text:
Waqaywillka
- Waqaywillka nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Waqaywillka (sut'ichana) rikuy.
Waqaywillka (kastilla qillqaypi: Nevado Huajayhuillca icha Huacayhuillca) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Wayupata distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.361 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Sallqantay
- Pumasillu
- Willka Wiqi
- Willkapampa walla
- Willkamayu
- Ullantaytampu
- Machu Pikchu
- Aguas Calientes
- Luq'umayu
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Machu Pikchu, Aguas Calientes, Wiqi Willka rit'i urqu (Verónica), Malaga q'asa, Halankuma, Patakancha mayu, Ullantaytampu llaqta.


c: text/html

text:
Paqariy
Wachay - Yuriy icha Paqariy:
Warmiqa mama tukuspa wawanta wachanmi. Wawaqa mamanpa rakhanmanta lluqsispa yurinmi icha paqarinmi.
Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayan, kismapi musuq runacham wiñarin. Yumasqamanta isqun killa pacha, wachana nanay qallarinmi. Warmiqa wawanta rakhanmantam wachan. Wawa yuriptin, pupu waskata willunam atin. Chaymantataq thaminraq lluqsinmi. Lluqsisqa wawataqa ñuñunayaptin ñuñuchinam atin, ama hark'aychu.
Ñuñuq uywakunaqa runa hinam uñachankunata wachanku. Pisqukunataq huk uywakunapas runtukunatam wachanku. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta sapallam runtuta t'uqyachispa paqarinku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yanapa:Elementbox
Elementbox nisqaqa qallawakunamanta qillqakunata allinchanapaqmi. Inlish Wikipidiyapi chay elementbox nisqataqa 2006 watapim, uktuwri killapim kamarirqanku.
Kay hinam Qhichwa Wikipidiyaman apamunchik: Inlish plantillakunamanta copy - paste nisqawan iskaychay, ahinataq en:Template:Infobox_hydrogen nisqa inlish simipi plantillamanta Yakuchaq qhichwa simipi qillqaman.
Ichaqa manaraqmi tukuy qallawamanta inlish simipi qillqasqakunapi kachkanchu. Chayraykum iskay hinam rurankiman:
- Inlish Wikipidiyapi qillqata allinchay, chaymantataq Qhichwa Wikipidiyaman iskaychay.
- Qhichwa Wikipidiyallapi musuq elementbox nisqata kamariy, qillqata Plantilla:Elementbox nisqamanta icha huk, kaqlla kaq qillqamanta iskaychaspa.


text:
Kisa yura rikch'aq ayllu
Kisa yura rikch'aq ayllu (Urticaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 550-chá rikch'aq.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
- Kisa (Urtica)
- Chini (Urera)
- biyu chini (Urera caracasana)
- kirusapa chini (Urera baccifera)
- wakra chini
- yana chini
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kisa yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kisa yura rikch'aq ayllu


text:
Bartolomé de Las Casas
Bartolomé de Las Casas sutiyuq runaqa (1484 watapi paqarisqa Sevilla llaqtapi; 31 ñiqin anta situwa killapi 1566 wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul Duminikanu munqhim chiqa yachaqpas karqan. Ispañul kulunyakunapi kawsaq indihinakunata isklawchayman ama nispas nirqan.
Salamanca llaqtapi latin simitas yachakurqaspa, 1502 watapi Cristobal Colonwan Ayti wat'amansi rirqan. Chaypis 1510 watapi Awya Yalapi ñawpaq kutita tayta kura tukurqan.
1512 watapi Diego Velázquez de Cuéllarwan Kuba wat'ata atispas indihina isklawniyuq chakrasapas tukurqan. Ispañul llaqtamasinkunap isklawkunata sarupayninta rikuspas 1514 allpankunata saqispa indihinakunap isklaw kayninman ancha hayu kayta rimaykurqan.
1542 watapi paypa rimasqanraykus Ispañap Qhapaqnin Musuq Kamachikuna (Leyes Nuevas) nisqatas rimarirqan, indihinata muchuchiyman sipiyman ama nispa. Chaywanpas kulunyapi wiraquchakunas chay kamachitaqa hark'arqan. 1545 watapis chay kamachikunaqa puchukachisqa karqan.
1543 watapi Bartolomé de Las Casasqa suqta chunka watayuq kaspa Chiapas suyupi hatun yayas tukurqan. Chaypi kawsaq indihinakunata amachaptinsi, Ispañapi hayunkunas k'amiykurqan. Munayninta mana qispichiyta atispas, 1547 watapi Ispañamansi kutirqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Historia general de las Indias (1516 qhipan) ("Indyakunap [Abya Yalap] sapsi wiñay kawsaynin"), kimsantin liwru
- Brevísima relación de la destrucción de las Indias occidentales (1552) ("Abya Yala qulluymanta pisilla willasqa")
- hukkunapas
Ispañapiqa chay qillqankunata liwruchayta chunka pusaqniyuq pachakwatakama manas saqillarqankuchu.


text:
Pinwinu
Pinwinu (Spheniscidae) nisqakunaqa yana yuraq alqa-alqa, ancha allinta wayt'aq, mana phawayta atiq pisqukunam. Pinwunukunaqa mama qucha patapim, chalapim q'isachan. Challwakunatam, umachakikunatam, yukrakunatapas mikhunku.
Chinaqa iskay icha ch'ulla runtutam wachan. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa. Iskay runtu kaptin, huklla kawsarin (wakin-wakinllapim iskaynin).
[allichay] Rikch'aqkuna
Abya Yalapiqa kay pinwinukunam kawsan:
- Patranka (Spheniscus humboldti)
- Pataqunya pinwinu (Spheniscus magellanicus)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pinwinu


text:
Atuq
Atuq (Vulpini; latin simimanta vulpes) nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam.
Antikunapi qhichwa simipi atuq nispaqa sapsilla antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus) nisqamanta rimaytam munanchik. Ichataq allqu rikch'aq aylluman kapuq huk rikch'aqkunam atuq nisqa.
Kaymi huk atuq nisqa rikch'aqkuna:
- Antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus): Awya Yalapi (Antikunapi) kawsaq;
- Sichura atuq (Pseudalopex sechurae): Awya Yalapi (Piruwpa, Ikwadurpa chalanpi, Chapari nisqapi) kawsaq;
- Puka atuq (Vulpes vulpes): Chincha Awya Yalapi Iwrupapi Asyapipas kawsaq;
- Uqi atuq (Vulpes velox): Chincha Awya Yalapi kawsaq;
- Chincha atuq (Alopex lagopus): Chincha suyukunapipas kawsaq;
- Mayu atuq (Chrysocyon brachyurus): Chincha Awya Yalapi kawsaq


text:
Dámaso Pérez Prado
Dámaso Pérez Prado sutiyuq runaqa (* 11 ñiqin qhapaq raymi killapi 1916 watapi paqarisqa Matanzas llaqtapi - † 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1989 watapi wañusqa Mishiku llaqtapi) huk Mambo Qhapaq Kuba mama llaqtapas Aranway pukllaq wan takiqsi karqan, simi kastilla karqan, takichaqpas qarqan.
Tayta: Pérez; Mama: Prado
[allichay] Takikuna
- Cerezo rosa
- Qué rico el mambo
- Mambo Nº 5
- Mambo Nº 8
- Mambo del Politécnico
- Mambo Universitario
- Mambo del taconazo
- La niña popoff
- Patricia
- Norma, la de Guadalajara
- Mambo en Sax
- Mambo a la Kenton
- El Ruletero
- Mambo en trompeta.
- Lupita
- La Chula Linda
[allichay] Diskukuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Referenciakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Enlaces externos
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Dámaso Pérez Prado.
- "Mambo" Documental 52'


text:
Horst Köhler
Horst Köhler sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin ayamarq'a killapi 1943 watapi paqarisqa Skierbieszów llaqtapi, Lublin k'itipi, Pulunyapi - Alimanya]] mama llaqtap umalliqninmi kachkan.
Alymaniapas Musiku Ministru.
2004 watamanta ñawpaq kuti Alimanya llaqtapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Eduard Köhler; Mama: Elisabeth.
Ñawpaq warmi: Eva Bohnet
Wawakuna: Yachaywasi: School ( Alimanya)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Horst Köhler.


text:
Uyuni kachi qucha
Uyuni kachi qucha (kastilla simipi: Salar de Uyuni icha Salar de Tunupa ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ancha hatun kachi qucham, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Daniel Campos pruwinsyapi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Rikchakuna
-
Uyuni kachi qucha - Quwiphasa kachi qucha - Puwpu qucha
-
Tunupa nina urqu Uyuni kachi quchawan
-
-
Uyuni kachi quchapiqa kachitam hurquchkanku.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Uyuni kachi qucha.


text:
Ransis simi
Ransis simi,[1] Ransis simi icha Ransiya simi nisqaqa huk romanu simim, latin simimanta paqarisqa. Fransiya mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw Tiksi muyuntinpi, Kanadapi, Afrikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa.
Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku:
- Afrika mama llaqtakunapi ufisyal rimay
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Clodoaldo Soto Ruiz: Runasimi-kastillanu-inlis llamkaymanaq qullqa. University of Illinois, 2010. p. 147. y. 245 - ransis.


