text:
Corazón Contento
C
CAm AmC CAm Am... Intro C CAm AmPawarqamuy lloqsirqamuy, C Corazón contento C CAm AmPawarqamuy lloqsirqamuy, C Corazón contento C CAm AmKilla qawarit tumpachalla, C Corazón contento C CAm AmInti qawarit tumpachalla, C Corazón contento C CAm AmPawarqamuy lloqsirqamuy, C Corazón contento C CAm AmPawarqamuy lloqsirqamuy, C Corazón contento C CAm AmKilla qawarit tumpachalla, C Corazón contento C CAm AmInti qawarit tumpachalla, C Corazón contento C CAm AmC CAm Am... Musica C CAm AmKuyasqaqqui qamuchkani, C Corazón contento C CAm AmSimichallayqui, muchaycunaypaq, C Corazón contento C CAm AmHuyachallayqui qawaycunaypaq, C Corazón contento C CAm AmKuyasqaqqui qamuchkani, C Corazón contento C CAm AmSimichallayqui, muchaycunaypaq, C Corazón contento C CAm AmHuyachallayqui qawaycunaypaq, C Corazón contento C CAm AmHuyachallayqui qawaycunaypaq, C Corazón contento
A
Antologia
Este fichero es trabajo propio de su transcriptor y representa su interpretación personal de la canción. El material contenido en esta página es para exclusivo uso privado, por lo que se prohibe su reproducción o retransmisión, así como su uso para fines comerciales.


c: text/html

text:
Leccioń 2
Jehová cushijuchunmi Rebecaca munarca
Rebecapash paipa cusa Isaacpash Jehová Diostaca ninandami juyarca. Cunanga imashina Rebeca Isaacta rijsishcata, imamanda Jehová Rebecamanda cushijushcatapashmi yachajugrinchi.
Isaacpa taitamamaca Abrahán y Sarami carca. Abrahanga munarcami tucui shunguhuan Jehovata juyaj huarmiguhuan Isaac cazarachun. Shinapash paicunaca Canaán llactapimi causanajurca. Chaipi causajcunaca Jehovata na adoranllu carca. Chaimandami Abrahanga paipa sirvijta Harán llactaman cacharca. Chai sirvijca Eliezermi cashcanga. Abrahanba familiacuna Haranbi causanajujpimi Eliezertaca chaiman cacharca. Shinaca Abrahanba familiapurapillatami Eliezerca Isaacpa shuj ali huarmiguta tarina carca.
Eliezerca Abrahanba shuj sirvijcunandimi regalocunata 10 camellocunapi apachishpa caruta rirca. ¿Imashinata Eliezerca Isaacpa shuj huarmiguta tarina carca? Eliezerca alimi yacharca Harán llactamanda huarmicunaca shuj pozomanda yacuta llujchij cashcata. Shinaca chai pozo yacu ladoman rishpami Eliezerca Jehovata mañarca: “Ñucamanbash, ñuca camellocunamanbash yacuta carangapaj munaj huarmigumi, can agllashca Isaacpa huarmigu canga” nishpa.
Chai ratomi Rebecaca pozo yacuman chayamurca. Bibliapica parlanmi Rebecaca juyailla cuitsagu cashcata. Eliezer yacuta mañajpica, Rebecaca nircami: “Quiquinmanbash quiquinba camellocunamanbash yacuta carapashallami nishpa”. Camellocunaca ashtaca yacutami ufian. Shinaca Rebecaca tauca viajemi yacuta ashtashcanga. Página 6
Eliezerca juyailla regalocunatami Rebecaman cararca. Rebecaca paipa taitapa huasimanmi Eliezertapash Abrahanba shuj sirvijcunatapash pusharca. Eliezerca parlarcami imapa Abrahán chaiman cachashcata, pai mañashcata imashina Jehová contestashcatapash. Chaita uyashpaca Rebecapa familiaca ninandami cushijurca. Isaacpa huarmi tucuchunbash munarcami.
Canaán llactaman rishpa, chaiman chayashpami Rebecaca Isaachuan cazararca
¿Rebecaca Isaachuan cazarangapaj munarcacha?... Rebecaca yacharcami Eliezerta Jehová cachamushcata. Cazarangapaj munanguichu nishpa paipa familia tapuchijpica, ari nircami. Shinaca Canaanman rishpa, chaiman chayashpami Isaachuan cazararca.
Rebeca tucuipi cazujpimi, Diosca Rebecata cuidarca. Ashtahuanbash Rebecapa familiamandami Jesusca nacirirca. Jehovata cazujpica, Rebecatashnami Diosca candapash cuidanga. Shinami Jehová Diosca canmandapash ninanda cushijunga.
BIBLIAPI LIISHUN:
Génesis 12:4, 5; 24:1-58, 67

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fiscalía rikuchishkami imashina llakikuna katinakun Guayas markapi
Guayaquil, miércoles 20 de mayo del 2015.- Kay enero-abril killakunapi 2015 watapi, Fiscalía chashkishkami 7.623 llakikunata killkay shuashkamanta Guayas markapi. Kayka rikuchishka yupaykunatami rikuchishka kay Fiscaliamanta pushak, Galo Chiriboga Zambrano, willashkami kay Consejo Provincial de Seguridad Ciudadana, Guayas markapi. Kay llankana tantanakuyka shinarkami kay miércoles 20 punlla mayo killapi, kay ‘Libertadores’ ukupi, Gobernación Guayas pushak wasipi. Shinapi Chiriboga Zambrano, runakunata shuashkata ashtawan rikurin kay Guayaquil markapi, chaypak hipaka tiyakunmi antawakunata shuakta chay hipa wasikunata shuakkuna. Fiscal General willashkami kaykunataka shukchinchimi kay lika yupaymanta Geoportal shutichishka Fiscalía ukupi. Kayka kanmi shuk lika yupay kaypika tarinmi shikan kuskakunapi, markakunapi mayhan ashwan llakichikkunata rikuchin. Kay Consejo de Seguridad tantanakuypi, Santiago Velasco, coordinador de Recursos de la Fiscalía ukumanta, rikushishkami kay willaykunaka yanapanmi tukuy pushakkunata imashinata llakikuna katinakun ima pachapi, ima punllapi, mayhan ashtawan mirakun shinallata shukta rikunatapash. Kay willaymanta, markakunamanta pushak rikun imahinata harkay ushan llakikunata shinallata rikun maykunapu ashtawan chapachun kachakrin. Tantanakuypika rikushkakunami imashinata llakikuna tiyashka kay El Triunfo kuskapi kay killakuna mirarishkami nalikunata hatuk shinallata wanchikkunapash. Kay lika yupaypi rikuri usharinmi Guayas markapika ñami 83% rikuripika runakunata ushakkami kan ñanta rishpa, chaymantaka ashtawan rikushpa llakichishkakunataka kan kipawiñaykuna 18 watamanta 25 watakaman charikkuna. Chiriboga Zambrano nishkami kay shinchita rimay shinallata makaykunapash rikurinmi ashtawan llakikunata yupaykunapi imashina tiyakun kay Código Orgánico Integral Penal (COIP), kamaypi ña paktachina tukushka 10 punlla agosto killapi 2014 watapi. Kaykunamanta rikushpaka, Fiscaliapak pushak willashkami mushuk yanapayta willaykunapi kallarikrin ama shinchi rimay, makanakuy warmikunaman katichun shinallata shinankakuna shuk Fiscalía shina llakikunata markachun.


text:
72 WILLAKUY
Ezequiasta Dios yanapan
¿IMA raykun Jehová Diosmanta kay runa mañakushan? ¿Ima raykun cartakunata churan yupaychana wasiq ñawpaqenman? Kay runaqa Ezequiasmi. Israelpi iskaynin ayllukunatan kamachin. Hatun sasachakuykunapin kashan. ¿Ima rayku?
Asiriapi ejercitokunan atipankuña Israelpi chunka ayllukunata. Mana kasukuq kasqankumantan Jehová Diosqa mana yanaparanchu. Kunanqa iskaynin ayllukunawanmi Asiria suyupi ejercitokunaqa maqanakuyta munanku.
Asiriapi kamachikuqmi cartata apachin Ezequiasman. Kay cartakunatan kamachikuq Ezequiasqa churan Dios yupaychana wasiq ñawpaqenman. Kay cartakunapin Asiriapi kamachikuqqa Diosmanta asikun, Ezequiastataq nin amaña payman churapakunanpaq. Chay raykun Ezequiasqa mañakun: ‘Jehová Diosniy, qespichiwayku Asiriapi kamachikuqmanta. Chaymi llapa suyukuna yachanqa qanlla cheqaq Dios kasqaykita,’ nispa. ¿Uyarinqachu Jehová Dios mañakusqanta?
Ezequiasqa allin kamachikuqmi. Manan chunka ayllupi kamachiqkuna hina millaychu, nitaq taytan Acaz hinapaschu. Payqa llapantan Diospa kamachikuyninkunata kasukun. Chaymi mañakuyta tukuqtin hina, profeta Isaiasqa Diospa nisqanta willan: ‘Asiriapi kamachikuqqa manan haykumunqachu Jerusalenman. Manan mayqen soldadollapas asuykamunqachu. Manan huk flechallatapas kay llaqtaman chayachimunqachu,’ nispa.
Qhawariy kay paginapi dibujota. ¿Pikunan chay wañusqa soldadokuna? Asiriokunan. Angelnintan Jehová Diosqa kachamuran chaymi huk tutallapi kay angelqa 185.000 soldadokunata wañuchiran. Chay raykun Asiriapi kamachikuqqa llaqtanman kutipun.
Iskaynin ayllukunan qespichisqa kanku, chaymi llaqtapi runakunaqa thakpi kawsanku. Ezequías wañuqtinmi ichaqa churin Manasés kamachin. Manasespas churin Amonpas millay kamachikuqkunan. Chay raykun millay kawsay sinchita q’oñirin. Kikin kamachinkuna Amonta wañuchiqtinmi churin Josías iskaynin ayllukunata kamachin.
2 Reyes 18:1-36; 19:1-37; 21:1-25.


text:
LECCIÓN 3
¿Bibliaibi tiac gustu cuintaigunaga Diosmandachu shamun?
1. ¿Pihua yuyaigunata Bibliaibiga tian?
Allpaibi huiñai causanamanda cuintaigunaga Bibliaimi tian (Mateo 5:5). Bibliaibiga 66 ichilla librogunami tian. Chita quillcanauchun nishami 40 runagunata Diosca anllara. Punda pichca librogunataga Moisesmi 3.500 huataguna huashama quillcara. Chasnallata tucuri parti librotaga 1.900 huataguna huashamami apostol Juan quillcara. Bibliaibi nishcagunaga Diospac Shimi man. Diosca Bibliata quillcaccunataga paiba espirituta cushami quillcachira. Chiraicu chi runagunaga mana paigunahua yuyaita quillcanaurachu. Diospa yuyaitami quillcanaura. Chasna acpimi Bibliaibi tiauc yuyaigunaga Diospac an. 2 Timoteo 3:16; 2 Pedro 1:20, 21, leingui.
2. ¿Ima raicuta Biblia nishcata quirina anchi?
Bibliaga Diospa Shimi ashcamandami shamuc punzhamanda cuintasha mana shuc shimillas pandarinzhu. Runagunaga mana chita ranata ushanaunzhu (Mateo 5:18). Tucui Ushaita Charic Diosllami chita ranata ushan. Apocalipsis 22:6, leingui.
Bibliaga Diosmanda shamuc libro ashami, shuc librogunamandahuas astahuan ali an. Huaranga huaranga Bibliagunaga 450 yali shimigunaibimi llucshishcauna. Cientifico nishca runaguna yachaushcagunaga Bibliai nishca shina man. Astahuambas, Bibliata 40 runaguna quillcashahuas mana shucta shucta nisha pandarinaunzhu. * Sallata, huin Bibliaibiga Dios llaquishcatami ricuchin. Cunanbas runagunahua causaita alichingahua ushaitami charin. Chita yachashami, ashca huaranga runaguna quirinaun, Bibliaga Diospa Shimi acta. 1 Tesalonicenses 2:13, leingui.
3. Bibliaga ¿imatata yachachin?
Bibliaga gustu uyaric shimigunatami cuintan. Diosmi runagunama sumac causaita cunata munan nishami Bibliaga cuintan. Bibliaga ninmi, callari punzhagunaibi runaguna paraisoibi causanata chingachishcata. Chasnallata yachachinmmi, imasa chi paraiso cutillata tucungaraushcata. Apocalipsis 21:4, 5, leingui.
Bibliaga Dios mandashcagunata, ali yuyaigunata, cunaigunatahuas yachachinmi. Chasnallata, runaguna alita mana alita racpi, Dios imata rashcatas cuintanmi. Chiga ricuchinmi pai imasa ashcata. Bibliaga Diosta ricsinauchun nishami yanapan. Astahuambas, yachachinmi imasa Diospa amigo tucunata. Salmos 19:7, 11; Santiago 2:23; 4:8, leingui.
4. Bibliata intindingahuaga ¿imata yanapanga?
Diospa Shimita pasacta yachachingahuaga, Jesusca shuc textogunata rimashca huashami chita alita intindichic ara. Cai folletoga Jesus yachachishca shinami Bibliata alita intindingahua yanapai tucunchi. Lucas 24:27, 45, leingui.
Diospa gustu cuintaigunata yachashaga, cambas cushiyanguimi. Shuc runagunaga chitaga mana yachanata munanaunzhu. Cuti shuccunaga Biblia nishcata cuintasha nicpiga, piñarinaunmi. Chi runaguna Bibliata yachanata saqui nicpihuas mana saquina changui. Biblia nishca shinaga, Diosmanda yachauc runagunaga huiñaibacmi causangauna. Juan 17:3, leingui.
^ par. 3 La Biblia... ¿la Palabra de Dios, o palabra del hombre? nishca librota mascangui.
MÁS INFORMACIÓN
DIOSMANDA GUSTU CUINTAIGUNA
Imahuata Biblia sirtu ashcata quirina anchi.
Bibliata Dios quillcac ashaga, huin libromanda chican manga.


text:
¿Jehova Diospa testigonkunapiqa warmikuna yachachinkuchu huñunakuyninkupi?
Manam. Ichaqa qaripas warmipas llapallaykum Diosmanta willakuniku chaynataq yachachiniku. Chaytam bibliapas warmikunamanta nin: ‘Allin rimaymantam achkallaña warmikuna willakunqaku’ nispa (SAL. 68:11, CQ12).
Warmi kaq testigokunaqa ñawpaq tiempopi tukuy sunqunkuwan Diosta yupaychaq warmikunatam qatipakunku (Proverbios 31:10-31). Testigokunapa huñunakuyninkupi mana yachachispankupas Diosmanta wasin-wasin utaq maypipas willakuspankum yanapakunku, yanapakunkutaqmi wawankuman Diosmanta yachachispankupas (Proverbios 1:8). Chaymantapas sumaqta rimasqankurayku chaynataq allinta kawsakusqankuraykum qatipakunapaq hina kanku (Tito 2:3-5).


text:
¿Imatam biblia nin?
¿Bibliaqa yanapawachwanchu llakinchikkunapi?
¿Ima niwaqtaq?
Arí
Manam
Ichapas
¿Imatam biblia nin?
“Tukuy llakikichiktapas Diospa makinpi saqiychik, payqariki qamkunamantam nanachikun” (1 Pedro 5:7). Bibliam niwanchik Diosqa llakinchikkunapi yanapawananchikmanta.
¿Imatawanmi bibliaqa nin?
Diosta mañakuruspaqa hawkam tarikusunchik (Filipenses 4:6, 7).
Bibliata ñawinchayqa yanapawanchikmi hawkalla kawsakunapaq (Mateo 11:28-30).
¿Chayamunqachu punchaw mana ima llakiyuq kawsakunapaq?
¿Imatam runakuna ninku? Ninkum runaqa wañukunan punchawkama imamantapas hinalla llakikunanmanta. Wakin runakunañataqmi ninku wañukuspanchikña huk vidapi mana ima llakiyuq kawsakunamanta. Qamqa, ¿ima niwaqtaq?
¿Imatam biblia nin?
Diosmi tukuy llakichiwaqninchikkunata chinkachinqa. Niwanchikmi: “Manañam kanqachu wañuypas, llakikuypas, waqaypas nitaq nanaypas”, nispa (Apocalipsis 21:4).
¿Imatawanmi bibliaqa nin?
Kay pachata Jesus kamachiptinqa hawkañam kawsakusun (Isaias 32:18).
Manañam imamantapas llakikusunñachu (Isaias 65:17).


