu (Procyon pygmaeus): Cozumel wat'api kawsaq (Yukatan yaqa wat'ap antinpi)
- Barbados mayuatu (Procyon gloveralleni): Barbados wat'api kawsaq, wañusqaña
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Mayuatu


text:
Ukumari
Ukumari, Qusqupi Ukuku nisqakunaqa (Latin simipi Ursus - familia Ursidae) aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq, ancha hatun uywakunam.
Piruwpi kawsaq ukumari rikch'aqqa Tremarctos ornatus (anti ukumari) nisqam.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi tukuy kawsaqraq ukumari rikch'aqkuna:
- genus Ursus
- Paqu ukumari (Ursus arctos)
- Yana ukumari (Ursus americanus)
- Yuraq ukumari (Ursus maritimus)
- Asya ukumari icha Yuraqkunka ukumari (Ursus thibetanus syn. Selenarctos thibetanus)
- genus Melursus
- Wirp'a ukumari (Melursus ursinus)
- genus Helarctos
- Malay ukumari (Helarctos malayanus)
- genus Tremarctos
- Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus)
- genus Ailuropoda
- Hatun panda (Ailuropoda melanoleuca)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Ukumari


text:
Achiranamanta ñawpa willakuy
Achiranamanta ñawpa willakuy
Apu Inka Pachakutiq Ika suyuta kamachichkaptinsi Tati sutiyuq llaqtanta muyuritamusqa. Chaypis huk, Ch'illu Simp'a, suni Chukchayuq munay sihlla sipas tiyasqa.
Inkaqa tukuy sunqunwan wayllukuspansi paywan warmiyakuyta munasqa; ichaqa Ch'illu Simp'a sutiyuq sipasñataq mana munaqchu kasqa, payqa llaqtanpi tiyaq waynata munasqa. Chaysi Inkaqa sispasta nisqa: - Allinmi munasqay urpi, ama manchakuychu, aswan munasqaykita mañakuway - nispa Ch'illu Simp'añataq kutichisqa: Qammi hatun Apu kanki, tukuy ruraq, wiraqucha, manachu kay llaqtaypaq unuta apachimuwaq- nispa.
Chay mañakusqanta uyarispas Pachakutiq Inkaqa tawa chunka waranqa runankunata huk hatun yarq'a hasp'imunankupaq kamachin. Kunankamapas chay yarq'aqa kallachkansi. "Ch'uyalla sumaqman puriq" nispan sutiyanku.


text:
Tibet Awtunumu Suyu
Tibet Awtunumu Suyu nisqaqa Chunwa Runallaqta Republikap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Lhasa llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1951 watakama kaypi Tibet qispi qhapaq suyu karqaptin, Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwaman kapuq suyunmi tukurqan.
Hatun kaynin, runankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 1 228 400 km²
- 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
- Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
- Han simi (tukri simi)
External links[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Tibet Awtunumu Suyu.
- Tibet Awtunumu Suyup tukri llika tiyaynin


text:
Yuquy
Yuquy nisqaqa qharip warmiwan, china kaqpa urqu kaqwan huñunakuyninmi runap, uywakunappas miraykunapaq. Yuqunakunku yumanapaqmi.
Yuqunakuspa, qhariqa k'aspiyasqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.
Runa hinam uywakunapas sarunakuspa yuqunakunku.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yuquy tiyakuykuna.


text:
Malwina wat'akuna
Malwina wat'akuna icha Malwinakuna (kastilla simipi: Islas Malvinas, inlish simi: Falkland Islands, phransis simipi: Îles Malouines) nisqaqa Atlantiku mama quchapi, Ninasuyup antinpi wat'akunam. Hukllachasqa Qhapaq Suyup kulunyanmi, Arhintina mama llaqtap atiqllasqan.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1764 watapis Louis Antoine de Bougainville Malwinakunapi phransis kulunyatas kamarirqan, Saint-Malo sutiyuq phransis wasi llaqtanmanta Îles Malouines sutichaspa, ichataq 1766 watapi ispañulsi tukurqan. Arhintina 9 ñiqin anta situwa killapi 1816 watapi ispañamanta kacharispas, Malwinakuna paypa watankunas tukurqan. 1820 watapi arhintina mama llaqta llamk'aqkunas wat'akunata tiyarirqan.
1833 watapis Hatun Britanyas Malwinakunata tiyarispa hap'irqan, britanya kulunyata ruraspa.
1982 watapi Malwina maqanakuymi karqan. 2 ñiqin ayriway killapi 1982 watapi arhintina awqaqkunam wat'akunata tiyarirqan, ichataq qanchis simana qhipaqta inlish awqaqkuna ch'utirqan, arhintinakunata atipaspa. 14 ñiqin inti raymi killapi 1982 watapi arhintinakuna saqirparirqan. Chay Malwina maqanakuypiqa waranqamanta aswan runakunam wañurqan, 649 arhintina, 258 britanya awqaqkunam.