text:
Otto von Bismarck
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen sutiyuq runaqa icha Otto von Bismarck (* 1 ñiqin ayriway killapi 1815 watapi paqarisqa Schönhausen llaqtapi - † 30 ñiqin anta situwa killapi 1898 watapi wañusqa Friedrichsruh llaqtapi) Alimanya mamallaqtaq awqa pusaq wan pulitiku karqan.
1871 watamanta 1890 watakama Alimanya mama llaqtap kansillirninmi kachkan.
Mama: Luise Wilhelmine Mencken, Tayta: Ferdinand von Bismarck,
Ñawpa warmi: Johanna von Puttkamer.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Otto von Bismarck.
- Artículo sobre la unificación alemana
- Blog sobre Bismarck
- La unificación de Alemania


text:
- Madre de Dios suyupi runakunaqa Mayutata (río Madre de Dios) nisqa mayuta Amarumayu nirqanku.
Amarumayu purimuq mayukunawan
Amarumayu (kastilla simipi, purtuyis simipi: Amazonas) nisqaqa Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun, 6,400 km suni mayum. Piruwpiqa Ukayali Marañun mayukunap tinkunpi paqarispa, sach'a-sach'anta Atlantiku mama quchaman kallpan. Chay hatun Amarumayup sach'a suyuntaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu nispa ninchikmi.
[allichay] Purimuq mayukuna
[allichay] Hatun mayukuna
[allichay] Flora Faunawan
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Abimael Guzmán
Abimael Guzmán sutiyuqqa (3 ñiqin qhapaq raymi killapi 1934 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Perupi) huk piruwanu mama llaqtayuq yachay wayllukuq runam, K'anchaq Ñanpa kamariqninmi.
1960 watakunapi Wamanqa llaqtapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturninpi yachachiqsi kaspa Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa maoista K'anchaq Ñan nisqa tantanakuyta kamarirqan.
1980 watapi Ayakuchu suyupi maqanakuyta qallarirqan. Wankurisqankuna Guzmántaqa presidente Gonzalo nirqanmi.
Achka sipisqan runakunarayku chakra runapura ancha chiqnisqam tukurqan. Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa samk'ay wasipim tiyachkan.


text:
Q'illay
Q'illay (latin simipi: metallum) nisqakunaqa lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas pusaykuq qallawa imayaykunam. Huk q'illaykunaqa allpapiqa llump'ayllam, huktaq t'inkisqam chuqin, icha iskay rikch'ayniyuq chuqim.
Mana q'illaywan ruranakuspa q'illayqa iliktrunkunata qupuspa pusitiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, mana q'illaytaq niyatiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun. Q'illayqa manam iñuwatachu rurakun.
Q'illaypuraqa mana chaqllisinchi ruranakuspa q'illay chaqrusqa (ahinataq champi hukkunapas) ruranakunku.
Aswan runap llamk'achisqan q'illaykuna kaymi:
- Quri
- Qullqi q'illay
- Anta
- Qullqiya
- Yaku qullqi (Puriq qullqi)
- Chayanta
- Titi
- Khillay


text:
Hipachiy
Hipachiy (latin simipi, kastilla simipi: tortura) nisqaqa runap huk hap'isqa, samk'asqa runata nanachiyninmi, k'iriyninmi, muchuchiyninmi, ima millaytapas rurapuyninmi, chay runata imatapas willachinapaq icha ima huktapas rurachinapaq. Ancha millay hipachiyqa nanachisqa runata wañuchinmi icha mutuchispa wañuyninkama unquchinmi.
Ñawpa pacha tukuy mama llaqtakunas samk'asqa runakunata hipachirqan, ahinataq Iwrupapi inkisisyun nisqapi, layqa qulluypipas waranqa-waranqa bruja sutinchasqa warmikunata huk runakunatapas, wañuyninkama.
Huñusqa Nasyunkunaqa 1948 watapi Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy nisqapi hipachiymanta amachayta runa hayñimanmi rimarirqan.


text:
Wakcha
Wakcha nisqaqa mana imayuq, imatapas muchuq runam.
Wakcha wawaqa mamannaq taytannaq wawam. Mamanqa taytanpas wañusqañam, chinkasqam.
Wakcha chakra runaqa allpannaq, chakrannaq runam. Allpayuq, allpasapa runapaq, asindadupaq llamk'ananmi asllata chaskiykunanpaq, ichataq hatun llaqtamanmi rinan chaypi kañinapaq llamk'ananpaq, phawrikapi huk ruruchinapipas.
Wakcha llamk'aqqa mana llamk'ayniyuq runam.
Mana wasiyuq runapqa hawapi, mana wasipi puñunanmi.
Mana llaqtayuq runataqa kapusqan yuri llaqtanqa qarqurqan ichataq puchukasqam.
Mana mikhunayuq runataqa yarqanmi.
Huk wakcha runakunaqa, mana imayuq kaspanmi, ñankunapi pasaq runakunamanta imakunatapas mañakuqmi kan.


text:
Helena (santu)
Flavia Iulia Helena Santa Elena, Constantinopolispi Elena, sutiyuq warmiqa (* 250 watapi paqarisqa Drépano llaqtapi - † 330 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk kathuliku wan orthodoksa Santu karqan.
18 ñiqin chakra yapuy killapi Santa Elena kathuliku raymi p'unchawninmi.
21 ñiqin aymuray killapi Santa Helena orthodoksa raymi p'unchawninmi.
Tayta: ; Mama: .
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Helena (santu).
- Web católica sobre los primeros cristianos


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk, sutipaq runaqa (* 19 ñiqin aymuray killapi 1881 watapi paqarisqa Selanik llaqtapi - 10 ñiqin aymuray killapi 1939 watapi wañusqa Istanbul llaqtapi). Turkiya pulitiku wan Umalliq.
1923 watamanta 1938 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Ali Rıza Efendi; Mama: Zübeyde Hanım
Ñawpaq warmi: Latife Usakligil
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mustafa Kemal Atatürk.
- Biografía y reformas (inlish simipi)
- La vida de Atatürk (inlish simipi)


text:
Pintikustis
Pintikustis (grigu simipi: Πevtnkoσtή (nuέpa) [Pentikostí (iméra)] "pichqa chunka ñiqin (p'unchaw)", chaymanta kastilla simipi: Pentecostés) nisqa p'unchawpiqa, paskwa intichawmanta pichqa chunka kaq p'unchawpi - mana kikin paskwa intichawta yapasqa tawa chunka isqunniyuq kaq p'unchawpi, qanchis ñiqin intichawpi - kristiyanukuna hanaq pachapi Dyuspa Ch'uya Ispirituta iñiq runakunaman kachasqanmantam yuyaykuspa phistakunku.
Dyuspa Simin Qillqaqa nin, pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan (Rurasqakuna 2:1-4 ).
Kristiyanu iñiypiqa ancha hatunmi raymi.


text:
Ayllu runa
Ayllu runa icha Indihina (kastilla simipi: indígena, latin simimanta: indigenus "kaypi paqarisqa") nisqaqa unay, ñawpa pachamantaña kawsayninpa llaqtanpi kawsasqa machu yayakunayuq runam, huk llaqtap ñawpaq kaq runankunam. kakkannis lekker funnyegrobjkgjkaseg ghafuieuigahe enuishegkj yrgus
Awya Yalapi indihina runakunataqa ispañulkuna indio ("Indya mama llaqtayuq runa") nirqankus, Indyapi kachkayta iñirqaspansi. Kunan pachaqa manañam chayta munankuchu, chayraykum indihina ninkum.
[allichay] Awya Yalapi indihina runa llaqtakuna
- Qhichwa runa
- Aymara runa
- Awahun
- Shuwar
- Ashaninka
- Machiqinqa
- Waraniyi
- hukkunapas


text:
Ahmed Nazif
Ahmed Nazif,arabya simipi, أحمد نظيفر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir (* 8 ñiqin anta situwa killapi 1952 watapi paqarisqa Alexandria (Ihiptu) llaqtapi - ), huk Ihiptu mama llaqta allwiya kamayuq wan pulitikupas karqan.
2004 watamanta ñawpaq kuti Ihiptupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Nazif; Mama:
Ñawpaq warmi:
Wawakuna:
Yachaywasi: El Nasr Boys' School (EBS) yachay wasi.
Alma mater: Qahira Yachay suntur.
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ahmed Nazif.
- Pagina oficial de Gamal Abdel Nasser (arabya simipi)


text:
Juan Velasco Alvarado
Juan Francisco Velasco Alvarado sutiyuq runaqa ( * 16 ñiqin inti raymi killapi 1909 watapi paqarisqa Piwra llaqtapi - † 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1977 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. Hatun chakra kamay allinchayta qallarispa patrunkunata hatun asindakunamantam qarqurqan allpakunata chakra runaman, indihina runakunamanpas quykuspa. 1975 watapi qhichwa simita Piruwpa huk tukri siminman rurarqan.
Ancha unqusqaña katinmi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpi Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq hiniralmi Velascota kamachinamanta qarqurqan. Iskay watamantam Velascoqa wañurqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Juan Velasco Alvarado.
- Juan Velasco Alvarado: El general que cambió al país
- Daniel Chiarenza: El fin de la revolución nacionalista y antiimperalista peruana. loquesomos.org, 19 de diciembre de 2009
- Francisco del Carpio: Velasco volverá sobre los hombros de los trabajadores. Jornal de Arequipa, 12 de octubre del 2009
- Terrorismo made in U.S.A. en las Américas
- Biografía en EP