text:
JW LIBRARY
Historial nisqa yanapa (Android)
Kay JW Library nisqapi waqaychakun Bibliaj capitulosnin, leesqayki yachaqanas ima. Chaytaj yanapasunkiman ima versiculotachus leerqanki chayta watejmanta tarinaykipaj.
Kay urapi nikusqanman jina ruway Historial nisqawan yanapachikunaykipaj:
¿Imaynatá maskʼasunman Historial nisqapi?
Historial nisqaman ñitʼiy, ima versiculotachus, ima yachaqanastachus leerqanki chayta tarinaykipaj. Chay listapi uj versiculota chayri yachaqanata ñitʼiy leerqanki chayta watejmanta leenaykipaj.
¿Imaynatá Historial nisqata borrayman?
Historial nisqaman ñitʼiy, chay lista rikhurimunanpaj. Borrar nin, chaypi ñitʼiy borranaykipaj.
Kay imasqa 2014 mayo killapi llojsimorqa JW Library 1.2 nisqawan. Chaytaj qochin sistema operativo Android 2.3 nisqapi chayri aswan mosoj llojsimojkunapi. Sichus celularniykipi chayri tabletaykipi mana qochinchu chayqa, “JW Library nisqa programata rejsiy (Android)” nisqaman yaykuy. Chaypitaj “Actualización” nisqata maskʼay.


text:
ÖRUTANÖ BIBLIACHÖ ASHINAPA | PROVERBIUS 7-11
“Ama shonqïki tumakäritsuntsu”
Jehoväpa leyninkunaqa tsapämantsikmi. Peru tsë tsapäkïninta chaskinapaqqa, shonquntsikchömi leyninkunata katsinantsik (Pr 7:3). Jehoväta sirweq nuna shonqun tumakärinanta permitirqa, Satanaspa munapëpaq y pantatsikoq trampankunamanmi ishkirin. Proverbius librupa 7 kaq capïtulunmi willakun juk jövin shonqun tumakärinanta permitinqanta. ¿Imatataq yachakuntsik tsë jövin pantanqampita?
Rikanqantsik
7:10
Yatanqantsik
7:13
Munanqantsik
7:14
Muskinqantsik
7:17
Wiyanqantsik
7:21
Satanasqa, Jehoväpita karupäkurinata munarmi tukï trampakunata utilizan.
Yachaq y tantiyaq kanqantsikmi, jutsa rurë mana alliman chätsikunqanta cuentata qokunapaq yanapamäshun, tsënöpa jutsata mana ruranapaq.


text:
12-18 de junio
LAMENTACIONES 1-5
128 takiy, mañakuy ima
Qallarinapaj (3 minutosllapi)
BIBLIAMANTA SUMAJ YACHACHIYKUNA
“Pacienciawan suyakoyqa aguantanapaj yanapawanchej” (10 min.)
[Lamentaciones libromanta videota rikuchiy].
Lam 3:21, 24. Jeremiasqa pacienciawan suyakorqa, Jehovapitaj atienekorqa (w12-S 1/6 pág. 14 párr. 4; w11 15/9 pág. 8 párr. 8).
Lam 3:26, 27. Llakiykunata atipasqanchejqa, yanapawasun aswan qhepaman llakiykunata atipanapaj (w07-S 1/6 pág. 11 párrs. 3, 4).
-
Sumaj yachachiykunata maskʼana (8 min.)
Lam 2:17. ¿Jehovaj ima nisqantaj Jerusalenmanta juntʼakorqa? (w07-S 1/6 pág. 9 párr. 4).
Lam 5:7. ¿Runasmanta Jehová cuentata mañanchu ñaupa tatasninku juchallikusqankumanta? (w07-S 1/6 pág. 10 párr. 5).
¿Imatá Jehovamanta yachakunchej kay semana Bibliata leespa?
¿Imastawan yachakunchej kay semana Bibliata leespa?
-
Bibliata leenapaj (4 minutosllapi): Lam 2:20–3:12.
SUMAJTA YACHACHINACHEJ
Ñaupaj kutipi parlarispa (2 minutosllapi): g17.3-S tapan. Wasiyoj Bibliamanta yachakuyta munananpaj jina parlariy.
Kutispa (4 minutosllapi): g17.3-S tapan. Yachakuyta munananpaj jinallapuni parlariy.
Umallirichiy (6 minutosllapi): w11 15/9 págs. 9, 10 párrs. 11-13. Tema: Jehová herencianchej.
CRISTIANO KAUSAYNINCHEJ
126 takiy
Congregación imapi llankʼanan tiyan (8 min.): Congregación mana imapi llankʼanan kajtin, Anuario libropi “Diospa Llajtanta Kamachejkunaj cartanku” nisqamanta parlariy (ybgb17 págs. 1, 2).
Diospa llajtan ruwasqanmanta (7 min.): Diospa llajtan ruwasqanmanta nisqa videota junio 2017 watamanta rikuchiy.
Bibliamanta Yachaqanapaj (30 min.): kr, 13 yachaqana, párrs. 33, 34, recuadros “Tribunales supremos Diospa Reinonmanta willakunanpaj yanapanku”, chantá “¿Creenkichu Diospa Reinon kasqanpipuni?” recuadrotawan.
¿Imatá kunan yachakunchej, imatá qhepan semana yachakusun? (3 min.)
100 takiy, mañakuy ima