text:
Marisol Espinoza
Marisol Espinoza Cruz sutiyuq warmiqa (* 31 ñiqin anta situwa killapi 1967 watapi paqarisqa Piwra llaqtapi - ), huk piruwanu willay kamayuq, pulitiku warmimpas.
Piruwanu Nasyunalista Partidu, Ollanta Humala partidupi wankurisqa kaspa, 2011 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
Alma mater: Piwra Mama llaqta Yachay suturnin.
2006 watamanta 2011 Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Marisol Espinoza.
- Sitio web de Marisol Espinoza en el Congreso de la República del Perú


text:
Kristiyanu inlisya
- Inlisya nisqa wasimanta qhawanaykipaqqa chaypi qhaway.
Kristiyanu inlisya nisqaqa (grigu simimanta: ekkλnσίa (ekklīsía) "qayakusqa [runakuna]", chaymanta kastilla simipi: iglesia) kristiyanu iñiykama, Dyuspa Simin Qillqapi qillqamusqa Jesuspa kamasqankama tukuy iñiqnin runakunap kuskachakusqanmi.
Jesus huklla inlisyatam kamarqaptinpas, hanaq pachaman risqanmantapacha kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka inlisyakunam:
- Katulika inlisya
- Ortodoksa inlisya
- Protestantismu: Martin Luther-pa, huk rifurmatur nisqa runakunap kamasqan


text:
Malwina wat'akuna
Malwina wat'akuna icha Malwinakuna (kastilla simipi: Islas Malvinas, inlish simi: Falkland Islands, phransis simipi: Îles Malouines) nisqaqa Atlantiku mama quchapi, Ninasuyup antinpi wat'akunam. Hukllachasqa Qhapaq Suyup kulunyanmi, Arhintina mama llaqtap atiqllasqan.
[allichay] Wiñay kawsay
1764 watapis Louis Antoine de Bougainville Malwinakunapi phransis kulunyatas kamarirqan, Saint-Malo sutiyuq phransis wasi llaqtanmanta Îles Malouines sutichaspa, ichataq 1766 watapi ispañulsi tukurqan. Arhintina 9 ñiqin anta situwa killapi 1816 watapi ispañamanta kacharispas, Malwinakuna paypa watankunas tukurqan. 1820 watapi arhintina mama llaqta llamk'aqkunas wat'akunata tiyarirqan.
1833 watapis Hatun Britanyas Malwinakunata tiyarispa hap'irqan, britanya kulunyata ruraspa.
1982 watapi Malwina maqanakuymi karqan. 2 ñiqin ayriway killapi 1982 watapi arhintina awqaqkunam wat'akunata tiyarirqan, ichataq qanchis simana qhipaqta inlish awqaqkuna ch'utirqan, arhintinakunata atipaspa. 14 ñiqin inti raymi killapi 1982 watapi arhintinakuna saqirparirqan. Chay Malwina maqanakuypiqa waranqamanta aswan runakunam wañurqan, 649 arhintina, 258 britanya awqaqkunam.


text:
Paul von Hindenburg
Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg sutiyuq runaqa icha Paul von Hindenburg (* 2 ñiqin kantaray killapi 1847 watapi paqarisqa Poznań llaqtapi - † 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1934 watapi wañusqa Neudeck llaqtapi) Alimanya mamallaqtaq awqaq pusaq wan pulitiku karqan. Mariskal.
1925 watamanta 1934 watakama Weimar mama llaqtap umalliqninmi kachkan.
Mama: Luisa Guillermina Schwickart (1807-1893), Tayta: Robert von Beneckendorff von Hindenburg (1816-1902).
Ñawpa warmi: Gertrud von Sperling
Churinkuna: Pauline (1880), Oskar (1883) wan Annemaria (1891).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Paul von Hindenburg.
- Colección de imágenes


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus, 1762 watapi qhapaq kayninman t'ikrasqamanta Carl von Linné, latin simipitaq Carolus Linnaeus nisqapas (23 ñiqin aymuray killapi 1707 paqarisqa Råshult llaqtapi, Kronoberg suyupi, uralan Suysyapi; 10 ñiqin qhulla puquy killapi 1778 wañusqa Uppsala llaqtapi, Suysyapi) huk Suysya mama llaqtayuq kawsay yachaq runam karqan.
Carl von Linné-qa uywa, yura, k'allampa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutitam sut'ichaspa kanankamapas chaninchasqa mitan kamay llika nisqatam kamarqan.
Linné-pa sut'ichasqan rikch'aqpa mitan kamaypaq sutinkunatam L. qillqaspa pisichanchik.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Carl von Linné.


text:
Piruwpi pacha kuyuy (2007)
Piruwpi pacha kuyuy (2007) nisqaqa 15 ñiqin chakra yapuy killapi 2007, 23:40:56 UTC pachapi qallarirqan, 210 sikundu pachata kuyuchispa, 8.0 graduyuq. Qallariy chawpinqa Piruwpa chalanpi karqan, tawa chunka kilumitru Hanan Chinchamanta karu kuntinpi, pachak pichqa chunka kilumitru Lima llaqtamanta karum urin kuntinpi, kimsa chunka isqunniyuq kilumitru allpa pachap ukhunpi.
Pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.
- Tinkurachina siwikuna: 13°21′14.4″S 76°30′32.4″O
- Wañusqakuna: 510 runakuna.


text:
K'illimsayaq icha Karbunu (musuq latin simipi: carboneum < carbo, "k'illimsa"), C nisqaqa huk sinchi kaq, mana q'illay qallawam.
K'illimsayaqqa kawsa imayaypi aswan kaq, yakuchaqwan t'inkisqa qallawam. Iskay kuti muksinqa, chimlasay, wayra pachapi kaq wapsim.
K'illimsayaqqa k'illimsapi aswankaray kaq qallawam.
Kay pachapiqa k'illimsayaq iskaynintin rikch'aq hinam:
K'illimsayaq wayra pachapi rawraspaqa, muksichaq wapsiwan chimlasaytam ruranakun.
Yakuchaqwan k'illimsayaqwan t'inkisqakunata k'illimsa yakuchaqkuna ninchik.


text:
Phinu ugru rimaykuna
Phinu ugru rimaykuna nisqaqa huk ural rimaykunap huk urin ayllunmi, anti Iwrupapi, chunka suqtayuq rimayniyuq, iskay chunka pichqayuq hunu rimaqniyuqmi. K'askachakuq rimaykunam.
Lliwmanta aswan rimaqniyuq phinu ugru rimaykunaqa unriya simim, phinis simim, istunya simipas.
[allichay] Phinu ugru rimaykunap urin ayllunkuna
- Unriya (Magyar)
- Obugru rimaykuna
- Permu rimaykuna
- Komi
- Udmurtu (Wotyaku)
- Wolgaphinu rimaykuna
- Maru rimaykuna
- Mari (Cheremisu)
- Mordwinu simin
- Yaqa mana riqsisqa wañusqa phinu rimaykuna
- Phinusamu rimaykuna (Phinulapu rimaykuna)
- Sami rimaykuna (Lapu rimaykuna)
- Kunti sami rimaykuna
- Anti sami rimaykuna
- Baltikuphinis rimaykuna
- Sami rimaykuna (Lapu rimaykuna)
- Maru rimaykuna
[allichay] Paqta rimakuna
[allichay] Yupaykuna
Hukmanta suqtakamaqa tukuy yupaykuna ñawpa ural rimaymanta rimakunam. Qanchispaq rimataq phinis simipi unriya simipipas indu iwrupiyu rimaykunamanta chaskisqa. Chunkapaq rimaqa ñawra hinam, sami simi, mari simi, masi simipi ñawpa yupay nisqapaq rimam. Chunkapaq komipi udmurtpipas das nisqa, unriyapi tíz nisqaqa iranu rimaykunamantas chaskisqa.


text:
Isabel I
Isabel I sutiyuq warmiqa ( * 22 ñiqin ayriway killapi 1451 watapi paqarisqa Madrigal de las Altas Torres llaqtapi - † 26 ñiqin ayamarq'a killapi 1504 watapi wañusqa Medina del Campo llaqtapi) Kastillap wan León quyansi karqan.
Fernando II Aragunpa qhapaqwan kasarakuptinsi Kastilla Aragunwan huñusqa karqan Ispaña tukuspa. Ispañapi qhipaq kaq arabya mama llaqtata Granadatas atirqan.
Chay Kathuliku Riykuna nisqaqa Cristobal Colontas Atlantiku mama quchanta kuntiman kacharqan. Abya Yalata tariptinsi hatun Kastilla Atiysi qallarirqan.
1503 watapis Isabel I Kastillap quyan inkuminda nisqa llikatas kamachirqan, indihina runakunap allpankunata hap'ispas inkumindiru nisqa atiq wiraqucha awqaqkunaman quykuspa.
Tayta: Kastillap Juan II; Mama: Purtugalp Isabel. (*1428-†1496).
Willkan Karlus I sutiyuqqa Ispañap ñawpaq ñiqin qhapaqninsi karqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Isabel I.
- Página Web Oficial de la Casa Real
- Página de la Capilla Real Granada


text:
Kayampi urqu
Kayampi nisqaqa (kastilla simipi: Cayambe) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kayampi kitipi,huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.796 mitrum aswan hanaq.
Kayampi nina urqup qunti kinrayninpiqa Kayampi llaqtam, urqumanta sutichasqa.
- Kayampi llaqta: 27 km
- Kitu: 92 km
- San Marcos qucha: 1 km
- Sara urqu (nina urqu, 4.725 m): 32 km
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Flora Faunapas
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Kayampi urqu.


text:
Sirk'a iskuyay
Sirk'a iskuyay (Atherosclerosis) nisqaqa mana qatiqlla unquymi, tawna sirk'akunap pirqanpi wira, chaymantataq isku rumi paqarimuptinqa.
[allichay] Paqarichiq unquykuna
- Llasaq yawar: sirk'ap ukhu qaranta p'akichiq;
- Wirasapa yawar: yawarpi nisyu LDL, mana aypaq HDL;
- Sayri pitay: nikutina nisqaqa sirk'ap pirqanta millaychan;
- Misk'i unquy;
- Kurku kallpanchay muchuy (runa mana kuyuptinqa);
- Wirakaray;
- Qhari hormonu (Testosteron); warmi hormonu amachanmi, chayrayku aswan payallam warmikuna unqurin.


text:
Thomas More
Thomas More,(kastilla simipi: Tomás Moro, inlish simipi: Saint Thomas More) (* 7 ñiqin hatun puquy killapi 1478 watapi paqarisqa London llaqtapi - † 6 ñiqin anta situwa killapi 1535 watapi wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Dyusmanta yachachiq, taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku kaspa runam karqan huk kathuliku Santu karqan..
[allichay] Qillqasqankuna
- Utopia
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Thomas More.
- El príncipe y la utopía: Nicolás Maquiavelo y Tomas Moro


text:
Layqa
Layqa nisqaqa (aymara simimanta rima) mana rikunalla atiykunawan imakunatapas ruraq runam, warmipas qharipas.
Ñawpa pacha, Tawantinsuyu pachapiqa chay layqakunaqa Tawantinsuyu iñiymanta yachaqkunas, umukunas karqan, dyus kaykunawan - Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa. Kunankamapas Antikunapi huk ayllu llaqtakunapi hampiq nisqa paqu yachaqkunam, watuqkunapas chay hinatam apukunawan rimanakuspa ruraykunku.
Kastilla Kamachiy pachapi kathuliku misyunaryukuna Awya Yala runakunata kristiyanuchaspa chay umukunata, paqu yachaqkunata mana allin ruraqkuna, dañuq, bruja (layqa warmi), brujo (layqa qhari) nispa suticharqan. Aswan ñawpa pacha Iwrupapipas hinallataqsi karqan, ñawpa kilta, germanu, islaw umukunawan. Chaywantaq ñawpa pacha kasqa allin yachaq nisqa runakuna manañas allinchu, ichataq saqra runakuna nisqas karqan. Layqa qulluy nisqapi achka bruja, brujo nisqa runakunatas - aswantaq warmikunatas - yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.
Kunan pacha Iwrupapi achka willakuykunapi chay bruja, brujo nisqa runa kaqkuna manañam millaychu, aswantaq allinmi. Ahinataq inlis Joanne K. Rowlingpa qillqasqan kawsay rikch'api Harry Potter sutiyuq allin layqa saqra kaq Voldemort sutiyuq layqawanmi maqanakun.


text:
Steve Jobs
Steven Paul Jobs sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin kantaray killapi 1955 paqarisqa San Francisco llaqtapi - 5 ñiqin kantaray killapi 2011 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) iPhone nisqa llamk'aykuna llikap kamaqninmi, Apple Computer Company nisqa ruruchinap kamaqninmi pusaqninpas.
Ñawpaq warmi: Laurene Powell (1991-2011)
Churinkuna: Lisa, Reed, Erin wan Eve.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkukuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Steve Jobs.
- Logros de Steve Jobs.
- Productos patentados por Steve Jobs
- BBC News


text:
Rurana pushay yuyaykuna
Kay Paktay yuyayka, wiñaykawsay ñanta, allí kawsayman kimichishkatami Ecuador llaktapi rurana kanchik, kaytaka Katikuk mushuk wallparinata milka ukupi rikuchishka, shinallatak Revolución Ciudadana tantanakuypak llaktay-allikay yuyaytapash rikuchishka:
- Kimirishpa, Mamakamachiyta Mushukyachina, tukuypura runakuna kimirinakushpa, sinchi ushaywan ñukanchikpak Mamallaktata mushuk kawsayman pushankapami kan, pakta pakta tukuy sami runakuna, shuklla tukushpa Kawsankapakpash kanmi. Chayka kunan Mamakamachiy katikuyta sinchiyachinatami munan; kamachiykuna wiñariwan, tukuylla llaktay mirariwan, Mamallakta mushukyariwan paktanka. Mushukyarina ñawpakyuyaywan Sumak Kawsaypak hayñikuna kawsaypi pushashka kachun pakta kanka. Kaypakka, sinchi yuyayta charik llaktayukkunatami wallpana mutsurin, paykuna Mamallaktapak ñawpakyuyay tiksita rikuchun, tawkasami kawsay shukllashina kachun shunkumanta yuyashka kanka.
- Ama Llullashpa Mushukyarina, ñawinchishpa, rikurayashpa kawsashpaka, tukuy runakuna wallparishpa, kimirinakushpaka, shayak kaspikunashinami kanchik, shinami runapura riksirinakushpa, tukuykunapi iñishpa, kay mushukyay katikuy kawsayta shamuk watakunapi, tankanakushpa suni watapak sinchiyachishun.
- Kullkimanta, kapukmanta, chakramanta mushukyarina, ñawpamanta, shitashka, kunkashka kawsayta ama katinkapak, Mamallaktapak kullkita yachaykuypi, ñan ruraykunapi, wasikunapi, amawtay taripaykunapi, sumak yachaypi, llankaypi, tikra pukuchishpa, shinallta runakunapa kiti llakta kawsaywan, paklla llakta kawsaywanpash paktachinkapa. Kay mushukyaykunaka llaktapi yaku ushayman, allpa ushayman, kullki mañay ushayman, sumak yachayman, shuk yachaykunaman, willaykunaman ushaywanmi rurana kan; shinallatak pukuykunapi, allpa charinakunapipash chikan chikan kachun.
- Tukuykuna mushukyana, runakuna allichirina yuyaywan, kullkipi allichirina yuyaywan kimirichik, runakunaka kuyurishpa kawsayta kuchun, runakunapak tiksimi kan. Kay hatun llaktay, pakta, tantachik llaktaymi runakunapak kullki llankaypachaman kayashpa yaykuchin, ashtawankarin ushayta sinchiyachishpa kun, ayllullaktakunapak, runallaktakunapak, kallaripi paykunatarak rikuna tantarishkakunaman tiksi hayñikunata Mamallakta runakunapak yuyaywan kamachun ushayta kun, shina paykuna kishpiyrishka hayñita pushachun.
- Allikaymanta, kikinllaymanta, Apya-yala awkiyay, tantarinakuy mushukyay tiyachun, shina achiklla yuyayta, kikinllayta, awkiyayta Mamallaktakuna kimirinakuyta charichun. Shuktak achka Mamallaktapura hatun tantarikunawan, kimirishpa Apya-yala, Caribe llaktakunmanta, ashtawan sinchiyarishpa ama anchurichun; shinallatak allpapachapi tiyak Mamallaktakunawanpash tantarichun.