text:
Ch’uju unquy
Kay ch’uju unquy (chantapas kay nasofaringitis, rinofaringitis, utaq ch’uju) huk chimpachikuq vías respiratorias superiores kaqmanta unquy kaytaq ñawpaqta sinqaman hap’in. Aswan riqsisqa unqunayaq kanku ch’uju, kunka nanay, qhuña chaymanta k’aja ima chaymanta qamchismanta chunka p’unchawtahina qukun, ichaqa wakin kutiqa kimsa simanatahina qukun. Aswan kay 200 virusmanta kay ch’uju unquyta hap’ichikun, ichaqa aswan riqsisqaqa kanku kay rinovirus kaqkuna.
Kay vías respiratorias superiores kaqmanta chimpachikuykunaqa rak’ikunku mayqin kurpu k’uchumanchus hap’ikun chaymanhina. Aswan riqsikuq kutitaqa, kay ch’uju unquyqa sinqaman, kunkaman (faringitis) chaymanta kay senos paranasales (sinusitis) kaqman ima hap’in. Kay unqunayaq qukun kay inmunológica kutichiy kurpumantarayku kay chimpachikuq kaqman manataq aswantachu kay tejido thantakuy kay virus kaqraykuhinachu. Aswan riqsisqa hark’ayqa kan makita mayllakuna, ichapas nikun kay uyapaq máscaras kaqkunata churakuy kusallataq.
Mana hampiy kay ch’uju unquypaq tiyanchu, ichaqa unqunayaqnin hampikunman. Kayqa aswan hap’ikuq runakunapurapi chimpachikuq unquy: machu runaqa iskayta utaq kimsa kutita watapi hap’ichikun, wawataq suqtamanta chunka iskayniyuqkama kutita. Kay unquy chimpakuykunaqa ñawpamantapacha runata qatimun.
Yuyarina
- 1 Unanchaq chaymanta unqunayaq
- 2 Nanachiq
- 3 Fisiopatología
- 4 Diagnóstico
- 5 Hark’akuynin
- 6 Hampikuynin
- 7 Pronostico nisqa
- 8 Epidemiologia nisqa
- 9 Rikhurimuynin
- 10 Impacto economico nisqa
- 11 Yachana mask’ay
- 12 Referencias
- 13 Bibliografía
- 14 Enlaces externos
Unanchaq chaymanta unqunayaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Aswan riqsisqa unqunayaq huk ch’uju unquymanta kanku, ch’uju, qhuña sinqa wichq’akuywan chaymanta kunka nanay ima. Wakin kutiqa, aycha nanay, sayk’u, uma nanay chaymanta yarqhay chinkapuy ima kanman.[1] 40% kaqpi casosmanta kunka nanay tiyan, 50% kaqpi ch’uju tiyan[2] chaymanta khuskanpi kay casosmanta aycha nanay.[3] Machu runaqa mana k’ajayuqchu kanku, ichaqa wawakunaqa ari.[3] Ch’ujuqa mana ancha sinchichu kay influenza kaqta qatiq kaqman tupachispa.[3] Kay ch’ujupas chaymanta k’ajapas ima machu runakunapi influenza ñisqata willaptinpas, rich’akuykuna tiyan kay iskay unquykunapi.[4] Achkha kay viruskunamanta ch’uju unquyta hap’ichikuq, kay asintomaticas chimpachikuykunata hap’ichillanmantaq.[5][6] Llimp’iqa kay llawsamanta utaq qhuñamantaqa ch’uwa, q’illu utaq q’umir kanman chaymanta mana willanchu ima laya viruschus kay chimpakuyta ruwachiq.[7]
Thaskiynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Aswan rikukuqpi, ch’uju unquyqa sayk’uywan, chiriwan, achhuykunawan chaymanta uma nanaywan ima qallarin. Chaymanta machkha p’unchaw qhipantaqa qhuña chaymanta ch’uju qallarin.[1] Unqunayaq kaqkunaqa kay ñawpaq 16 phanikunapi rikhurinman [8] chaymanta aswan sinchinman chayan iskaymanta tawa p’unchawmanhina qallarisqanmanta.[3][9] Aswan rikukuqpi qamchis p’unchawmanta chunka p’unchawpihina chinkapun, ichaqa kimsa semanata unayllanman.[10] 35-40% kaqpi kay wawakuna casosmanta, ch’ujuqa aswan chunka p’unchawkunamanta unayllan chaymanta aswan 25 kaqmanta 10% kaqpi.[11]
Nanachiq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Virus[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ch’uju unquyqa huk viral chimpakuy kay vías respiratorias superiores kaqmanta. Kay aswan riqsikuq virus hap’ichiq kaqqa kan kay rinovirus kaq (30–80%), huk picornavirus laya kan kay 99 riqsisqa serotipos kaqwan.[12][13] Wakkunaq tiyapunku: coronavirus (10–15%), influenza (5–15%),[3] parainfluenza, virus sincitial respiratorio runamanta, adenovirus, enterovirus, chaymanta metapneumovirus.[14] Achkha kutiqa aswan huk virusmanta tiyan.[15] Tukuyta yupaspa, aswan kay 200 laya virales ukhina ch’uju unquykunamanta tiyan.[3]
Chimpachikuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ch’uju unquymanta virusqa chimpakun kay wayrapi yakumanta (aerosol), chiqan tinkunakuna kay chimpachisqa sinqamanta yakukunawan utaq fómites kaqwan ima (chimpachisqa imakuna).[2][16] Mana yachakunraqchu mayqinchus kay ñankunamanta aswan chaninniyuq.[17] Kay viruskunaqa kawsankuman unayta wayrapi chaymanta runakunataq makinkupi, ñawinkupi chaymanta sinqankupi ima apankuman, ahinata imaynatachus kay chimpachiy rinhina.[16] Kay chimpachiyqa aswan rikukun kay guarderías kaqpi chaymanta yachaywasikunapi ima, mayqinpichus wawas pikunachus mana unqunapaq sistemas kaqninku mana allin hatunllasqaschu chaymanta pisi llimphus kanku khuska kachkankurayku.[18] Kay chimpachikuykunaqa wasiman apakunku chaymanta wak yawarmasikunamantaq chimpachikun.[18] Mana yachakunku kay wayra hallich’asqa vuelos comerciales nisqakunapi huk chimpakuy ñan kachkanta.[16] Ichaqa, pikunachus qayllaman chukunku chaykuna aswan qaylla chimpachikunamanta kanku.[17] Kay virus ruwachisqas kay rinovirus kaqrayku aswan chimpachiq kanku kay ñawpa kimsa p’unchawkuna unqunayaqmanta, chantataq aswan pisi chimpachikuqkunaman tukupunku.[19]
Clima[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñawpa ñiykunaqa ñin hukqa ch’uju unquyta hap’inman kay chiri pachapi unayta kaqrayku, parahina utaq invernal pachahina chaymanta chayhinata karqa imaynatachus unquy sutinta hap’irqa.[20] Kay kurpumanta chirillay ruwayninqa huk riesgo factorhina ch’aqwakuman apan kay ch’uju unquypaq.[21] Wakinkuna kay ch’uju unquyta hap’ichiq viruskunamanta estacionales kanku chaymanta aswanta hap’ikun kay chiri utaq huq’u pachapi.[22] Wakinkuna ñinku kayqa kan imaraykuchus wichq’asqa wasikunapi anchata kankurayku chaymanta wak runakuna qayllanpirayku; [23] aswanta kay wawakuna yachaywasiman kutinku chaykunapi.[18]Ichaqa, kay sistema respiratorio kaqpi tikraykunarayku kanman mayqinchus aswan manchhichiyta qukun.[23] Kay huq’u pacha achkhallachinman kay viral chimpachiyta imaraykuchus ch’aki wayra yanapan kay huch’uy partículas virales aswan karuman chayanankupaq chaymanta aswan unayta wayrapi kanankupaq. [24]
Wakkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay achkha runa unquymanta hark’akunaqa, ruwasqa huk ñawpa tinkunarayku kay ch’uju unquy viruskunaman, huk sinchi llamk’ayniyuq kay viral mirayninmanta hark’ayninpi, imaynatachus rikuchikun kay aswan wayna ayllukunapihina mayqinkunachus achkha tasasniyuq kay respiratorias chimpachikuykunamanta.[25] Wak riesgo factorqa kan huk pisi mana unqunapaq kay.[25][26] Kayman k’askakun kay mana puñuy atikuy chaymanta ancha tuyu kay ima aswan riesgoyuq kay chimpachiyta llamk’achinapaq kay tinkuna qhipanta huk rinovirus kaqman. Ñikun efectosninman k’askasqa kachkanta kay mana unqunapaq sistema kaqpi.[27][28]
Fisiopatología[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñikun kay ch’uju unquy unqunayaq kaqninqa aswan k’askasqa kachkanku kay inmunológica kutichiywan kay virusman.[29] Kay mecanismo kay mana unqunapaq kutichiymantaqa sumaq riqsisqa sapa virusmanta. Ahinata, kay rinovirus kaqkunaqa chiqan tinkuywan chimpachikun; kay runa ICAM-1 receptoresman k’askakunku huk mana riqsisqakuna mecanismos kaqninta mayqinkunachus kay punkiymanta mediadores ruwaqkunata kacharinku.[29] Kay mediadores unqunayaqta ruwachinku.[29] Aswan rikukuqpi mana waqllinkuchu epitelio nasal kaqta.[3] Wakhinamanta, kay sincitial respiratorio (VSR) virusqa anchata chimpachikun chiqan tinkuywan chaymanta wayrapi yaku kaqninta. Chaymanta sinqapitaq kunkapitaq karinku manaraq vías respiratorias inferiores kaqman chayaptin.[30] Kay VSR kaqqa ari kay epitelial waqlliyta ruwan.[30] Kay parainfluenza aswan rikukuqpi sinqa, kunka chaymanta bronquios ima punkiyta qukun.[31] Huch’uy wawakunapiqa, tunqurita waqlliptin, kay crup unqunayaqninta qunman imaraykuchus kay vías respiratorias huch’uy kayninrayku.[31]
Diagnóstico[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ukhinallachiy kay virales chimpachikuy vías respiratorias kaqpuramanta unqunayaq maypichus kanman ahinaman llamk’an. Kay ch’uju unquyqa aswanta sinqaman waqllin, kay faringitis kaqqa kunkaman, chaymanta bronquitis kaqqa surk’anman.[2] Ichaqa, achkha kikin unqunayaqniyuq kanman chaymanta achkha partes waqllisqas rikukunkuman.[2] Kay ch’uju unquyqa aswan rikukuqpi rinitis kaqhina utaq sinqa punkiy kaqhina riqsikun, huk tikrakuq ñiqiwan kay kunka punkiymanta.[32] Ancha rikukuq unqusqaqa sapan qhawakun.[3] Aswan rikukuqpiqa mana karunchakunchu kay agente viral kaqqa[32] chaymanta mana riqsiy atikunchu ima laya viruschus kasqanta kay unqunayaqpi umachakuspa.[3]
Hark’akuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay físicas hark’akuykunaqa kay ch’uju unquy virus mirakuymanta hark’akunapaqqa, sumaq kaq hark’akuykunalla kankuman hark’akunapaq.[33] Kaytaq maki mayllakuykunawan chaymanta barbijos churakuywan ima kan. Kay hampiwasi kitipi, qara makikunata chaymanta batata ima churakunku.[33] Mana allinchu ruwanaqa huk cuarentena kaqtaqa imaraykuchus unquyqa ancha riqsisqa chaymanta unqunayaq pisi aqllasqas kanku. Vacunacionqa ancha sasa imaraykuchus ancha achkha involucrasqa virus kan chaymanta usqhaytapacha wiñanku.[33] kay huk allin vacunamanta paqarichiyqa kan, ahinataqa, pisi atikuq.[34]
Sapa kuti maki mayllakuyqa allinsina kanman kay ch’uju unquy virus chimpachiy pisillananpaq, aswanta wawakunapurapi.[35] Mana yachakunchu sichus antivirales kaqkunata chaymanta antibacteriales kaqkunata yapayqa kay maki mayllakuyman aswan kusa kasqanta.[35] Kay barbijos churakuyqa unqusqa runakunawan tinkuypiqa allin kanman kasqa; ichaqa, mana achkha rikukuq kanchu runakunamanta karunchasqa kachinapaq.[35] Kay suplementos zinc kaqwan hampikuyqa allin kanman ch’uju unquy casosta pisillachinapaq.[36] Kay sapa kuti jampi upyanaqa kay vitamina C kaqwan suplementosmanta mana ch’uju unquy riesgonta utaq sinchiyninta pisillachinchu.[37]
Hampikuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kunankamaqa mana hampikuna utaq qhura hampikuna kanchu mayqinkunamantachus allin hampiynin sumaq evidenciasniyuq kasqanta kay chimpakuymanta unayllanninta huch’uyllachinapaq.[38], Ahinatataq, hampikuyninqa unqunayaq kaqllata chinkachinqa.[39] Sumaqta samarina, yakusta upyana, huq’u ukhunchik kananpaq chaymanta q’uñi millu yakuwan kunkata qhulluqachiyta ruwana ima allin ruwaykuna hampikunapaq kan.[14] Aswan achkha kusallayninkunaqa kay hampikuyninmanta yapakunku kay placebo efectoman.[40]
Unqunayaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay hampikuyninkunaqa mayqinkunachus unqunayaq kaqkunata sanillachiy yanapaq analgésicos kaqkunawan chaymanta simples antipiréticos kay ibuprofeno kaqhina kaqkunawan ima hamun[41] chaymanta kay paracetamol kaqwan ima.[42] Evidencias kaqqa mana rikuchinchu kay ch’ujupaq hampikuna aswan kusa kasqankuta kay chhilli analgésicos kaqkunamanta[43] manataq wawakunapi qukunan munakunchu kay mana evidencia kaqtinrayku mayqinchus kusa kayninta utaq waqlliypaq potencialninta rikuchiq.[44][45] 2009 kaqpi, Canada ch’uju unquypaq chaymanta ch’ujupaq hampikunata pillamanpas ranqhay churakuyta hark'arqa suyk’a wawakunapi suqta watamanta, imaraykuchus mana kusa hampiynin kaqmanta rikukuq kasqanrayku chaymanta kay phuti riesgostachus ruwanrayku ima.[44] Mana allin kamachiynin kay dextrometorfano kaqmanta (huk pillamanpas ranqhakuq ch’ujupaq hampi) hark’ana kaqninman aparqa achkha suyukunapi.[46]
Machu runakunapi, qhuña unqunayaq antihistamínicos primera generación kaqmanta kaqwan pisillachikunman; ichaqa mana allin rikukuqniyuqman t’inkikun kay somnolencia kaqhina.[39] Wak sinqa kicharichiqkuna kay pseudoefedrina kaqhina allinllataq kanku kay ayllupi.[47] Kay ipratropio aerosol kaqpi qhuña unqunayaqta pisillachinman, ichaqa mana ancha kusachu kay sinqa wichq’akuypaq. [48] Kay antihistamínicos segunda generación kaqmanta mana ancha kusasinachu kankuman.[49]
Mana achkha yachakuy kaqrayku, mana yachakunchu sichus huk yapakuy kay ingesta yakukunapi allinllachinchus unqunayaqta utaq pisillachinchus kay respiratoria unquyta.[50] Chaymanta huk kikin willay mana kaynin tiyan kay rupha wayra q’usñichasqa churakuypaq.[51] Huk yachakuy rikuchirqa kay mentoladas jawikuna qhasqupi churakuyqa yanapanman kay ch’isipi ch’ujuta, sinqa wichq’akuyta chaymanta mana puñuy atiyta allinchachinanpaq.[52]
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Antibióticos kaqkunaqa mana allinchu kanchu kay infecciones virales kaqkunapaq chayraykutaq mana allinchu kanku kay ch’uju unquy virus kaqkunapaq.[53] Kay efectos secundarios kaqkunarayku, waqlliy atinkuman, ichaqa, sapakuti hampikamachikunku.[53][54] Wakin imaraykukuna imaraykuchus antibióticos kaqkunan hampikamachikunkurayku kanku unqusqap munaynin, hampiqruna imayllatapas ruway munaynin, chaymanta kay hasallay sinchiman tukuykuna hark’ayta mayqinkunachus kay antibióticos kaqkunaman ari ñinkuman.[55] Mana allin antivirales millachiqkuna kay ch’uju unquy hampikuyninpi tiyanchu, ichapas wakin ñawpa yachay mask’aykuna allinninkunata rikuchirqankupas.[39][56]
Wak aqyanapaq hampikuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ichapas achkha wak aqyanapaq hampikuynin kaptinpas, mana cientifica evidencia tiyanchu mayqinchus yanapanman kay hampikuyninta.[39] Mana achkha evidencia kanchu kay 2010 kaqpi willarinapaqhina utaq wich’unapaqhina kay miel kaqwan hampikunapaq utaq sinqa mayllakuyta.[57][58] Wakin yachaykuna willanku zinc kaqta upyana kay 24 phani ukhupi kay unqunayaq qallarichkanmantapacha mana unqusqa runakunapi ch’uju unquy unayllayninta chaymanta sinchillayninta pisillachin.[36] Kay achkha ukhinakuna kay yachaykunapi munachin aswan yachayta mask’anata yachanapaq imaynatachus chaymanta mayk’aqchus kay zinc allin kanman.[59] Kay vitamina C efecto kaqninqa kay ch’uju unquypi hatunpi yachakurqa mana allin tarikuywan, manataq ahinatachu kay qusqa pachakunapi, aswanta kay runakunapi pikunachus actividad fisica kaqta chiri kitikunapi ruwaq.[37][60] Evidencia kay echinaces kaqwan hampikuyqa mana sinchichu.[61][62] Kay ukhina laya Echinacea kaqwan suplementosqa ukhina kankuman allinllayninpi.[61] Mana yachakunchu sichus ajus allin kanman.[63] Huk evidencialla vitamina D kaqwan mana allin kayninta tarirqachu.[64]
Pronostico nisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ch’uju unquy mana sinchichu chaymanta aswan achkha kaqkuna unqunayaqninmanta huk semanapi allinllapunku.[2] Sichus sinchi champallaykuy tiyan chayqa ancha machu runakunapi, ancha wayna runakunapi utaq inmunosuprimidas runakunapi aswan rikukuqpi rikukun.[65] Secundarias infecciones bacteriales ruwakunman kay sinusitis kaqhina, faringitis kaqhina utaq otitis aguda kaqhina.[66] Tantiyakun 8% casosmanta sinusitis ruwakun, otitis kaqtaq ruwakun 30% casosmanta.[67]
Epidemiologia nisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ch’uju unquyqa aswan riqsisqa runa unquy kan[65] chaymanta tukuy ayllukunaman pachamanta hap’in.[18] Machu runakunaqa watapi iskaymanta phichqa infecciones kaqtahina hap’in[2][3] wawakunataq watapi suqtamanta chunka ch’uju unquykunatahina hap’inkuman (yachaywasipi kaqkunari watapi chunka iskayniyuq ch’uju unquyhinata hap’inkuman).[39] Kay sintomaticas chimpakuykuna yupayninqa machu runakunapi yapakun kay mana unqunapaq sistema mawq’allayninrayku.[25]
Rikhurimuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ch’uju unquy causanpas riqsisqa kaptinpas kay 1950s kaqpi, kay unquyqa runakunawan kachkarqa ñawpamantapacha.[68] Unqunayaqnin chaymanta hampikuynin allinta willakun kay papiro egipcio Ebers kaqpi, aswan riqsisqa mawq’a hampiq p’anqa, qillqasqa ñawpata kay siglo 16 AC kaqpi.[69] Ingles kaqpi sutiqa, “common cold” kay siglo 16 kaqpi apaykachakurqa, kay rich’akuyrayku unqunayaqninpi kay chiriman rikuchikuy imawan.[70]
Reino Unido kaqpi, kay Medical Research Council paqarichirqa kay Common Cold Unit 1946 kaqpi chaymanta chaypi karqa maypichus kay rinovirus tarikurqa kay 1956 kaqpi.[71] Kay 70 watakunapi, kay CCU kaq rikuchirqa kay interferones kaqwan hampikuyninqa kay thapachakuy pachapi kay rinovirus chimpachiy kaqmanta hark’an kay unquymanta,[72] ichaqa mana hasa hampikuyninta ruway atirqachu. Kay 1989 kaqpi unidad kaqta wichq’arqanku, iskay watamanta kay yachay mask’ana hunt’achikuptin kay zinc kaqmanta gluconato tabletas kaqmanta hark’anapaq kay ch’uju unquykunata kay rinovirus kaqrayku, kay huk allin hampikuyninlla kay unidad thaskiyninpi.[73]
Impacto economico nisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Aswan achkha pacha k’uchukunapi, mana allinta yachakunchu kay ch’uju unquy impacto kaqnin.[67] Kay Estados Unidos kaqpi, kay ch’uju unquy 75-100 junu jampiq runa tapuykunaman apan sapa wata, huk 7700 junu dólares watapi tantiyasqa chaninniyuq. Estadounidenses kaqkunaqa 2900 hunu dolaresta chikchanku kay pillamanpas ranqhay hampikunapi chaymanta 400 hunutataq kamachisqa hampikunapi kay unqunayaq allinllaypaq.[75] Aswan huk tercio runakunamanta huk jampiq runaman riqkuna huk antibióticos kamachiyta quchikurqanku, kaytaq efectosniyuq kay antibiótica k’ullukuypi.[75] Tantiyakun estadounidenses wawakuna 22-189 hunu yachaywasi p’unchawkunata sapa wata saqipunku kay ch’uju unquyrayku. Ahinatataq, tatakuna 126 hunu llamk’ana p’unchawkunata saqipunku ch’ujumanta unqusqa wawankuta qhawanankupaq. Kay 150 hunu saqipusqa llamk’ana p’unchawkunaman yapakuptin kay ch’ujumanta unqusqa llamk’aqkunarayku, kay total económico impacto kaqqa ch’uju unquymanta atipan kay 20 hunu dolaresta sapa wata.[14][75] Kay ch’uju unquyqa 40% saqipusqa llamk’ana kaqmanta huchachakun kay Estados Unidos kaqpi.[76]
Yachana mask’ay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Achkha antivirales yanakurqanku, ichaqa 2009 kaqkama ni huk allin karqachu kay ch’uju unquypaq.[56] kay antiviral pleconaril millachiq yanakuchkan mayqinchus allin kanman kay picornaviruspaq, kay droga BTA-798 chaymantapas.[77] Kay oral churakuynin kay pleconaril kaqmanta ch’ampa hark’akuy rikuchin, chayraykutaq kay aerosol kaqpi kayninta yachaqakuchkan.[77]
Yachay mask’aqkuna kay Universidad Maryland, College Par chaymanta kay Universidad Wisconsin-Madison kaqmanta kaqkunaqa kay tukuy riqsisqa virusmanta mayqinkunachus ch’uju unquyta hap’ichiq genoma kaqninta tarirqanku.[78] Plantilla:-
Referencias[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 Eccles Pg. 24
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Arroll B (March 2011). "Common cold". Clinical evidence 2011 (3). PMID 21406124.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Eccles R (November 2005). "Understanding the symptoms of the common cold and influenza". Lancet Infect Dis 5 (11): 718–25. Error: Bad DOI specified. PMID 16253889.
- ↑ Eccles Pg.26
- ↑ Eccles Pg. 129
- ↑ Eccles Pg.50
- ↑ Eccles Pg.30
- ↑ Textbook of therapeutics : drug and disease management (8. edición). Philadelphia, Pa. [u.a.]: Lippincott Williams & Wilkins. 2006. pp. 1882. ISBN 9780781757348. http://books.google.ca/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882.
- ↑ al.], edited by Helga Rübsamen-Waigmann ... [et (2003). Viral Infections and Treatment.. Hoboken: Informa Healthcare. pp. 111. ISBN 9780824756413. http://books.google.ca/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111.
- ↑ Heikkinen T, Järvinen A (January 2003). "The common cold". Lancet 361 (9351): 51–9. Error: Bad DOI specified. PMID 12517470.
- ↑ Goldsobel AB, Chipps BE (March 2010). "Cough in the pediatric population". J. Pediatr. 156 (3): 352–358.e1. Error: Bad DOI specified. PMID 20176183.
- ↑ Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB (2009). "Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution". Science 324 (5923): 55–9. Error: Bad DOI specified. PMID 19213880.
- ↑ Eccles Pg.77
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Common Cold. National Institute of Allergy and Infectious Diseases (27 November 2006) (p'unchaw: 11 June 2007 )
- ↑ Eccles Pg.107
- ↑ 16,0 16,1 16,2 editors, Ronald Eccles, Olaf Weber, (2009). Common cold (Online-Ausg. edición). Basel: Birkhäuser. pp. 197. ISBN 978-3-7643-9894-1. http://books.google.ca/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197.
- ↑ 17,0 17,1 Eccles Pg.211
- ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 al.], edited by Arie J. Zuckerman ... [et (2007). Principles and practice of clinical virology (6th edición). Hoboken, N.J.: Wiley. pp. 496. ISBN 978-0-470-51799-4. http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496.
- ↑ Gwaltney JM Jr, Halstead SB (July 1997). "Contagiousness of the common cold". Journal of the American Medical Association 278 (3): 256. Error: Bad DOI specified.
- ↑ Plantilla:Cite news
- ↑ Mourtzoukou EG, Falagas ME (September 2007). "Exposure to cold and respiratory tract infections". The international journal of tuberculosis and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease 11 (9): 938–43. PMID 17705968.
- ↑ Eccles Pg.79
- ↑ 23,0 23,1 Eccles Pg.80
- ↑ Eccles Pg. 157
- ↑ 25,0 25,1 25,2 Eccles Pg. 78
- ↑ Eccles Pg.166
- ↑ Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB (January 2009). "Sleep habits and susceptibility to the common cold". Arch. Intern. Med. 169 (1): 62–7. Error: Bad DOI specified. PMID 19139325.
- ↑ Eccles Pg.160–165
- ↑ 29,0 29,1 29,2 Eccles Pg. 112
- ↑ 30,0 30,1 Eccles Pg.116
- ↑ 31,0 31,1 Eccles Pg.122
- ↑ 32,0 32,1 Eccles Pg. 51–52
- ↑ 33,0 33,1 33,2 Eccles Pg.209
- ↑ Lawrence DM (May 2009). "Gene studies shed light on rhinovirus diversity". Lancet Infect Dis 9 (5): 278. Error: Bad DOI specified.
- ↑ 35,0 35,1 35,2 Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM (July 2011). Jefferson, Tom. ed. "Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses". Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD006207. Error: Bad DOI specified. PMID 21735402.
- ↑ 36,0 36,1 Singh M, Das RR (February 2011). Singh, Meenu. ed. "Zinc for the common cold". Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD001364. Error: Bad DOI specified. PMID 21328251.
- ↑ 37,0 37,1 Hemilä H, Chalker E, Douglas B, Hemilä H (2007). Hemilä, Harri. ed. "Vitamin C for preventing and treating the common cold". Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD000980. Error: Bad DOI specified. PMID 17636648.
- ↑ Common Cold: Treatments and Drugs. Mayo Clinic (p'unchaw: 9 January 2010 )
- ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 Simasek M, Blandino DA (2007). "Treatment of the common cold". American Family Physician 75 (4): 515–20. PMID 17323712. http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html.
- ↑ Eccles Pg.261
- ↑ Kim SY, Chang YJ, Cho HM, Hwang YW, Moon YS (2009). Kim, Soo Young. ed. "Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold". Cochrane Database Syst Rev (3): CD006362. Error: Bad DOI specified. PMID 19588387.
- ↑ Eccles R (2006). "Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu". Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics 31 (4): 309–319. Error: Bad DOI specified. PMID 16882099.
- ↑ Smith SM, Schroeder K, Fahey T (2008). Smith, Susan M. ed. "Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in ambulatory settings". Cochrane Database Syst Rev (1): CD001831. Error: Bad DOI specified. PMID 18253996.
- ↑ 44,0 44,1 Shefrin AE, Goldman RD (November 2009). "Use of over-the-counter cough and cold medications in children". Can Fam Physician 55 (11): 1081–3. PMID 19910592. PMC 2776795. http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf.
- ↑ Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R (Mar 2010). "Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children". Expert opinion on drug safety 9 (2): 233–42. Error: Bad DOI specified. PMID 20001764.
- ↑ Eccles Pg. 246
- ↑ Taverner D, Latte GJ (2007). Latte, G. Jenny. ed. "Nasal decongestants for the common cold". Cochrane Database Syst Rev (1): CD001953. Error: Bad DOI specified. PMID 17253470.
- ↑ Albalawi ZH, Othman SS, Alfaleh K (July 2011). Albalawi, Zaina H. ed. "Intranasal ipratropium bromide for the common cold". Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD008231. Error: Bad DOI specified. PMID 21735425.
- ↑ Pratter MR (Jan 2006). "Cough and the common cold: ACCP evidence-based clinical practice guidelines". Chest 129 (1 Suppl): 72S–74S. Error: Bad DOI specified. PMID 16428695.
- ↑ Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A (February 2011). Guppy, Michelle PB. ed. "Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections". Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD004419. Error: Bad DOI specified. PMID 21328268.
- ↑ Singh M, Singh M (May 2011). Singh, Meenu. ed. "Heated, humidified air for the common cold". Cochrane Database of Systematic Reviews (5): CD001728. Error: Bad DOI specified. PMID 21563130.
- ↑ Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM (December 2010). "Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms". Pediatrics 126 (6): 1092–9. Error: Bad DOI specified. PMID 21059712.
- ↑ 53,0 53,1 Arroll B, Kenealy T (2005). Arroll, Bruce. ed. "Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis". Cochrane Database Syst Rev (3): CD000247. Error: Bad DOI specified. PMID 16034850.
- ↑ Eccles Pg.238
- ↑ Eccles Pg.234
- ↑ 56,0 56,1 Eccles Pg.218
- ↑ Oduwole O, Meremikwu MM, Oyo-Ita A, Udoh EE (January 2010). Oduwole, Olabisi. ed. "Honey for acute cough in children". Cochrane Database of Systematic Reviews (1): CD007094. Error: Bad DOI specified. PMID 20091616.
- ↑ Kassel JC, King D, Spurling GK (March 2010). King, David. ed. "Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections". Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD006821. Error: Bad DOI specified. PMID 20238351.
- ↑ Zinc for the common cold —Health News — NHS Choices. nhs.uk (2012 [last update]) (p'unchaw: 24 February 2012 )
- ↑ Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S (2009). "Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold". Journal of the American Academy of Nurse Practitioners 21 (5): 295–300. Error: Bad DOI specified. PMID 19432914.
- ↑ 61,0 61,1 Linde K, Barrett B, Wölkart K, Bauer R, Melchart D (2006). Linde, Klaus. ed. "Echinacea for preventing and treating the common cold". Cochrane Database Syst Rev (1): CD000530. Error: Bad DOI specified. PMID 16437427.
- ↑ Sachin A Shah, Stephen Sander, C Michael White, Mike Rinaldi, Craig I Coleman (2007). "Evaluation of echinacea for the prevention and treatment of the common cold: a meta-analysis". The Lancet Infectious Diseases 7 (7): 473–480. Error: Bad DOI specified. PMID 17597571.
- ↑ Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M (2012). Lissiman, Elizabeth. ed. "Garlic for the common cold". Cochrane Database Syst Rev 3: CD006206. Error: Bad DOI specified. PMID 22419312.
- ↑ Murdoch, David R. (3 October 2012). "Effect of Vitamin D3 Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults The VIDARIS Randomized Controlled Trial  Vitamin D3 and Upper Respiratory Tract Infections ". JAMA: the Journal of the American Medical Association 308 (13): 1333. Error: Bad DOI specified.
- ↑ 65,0 65,1 Eccles Pg. 1
- ↑ Eccles Pg.76
- ↑ 67,0 67,1 Eccles Pg.90
- ↑ Eccles Pg. 3
- ↑ Eccles Pg.6
- ↑ Cold. Online Etymology Dictionary (p'unchaw: 12 January 2008 )
- ↑ Eccles Pg.20
- ↑ Tyrrell DA (1987). "Interferons and their clinical value". Rev. Infect. Dis. 9 (2): 243–9. Error: Bad DOI specified. PMID 2438740.
- ↑ Al-Nakib W; Higgins, P.G.; Barrow, I.; Batstone, G.; Tyrrell, D.A.J. (December 1987). "Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges". J Antimicrob Chemother. 20 (6): 893–901. Error: Bad DOI specified. PMID 3440773.
- ↑ The Cost of the Common Cold and Influenza. Imperial War Museum: Posters of Conflict. vads
- ↑ 75,0 75,1 75,2 Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M (2003). "The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States". Arch. Intern. Med. 163 (4): 487–94. Error: Bad DOI specified. PMID 12588210.
- ↑ Kirkpatrick GL (December 1996). "The common cold". Prim. Care 23 (4): 657–75. Error: Bad DOI specified. PMID 8890137.
- ↑ 77,0 77,1 Eccles Pg.226
- ↑ Plantilla:Cite news
Bibliografía[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Ronald Eccles, Olaf Weber (eds) (2009). Common cold. Basel: Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-9894-1.
Enlaces externos[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Plantilla:Viral diseases Plantilla:Respiratory pathology Plantilla:Common Cold