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 paqarisqa Dole llaqtapi, Ransiyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1895 wañusqa Villeneuve-L'Etang llaqtapi Paris ñiqpi) huk phransis chaqllisinchi, hampi yachaqsi karqan.
Arpaysapa ruraykuspas unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.
Tayta: Jean Pasteur ; Mama: Marie Laurent.
[allichay] Suñaykuna
- Medalla Rumford (Royal Society)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Louis Pasteur.


text:
Kastillanuchay
Kastillanuchay (kastilla simipi: Castellanización) nisqaqa Ispañapi, kasqa kulunyakunapipas, Awya Yalapi mama llaqtakunapi kamachiqkunap kawpayninmi mana kastilla rimaq runakunap, indihinakunap kastilla simita mama simi hina chaskinanpaq kikinpa mama siminta qunqananpaq.
Yachay wasikunapi kastilla simitalla yachachispa indihina wawakunata mama simita rimayninrayku wanachaptinmi, chay iskuylakunapi yachachisqa runakunaqa mama simita rimaymanta manchakunmi. Astawanpas, awqaqkunapuram, phawrikakunapim, qillqana ukhukunapim Awya Yala rimaykunataqa sarupanku.
Chay kastillanuchaymantaqa achkaña Awya Yalapi rimaykunam wañusqaña, ahinataq Pukina simi, Muchik simi, Kulli simi. Huk rimaykunataq - paypurapas Qhichwa siminchik - chikichasqañam. Kay mama llaqtanchikkunap kawpayninta mana hukchaptinchikqa, pisi pachapichá kay sumaq rimayninchikkuna wañunqaman.
Awya Yala simikunap mana chinkananpaqqa, kunan pacha achka runakunam Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam mañakun. Hukkunataq, ahinataq Buliwyap umalliqnin Evo Morales [1], kansillirninpas David Choquehuanca, chay kawsaypura yachaytaqa tukuy mama llaqtayuq runapaqmi, kastilla simita rimaqkunapaqpas mañakun, tukuy runakunap qhichwata, aymarata rimananpaq, chayllawanmi rimanchikkunaqa kawsanqa nispa.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Evo anuncia prefectos bilingües. Plan: En dos años, todos los funcionarios deberán hablar dos idiomas. http://cgi.proeibandes.org/cambios/ver.php?id=40
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta (Qhiwar llaqtapi k'uskiykusqa)
- “Ñawi T’uqyasqa Kanchik Qhichwaman. Ma Qunqasunmanchu”. Perspectivas y Actualidad de la EIB en el Ayllu Qhipallu
- Yalpatrakuy (Testimonio), kay liwrumanta: Lengua y sociedad en el Valle del Mantaro, Rodolfo Cerrón-Palomino. Publicado por el Instituto de Estudios Peruanos, Lima, Perú, 1989. Wanka limay nisqapi (kastilla simipi)


text:
kallariy yuyay
Tukuy ayllukunapak kawsaypika llankaykunaka kallaripimi kan, 2008 watapi killkashka Mamakamachiyka llankay hayñi kashkata riksin, tukuy runakuna llankana kakta riksin. Kullki hayñipi rikushpaka, kullki tiksi kashkata runa kushikuyta taripak alli kashkatapashmi.
Kunan rikuypika llankaykunaka mana llakichishkachun kanan kan, mana tantachishkachu shuktak ruraykunapi, llankaykunataka mana allinishpa rakishpa churashka shinami rikurin; paykunapaklla karashpa kachun yuyankuna. Shinami kay wiñachiy ukupika rikurin, shuktak kawsaykunamanta mikuykunata apamushpa ayllullaktakunapi churan.
Mushuk Mamakamachiy imashina ayllu runakunapak llankaykuna sumakkay tiyachun, kaypi nishka shina, paykunapak hayñikunapi nishka shinami rurana kankuna, shinami yuyankuna, Mamallaktapak kullkita charikkunapaklla paktatak llankakkunaman, paykuna llankashkamanta kuna, tukuy Mamallaktapi llankakkunapak kawsaytapash rikuna kan.
Ecuador Mamallaktapika, mashna chakrushka shuktak samaywan tukuy pukuchinakuna wallpa tantanakunawan churashka, tukuy kaykunaka mana rikurishkachu kashka; shinapash kay pachakunakama pakallapak mana alli nishkami kashka. Mintalay ukukunapi hanakman kawsak runakunapakpash, ayllukuna kay pukuchikunataka pitillata rurashpa katichunkuna. Sapan runakuna tantanakushka, tukuy tantanakushka ayllukuna mashkankunami, tantalla kullkikunata tantanchishpa manarak charinakunami kan, ñawpakman wichiyachikpak kaykunami kan; wiñarishpa ñawpakman katichun, shinallatak ñukanchikpi tiyak yuyaykunatapash imashina makiruykunata wakaychina kanchik. Shuktakkunawan tantanakushpa paykuna shinallatak, kullkikunaka suktak yuyaymanmi apankuna, Mamallakta ukumanta mana sumakkayta rikushkamantami shina kan.
Kay rurayka, achka sumakmi tukuykunapak yanaparishka, pukuchikkunapak mashna tantanakushkakunapakpash kan, shina: tukuylla llankaykawsaykuna __suktakpalla, tantanakushka, ayllukunapak, wasipi allichishpa kawsakkunapak shuktakkunapakpish, suktak llankaykunapish, shinallatak kikinpakllatak, tukuykuna yaykuna kay runarikuriray__ shinallatak tukuy ayllukunapak, wasikuchupi kawsakkunapak pukuchikunapak alli kachun.
Runakuna yanapayta, kikin kawsana kullkiyay imashina rikurikta, runakuna kamaypash kashkami, kayka tukuy ayllukunapak kullki tiyachun wallpana tiksimi tukun, yanapakpash tiyarin, imatapash paktapakta charik runakuna kanka. Tukuy kaykuna paktashka kachun, mayhan llankaykunapi kullkita wiñachishpa katichunkuna, kay llankaykunaman kimirik runakunaman tukuy ayllullaktakunapi kawsayta allichirichun.


text:
Kawsaypak Ayninakuy Llankayñan
Llaktayukkuna ayninakuna shuk hayñimi kan. Paykunapak munaykunata, mutsuykunata rikushpa, paykunapash kikin yuyaywan, ushaywan llankayñantaka wallpashka kan. Shinami tukuypak kak llankaypi, tukuy Mamallaktapak llaktakunapi kawsak runakunapak allipak kachun yanapanami kanchik. Tukuylla mañaykuna, wallpaykuna tantarishka runakunapak Paktay yuyay kachun yuyanmi.
Paktay yuyayta llaktayukkunawan wallpaypika, 2007-2010 watakunapak Plan Nacional de Desarrollo killkakukpirak tapuykunata rurashpami kallarishka. Kay rurarikuypika tawka sami llaktayuk tantanakuykunami tawka pachakunapi yaykushka, shinallatak tukuypak kak llankaykuna allita paktachunka, llaktayuk ñawikunata churashpa, Mamallaktapi, suyukunapi llaktayukkunata tapushpa apana. Shina kuska llaktakuna, runakuna, kamay wasikunapash tantarichun.
LLaktayuk ñawinchiykuna
2008 wata intiraymi killamanta, 2009 wata pawkar killakamanmi llaktayukkunapak rimana pachakuna tiyarirka, chikan sami kawsayuk karikuna warmikuna, paykunapak yuyaykunata churashpa yanapashkami; shinallatak chikan chikan mitayuk, chikan kari warmi, tukuypak alli kachun yuyaykunata kurkakuna. Shinami kay mushuk Hatun Sumak Kawsayman Paktaykuna pushaypika llaktayuk ñawikuna nishkata pallashpa, kanchis suyukunapi Plan Nacional de Desarrollo llankayñanpi, ruray katichiykunapash pushakun, paktakun rurashka kan.
Kashnami, tukuypak kak llankaypika, tantarishka runakuna, llaktayukkunapak yachashkakunawan, atiri llankaykunawanpash rurashka. Kay atikuyka makanakuykunapi wakaychishka yachaykunawan tawkasami, runa kawsayta, wankurikunatapash sinchiyachina tukun.
Llaktayukta Tapuy llankaykuna
Kay Paktay yuyayta wallpankapakka kawsana llaktakunapi Esmeraldas, Babahoyo, Portoviejo, Santo Domingo, Cuenca, Loja, Latacunga, Tena, marka-kitikunapimi suyu tantanakuyta rurarkakuna. Quito llaktapi, Guayaquil llaktapipash, ishkay hatun llankay tantanakuyta rurarkakuna. Kutin, Galápagos chikan kuska kawsay kashkamanta, runa ayllu chikan kawsaykuna kashakamantapash ishkasy tapuy llankaykunata rurarkakuna; shukka Baños llaktapi, shukka Galápagos llaktapi. Chaykunapika, 4.000 yalli runakunami tantarirkakuna.
Hatun Tapuy Llankaykunaka Mamallaktapak hatun paktana yuyaykunata riksinkapakmi, ayllullaktakunamanta, kitikunamanta, markakunamantapash, paykunapak imashina kawsay kashkata ricsishpa, yachashpa, hatun mamallaktapak mutsurikunata yachay chayanchik. Chaymantami, imashina ruranapi, shuk yuyarina ñanta rurarkakuna. Shinallatak, chay mutsuri llakikunata yachashpa, killkashpa, llankay tantanakuykunapi riksichirkakuna, willachirkakuna. Kay willaykunata chay yuyaywanllata willayllikapipash riksichirkakuna.
Ashtawankarin, Paktay yuyayta llaktayukkunaman willankapaka, Quito, Guayaquil, Cuenca, Loja llaktakunapi, pampa tantanakuykunata rurashpa riksichirkakauna. Shinallata Ecuador mamallakktapak hatun mutsurikunamanta yachankapaka, mana tantarishka-wankurishka runakunawan tantarishpa, yuyaykunata llukchirkakuna. Paykunaka 5.000 runakunamanta yapami karka.
Runakunawan, kamay wasikunawan rimanakuy, yuyarinakuypash
"Consejos Nacionales para la Igualdad" pushak-llankakkunawanpash, tapuykunata rurarkakuna. Paykunami llaktayuk tantanakuykumawan, ayllullaktakunawan, wiñaykawsaymanta shitashkakunawan, kiti llaktakunapi, tantarishka runakunawan, runa llaktakunawanpash tantarishpa, rimanakuy tapunakuyta rurashpa, chay wakcha runakunaman paktana yuyaykunataka, alli kawsayman rinkapak llukchishkakuna.


text:
Chichen Itza
Chichen Itza nisqaqa Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a Maya llaqtam. 1988 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Chichen Itzataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chichen Itza.


text:
Inkisisyun
Inkisisyun (kastilla simipi: inquisición, latin simimanta: Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium) nisqapiqa Kathuliku inlisya Iwrupapi kamachiqkunapas hayunta rimaq runakunata dyusta ñakaymanta ch'ataspa qatipayarqan, ancha achka runakunata wañuchispa.
Hipachiywan chay runakunamantaqa kunfisyun willakuytam atipayarqan. Achka runakunatas wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.
Chay kunfisyun nisqata wañuy wanayta ruraytapas auto de fe ("iñiy ruray") nispas sutincharqan.
Chay inkisisyun nisqapiqa layqa qulluy nisqapi layqa (bruja) sutinchasqa runakunata - lliwmanta astawan warmikunatas - wañuchirqan.


text:
Willañiqip wiñay kawsaynin
P'unchaw/pacha nisqapi ñit'iy chaypacha willañiqi kachkasqata qhawanaykipaq.
Maypim willañiqita llamk'achinku
Kay rikchamanqa kay qatiq p'anqam t'inkimun:
Mayqin wikikunapi willañiqita llamk'achinku
Kay wakin wikikunam willañiqitaqa llamk'achinku:
- fr.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- ru.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
Kay willañiqipiqa aswan sapaqlla willaymi, iliktruniku rikchahap'inawanchá, iskanirwanchá icha rikcharurana wakichiwanchá yapasqa. Willañiqi chaymantapacha hukchasqa kaptinqa, huk sapaq samiqninkuna chinkasqachá.


text:
Leonid Kravčuk
Leonid Makarovych Kravčuk (ukranya simipi: ЛeoHiд MakapoBич KpaBчyk) sutiyuq runaqa (10 ñiqin qhulla puquy killapi 1934 watapi paqarisqa Velyky Zhytyn (Pulunya) llaqtapi) huk Ukranya mama llaqta pulitiku, 1991 watapi marsu killamanta 1994 watapi disimri killakama Ukranyap umalliqnin
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi:
Wawakuna: 6.
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Leonid Kravčuk.
).


text:
Kuyuchina
Kuyuchina icha Mutur (motor) nisqaqa imatapas kuyuchinapaq llamk'anam. Huk michatam - pinchikilla, chaqllisinchi - kuyuy michamanmi t'ikran.
Huk kuyuchinakunaqa apaykachanapim, purichinapaq, hukkunataq tiyaq kuyuchinam, imatapas muyurinallapaq, huk tiyayllapi kuyunapaq - ahinataq pinchikilla hutk'unapi, kuyuchinayuq kuchupayanapi, huk llamk'anakunapi.
Kaymi huk kuyuchina layakuna:
- Wapsi kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
- Rawray kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
- Pinchikilla kuyuchina: pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikran.


text:
Cesar Humberto Cotacachi Velásquez
Cesar Humberto Cotacachi Velásquez sutiyuq runaqa (1972 watapi paqarisqa Otavalo llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq kawsay pacha yachaqmi, karu puriy ruraykamachiqmi, takiqpas runam.
Kawsay pacha yachaytaqa Kitu llaqtapim Kitupi San Francisco Yachay Sunturpi, Ikwadur Kathuliku Yachay Sunturpipas yachakurqan.
Kristiyanu kusituypitaqmi takin. 23 ñiqin tarpuy killapi 2009 watapi p'unchawmantapacha Ikwadurpa chincha urqunkunapi karu puriy kamachiqmi kachkan.


text:
Wilhelm von Humboldt
Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand von Humboldt sutiyuq runaqa (22 ñiqin inti raymi killapi 1767 watapi paqarisqa Potsdam llaqtapi; 8 ñiqin ayriway killapi 1835 watapi wañusqa Tegel llaqtapi, Berlin ñiqpi) huk aliman simi yachaq runam karqan, Berlin Yachay Sunturpa (Universität Berlin, kunan Humboldt-Universität zu Berlin) kamariqninmi.
Alexander von Humboldtpa wawqinmi karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wilhelm von Humboldt.


text:
Punku p'anqa: Kawsay yachay
Kawsay Yachay
Kawsay yachay nisqaqa (latin simipi: Biologia; kastilla simipi: Biología) istudyah yachaymi tukuy kawsaqkunata. Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.
XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas Kawsaykuqpa Iñiyninmantam rimaranku; Pasteur Byuhinisismantam rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas rikch'aqyaymanta rimaranku
Qillqakuna
Hatunruku Ima
Kaytataq yacharqankiri?
- Lliw kawsaqkuna kawsaykuqkunamanta ruwasqa kachkanku.
- Kawsaqkunap tawqa imaymanankukuna kan: uywakuna, yurakunapas, kallampakunapas ancha taksa kawsaqkunapas.


text:
Tawantinsuyu
Tawantinsuyu nisqaqa Inkakunap mama llaqtankus karqan, tawantin suyuyuq kaq. Qusqu llaqtas uma llaqtan kaptin, unanchankutaq wiphalas karqan. Kunan pachaqa Antikunap runankunam kikinkunatapas llaqta suyunkunatapas kawsay saphintapas Tawantinsuyu nikunku.
[allichay] Inkakunap tawantin suyun
Qusqu, Inkakunap uma llaqtanñas ñawpa pachañas Qusqu qhapaq suyu pachañas tawantin llaqta suyuyuqsi karqan. Chaypacha Hanan Qusqu, Urin Qusqu suyus karqan, chay iskay suyutaq iskaymansi rakisqa karqan, tawantin suyus.
1438 watapi Pachakutiq Inka Yupanki Chanka runakunata atipaspa hatunkaray suyuta hap'iptinsi, Inkakunap atiynin, mama llaqtan anchata mast'arikurqansi. Ñawpa pacha hina, manas qhapaq llaqtallapichu, ichataq tukuy atipasqan suyuntinpis tawantin rakin kamarirqanku. Chay tawantin suyunkaqa karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyunkunap kuchunkunaqa uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.


text:
Yuguslawya
Yuguslawya nisqaqa (sirbu hurwat simipi, sirbya simipi, hurwat simipi, isluwinu simipi Jugoslavija) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam karqan, 1918 watamanta 1991 watakama, kunan Isluwinya, Hurwatsuyu, Sirbya, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Makidunya musuq mama llaqtakunapi. Urin Islaw runakunap mama llaqtanmi nikurqan.
- 1918 watamanta 1929 watakama Sirbyukunap Hurwatkunap Isluwinukunap Qhapaq Suyun nikurqan, chaymantapacha 1940 watakamataq Qhapaq Suyu Yuguslawya karqan, Aleksandar I Karadjordjevic qhapaqpa kamachirqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman, italyanu awqaqkunap atipasqan karqan.
- 1945 watamanta 1991 watakamataq Susyalista Tantasqa Republika Yuguslawya karqan, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman awqaqkunata atipaq kumunista ankallikunap kamasqan, suqtantin suyuyuq: Sirbya, Hurwatsuyu, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Isluwinya, Makidunya.
- Sirbyawan Yanaurqu 1992 watamanta 2003 watakama Tantasqa Republika Yuguslawya nikurqan, 2003 watamanta 2006 watakamataq Sirbyap Yanaurqup Tantasqan. 2006 watapi Yanaurqupas manawachariqyarqanmi.


text:
Puquy mit'a
Puquy mit'a, Hawkay mit'a icha Kallchay pacha nisqaqa watapi ruphay mit'ata qatiq mit'am. Puquy mit'apiqa tutakuna suniyanmi. Achka mallkikunam wayun, murukunam puqun, chayraykum hatun aymuray pacham.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim, uralan larunpitaq marsu, awril, mayukilla killakunapim. Kalindaryukamaqa puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Qhapaq raymi inti t'ikrakuykama mit'am.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikina
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Puquy mit'a.


text:
Huwanpa qillqasqan
Huwanpa qillqasqan (grigu simipi: eὐaYYέλιov katὰ Ἰwάvvnv, kastilla simipi: Evangelio según san Juan) nisqaqa Dyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuyninpi huk liwrum, Iwanhilista Huwanpa grigu simipi qillqasqan. Wakin kimsa iwanhilyu (kusi willay) qillqa hinaqa, Jesuspa kawsasqanmanta wañusqanmanta sayarisqanmantapas willan. Musuq Rimanakuypa tawa ñiqin qillqanmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
- Qallariyninpim Simi karqan - Huwanpa qillqasqanpa qallariynin (runasimi.de)
- Huwanpa qillqasqan, bible.is nisqapi:


text:
Johan Ferrier
Johan Henri Eliza Ferrier sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin aymuray killapi 1910 watapi paqarisqa Paramaribo llaqtapi - † 4 ñiqin qhulla puquy killapi 2010 watapi[1] wañusqa Oegstgeest) llaqtapi) huk Surinam Mama llaqtaq pulitikupas runam karqan.
1975 watamanta 1980 watakama Surinam umalliq.
Tayta; Mama:
Warmikuna:
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
- "De Surinaamse samenleving als sociaal-pedagogische opgave" (dissertatie, 1958)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyumanta willaykuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Johan Ferrier.