text:
3 KAQ YACHACHIKUY
¿Imatam Diosqa munan runakunapaq?
1. ¿Imatam Diosqa runakunapaq munachkan?
DIOSQA kusisqa kawsanankupaqmi Adantawan Evataqa unancharqa. Diosqa munarqam paykuna sumaq huertapi kawsanankuta, churi-wawayuq kanankuta, kay enteron allpa pachata sumaq huertayachinankuta hinaspa animalkunatapas qawanankuta. Chaytam Diosqa runakunapaq munachkan (Genesis 1:28; 2:8, 9, 15; qaway 6 kaq willakuyta).
2. (1) ¿Imanasqam mana iskayrayanchikchu rimasqanman hina Dios ruwananmanta? (2) ¿Imayna runakunam kay pachapi kawsanqaku hinaspa haykapikamam kawsanqaku?
2 ¿Yaqachu haykapipas kay allpa pacha sumaq huerta kaptin chaypi kawsasun? Arí, Jehova Diosmi niwanchik: ‘Rimasqayman hinam ruwasaq’, nispa (Isaias 46:9-11; 55:11). Diosqa rimasqanman hinam ruwanqa, manam pipas harkaytaqa atinqachu. Chaymantapas Jehova Diosqa manam yanqapaqchu kay allpa pachata unancharqa. Ninmi: ‘Runakuna yachananpaqmi kay pachataqa unancharqani’, nispa (Isaias 45:18). Diosqa munanmi runakuna kay allpa pachaman huntanankuta. Ichaqa, ¿imayna runakuna kay pachapi kawsanankutam Diosqa munan? Bibliam nin allin ruwaq hinaspa kasukuq runakuna kay allpa pachapi kawsanankumanta. ¿Haykapikamam paykunaqa kawsanqaku? Paykunaqa wiñaypaqmi kawsanqaku (Salmo 37:29; Apocalipsis 21:3, 4).
3. ¿Imatam tapukunchik runakuna unquspa wañusqankuta qawaspanchik?
3 Runakunaqa hinallam unquspa wañunchik. Huk nacionkunapi runakunaqa maqanakuspankum wañuchinakunku. Diosqa manam chayna kawsananchiktaqa munanchu. Hinaptinqa, ichapas tapukunchik: “¿Imanasqataq Diospa munayninqa mana ruwakunraqchu?”, nispa. Bibliallam chaymantaqa yachachin.
DIOSPA CONTRANPI HATARISQANMANTA
4, 5. (1) ¿Pitaq culebrata servichikurqa Evawan rimananpaq? (2) Pipas allin runa kachkaspan, ¿imaraykum suwa runaña rikurirunman?
4 Bibliam niwanchik satanas diablo Diosta chiqnisqanmanta. Eden huertapim satanasqa culebrata servichikurqa Evawan rimananpaq (Apocalipsis 12:9; Genesis 3:1). Satanasqa Evatam pantarachirqa culebra rimasqanta piensachispan (qaway 7 kaq willakuyta).
5 ¿Dioschu satanasta unancharqa? Manam. Kay pachata Dios unanchachkaptinmi hanaq pachapi achka angelkunaqa karqaña. Tiempopa risqanman hinam, huk kaqnin angelqa kikillanpaq munaspan satanas diabloña rikurirurqa (Job 38:4, 7). Chayta entiendenapaq kaypi yuyaymanasun: Pipas allin runa kachkaspanmi qunqayllamanta suwa runaña rikurirunman. Manam pipas suwachu nacenchik. Ichaqa pipas hukpa imantapas munapayaspanqa hinaspa chaypi hinalla piensaspanqa, chaytam astawan munarunqa. Hinaspam qunqaymanta suwakuyta qallaykunqa. Chaynam pipas allin runa kachkaspan suwa runaña rikurirunman (qaway Santiago 1:13-15; qaway 8 kaq willakuyta).
6. ¿Imaynatam huk angel Diosta chiqniyta qallaykurqa?
6 Yaqa chaynam chay angelwanpas karqa. Adantawan Evata unanchaspanmi Diosqa nirqa churi-wawayuq kaspanku kay allpa pachaman huntanankupaq (Genesis 1:27, 28). Yaqapaschá chay angelqa kaynata piensarqa: “Jehova Diosta runakuna yupaychanankumantaqa ñuqatañayá yupaychawachunku”, nispa. Chayllapiña piensasqanraykum, astawan munarqa paytaña yupaychanankuta. Chaymi Evataqa llullakuspan pantarachirqa (qaway Genesis 3:1-5). Chayta ruwasqanwanmi satanas diabloña rikurirurqa. Chaynapim Jehova Diosta chiqniyta qallaykurqa.
7. (1) ¿Imanasqam Adanwan Evaqa wañurqaku? (2) ¿Imanasqam yuyaqyaspa llapanchik wañunchik?
7 Adantawan Evatam Diosqa kamachirqa huk kaqnin sachapa rurunta ama mikunankupaq. Nirqam sachapa rurunta mikuruspankuqa wañurunankumanta. Paykunaqa mana kasukuspankum mikururqaku (Genesis 2:17; 3:6). Jehova Diospa nisqanman hinam, Adanwan Evaqa tiempopa risqanman hina huchallikurusqankurayku wañururqaku (Genesis 3:17-19). Adanpawan Evapa churi-wawankupas huchayuqñam nacerqaku, chaymi paykunapas wañurqaku (qaway Romanos 5:12). Adanpa churinkuna kasqanchikraykum, ñuqanchikpas llapanchik huchayuq kanchik. Chaymi yuyaqyaspa llapanchik wañunchik (Romanos 3:23; qaway 9 kaq willakuyta).
8, 9. (1) Adanwan Eva, ¿imata piensanankutam satanasqa munarqa? (2) ¿Imanasqam Jehova Diosqa mana chayllachu satanastaqa wañurachirqa?
8 Jehova Diospa contranpim satanasqa hatariyta qallaykurqa Adantawan Evata pantarachispan. Satanasqa Adantawan Evatam piensachiyta munarqa Diosqa llulla kasqanta hinaspa mana allin kamachiq kaspan mana allinninkuta munasqanta. Munarqataqmi piensachiyta Diospa nisqanta mana ruwaspanku hawka kawsanankumanta. Chaymantapas nirqam Adanwan Eva allin kaqta hinaspa mana allin kaqta kikinku tanteakuy atisqankuta. Diosqa atinmanmi karqa satanastawan mana allinkuna rimasqanta chinkarachiyta. Ichaqa chayta ruwaspanqa manam satanas llulla kasqantaqa qawachinmanchu karqa.
9 Jehova Diosqa manam chayllachu satanastaqa wañurachirqa, aswanqa saqirqam runakuna kikinku kamachinakunankuta. ¿Imanasqa? Chaynata ruwaspanmi satanas llulla kasqanta qawachinan karqa hinaspa Jehova Dios allinninchikta munasqantapas. Kaymantam astawan yachasunchik 11 kaq yachachikuypi. ¿Ima niwaqtaq Adanpawan Evapa tanteasqankumanta? ¿Allintachu ruwarqaku satanasta kasukuspanku hinaspa Diostañataq mana kasukuspanku? Manam. Jehova Diosqa tukuy imatam paykunamanqa qurqa: Wiñaypaq kawsanankupaqmi unancharqa, sumaq huertatam qurqa hinaspapas sumaq llamkaytam qurqa. Satanasmi ichaqa mana imatapas paykunamanqa qurqachu. Chaypi kaspaykiqa, ¿imatam ruwawaq karqa?
10. ¿Imapaqmi tanteananchik kanqa?
10 Adanwan Eva hinam ñuqanchikpas tanteananchik kanqa, chaymantam kanqa kawsakuyninchikqa. Akllakunanchikmi Jehova Diosta utaq satanasta kamachiwaqninchik kananpaq. Jehova Diosta akllakuspanchikqa, satanas llulla kasqantam ñuqanchikpas qawachisun (Salmo 73:28; qaway Proverbios 27:11). Aslla runakunam Diostaqa kasukunku. Ichaqa manam Dioschu kay allpa pachataqa kamachichkan. Chaynaqa, ¿pitaq kamachiwachkanchik?
¿PITAQ KAY PACHATA KAMACHICHKAN?
11, 12. (1) ¿Imatam satanaspa nisqanmanta yachanchik? (2) ¿Pikunataq nirqaku kay pachapa kamachiqninqa satanas kasqanta?
11 Jesusqa yacharqam kay pachata pi kamachisqanta. Huk kutipim, Jesusman satanas “kay pachapi gobiernokunatawan sumaq kayninkunatapas qawachirqa”. Hinaspam kaynata nirqa: “Tukuy kaykunatam qusqayki qunqurakuykuspa huk kutillatapas yupaychawaptikiqa”, nispa (Mateo 4:8, 9; Lucas 4:5, 6). ¿Imatam satanaspa chayna nisqanmanta yachanchik? Chay gobiernokunaqa satanaspam karqa, chayraykum Jesusman quyta munarqa.
12 Ichapas nichkanki: “¿Imaynataq satanasqa kay pachataqa kamachinman? ¿Manachu tukuy imata unanchaq hinaspa tukuy atiyniyuq Jehova Dios kamachichkan?”, nispayki (Apocalipsis 4:11). Jesuspas kaynatam satanasta nirqa: “Kay pachata kamachiq”, nispan (Juan 12:31; 14:30; 16:11). Apostol Pablopas diablotam nirqa: “Kay pachapa diosnin”, nispa (2 Corintios 4:3, 4). Apostol Juanñataqmi kaynata qillqarqa: “Diosta mana yupaychaq runakunam ichaqa llapallanku satanaspa munaychakusqan kachkanku”, nispa (1 Juan 5:19).
SATANASPA MUNAYCHAKUSQANQA TUKUNQAM
13. ¿Munawaqchu allin runakunallaña kay pachapi kawsanankuta? ¿Imanasqa?
13 Kay pachapiqa wañuchinakuyllam, suwakuyllañam hinaspa tukuy mana allinllañam. Runakunaqa manam chay sasachakuykunataqa tukuchiyta atinkuchu maynataña kallpanchakuspankupas. Chaymi Diosqa pisi tiempollamantaña tukuy mana allinkunata chinkachinqa Armagedon punchawpi, hinaspam allin runakunallaña kay pachapiqa yachanqaku (Apocalipsis 16:14-16; qaway 10 kaq willakuyta).
14. (1) ¿Pitam Diosqa akllarun kay pachata kamachimunanpaq? (2) ¿Imatam bibliaqa Jesusmanta willakurqaña?
14 Jehova Diosqa hanaq pachamanta kamachimunanpaqmi Jesusta akllarun. Bibliam waranqantin watakuna ñawpaqtaraq Jesusmanta willakurqa ‘hawkayay qukuq’ hinaspa wiñaypaq kamachiq kasqanmanta (Isaias 9:6, 7). Jesusqa qatiqninkunatam yachachirqa kaynata mañakunankupaq: “Munaychakuynikiyá hamuchun. Munasqaykiyá ruwasqa kachun kay pachapipas hanaq pachapi hina”, nispa (Mateo 6:10). Pusaq kaq yachachikuypim yachasunchik kay pachapi kamachiqkunata Diospa munaychakuynin chinkachinanmanta (qaway Daniel 2:44). Chaymantam, Jesusqa kay pachata kamachimuspan sumaqta huertayachinqa (qaway 11 kaq willakuyta).
MUSUQ PACHAPIÑAM KAWSAKUSUNCHIK
15. ¿Ima ninantaq bibliapi ‘musuq allpaqa’?
15 Bibliam nin: ‘Suyachkanchikmi prometewasqanchik musuq cielokunatawan musuq allpata, chaypim ichaqa tukuy imapas Diospa munasqanman hina suma-sumaq kanqa’, nispa (2 Pedro 3:13; Isaias 65:17). Bibliapi ‘allpa’ nispanqa, runakuna chaypi kawsanankumantam rimachkan (Genesis 11:1). Chaymi ‘musuq allpaqa’ Diosta kasukuq hinaspa paypa chaskisqan runakuna kanku. Paykunam kay pacha sumaq huerta kaptin chaypi kawsakunqaku.
16. (1) ¿Imatam Dios qunqa musuq pachapi kawsaqkunaman? (2) ¿Imatam ruwananchik chayta chaskinanchikpaq?
16 Jesusmi nirqa musuq pachapi kawsaqkunaman “wiñay kawsayta” Dios qunanmanta (Marcos 10:30). ¿Imatam ruwananchik chayta chaskinanchikpaq? Chayta yachanaykipaq qaway Juan 3:16 hinaspa 17:3 versiculopa nisqanta. Kunanñataq qawasun imatam biblia nin musuq pachapi imayna kawsakunamanta.
17, 18. ¿Imaynam musuq pachapiqa kawsakusunchik?
17 Ñakarichiwaqninchik mana allinkunaqa chinkanqañam. Kay pachapiqa manañam kanqañachu mana allin runakunaqa (Salmo 37:10, 11). Diosta kuyaq hinaspa kasukuq runakunallañam kay pachapiqa kawsanqaku. Hawka kawsakuyqa wiña-wiñaypaqmi kanqa (Salmo 72:7). Diosmi tukuchinqa wañuchinakuytapas (Salmo 46:9; Isaias 2:4).
18 Jehova Diosta yupaychaqkunaqa hawkañam tarikunqaku. Ñawpaq tiempopi Israel runakunaqa Diosta kasukusqankuraykum, hawka hinaspa waqaychasqa kawsakurqaku (Levitico 25:18, 19). Ñuqanchikpas musuq pachapiqa manam pitapas nitaq imatapas manchakusunchu. Hawkam kawsakusunchik (qaway Isaias 32:18; Miqueas 4:4).
19. Musuq pachapiqa, ¿imaynam kawsaykuna qispinqa?
19 Achkanpim kawsaykuna qispinqa. Bibliam nin: ‘Achka-achkam kawsaykuna qispinqa. Urqukunapim sumaqllataña kawsaykuna aywityanqa’, nispa (Salmo 72:16). Jehova Diospa ‘bendicionninwanmi’ allpaqa achkanpi rurunqa (Salmo 67:6).
20. ¿Imanasqam nichwan musuq pachaqa sumaq huerta kananmanta?
20 Enteron allpa pacham sumaq huerta kanqa. Chaypi wasinchikqa suma-sumaq huertayuqmi kanqa (qaway Isaias 65:21-24; Apocalipsis 11:18). Enteron allpa pacham Eden huerta hina kanqa. Jehova Diosqa imapas pisipuwaqninchikkunatam quwasunchik. Bibliam Diosmanta rimaspan kaynata nin: “Makillaykita kicharispam llapallan kawsaqkunata saksaykachinki. Qamqa munasqankuwanmi llapallan kawsaqkunata saksaykachinki”, nispa (Salmo 145:16).
21. ¿Imanasqam runakunawan animalkunaqa hawkaña kawsakunqaku?
21 Runakunawan animalkunaqa hawkañam kawsakunqaku. Animalkunaqa manañam imananqachu runakunataqa. Warmachakunapas manañam manchakunqakuñachu purun animalkunataqa (qaway Isaias 11:6-9; 65:25).
22. ¿Imatam Jesus ruwanqa unquqkunapaq?
22 Manañam pipas unqunqañachu. Kay pachapi kachkaspanmi Jesusqa achka unquqkunata sanoyachirqa (Mateo 9:35; Marcos 1:40-42; Juan 5:5-9). Kay allpa pachata kamachimuspanpas llapallan unquqkunatam sanoyachinqa. Manañam pipas ninqachu: ‘Unquchkanim’, nispanqa (Isaias 33:24; 35:5, 6).
23. ¿Imatam Dios ruwanqa wañukuq runakunapaq?
23 Wañuqkunam kawsarimunqaku. Diosmi niwanchik wara-waranqantin wañukuq runakunata kawsarichimunanmanta. ‘Allin ruwaq hinaspa mana allin ruwaq runakunam kawsarimunqaku’ (qaway Juan 5:28, 29; Hechos 24:15).
24. ¿Munawaqchu musuq pachapi kawsakuyta?
24 ¿Munasqanchiktañachu ruwasun, icha Jehova Diosta kasukuspachu paymanta hinalla yachasunchik? Jehova Diosta kasukuspanchikqa sumaq kawsakuytam chaskisunchik. Jesusmi wañunanpaqña kachkaspan waqtanpi runata nirqa: “Sumaq huertapim ñuqawan kanki”, nispan (Lucas 23:43). Qatiqninpim astawan yachasunchik Jesucristomanta hinaspa Diospa munaynin ruwakunanpaq imata ruwasqanmantapas.