text:
Ikwadur
- Chawpipacha nisqa Tiksimuyup sinrinmanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Ikwadur (kastilla simipi: Ecuador, "Chawpipacha") nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam. Ikwadur mamallaqtapiqa 13.212.742 runakunam kawsachkanku (2006).
[allichay] Allpa saywachi
- Urqukuna: Chimpurasu, Impapura, Pichincha, Qutuphaqsi, Tunqurawra, Kayampi urqu, Sangay nina urqu
- Quchakuna: Impaqucha - P'uchqu qucha - Quwiqucha
- Mayukuna: Wayas mayu - Pastasa mayu - Napu mayu
- Wat'akuna: Yawatisuyu
[allichay] Yurakuna wiwakunapash
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Ñawpa pachapi
Kunan pacha Ikwadur icha Chawpipacha nisqa suyupiqa, ancha ñawpa pacha achka runa llaqtakunas tiyarqan. Ahinataq Waltiwya (Valdivia) nisqa runakunas Manawi markapi Santa Elena markapipas kawsarqan, 3.500 kñ - 1.800 kñ watakunapi. Paykunaqa sumaq k'apra ruraqsi karqan. Awya Yalapiqa manas ñawpaq huktaq runakunachu k'aprakunata rurayta yacharqan.
Achka wiñay kawsay yachaqkuna Juan de Velasco yachaq hina yuyarqan, aslla watamanta, Inkakunap hamusqankama, huk mamallaqta hatun pusaq Kitupi kawsarqan, pay Chawpipachap Antinkunatas kamachirqan, Puruha runallaqtamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaqtaman (Karchi markapi). Chay hatun pusaqqa Shyri nisqas karqan. Kunanqa manam tukuy wiñay kawsay yachaqkunachu pay hina yuyan. Astawan yachaqkuna yuyan, Chawpipachapi, Inkakunap hamusqankama, manas huklla hatun pusaqchu tiyarqan, aswantaq achka kurakakunas tiyarqan, huk kurakaqa achka ayllu llaqtakunatas kamachirqan[1]. Qhipaqa Inkakuna Tupaq Inka Yupanki Wayna Qhapaqpas Chawpipachapi Antikunatas kamachirirqan, qhipa Chawpipacha Antikunap runankuna Tawantinsuyupi, Chinchaysuyu markapi kawsarqan. Kimsa chunka wata qhipa, Ispañulkunas hamurqan, Francisco Pizarro sutiyuq pusaqninqa 1533 watapi Atawallpa Inkatas wañuchirqan. 1534 watapiqa Kunkistadur Sebastián de Belalcázar Kitu llaqtatas hap'irqan, chay llaqta Ispañapaqmi nispa. Kunkistadurkunaqa hamurqaptinsi, Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqqa Kitu k'itipi tukuy wasikunatas ruphachirqan, Ispañulkuna ama tukuyta chaskinanpaq nispa, hinaspas quri imakunata khuyaylla rumikunatapas urqukunamansi apamurqan.
[allichay] Kastilla Kamachiy pachapi
1534 watamanta 1822 watakama Kitu mamallaqtaqa ispañul kulunyas karqan. Chay watakunapiqa indihina runakuna anachatas llakikurqan. Ispañulkunaqa tukuy sumaq allpakunatas hap'irqan asindakunata ruranapaq. Chay asindakunapiqa kichwa runakuna sinchi-sinchilla ispañul, mistikunapaq llamk'aspas mana allin mikhunakunata chaskirqan. Misti asindadukunaqa indihinakunata anchatas maqarqan. Ispañulkunaqa hatun inlisyakunatas rurarqan, ahinataq Kitupi kaq Iglesia de la Compañia nisqata. Hinallataq achka runakuna astawan sumaq kapchiykunatas Kitupi rurakurqan. Chay runakunaqa Kitupi yachay wasi (escuela Quiteña) nisqas, paykunaqa Indihinakunap ispañulkunappas yawarniyuqsi, yuyayniyuqpas karqan.
[allichay] Republika pachapi
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy nisqapi Antonio José de Sucre, Simón Bolívar sutiyuq awqaq pusaqkuna Ispañulkunawan maqanakurqaptin 1822 watamanta Ikwadur nisqa suyuqa Hatun Kulumbyaman kapuq markam karqan. 1830 watakunapi chay Hatun Kulumbya manaña tiyaptinsi Ikwadur huk musuq mamallaqtas tukurirqan. Juan José Flores Ikwadurpa huk ñiqin mamallaqta hatun pusaqsi tukurirqan. Hinaptinpas allpayuq mistikunaqa hinallataqsi indihinakunata maqarqan, sinchitas llamk'achisparaq. Astawantaqsi kichwa runakunaqa wasipunku nisqapi kawsarqan, mistikunapaq allpankunapi llamk'aspa, uchuylla allpayuq kaspa, chay uchuylla allpankunapi mikhuchikunanpaq llamk'aspa. Allpasapakunaqa, Kathuliku Inlisyapas tukuykunata kamachirqan. 1895 watapi Eloy Alfaro sutiyuq runas Ikwadurpa hatun pusaqnin tukurirqan, indihinakunata ñawpaq ñiqin yanapaqsi hatun pusaq kaspa.
1941 watapi Ikwadurqa Piruwwansi maqanakurqan. Chay maqanakuy qhipaqa Piruw mamallaqta Amarumayu sach'a-sach'a suyupi achka allpakunata Ikwadurmantas hapirqan. Chay qhipaqa iskay maqanakuyraqsi karqan, 1981 watapi, 1995 watapipas, hinaptinqa chay maqanakuykunamanta Ikwadurqa mana Piruwmantachu, Piruwtaq mana Ikwadurmantapas ima allpatapas hap'irqanchu. 1998 watapi Ikwadurpa Pirupapas umalliqninkunaqa rimanakurqan, kay hina ninakurqan, amaña maqanakuy kachunchu, nispa. Hinallataqsi Jamil Mahuad, Alberto Fujimori sutiyuq umalliqninkuna mamallaqtapura qasi kaytas ruranakurqan.
1990 watamanta CONAIE sutiyuq tantanakuy ECUARUNARI tantanakuypas achka runakunap hatariykunatas qayakurqan, chay hatariykunamanta 2000 watapi Jamil Mahuad sutiyuq hatun pusaq kamachiyninmanta lluqsinanmi karqan. 1996 watamantataq huk Pachakutik nisqa runakunap pulitiku tantanakuyninmi tiyan. 2003 watapi chay Pachakutik nisqaqa yanaparqan Lucio Gutiérrez sutiyuq hatun pushaqta akllanakuykunapi akllayta. Payqa 2005 watapi huk hatariymanta karu llaqtamanmi ayqirqan, chaymantataqmi Alfredo Palacio hatun pushaqmi tukurqan. 2007 watapitaq, kutinmanta 2009 watapipas, Ikwadur runakunaqa Rafael Correa sutiyuq runata hatun pushaqmanmi akllarqan. Payqa huk musuq Susyalismutam Ikwadurpi ruranata munan. Pachakutik nisqaqa payta ñawpaqta yanapaspanpas, kunantaq manañam arí ninakunchu.
[allichay] Ikwadur mamallaqtap mamakamachiynin
Ikwadur mamallaqtap mamakamachiyninqa 2008 watapim qillqasqam karqan. Chay mamakamachiyqa kaman, huk hatun pusaqmi tiyan, payqa Presidente de la República nisqam.[2]
[allichay] Markakuna kitikunapas
Ikwadur mamallaqtapiqa iskay chunka tawayuq markam kachkan, sach'a-sach'akunapi suqta markam, Chalapi suqta markam, Antikunapitaq chunka hukniyuq marqam, Yawatisuyupitaq huklla markam kachkan. Sapa markapiqa achka kitikunam kachkan.
(++) Kamasqa wata: 2007
[allichay] Runakuna
[allichay] Rimaykuna
- Kastilla simi (ufisyal nisqa): 11.000.000 rimaq
- Kichwa simi: 2.000.000 rimaq
- Shuwar simi: 110.000 rimaq
- hukkunapas
[allichay] Iñiy
[allichay] Hatun llaqtakuna
[allichay] Rikchakuna
-
-
-
-
Wayakil, Ikwadurpa aswan hatun llaqtan
[allichay] Pukyukuna
- ↑ (es)ANTECEDENTES DE LOS PUEBLOS DE LA NACIONALIDAD KICHWA, Ikwadorpak Ministerio de Educación
- ↑ Ecuador llaktapak Mamakamachiy, 2008
[allichay] Hawa t'inkikuna
- www.inec.gov.ec INEC (kichwa simi)
- Ikwadurpi pulitika rakiy 2008
- www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
- Quitoka, Distrito Metropollitanomi
- Dr. Alfredo Palacio: Hampika, Tukuykunapakmi Kan
- Kawsay Ecuador - Runakunapaq Kawsay Tantanakuypi Yanapak
- Tukuy Ecuador runa shimikuna kamachiy ukupi kana, maypi kashpapash rimana, killkanamantapash kamachiy
- Ecuador Indíginas Ayllu-Juñu Chikaykuna
- Curso básico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1
- Galapagos, Ikwadur (Inlish simipi)
- Ikwadur (Inlish simipi)
- Galapagos (Inlish simipi)


text:
Wikipidiya:Yanapana
Wikipidiya nisqaqa qispi insiklupidiyam, lliw tiksimuyuntinpi munaqlla runakunap qillqasqan. Kay qatiq qillqakunaqa yanapasunkichik, ñawirinaykichikpaq, qillqanaykichikpaq, kay Wikipidiyata allinchanaykipaqpas.
Kaymi Qhichwa simimanta pisilla yanapay, kastilla rimaqkunapaq
(ayuda sobre el quechua para hispanohablantes).
Qallariy simi
Kamachinapas rikch'anapas
Chasninapaq
Ñawparikusqa yanapay
Huk rimaykunapi Wikipidiyakunapi yanapana p'anqakuna
Si no encuentras la información que buscas, puedes preguntar en
donde seguro que algún usuario intentará ayudarte.