text:
9 YACHAQANA
¿Qhipa pʼunchaykunapichu kawsachkanchik?
¿Imatataq Biblia kay pʼunchayninchikpi kananta nirqa?
Biblia nisqanmanjina, ¿imayna runataq kay qhipa pʼunchaykunapi kanan karqarí?
¿Ima allin ruwaykunastaq, kay ‘qhipa saqra pʼunchaykunapi’ rikukunanta Biblia nirqa?
1. ¿Maypitaq qhipaman imachus kananmanta willakun?
RADIOPI, telepi willaykunata uyarispa, ¿manachu imapichus kay pacha tukukunanta tapukunki? Kunanqa imaymana llakiykunata uyarinchik, manataq yachanchikchu imachus qʼaya kananta (Santiago 4:14). Mana chaymanjinataq Jehová tukuy imata yachan (Isaías 46:10). Ñawpaqmantaña Bibliaqa, kunan tiempopi llakiykuna kananta willarqa, chantá, imaynatachus qhipaman allinchakunantapis willallarqataq.
2, 3. ¿Imatataq discípulos Jesusta tapurqanku?
2 Jesús Diospa Reinon tukuy saqra ruwaykunata chinkachinanta nirqa, chaymanta Jallpʼata paraisoman tukuchinantapis (Lucas 4:43). Jesusta uyariqkuna, maykʼaqchus chay Reino jamunanmanta yachayta munarqanku. Discipulosqa jinata tapurqanku: “Ima señaltataj rikuchiwasqayku kutimunaykimanta, kay pachaj tukukuyninmantawan?”, nispa (Mateo 24:3). Jesustaq kay pachap tukukuynin maykʼaqchus kananta, Tatallan yachasqanta nirqa (Mateo 24:36). Chaywanpis, Jesús manaraq chay Reino jamuchkaptin, imaschus Jallpʼapi kananta willarqa. Chay willaytaq, kunan juntʼakuchkan.
3 Kunan juk maqanakuymanta parlasunchik. Kay maqanakuytaq janaqpachapi karqa, nitaq pi runapis chayta rikurqachu. Chaywanpis, chay maqanakuyqa llakiyninchikpaq karqa. Chaymanta qhawarisunchik ima señalchus kay pachap tukukuyninpi rikukunanta.
JANAQPACHAPI MAQANAKUY
4, 5. a) Jesús kamachiyta qallariytawan, ¿imatataq janaqpachapi ruwarqarí? b) Apocalipsis 12:12 nisqanmanjina, ¿imapitaq chay maqanakuy tukurqa?
4 Pusaq yachaqanapi 1914 watapi Jesús janaqpachapi kamachiyta qallarisqanta yacharqanchik (Daniel 7:13, 14). Kamachiyta qallariytawan imatachus ruwasqanmanta Biblia nin: “Jatun wañuchinaku maqanaku janaj pachapi karqa. Arcángel Miguelqa, [Jesuspa juknin sutin] angelesnin ima sierpewan [Kuraq Supaywan] maqanakorqanku”. * Kuraq Supay, saqra angelesnin ima atipachikurqanku, kay pachamantaq wikchʼuchikamurqanku. Chayrayku, chiqa sunqu angelesqa janaqpachapi mayta kusikurqanku. Mana chaymanjinataq, runasqa llakikunanku karqa. Biblia nin: “Ay kay pacha jallpʼa patapi [...], imaraykuchus Kuraq Supayqa manchay phiñasqa qankunaman uraykʼamun, yachaspa paypaj pisi tiempollaña kasqanta”, nispa (Apocalipsis 12:7, 9, 12).
5 ¿Imataq chay maqanakuyrayku kanan karqarí? Supay phiñakuspa Jallpʼapi runata llakichinan karqa. Rikusunchikjina kunan chayjina llakiypi kawsachkanchik. Chaywanpis, mana unaytachu jinata kawsasun, manaqa “pisi tiempolla”, Supaypis chayta yachan. Kay tiempotataq, Bibliaqa ‘qhipa saqra pʼunchaykuna’ nispa sutichan (2 Timoteo 3:1). ¿Manachu kusikunchik Diosninchik, Supayta chinkachinanta yachaspa? Qhawarina imatachus Biblia pʼunchayninchikmanta nisqanta, chantá, imaynatachus willasqan juntʼakuchkasqanta. Tukuy ima kunan rikukusqanqa, ‘qhipa saqra pʼunchaykunapi’ kawsachkasqanchikta, Diospa Reinon qayllapiña kasqanta ima rikuchin, maypichus Jehovata munakuqkuna, wiñaypaq tʼinkakunawan kusikunqanku. Qallarinapaq qhawarina ima señalchus Jesús nisqanmanjina kay pʼunchaykunapi rikukunanmanta.
¿IMATAQ KAY ‘QHIPA SAQRA PʼUNCHAYKUNAPI’ RIKUKUN?
6, 7. ¿Imaynatá Jesús maqanakuymanta, yarqhaymanta parlasqan juntʼakuchkan?
6 “Uj nación waj naciompa contranta oqharikonqa, uj reinopis waj reinoj contranta.” (Mateo 24:7.) Pachak ñawpa wataspi, junukuna runas maqanakuykunapi wañurqanku. Juk yachayniyuq runa, ñawpa runa ruwasqanmanta yachaq, jinata nirqa: “Iskay chunka siglopi, may chhika yawar jichʼakurqa. [...] Kay wataspi maqanakuyqa, yaqha mana sayarqachu, tumpallata pachantinpi sayarqa”. Chantá, juk qutu yachayniyuq runas jinata nirqanku: “Juk kaq siglomantapacha 1899 watakama, may chhika runas wañurqanku, chaywanpis iskay chunka siglopi, chay wañusqasmanta kimsa kutimanta astawanraq maqanakuykunapi wañurqanku”. Kay 1914 watamantapacha kunankama, maqanakuypi pachak junumanta astawanraq runas wañurqanku. Jinamanta chay maqanakuykunaqa, may chhika runasta, mana tatayuqta, mana qusayuqta, llakiypi saqin. Ichapis, qampa familiaykimanta pillapis chaypi wañupurqa.
7 “Jinallataq kanqa yarqhaykuna.” (Mateo 24:7.) Yachayniyuq runasqa, puquykuna yapakusqanta ninku. Chaywanpis, tukuyniqpi yarqhaykuna tiyan, runapta imatapis puquchinanpaq jallpʼan mana kapusqanrayku, mikhunata rantikunanpaq qullqin mana kapusqanrayku ima. Wakcha llaqtaspiqa, may chhika runas sapa pʼunchay ñakʼayta kawsanku, wakinkunaqa: juk dolarllawan sapa pʼunchay kawsanku. Paykunaqa yarqhasqallapuni kanku. Kay Organización Mundial de la Salud nisqa, yarqhayrayku phichqa junumanta astawan wawas, juk watallapi wañusqankuta nin.
8, 9. ¿Imaynatá yachanchik Jesuspa nisqan juntʼakuchkasqanta?
8 “Sinchʼi jallpʼa ikhakuykuna.” (Lucas 21:11.) Juk qutu runas, Jallpʼamanta yachaqaqkuna nisqankumanjina, sapa wata 19 sinchi jallpʼa ikhakuykuna kallanqapuni. Kaykunaqa jatuchaq wasista laqran, chantá Jallpʼata kicharin. Astawanpis, yaqha sapa wata jallpʼa ikhakusqan jatuchaq wasista urmachin. Yachakusqanmanjina, 1990 watamantapacha iskay millonesmanta astawan runas jallpʼa ikhakuykunapi wañunku. Wakintaq junata ninku: “Runaqa jallpʼa ikhakuykunamanta astawan yachaspapis, mana imatapis runata jarkʼanapaq ruwayta atinchu”.
9 “Kallanqataj [...] wañuchej onqoykuna.” (Lucas 21:11.) Runaqa, may chhika unquykunata atipan, chaywanpis, may chhika riqsisqa unquykuna, musuq unquykuna ima, kallanpuni. Yachakusqanmanjina, kay watasllapi, tuberculosis, paludismo, cólera, wak riqsisqa unquykunawan ima astawan achkha runas unquykurqanku. Chantapis wak unquykunata, manaña ima jampiwanpis chinkachiyta atikuchkanñachu. Astawanpis, 30 musuq unquykuna rikhurimun. Chay unquykunamanta wakin unquykunapaq, mana ima jampipis kanchu.
¿IMAYNA RUNATAQ QHIPA PʼUNCHAYKUNAPI KANAN KARQARÍ?
10. ¿Imatataq 2 Timoteo 3:1-5 nisqanmanjina runapi rikunki?
10 Bibliaqa, mana kay pachapi imachus rikukunallanmantachu parlarqa, manaqa runa saqrayananmantapis parlallarqataq. Apóstol Pablo qillqarqa imaynachus runa kananta, kay 2 Timoteo 3:1-5 pay nirqa: “Qhepaman manchay sajra pʼunchaykuna jamonqa”, nispa. Chantá kayjina runa kananta nillarqataq:
imallatapis paykunallapaq munanqanku
qullqita munakunqanku
tatasninkuta mana kasukunqankuchu
graciasta quy chinkanqa
mana sunquyuq kanqanku
aychap saqra munayninwan atipachikunqanku
mana khuyarispa saqrata ruwanqanku
kay pachap munayninta astawan munakunqanku Diosta munakunankumantaqa
chaykunaqa Diosta yupaychaqkunaman rikchʼakunku, kawsayninkuwantaq, Diospa atiyninta qhisachanku
11. Salmo 92:7 nisqanmanjina, ¿imapitaq saqra runa tukunqa?
11 ¿Jinamanchu runa llaqtaykipi tukun? Chiqamantachá. Tukuyniqpi kayjina runa tiyan. Kaytaq tumpamantawan Dios Reinonta apamunanta rikuchiwanchik, Biblia nin: “Sajra runasqa qhora jina wiñanku. Tukuy sajrata ruwajkunataj tʼika jina phancharinku, ruthusqa, wiñaypaj chinkarisqa kanallankupaj”, nispa (Salmo 92:7).
ALLIN RUWAYKUNA
12, 13. ¿Imaynatataq, kay qhipa saqra pʼunchaykunapi, Diospa yachaynin achkhayasqanta yachanchik?
12 Biblia nisqanmanjina, kay qhipa saqra pʼunchaykunapi, may chhika llakiykuna tiyan. Chaywanpis, Jehovata yupaychaqkuna, paypa munayninta ruwaspa mayta kusikunku.
13 “Chiqa yachaytaq achkhayanqa”, nisqa Daniel libropi willakurqa. ¿Maykʼaqtaq chay juntʼakunan karqarí? ‘Qhipa pʼunchaykunapi’ (Daniel 12:4, NM). Jehovaqa, 1914 watamantapacha, sutinmanta, munayninmanta, Jesucristop wañupuyninmanta, imaynachus wañusqas kachkasqankumanta, kawsarimuymanta ima yachachiykunata allinta japʼiqanankupaq, kamachisninta yanapachkan. Chantapis Jehovap kamachisnin allinta kawsakuyta yachakunku, chaytaq Diosninchikta jatunchan. Chantapis, imachus Diospa Reinon kasqanta astawan allinta japʼiqanku, imaynatachus chay Reino Jallpʼata allinchananta ima. ¿Imatataq chay yachasqankuwan ruwanku? Kay tapuyman kutichinapaq, juk profecía juntʼakusqanta qhawarina.
14. ¿Machkha suyuspitaq Reinop evangelionmanta willakuchkan, pikunataq chayta willachkanku?
14 “Janaj pacha reinomanta evangelio tukuynejpi willasqa kanqa”, nispa Jesucristoqa nirqa ‘kay pachap tukukuyninmanta’ parlaspa (Mateo 24:3, 14). Jallpʼantinpi Reinop evangelionmanta willakuchkan, nisunman imachus chay Reino kasqanmanta, imatachus ruwananmanta, ima bendicionestachus apamunanmanta ima. Kay allin willaykunaqa, 230 suyusmanta astawan suyuspi, 400 qallusmanta astawan qalluspi willakuchkan. Junukuna Jehovamanta sutʼinchaqkunaqa, “tukuy nacionesmanta, ayllusmanta, runasmanta, tukuy parlaykunamantawan” kanku, Diospa Reinonmantataq willachkanku (Apocalipsis 7:9). Mana chayllachu astawanpis, Bibliamanta yachayta munaqkunaman mana imata mañaspalla yachachichkanku. Kay profecía juntʼakusqan tʼukurichiwanchik, astawanraq “[chiqa cristianos] tukuypa chejninan kan[qanku]” nispa, Jesús nisqanpi tʼukurinchik chayqa (Lucas 21:17).
¿IMATATAQ QAM RUWANAYKI TIYAN?
15. a) ¿Qhipa saqra pʼunchaykunapi kawsachkasqanchiktachu niwaq, imaptintaq jinata kutichinki? b) ¿Imatá chay “tukukuy” Jehovawan churanakuqkunapaq chantá Jehovata yupaychaqkunapaq niyta munanqarí?
15 Kunan chay chhika profeciasta juntʼakuqta rikuspa, ¿manachu qhipa saqra pʼunchaykunapi kawsachkasqanchikta niwaq? Reinomanta evangelioqa Jehová maykʼaqkamachus willakunanta ninankama willakunqa, chaypachataq ‘tukukuy jamunqa’ (Mateo 24:14). Kay “tukukuyqa”, Diosninchik tukuy millaykunata chinkachinanta niyta munan. Jehovaqa Jesusniqta, angelesniqta ima, Diosta qhisachaqkunata chinkachinqa (2 Tesalonicenses 1:6-9). Kuraq Supay, supaykuna ima, manaña ni mayqin runatapis chʼawkiyanqankuchu. Chaymantaqa, Diospa Reinon Paypa nisqanta ruwaqkunaman mayta tʼinkanqa (Apocalipsis 20:1-3; 21:3-5).
16. ¿Imatataq ruwanayki tiyan?
16 Kuraq Supaypa tukukuynin qayllapiña kasqanrayku, sapa juk tapurikunanchik tiyan: “¿Imatataq ñuqa ruwanay tiyan?”, nispa. Mana Jehovamanta yachakuyta saqinaykichu tiyan, chantá paypa munayninta ruwanayki tiyan (Juan 17:3). Bibliamanta tukuy sunquwan yachakuy. Jehovamanta sutʼinchaqkunap tantakuyninkuman rillaypuni (Hebreos 10:24, 25). Diospa Palabranmanta astawan yachakuy, yachakusqaykimanjinataq kawsay, payta kusichinaykipaq (Santiago 4:8).
17. ¿Imaynatá saqra runap chinkaynin chayamunqa?
17 Ñawpaqmantaña Jesús kay qhipa saqra pʼunchaykunamanta parlaspa, runa mana kasukunanta nirqa. Saqra runap chinkaynin qayllapiña kachkan. Chay pʼunchaytaq mana yuyasqallamanta jamunqa imaynatachus juk suwa mana yuyasqallamanta jamun, ajinata (1 Tesalonicenses 5:2). Jesús willawarqanchikña: “Imaynachus Noepa tiempompi karqa, ajinallataj Runaj Churimpa kutimuynimpis kanqa. Noepa tiempompi, manaraj jatun para chayamushajtin, runasqa mikhusharqanku, ujyasharqanku, casarakusharqanku, ususisninkutapis casarachisharqanku, arcaman Noé yaykunankama. Paykunaqa mana imatapis reparakorqankuchu jatun para jamunankama, tukuyninkutaj chinkachisqa karqanku. Ajinallataj kanqa Runaj Churimpa kutimuynimpipis”, nispa (Mateo 24:37-39).
18. ¿Jesuspa ima nisqantataq kasukunanchik tiyan?
18 Chayrayku Jesús nirqa: “Qhawarikuychej; pajtataj sonqoykichej atipachikunman mikhunawan, machaykuywan, kay pacha ruwanaswan ima. Jinallapitaj juicio pʼunchay ujllata taripasunkichejman. Chay pʼunchayqa uj tojlla jina jamonqa tukuy kay pachapi kawsajkunaman. Wakichisqapuni kaychej ari, Diosmanta mañarikuspa tukuy tiempopi, kay tukuy ima jamojmanta lluspʼinaykichejpaj, allimpi rikhurinaykichejpajtaj Runaj Churimpa ñawpaqempi”, nispa (Lucas 21:34-36). Jesuspa nisqanta kasukunanchik tiyan. ¿Imaraykutaq? Imaraykuchus Jehovata, Runap Churinta ima kasukuqkunaqa, mana Kuraq Supaywan khuska chinkanqankuchu. Astawanpis wiñaypaq paraisopi kawsakunqanku (Juan 3:16; 2 Pedro 3:13).
^ párrafo 4 Kay librop yapanpi, 218, 219 paginaspi, Miguel, Jesuspa juknin sutin kasqanta sutʼinchakun.
ASTAWAN YACHAKUY
MANA PAGASPALLA BIBLIAMANTA YACHAKUY
¿Imaraykutaj Bibliamanta yachakuna?
May chhika runas Bibliapi tukuy tapuykunasninman kutichiykunata tarinku. Kay libromanta noqaykuwan yachakuy.


text:
Hechos
16 Chantá Pabloqa Derbeman, Listramanwan chayarqa. Chaypeqa uj creej runa Timoteo sutiyoj karqa, paypa mamanqa creej judía karqa, tatanrí griego karqa. 2 Listrapi, Iconiopi tiyakoj hermanosqa Timoteomanta allinta parlaj kanku. 3 Pabloqa Timoteota pusayta munarqa, judiosraykutaj circuncidarqa,* imaraykuchus chay llajtaspeqa tukuy judíos yacharqanku Timoteoj tatan griego kasqanta. 4 Chantá llajtamanta llajta rispa, hermanosman willarqanku imastachus Jerusalenpi kaj apostoleswan, ancianoswan* kamachisqankuta, chaykunata paykunapis juntʼanankupaj. 5 Ajinamanta congregacionesqa* creesqankupi kallpachasqa karqanku, sapa diataj creejkunaqa astawan astawan yapakusharqanku.
6 Chantapis paykunaqa Frigianta, Galacianta pasarqanku, imaraykuchus Diosqa atiyninwan* paykunata jarkʼarqa, ama Asia provinciapi Diospa palabranta willanankupaj. 7 Chantá Misiaman chayaspa, Bitiniaman yaykuytapuni munarqanku, Jesustaj Diospa atiyninnejta* paykunata jarkʼarqa. 8 Ajinamanta Misianta pasaspa, Troasman rerqanku. 9 Chʼisintaj Pabloqa mosqoypi jina rikorqa, Macedoniamanta uj runata. Chay runaqa ñaupaqenpi sayaykuspa mañakusharqa: “Jamuriy ari Macedoniaman, yanaparinawaykupaj”, nispa. 10 Pablo mosqoypi jina rikusqantawan, Macedoniaman rinaykupaj wakichikorqayku, imaraykuchus repararqayku Dios wajyachiwasqaykuta, sumaj willaykunata paykunaman willamunaykupaj.
11 Troasmantataj yakunta barcopi cheqanta rerqayku Samotracia churukama, qʼayantintaj Neapolisman chayarqayku. 12 Chaymantataj Romaj atiyninpi kaj Filipos llajtaman rerqayku, chay llajtaqa Macedonia japʼiymanta aswan sumaj llajta karqa. Chaypitaj pisi pʼunchaykunata qhepakorqayku. 13 Samarikuna Pʼunchaytaj llajtaj punkunta llojsispa, mayu kantuman rerqayku, yuyarqaykutaj runasqa chaypi tantakushasqankuta Diosmanta mañakunankupaj. Tiyaykukuspataj willayta qallarerqayku chaypi tantasqa kaj warmisman. 14 Ujnin warmitaj Tiatira llajtamanta Lidia sutiyoj karqa, payqa kulli ropasta vendej, Diostataj yupaychaj. Lidiaqa uyarishawarqayku, Jehová* Diostaj paypa sonqonta kicharerqa Pabloj nisqanta japʼikunanpaj. 15 Chantá Lidiaqa bautizakorqa wasinmanta kajkunawan khuska, niwarqaykutaj: “Sichus qankuna yuyankichej Jehová* Diospi creesqayta chayqa, wasiyman jamuspa qheparikuychej”, nispa. Ajinamanta wasinman pusawarqaykupuni.
16 Uj pʼunchay Diosmanta mañakuna cheqaman rishajtiyku, uj sipas kamachi taripawarqayku. Payqa supayniyoj kaspa, adivinasqanrayku ashkha qolqeta ganachej patronesninta, runaspa suertenkuta qhawaspa. 17 Chay sipasqa Pablota, noqaykutawan qhatishallawarqaykupuni, qhaparispataj nisharqa: “Kay runasqa Aswan Patapi kaj Diospa kamachisnin kanku, paykunaqa salvación ñanmanta willashasunkichej”, nispa. 18 Ajinata qhaparispa ashkha pʼunchaykunataña qhatiwarqayku. Pablotajrí amisqaña kaspa, kutiriytawan sipaspi karqa chay supayta nerqa: “Jesucristoj sutinpi kamachiyki paymanta llojsinaykita”, nispa. Chay ratopachataj supayqa chay sipasmanta llojserqa.
19 Chantá sipaspa patronesnenqa manaña qolqeta gananankuta yachaspa, Pablotawan Silastawan japʼispa mercado plazaman qhatatarqanku, maypichus kamachejkuna kasharqanku chayman. 20 Chay llajtata kamachejkunaman pusaspataj nerqanku: “Kay runasqa judíos kanku, llajtanchejtataj chʼajwachishanku. 21 Waj jina yachachiykunata yachachishanku, mayqentachus noqanchej romanos jinaqa mana japʼiyta atisunmanchu, nitaj ruwaytapis”, nispa. 22 Runastaj ujllata Pabloj contranta, Silaspa contrantawan oqharikorqanku. Llajtata kamachejkunataj kamacherqanku, ropasninkuta lluchʼuspa paykunata varaswan seqʼonankuta. 23 Manchayta seqʼoykuytawantaj carcelman paykunata wisqʼaykucherqanku, carcelerotataj kamacherqanku sumajta qhawananta ama ayqenankupaj. 24 Carcelerotaj kamachisqankuman jina aswan ukhuman paykunata wisqʼaykorqa, chakisninkutataj cepoman* japʼiykucherqa.
25 Chaupi tutata jinataj Pablowan Silaswanqa Diosmanta mañakusharqanku, takispataj Diosta alabasharqanku, waj presostaj paykunata uyarisharqanku. 26 Chantá ujllata jallpʼaqa sinchʼita ikhakorqa, carcelpa cimientosnintaj kuyurerqa. Chay ratopachataj punkuspis kicharirakorqanku, tukuynin presospa cadenasninkutaj phaskarakorqanku. 27 Carcelerotaj rijchʼariytawan cárcel punkusta kichasqasta rikuspa, yuyarqa presos ayqesqankuta, espadanta orqhospataj wañuchikuyta munasharqa. 28 Pablotajrí sinchʼita qhaparispa nerqa: “¡Ama wañuchikuychu! Tukuyniyku kaypi kakushayku”, nispa. 29 Carcelerotaj kʼanchanasta qochikuspa usqhay usqhayta yaykorqa, kharkatitispataj Pablojpa, Silaspa ñaupaqenkuman qonqoriykukorqa. 30 Jawaman orqhospataj paykunata taporqa: “Wiraqochisníy, ¿imatataj ruwanay tiyan salvasqa kanaypajri?”, nispa. 31 Paykunataj kuticherqanku: “Señor Jesuspi creey, salvasqataj kanki, qanpis, wasiykipi kajkunapis”, nispa. 32 Chantá payman, tukuy wasinpi kajkunamanpis Jehová* Diospa palabranta willarqanku. 33 Carcelerotaj chay tutapacha paykunata pusaspa nanasqasninkuta jamperqa. Chay ratopachataj paywan tukuy familianwan bautizakorqanku. 34 Carceleroqa Pablota Silastawan wasinman pusaykuspa, paykunaman mikhunata jaywarerqa, wasinpi tukuy kajkunawan khuskataj Diospi creesqanmanta mayta kusikorqa.
35 Llajtata kamachejkunaqa tutamanta guardiasta kacharqanku carcelerota nimunankupaj: “Chay runasta kacharipuy”, nispa. 36 Carcelerotaj chay nisqankuta Pabloman willamorqa: “Llajtata kamachejkunaqa runasta kachamunku iskayniykichej kacharisqa kanaykichejpaj. Kunanqa llojsispa allillanta rerqapuychej”, nispa. 37 Pablotaj paykunaman willacherqa: “Noqaykutaqa romanos kashajtiykupis mana juchachaspalla tukuypa ñaupaqenpi seqʼochiwayku, carcelmantaj wisqʼaykuwayku. Kunanqa, ¿pakayllamantachu kacharichishawayku? ¡Mana jinachu kanqa! Paykuna kikin jamuchunku orqhonawaykupaj”, nispa. 38 Guardiastaj llajtata kamachejkunaman chay nisqankuta willamorqanku. Kamachejkunataj mancharikorqanku, Pablowan Silaswan romanos kasqankuta yachaspa. 39 Chayraykutaj jamuspa Pablomanta Silasmantawan mañakorqanku ama phiñakunankuta, carcelmanta orqhospataj, mañakullarqankutaj chay llajtamanta ripunankuta. 40 Pablowan Silaswantaj carcelmanta llojsispa Lidiaj wasinman rerqanku, hermanoswan tinkuspataj paykunata kallpacharqanku, chantá riporqanku.


text:
LECCIÓN 11
Biblia mandashcagunaga ¿imasata yanapai tucunchi?
1. ¿Imaraicuta Bibliahua yanapaita minishtinchi?
Jehova ñucanchita Rac ashcamandaga, ñucanchimandas yalitami yachan. Astahuambas, ñucanchita llaquishami ashcata yanapanata munan. Diosca mana rarachu runaguna paimanda caruyasha causanauchun nisha (Jeremias 10:23). Imasami ichilla huahuaguna paiba yayahua yanapaita minishtinaun, chasnallatami runagunaga Diospa yanapaita minishtinchi (Isaias 48:17, 18). Diosca Bibliaibi mandashcagunataga ñucanchita ashcata llaquishcamandami cushca. 2 Timoteo 3:16, leingui.
Jehova mandashcagunaga cunan punzhaibi, shamungarauc punzhagunaibi ali causaita charingahuami yachachi tucunchi. Pai ñucanchita Rac ashcamandaga, ñucanchiga cushiyasha paita cazuna anchi. Salmo 19:7, 11; Apocalipsis 4:11, leingui.
2. ¿Imasata Diospa Shimiga yanapai tucunchi?
Bibliaibiga ishcai sami yachachishcagunami tianaun. Mandashcagunata leishaga pactachinalla man (Hechos 15:29). Cuti, shuc yachaigunata leishaga ashca pactachinaguna tiashcatami intindinchi. Chita intindingahua ali yuyashami ñucanchi causaibi imatas alita rashun (Efesios 5:15). Yuyari, Bibliaga yachachinmi, Diosmi causaita cushca nisha. Chi shimigunaga yanapai tucunchimi, ñucanchi tarbanaibi, huasibi, maima riushahuas, alita cuirarisha imatas rangahua. Hechos 17:28, leingui.
3. ¿Maicangunata mas balic mandashcaguna an?
Jesusca ishcai mandashcagunatami mas balic an nira. 1) Diosta ricsisha, llaquisha, huañunagamami cazuna anchi. Cai mandashcataga tucui ñucanchi raigunaibimi yarina anchi (Proverbios 3:6). Chi mandashcata pactachisha puriucunaga Diospa amigogunami tucungauna. Chasna rashaga, cushi, huiñai causaitami charingauna. Mateo 22:36-38, leingui.
2) Shuccunahuan sumaglla causana anchi (1 Corintios 13:4-7). Chi shimigunata ñucanchi causaibi pactachishaga, runagunata Dios llaquishca shina ñucanchihuas llaquinacusha causashun. Mateo 7:12; 22:39, 40, leingui.
4. Bibliaibi mandashcagunaga ¿imaraicuta ali an?
Bibliaibi mandashcagunaga ailluibi llaquinacusha, tandalla causangahuami yanapai tucunchi (Colosenses 3:12-14). Bibliaga yanapanmi, cazarashcaguna mana jichunacuna chan nisha. Marcos 10:7-9, leingui.
Biblia nishcagunata cazucpiga, mana yapacta llaquiringahua, ñucanchi causaibi minishtishcata charingahuami yanapai tucunchi. Tarbachic amugunaga, ¿pigunatata japinaun? Dios mandashca shina causac, mana shuhuac, mana tarbanaibi pishic runagunatami japinaun (Proverbios 10:4, 26; Hebreos 13:18). Astahuambas Diospa Shimiga yachachinmi, ñucanchi causangahualla charishcagunahuan cushiyasha causanauchun nisha. Chasna rashami ricuchishun, Yaya Diosta ñucanchi causaibi punda churashcata. Mateo 6:24, 25, 33; 1 Timoteo 6:8-10, leingui.
Diospa Shimi mandashcagunaga yanapanmi ama yapacta ungusha causanauchun nisha. Bibliata cazusha mana machashaga, ashca ugüigunamanda, piticta huañunamandas quishpishunmi (Proverbios 14:30; 22:24, 25; Romanos 13:13). Biblia nishca shinaga, imasaibi ashicuhuata ucu yacuta upinaga mana jucha chan (Salmos 104:15; 1 Corintios 6:10). Dios mandashcagunaga yanapanmi alita yuyasha, alita rasha causangahua (Salmo 119:97-100). Jesusta ali caticcunaga mana ñucanchi alita causangahuallachu cazunchi. Astahuambas, ñucanchi jahuapachaibi Causac Jehova Diosta jatunyachingahuami cazunchi. Mateo 5:14-16, leingui.
MÁS INFORMACIÓN
ÑUCANCHIMANDA
Bibliamanda yachangahua tapui
Bibliamanda can munashca huraspi, pistuibi gratis yachai


text:
13 kaq yachatsikï
¿Imatataq ruranantsik Diosta kushitsinapaq?
Dios chikinqan kaqtaqa ama rurëtsu. 1 Corintios 6:9, 10
Diosta kuyarqa chikinqanta manam rurashuntsu.
Pëqa manam munantsu suwakunata, machäkunata ni drögakunata utilizänata.
Diosqa piñakunmi qeshyaqkuna wambrankunata hitariyaptin, ollqupura o warmipura pununakuyaptin, y nunapura wanutsinakuyaptin. Hina manam munantsu qellëta kuyanata ni maqakoq kanata.
Manam imägenkunata adorashwantsu, ni brujerïakunata ni qatitsikïkunata ashishwantsu.
Tsëkunata ruraq nunakunaqa manam paraïsoman tikrashqa Patsachö täräyanqatsu.
Nuna mayintsikpaq alli kaqta rurashun. Mateo 7:12
Jehoväqa kushikunmi pënö këta tïrashqa.
Allim kanëki nuna mayikikunawan. Tsënömi rikätsikunki kuyakoq kanqëkita.
Ama ulikoq o llullakog ni suwakoq këtsu.
Nuna mayikita perdonë.
Diospita nuna mayikikunata parlapë (Isaías 43:10).


text:
¿Imaynatá Jehovata munakusqanchejta rikuchinchej?
“Noqanchejqa Diosta munakunchej, imaraykuchus payqa ñawpajta munakuwarqanchej.” (1 JUAN 4:19.)
56, 138 TAKIYKUNA
1, 2. ¿Imaynatataj Jehová munakuyta rikuchinapaj yachachiwanchej?
UJ KʼACHA tataqa wawasninman ruwasqasninwan yachachin. Chayrayku wawasninta munakuspaqa, munakuyta rikuchinankupaj yachachin. Jehovapis ajinallatataj noqanchejwan ruwan, mana pipis pay jinaqa munakuwanchejchu. Biblia nin: “Payqa ñawpajta munakuwarqanchej”, nispa (1 Juan 4:19). Munakuyninta rikuchiwasqanchejwantaj, munakuyta yachachiwanchej.
2 ¿Imaraykutaj Biblia Jehová ñaupajta munakuwasqanchejta nin? Imaraykuchus “juchasapasllaraj kashajtinchej” Jehovaqa wawanta wañunanpaj kachamorqa (Rom. 5:8). Chayta ruwarqa wañuymantawan, juchamantawan kacharichinawanchejpaj. Ajinamantataj munakuyta, khuyakuyta ima rikuchinapaj yachachiwarqanchej (1 Juan 4:10). Wawanta kachamusqanraykutaj amigosnin kayta atinchej, munakusqanchejtapis rikuchiyta atinchej.
3, 4. ¿Imaynatataj Jehovata munakusqanchejta rikuchinchej?
3 Munakoyqa Jehovaj ujnin kʼacha kaynin. Chayrayku Jesús nerqa: “Señor Diosniykitaqa munakunki tukuy sonqoykiwan, tukuy almaykiwan, tukuy yuyayniykiwan, tukuy kallpaykiwan ima. Chaymin kuraj kaj kamachisqaqa”, nispa (Mar. 12:30). Jehovaqa tukuy sonqonchejwan munakunanchejta munan. Paymanta nisqa waj runata chayri imallatapis astawan munakojtinchejqa sonqonta mayta nanachisunman. Chaywanpis Jehovata munakuyninchejqa mana sonqollanchejpichu kanan tiyan. Payqa munan tukuy kallpanchejwan, tukuy yuyayninchejwan munakunanchejta. Chaytaj ruwasqanchejpi, imaynatachus yuyasqanchejpi ima rikukunan tiyan (Miqueas 6:8 leey).
4 Chayrayku Jehová Diostaqa tukuy kayninchejwan, tukuy kapuyninchejwan ima munakunanchej tiyan. Cheqamantapuni munakusunchej chayqa, kausayninchejpi ñaupajman payta churasunchej. Ñaupaj yachaqanapeqa Jehová munakuyninta tawanejmanta rikuchiwasqanchejta yachakorqanchej. Kay yachaqanapitaj imaynatachus Jehovata astawan munakunanchejta, imaynatachus chayta rikuchinanchejta ima yachakusunchej.
JEHOVAMAN AGRADECESQA KASQANCHEJTA RIKUCHINA
5. ¿Imatataj ruwayta munanchej Jehová tukuy imata qowasqanchejpi tʼukurispa?
5 Pillapis uj regalota qowajtinchej, chay regalota qowasqanchejmanta agradecesqas kasqanchejta rikuchiyta munanchej. Chantapis agradecesqa kasqanchejta rikuchisunman chay regalota apaykachaspa. Apóstol Santiago nerqa: “Tukuy ima allin kaj, kʼacha kaj imaqa patamanta qosqa kashan cielopi kʼanchaykunata ruwaj Tatamanta. Payqa mana uj jinayanchu, nitaj maychus kasqanmanta waj jinaman tukunchu”, nispa (Sant. 1:17). Jehovaqa tukuy ima necesitasqanchejta kausakunapaj, kusisqa kanapaj ima qowanchej. Chayraykutaj Jehovaman mayta agradecekunchej. Jehová mayta munakuwasqanchejta reparaspataj, noqanchejpis munakuyninchejta rikuchiyta munanchej. Qanpis, ¿ajinatachu ruwayta munanki?
6. ¿Imastataj israelitas ruwananku karqa Jehová allin imasta qonallanpajpuni?
6 Jehovaqa ashkha allin imasta israelitasman qorqa. May chhika watasta imastachus kausakunankupaj necesitasqankuta qorqa. Chantapis leyesta qorqa, imatachus ruwanankuta yachanankupaj (Deu. 4:7, 8). Sutʼincharinapaj, leyqa nerqa Jehová Diosman jallpʼankoj “ñawpaj kaj poqoyninta” qonankuta (Éxo. 23:19). Israelitasqa Jehová allin imasta qonallanpajpuni, kasukunanku kasqanta, kapuyninkumanta aswan sumaj kajta qonanku kasqanta yacharqanku. Ajinamantataj Jehovaman may agradecesqas kasqankuta rikuchiyta atinkuman karqa (Deuteronomio 8:7-11 leey).
7. ¿Imaynatataj tukuy kapuyninchejta apaykachasunman Jehovata munakusqanchejta rikuchinapaj?
7 Noqanchejpis Jehovata munakusqanchejta rikuchisunman, kapuyninchejmanta qospa (Pro. 3:9). Chaytataj ruwasunman tantakuykunapi cajitasman qolqeta churaspa, Jallpʼantinpi Reinomanta willakunanpaj, qotuchakuyta yanapanapaj ima. Mana tukuychu tukuy imayoj kajtinchejpis, tukuyninchej imachus kapuwasqanchejmanta qospa Jehovata munakusqanchejta rikuchiyta atisunman (2 Cor. 8:12). Chantapis munakuyninchejta waj jinasmanta rikuchiyta atillasunmantaj. Kunantaj chayta qhawarina.
8, 9. 1) ¿Imaynamantataj Jehovata munakusqanchejta rikuchillasunmantaj? 2) ¿Imatataj Mike, familian ima ruwarqanku?
8 Chantapis Jehovata munakusqanchejta rikuchillasunmantaj paypi atienekuspa. ¿Imaraykutaj chayta ninchej? Imaraykuchus Jesús mana anchata phutikunata nerqa imatachus mikhunanchejmanta, imawanchus pʼachallikunanchejmanta ima. Jehovaqa kausayninchejpi Reinonta ñaupajman churajtinchej tukuy chaykunata qonawanchejta nin (Mat. 6:31-33). Jehovata munakusqanchejta rikuchillanchejtaj imatachus qonawanchejta nisqanpi atienekuspa. Imaraykuchus paypi mana atienekuspaqa mana nisunmanchu payta munakusqanchejta (Sal. 143:8). Chayrayku sapa ujninchej kayta tapurikuna: “Imaynatachus tiempoyta, kallpayta ima apaykachasqaywan, ¿Jehovata munakusqayta rikuchinichu? ¿Sapa pʼunchaychu tukuy ima necesitasqayta qonawanpi atienekusqayta rikuchini?”, nispa.
9 Mike sutiyoj hermanonchejmanta, familianmanta ima parlarinachej. Mikeqa wayna kasqanmantapacha waj suyuman willaj riyta munarqa. Casarakuspaña, iskay wawasniyojña kaspapis, waj suyuman willaj riyta munallarqapuni. Pay, familian ima, pisi willajkuna kanku chay lugaresman ripoj hermanosmanta ashkha yachaqanasta leerqanku. Chayraykutaj kapusqallankuwan kausakuyta ajllarqanku. Jatun wasinkuta verderqanku, aswan juchʼuy wasimantaj riporqanku. Mikeqa empresanta juchʼuyyacherqa, yachakorqataj waj suyumantapacha Internetnejta chay empresanta apaykachayta. Kunantaj pay, familian ima waj suyupi Jehová Diosninchejta kusisqas sirvishanku. Mikeqa, Jesús imatachus Mateo 6:33 versiculopi nisqan kausayninpi juntʼakusqanta nin.
IMATACHUS JEHOVÁ YACHACHIWASQANCHEJPI TʼUKURINA
10. ¿Imaraykutaj may allin imatachus Jehovamanta yachakusqanchejpi rey David jina tʼukurinanchej?
10 Uj kuti rey David qhelqarqa: “Cieloqa Diospa atiyninmanta parlawanchej, tukuy paypa ruwasqasninmantataj willawanchej”, nispa. Chantapis nillarqataj: “Tata Diospa yachachisqanqa mana pantayniyoj; watejmanta runata allin kawsayman churan. Tata Diospa kamachisqanqa cheqampuni; yachayniyojman tukuchin mana yachayniyojta”, nispa. Davidqa Jehovaj leyesninpi, ruwasqanpi ima tʼukurispa, Jehovaman astawan qayllaykorqa, munakusqantapis rikuchiyta munarqa. Pay nerqa: “Pakakunay chhanka, kacharichiwaj Tata Dios, ñawpaqeykipi parlasqasniy yuyasqasniypis allin kachun”, nispa (Sal. 19:1, 7, 14).
11. ¿Imaynatataj Jehová yachachiwasqanchejta apaykachasunman Jehovata munakusqanchejta rikuchinapaj? (23 paginapi dibujota qhawariy.)
11 Kunanpis Jehovaqa paymanta ashkha imasta yachachiwanchej, nisunman ruwasqasninmanta, imatachus ruwananta nisqanmanta, Palabramanta ima. Kay sajra pachapi runasqa universidadespi tukuy imata yachakuyllapi yuyanku, Diosta munakuymantataj qonqapunku. Jehová Diostajrí mana tukuy imata yachakunallanchejtachu munan, manaqa allin imasta ajllayta yachakunanchejtapis. Payqa imatachus yachachiwasqanchejta, allinninchejpaj, wajkunata yanapanapaj ima apaykachananchejta munan (Pro. 4:5-7). ¿Imaynatataj chayta ruwasunman? Runasta salvakunankupaj ‘cheqa kajta rejsinankupaj’ yanapaspa (1 Tim. 2:4). Imatachus Diospa Reinon noqanchejrayku ruwananmanta tukuy runasman yachachimusunchej chayqa, Jehovata, runa masinchejta ima munakusqanchejta rikuchisunchej (Salmo 66:16, 17 leey).
12. ¿Imatataj Shannon nerqa mosoj librota japʼikuspa?
12 Waynaspis, sipaskunapis Jehová tukuy imata qosqanpi, yachachisqanpi ima tʼukurinkuman. Sutʼincharinapaj, Shannon sutiyoj uj hermananchej “Devoción piadosa”, nisqa jatun tantakuypi mayta kusikusqanmanta yuyarikun. Payqa 11 watayoj karqa, hermanantaj 10 watayoj. Chay jatun tantakuypitaj tukuy waynasta, sipaskunata ima uj cheqapi tiyakunankuta nikorqa. Shannonpis chay cheqapi tiyakorqa, may mancharisqataj kasharqa. Waynaspata sipaskunapta tapukuyninku nisqa librota sapa ujman qojtinkutaj mayta kusikorqa. Pay nin: “Chay librota japʼiytawan repararqani Jehová kasqantapuni, mayta munakuwasqanta ima. Mayta kusikunchej Jehová Diosninchej sumaj regalosta qowasqanchejmanta”, nispa.
JEHOVAJ KʼAMIYNINTA JAPʼIKUNA
13, 14. ¿Imaynatataj Jehová kʼamiwasqanchejta japʼikunanchej tiyan?
13 Bibliaqa Jehová munakuwasqanchejrayku kʼamiwasqanchejta nin, imaynatachus uj tata wawanta kʼamin ajinata (Pro. 3:12). ¿Imaynatataj Jehová kʼamiwasqanchejta japʼikunanchej tiyan? Ichapis llakikusunman, sonqo pʼakisqa ima kasunman. Chaywanpis Jehovaj kʼamiynintaqa japʼikunanchejpuni tiyan. Ajinamanta cheqan kajta ruwayta yachakusunchej, sonqo tiyasqataj kausakusunchej (Heb. 12:11). Ni jaykʼaj kʼamiwasqanchejta qhesachanachu nitaj phiñakunachu mana gustawanchej imasta niwajtinchejpis. Jehová niwasqanchejta kasukusunchej, kausayninchejtapis cheqanchasunchej chayqa, payta munakusqanchejta rikuchisunchej.
14 Profeta Malaquiaspa tiemponpi judiosqa mana allin kaj uywasta Jehovaman jaywarqanku. Chayrayku Jehovaqa paykunata mayta kʼamerqa (Malaquías 1:12, 13 leey). Ashkha kutispi kʼamejtinpis nipuni kasukorqankuchu. Chayraykutaj Jehovaqa paykunata castigarqa (Mal. 2:1, 2). ¿Imatataj kay yachachiwanchej? Jehovaj kʼamiyninta mana japʼikojtinchej, pisipajtaj qhawajtinchej, Jehová niña amigonchejchu kananta.
15. ¿Imastataj mana ruwananchejchu tiyan?
15 Kay pachamanta runasqa jatunchakunku, munaynillankutataj maskʼanku. Wajkuna kʼamejtinku chayri imatachus ruwanankuta nejtinkupis phiñakunku. Wakinkunataj mana tukuy sonqochu japʼikunku. Chaywanpis Bibliaqa mana chay runas jina kanapaj yuyaychawanchej. Yachakunanchejtaj tiyan imatachus Jehová ruwananchejta munasqanta, kasukuyta ima (Rom. 12:2). Jehovaqa necesitashajtinchejpuni llajtannejta yuyaychawanchej. Sutʼincharinapaj, Jehovaqa yuyaychawanchej hermanosninchejta chayri uj hermanasninchejta allin yuyaywan qhawananchejta, sumaj amigosta ajllananchejta, sonqota kusirichinapaj ima ruwaytapis sumajta ajllananchejta ima. Jehovaj kʼamiyninta japʼikuspa, kusichinapaj jina imatapis ruwaspaqa, yuyaychawasqanchejmanta agradecesqa kasqanchejta, munakusqanchejta ima rikuchinchej (Juan 14:31; Rom. 6:17).
JEHOVAMANTA YANAPATA, JARKʼANAWANCHEJTA IMA MAÑAKUNA
16, 17. 1) Niraj imatapis ajllashaspa, ¿imaraykutaj imatachus Jehová yuyasqanta yachanapaj kallpachakunanchej tiyan? 2) ¿Imatataj israelitas ruwarqanku Jehovapi atienekunankumanta nisqa?
16 Wawitasqa, tatasninku yanapanankuta, jarkʼanankuta ima munanku. Machu runaspis wakin kutisqa tatasninkumanta yanapata mañakunku. ¿Imaraykú? Imatachus ruwanankuta yachaspapis, tatasninku sumaj yuyaychaykunata qonankuta yachasqankurayku. Jehová Diosninchejwanpis kikillantaj. Payqa sapallanchejmanta ima ruwaytapis ajllananchejta saqewanchej. Chaywanpis paypi atienekusqanchejrayku, munakusqanchejrayku ima yanapanawanchejta munanchej. Manaraj imatapis ajllashaspataj, imatachus chaymanta Jehová yuyasqanta yachanapaj kallpachakunchej. Paymanta yanapata mañakojtinchejtaj, espíritu santonta qowanchej imatapis allinta ruwanapaj (Fili. 2:13).
17 Profeta Samuelpa tiemponpi, israelitasqa filisteoswan maqanakuspa atipachikusharqanku. Chay kutipi Jehovapi atienekunankumanta, imatachus ruwanankuta tapurinankumanta imaqa, Diospa arcanta chay maqanakuman aparqanku, Jehová yanapananta yuyaspa. Paykunaqa mana kallpachakorqankuchu imatachus Jehová yuyasqanta yachanankupaj. Astawanpis yuyasqankuman jinalla ruwarqanku. Chayraykutaj kinsa chunka waranqa israelitas wañuchisqas karqanku (Proverbios 14:12 leey). Chantapis filisteosqa Diospa arcanta japʼikaporqanku (1 Sam. 4:2-4, 10, 11).
18. Salmo 42:5, 6 chantá Proverbios 3:5, 6 versículos nisqanman jina, ¿imatataj ruwananchej tiyan?
18 Jehovata mayta munakoj, paypi atienekoj uj salmista qhelqarqa: “Diospi suyakuyniyta churani, paytataj yupaychasajraj. Paymin Salvawaj Diosneyqa. Ukhuypi almayqa may llakisqa kashan. Chayrayku qanmanta yuyarikusaj”, nispa (Sal. 42:5, 6). Chay salmista jinachu, ¿qanpis ninki? Ichapis qanqa Jehovapi atienekunkiña. Chaywanpis tukuyninchej Jehovapi astawan atienekuyta yachakusunman. Biblia nin: “Tukuy sonqoykiwan Tata Diospi atienekuy; ama qampa yachasqallaykipeqa atienekuychu. Tukuy ima ruwasqaykipi Tata Diosmantaqa yuyarikuy. Paymin cheqan ñanta pusasonqa”, nispa (Pro. 3:5, 6).
19. ¿Imaynatataj Jehovata munakusqaykita rikuchiwaj?
19 Rikunchej jina Jehová ñaupajta munakuwarqanchej. Ajinamanta payta munakuyta yachachiwarqanchej. Chayrayku noqanchejrayku imastachus ruwasqanpi, munakuwasqanchejpi ima tʼukurinallapuni. Munakusqanchejtataj tukuy sonqonchejwan, tukuy almanchejwan, tukuy yuyayninchejwan ima rikuchinallapuni (Mar. 12:30).


text:
JOVENESPA TAPUKUYNINKU
¿Paywan llojsinaypaj jinañachu kani?
¿Amigosllachu kayku?
Unaytaña payllawan llojsini. ¿Amisgollachu kayku?
Uj amigay mayta gustawan, noqapis payman gustallanitaj. Sapa diataj celularnejta parlariyku chayri mensajesta apachinakuyku. ¿Amigosllachu kayku?
Amigosniywan sapa kuti puriykacharej llojsispa, chay kikin sipasllawanpuni astawan parlani. ¿Amigosllachu kayku?
Ichapis ñaupaj tapuyman mana iskaychakuspa kuticherqanki, qhepan tapuykunamantaj ichá mana kutichiyta atillarqankichu. Amigos kaywan, astawan rejsinakunapaj llojsiywan, ¿imapitaj mana kikinchu?
Uj jovenwan uj sipaswanqa purajmanta munanakuyta qallarispa manaña amigosllachu kanku.
Chayrayku chay kinsa tapuykunaj kutichiynenqa “mana”. Uj jovenwan uj sipaswan munanakuyta qallarispaqa, tukuypa rikunanta chayri pakayllamanta sapa kuti parlarinkupuni, wakin kutisqa celularnejta parlarinku. Chaytaj rikuchin manaña amigosllachu kasqankuta, manachayqa astawan rejsinakuyta qallarishasqankuta.
¿Imapajtaj astawan rejsinakunankupaj llojsinku?
Uj qhariwan uj warmiwan astawan rejsinakunankupaj llojsispaqa, qhawarinku piwanchus llojsishanku chaywan casarakunankutapunichus, manachus.
Wakin jovenesqa pujllaspa jinalla piwanpis astawan rejsinakunankupaj llojsinku, casarakuypirí ni piensallankupischu. Ichapis paykunaqa khuska kanallankupaj llojsinku. Wakinkunataj ichá piwanpis astawan rejsinakunankupaj llojsinku, amigosninkoj ñaupaqenpi runaykachanankuraykulla.
Ajinata yuyaspa rejsinakusqankoqa mana unaypajchu. Uj sipas Heather sutiyoj nin: “Astawan rejsinakunankupaj llojsejkunamanta ashkhasqa, uj mashkha semananman tʼaqanakunkupacha. Paykunaqa wajwan rejsinakuyta pujllakuyta jinalla qhawanku. Ajinata yuyasqankuraykutaj, casarakuspaqa mana allintachu kausakonqanku, manachayqa divorciakonqanku”, nispa.
Pillawanpis astawan rejsinakunaykipaj llojsinki chayqa, chay sipas chayri chay joven astawan munanakuyta qallarisonqa. Chayrayku astawan rejsinakunapaj llojsiytaqa ama pujllakuyta jinallachu qhaway (Lucas 6:31).
Kaypi tʼukuriy: ¿Munawajchu pillapis uj pujllanata jinalla qhawasunanta? ¿Imata ruwawaj uj pujllanata jinalla qhawasojtinku, chaymantataj qʼopata jina wijchʼusojtinku? Mana ajinata ruwasunankuta munankichu chayqa, ama qanpis wajkunata ajinata ruwaychu. Biblia nin: “Munakuyniyoj runaqa mana ruwanchu mana allin kajtaqa”, nispa (1 Corintios 13:4-6).
Chelsea sutiyoj sipas nin: “Kusirikunallaypaj, piwanpis astawan rejsinakunaypaj llojsiyta munayman. Jinapis mana kusikunapaj jinachu, ujnin munakuyta qallarejtin, ujnintaj mana”, nispa.
Kayta yuyaychariyku: 2 Pedro 1:5-7 versiculosta leeriy, chantá chaypi nisqanman jina imayna runachus kayta munasqaykipi tʼukuriy. Chaypaj imatachus ruwanaykita killantinta estudiay, chantá imaynatachus ñauparishasqaykita qhawarikuy. Chaytaj yanapasonqa piwanpis llojsishaspa astawan rejsinakunaykipaj, jinallataj casado kausayniykipipis.
¿Edadniyojñachu kayku?
¿Mashkha watayoj kashaspataj piwanpis astawan rejsinakunapaj llojsina kanman?
Tatasniykita kikillantataj tapuriy.
Ichapis tatasniykej nisqankoqa mana qanpa nisqaykiwan kikinchu, chayri ichapis kikin. Ichá qanpis ashkha jóvenes jinallataj yuyanki, piwanpis rejsinakunaykipajqa imaynachus kasqaykitaraj yachanayki kasqanta.
Ajinallatataj Danielapis yuyan. Payqa 17 watasniyoj, nintaj: “Imayna qosatachus maskʼashasqayta iskay watas ñaupajta tapuriwankuman karqa chayqa, mana kunan jinachu kutichiyman karqa. Kunankamapis manaraj chayta sutʼita yachanichu. Chayta sutʼita yachasaj, aswan qhepamanpis ajinallatapuni yuyasaj chayqa, recienraj piwanchus astawan rejsinakunaypaj llojsinaypi piensarisaj”, nispa.
Chantapis Biblia nisqanman jina suyarinayki tiyan “tʼika jina joven” kayniyki pasanankama. Ajinata Biblia sutichan, maypachachus qhariwarmi jina puñuykuyta munasqayki, uj joventa chayri uj sipasta munakuyta qallarisqayki astawan yapakun, chay watasta (1 Corintios 7:36, Traducción del Nuevo Mundo). Sichus chay wataspi uj jovenwan chayri uj sipaswan khuskallapuni purinki chayqa, ichapis payta astawan munakuyta qallarinki, chanta ichá khuchichakuy juchapi urmanki.
Waj jovenesqa chaypi ni yuyallankupischu, astawanpis paykunaqa qhariwarmi jina puñuykuymanta wañurishanku. Qantajrí mana paykuna jinachu ruwanayki tiyan, nitaj paykuna jinachu kanayki tiyan (Romanos 12:2). Bibliaqa sutʼita nin: “Ayqeychej khuchichakuy juchamanta”, nispa (1 Corintios 6:18). Chayrayku “tʼika jina joven” kayniyki pasanankama suyakunki chayqa, mana ima problemapipis rikukunkichu (Eclesiastés 11:10).
¿Suyarinayrajchu kanman?
Manaraj wakichisqachu kashanki chayqa, ni pi tanqasunanchu tiyan piwanpis rejsinakunaykipaj. Sutʼincharinapaj, escuelaman yaykusqaykitawan examenta qonaykita nisunanku, ¿allinchu kanman? Mana, ¿icharí? Examenta qonaykipajqa, ñaupajta yachakunaykiraj tiyan, ajinamantataj tapuykunaman kutichiyta atillanki.
Ajinallatataj niraj piwanpis astawan rejsinakushaspaqa wakichikunayki tiyan.
Piwanpis astawan rejsinakunapaj llojseyqa mana pujllakuychu. Chayrayku niraj pitapis qhawakushaspa wakichikunaykiraj tiyan. Chaypajqa sumaj amigo kayta yachakuy, amigosniykiwantaj amigosllapuni kay.
Ajinamanta qanpaj jina sumaj runata tarispaqa, sumajta paywan masichakunki. Chantapis qhariwarmi kajkunaqa sumaj amigos kanku.
Piwanpis astawan rejsinakunaykipaj astawan tiempota suyasqaykeqa yanapasonqa. Chantapis joven kashaspa kusirikuyta atinki (Eclesiastés 11:9). Suyarikuspaqa wakichikunaykipaj astawan tiempoyoj kanki, aswan sumaj runaman tukunki, Diosmantaj astawan qayllaykunki (Lamentaciones 3:27).
Soltero kashaspa waj joveneswan, waj sipaskunawan masichakuspa kusirikuy. Amataj jovenespurallaqa imatapis ruwaychejchu, manaqa kuraj hermanostawan wajyariychej. Tamara sutiyoj sipas nin: “Kuraj hermanostawan wajyareyqa may sumaj. Ashkha amigosniyoj kaypis, may sumaj”, nispa. Mónica nin: “Ashkha joveneswan, sipaskunawan masichakoyqa may sumaj, ajinamanta sapa ujta sumajta rejsinchej”, nispa.
Uj runallapi yuyanki chayqa llakikullanki. Chayrayku pacienciawan suyakullaypuni. Joven kashaspa wajkunawan masichakuy, paykunawantaj amigosllapuni kay. Tiempo pasasqanman jina piwanpis astawan rejsinakunaykipaj llojsiyta munanki chayqa, yachankiña imaynachus kasqaykita, imayna runatatajchus maskʼashasqaykita.


text:
Griguryu I
Griguryu I, San Griguryu sutiyuq runaqa, (kastilla simipi: San Gregorio I Magno o San Gregorio, latín simipi: Gregorius I (Magnus); grisya simipi: רגוריוס הראשון) (3 ñiqin tarpuy killapi 540 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - 12 ñiqin pawqar waray killapi 604 watapi wañusqa Roma llaqtapi) Italya mama llaqtayuq taytakura, Hatun yaya, Tayta Papa, Dyusmanta yachachiq kaspa, munqhipas, qillqaqpas runam, latin simipi qillqaqmi.
3 ñiqin tarpuy killapi 590 watapi LXIV kaq Kathuliku Tayta Papa tukukurqan.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Regula pastoralis
- Regestum
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Griguryu I.
- Benedicto XVI presenta al Papa san Gregorio Magno
- Benedicto XVI: San Gregorio, Papa Magno, "siervo de los siervos de Dios"
- San Gregorio Magno: Cristo, el buen pastor


text:
Jesuspa wañupusqanta yuyarisun
Jehová Diospa testigonkunan sapa wata Jesuspa kamachikusqanman jina wañupusqan p’unchayta yuyariyku (Lucas 22:19, 20). Chaymi tukuy sonqowan invitaykiku chay p’unchayta noqaykuwan kuska yuyarinaykipaq. Chaypin yachanki Jesuspa wañupusqan allinniykipaq kasqanta.
Astawan yachanapaq
¡DIOSMANTA HAMUQ ALLIN WILLAKUYKUNA!
Diosmanta hamuq willakuykunamanta yachay, imaraykun ancha allinpuni, imatan ruwanayki.
Kaykunamanta yachay: ¿Imakunatan Dios willawanchis? ¿Imaraykun chay willakuykuna ancha allinpuni? ¿Imatan ruwananchis?


text:
BIBLIAPA VALISHCA YUYAICUNA | ISAÍAS 17-23
Paicuna charishca autoridadmanda aprovecharijcunaca anchuchi tucunmi
Sebná shuti runaca rey Ezequiaspa mayordomomi cashcanga. Sebnaca reypa cati mandajmi carca. Chaimandami paica ali cosascunata rurana carca.
Sebnaca gentecuna imata minishtinajujtaca ricujunami carca.
Paica pai munashcatallami ruran carca. Pailla alicachi tucunatami mascan carca.
Jehová Diosca Eliaquim shuti runatami Sebnapa cuenda churarca.
Eliaquimga ‘Davidpa huasi llavetami’ chasquirca. Chaita chasquinaca mandangapaj autoridadtapash, ushaitapash charishcatami ricuchirca.
Pensaripai: ¿Imashinata Sebnaca shuj gentecunata ayudangapaj paipa autoridadta utilizana carca?