text:
Internet
Internet - inlish simipi Interconnected Networks: T'inkinakusqa llikakuna - lliw tiksimuyuntinpi antañiqiq llikakunap ancha hatun llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Tiksimuyuntinpi ima antañiqiq kay internetpi t'inkisqa kayta atinmi. Antañiqiqkunaqa willankunata "tantari qillqa" (protocol) nisqakunawanmi qunakun.
[allichay] Wiñay kawsay
Internetqa 1969 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqanakuy ministiryunpa (Pentagon nisqap) ARPANET nisqa antañiqiq llikanmantas paqarirqan. Hatun yachaywasikunas, k'uskiykuy sunturkunapas chay ARPANET nisqataqa willanakunapaqsi llamk'achirqan. Chay pachas UNIX nisqa llamk'aykuna llikatapas kururachirqan. 1982 watapiqa ARPANET TCP/IP (Transmission control protocol / Internet protocol, "karpay llanchiy tantari qillqa / t'inkinakusqa llikakuna tantari qillqa") nisqa tantari qillqatas llamk'achiyta qallarirqan. 1993 watapi WWW (Internet p'anqakunap llikan) paqariptin, internet anchata mastarikuytam qallarirqan.
[allichay] Internetpa minkankuna
- E-chaski (Iliktrun chaski): E-mail
- Karu willanakuy llika Telecommunication Network (Telnet)
- Sinru wantuy tantari qillqa: File Tranfer Protocol (FTP)
- Internet p'anqakunap llikan: World Wide Web (WWW) - Hypertext transfer protocol HTTP, Hypertext Markup Language HTML


text:
Hamut'ay
- Yachaqay nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Hamut'ay icha Pawachasqa yachay nisqaqa (latin simipi: scientia, chaymanta kastilla simipi ciencia) aypaq yachaykunankam atipay allichaypas ruray ñan (proceso) nisqamanta. Chay yachayqa runakunap rurasqanpa, qhawaswanpa, yuyasqanpa, yuyaychakusqanpa ruruchisqan kaspa, allin-allinchasqa kaspa, rurananqa huk yanapanakunawan kamachinata qatichinaspa chaskinam, huklla hatun kamachina llik'api, chay llik'api ruranakuspa.
Hamut'aywanqa runa yachayninta k'uskiykuywan miraykunmi, yachachiywantaq runapura mast'arinmi, yachay sunturpi, kuraq sunturpi, mayninpipas.


text:
Wikipidiya:Allinmi hamusqaykichik
Qhawariy "qillqay" nisqa ñit'inata, llapa qillqap hawa rakinpi. Wikipidiyapiqa, munaspalla lliw p'anqakunatam llamk'apuyta atinki, hallch'asqa ruraqpa sutiykiwan icha mana hallch'asqa.
Imataq Wikipidiya?
Wikipidiyaqa insiklupidiyam, ruraqninkunap ayninakuspan rurasqan. Achka runakunam tarinakun Wikipidiyata allinchaykuspan. Llamk'apusqankunataqa wiñay kawsay p'anqapim, ñaqha hukchasqa p'anqapipas rikunki. Wandaluchasqa p'anqakunaqa utqaylla kutichisqam kanku.
Ima hinatataq yanapayman?
Ama mancharikuychu Wikipidiyap p'anqankunata allinchayta—ima p'anqatapas llamk'apuriy: Sinchilla wapulla p'anqakunata allinchay. Chay hinatam kay Wikipidiyamantaqa lliwmanta allin willay pukyutam rurasunchik.
Llamk'apuyqa ancha atinallam:
- P'anqata allinchanaykipaqqa qillqay nisqa ñit'ina butunpi (p'anqap hawa rakinpi) ñit'iy.
- Willanaykikunata qillqamuy.
- P'anqata waqaychay nisqa ñit'ina butunpi (p'anqap ura rakinpi) ñit'iy qillqasqaykikunata waqaychanaykipaq. Ñawpaqta qhawanallaykipaqtaq "ñawpaqta qhawallay" butunta ñit'iy.


text:
Sirbu hurwat rimay
Sirbu rimay - Hurwat rimay (Srpskohrvatski / CpпckoxpBaTckи, Hrvatskosrpski) nisqaqa ñawpaqta Yuguslawya kasqa suyukunapi uralan islaw rimaykunam.
Chay Yuguslawya kasqa suyukunapiqa kay k'iti rimaykunam: Tapuna rimakama rakinachisqa:
- Štokavski: što? = "ima?"
- Kajkavski: kaj? = "ima?"
- Čakavski: ča? = "ima?"
Mawk'a islaw "ě" kunkallakama rakinachisqa:
- Ekavski: reka = "mayu", vreme = "mit'awi"
- Ijekavski: rijeka = "mayu", vrijeme = "mit'awi"
- Ikavski: rika = "mayu", vrime = "mit'awi"
1918 watamanta 1992 watakama Sirbu hurwat simi nisqaqa Yuguslawyap tukri simin nisqam karqa. Chay Yuguslawya puchukaptinmi, musuq mama llaqtakunapi manañam sirbu hurwat simimanta rimankuchu, llapa mama llaqta kikin rimayniyuq kayta munaspa.
Kunan pacha kay tukri simikunam kachkan, anchata rikch'anakuqmi rimaykuna, hap'iqanakunallam:
- Hurwat simi (štokavski, ijekavski, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
- Busna simi (štokavski, ijekavski, turku rimasapa, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
- Sirbya simi (štokavski, ekavski, kirilitsa siq'i llumpawan qillqasqa))


text:
Hudyu iñiy
Hudyu iñiy icha Yudayismu nisqaqa hudyukunap, israyil runa llaqtap iñiyninmi.
Hudyukunaqa huklla dyuspi iñinmi.
Hudyu iñiymantaqa iwriyu simipi qillqasqa Tanah [תנ"ך] (rakikuna: Tora [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna"), Talmud [תלמוד] "yachachiy" nisqa liwrukunam willakun. Kaymi hudyukunap huk hatun ñawpa iñiq runankuna:
- Awraham
- Isaak
- Jakub ("Challi"; Israyil, "Dyuswan maqanakuq"), hudyukunap ñawpa yayan
- Moshe (Moises), Israyil runallaqtata Ihiptumanta pusaq, payninta Dyusqa chunkantinta kamachirqan Sinay urqupi
- hukkunapas
Hudyukunap willka qillqankunaqa kristiyanukunap Dyuspa Simin Qillqanpi Ñawpa Rimanakuymi.


text:
Kañina
Kañina icha Suñaya (kastilla simipi: moneda, inlish simipi: currency) nisqaqa huk mama llaqtap icha mama llaqtakunap kañinapaq imam.
Kunan pachaqa iskaynintin hinam kañinata llamk'achinchik:
- Q'illay kañina icha Q'illay suñaya nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.
- P'anqa kañina icha P'anqa qullqi nisqaqa papilmanta rurasqa p'anqakunam, mana chawkachanalla, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.


text:
Tupi simi
Tupi simi nisqaqa ñawpa pacha Brasilpa anti chalanpi kawsaq Tupi runakunap rimaynisi karqan, waraniyi simiman ancha rikch'akuqllas, tupi waraniyi rimaykunaman kapuq.
Brasil Purtugalpa kulunyan kachkaptin, chay tupi simita tukuy Brasilpis runa llaqtapura rimarqanku, hinallataqsi blanco nisqa runakunapas, "sapsi simi" (Língua geral) nisqas.
Iskaynintin k'iti rimaysi karqan:
Amarumayu sach'a-sach'a suyupiqa ura Amarumayup patanpi kawsaq Tupinamba runakunap rimayninmanta yurisqa Amarumayu sapsi simi (Língua geral amazônica) icha ñengatu (allin rimay) nisqatas rimarqan. Chay Tupinamba mama k'itipi runakunaqa manañam tupi simitachu riman, ichataq Yanamayup patanpi, Kulumbyawan Winisuylawan saywapim 30.000-chá runakuna chay ñengatu simitaraq rimanku.
Uralan Brasilpitaq Uralan sapsi simi (Língua geral austral, Língua geral paulista) icha uralan tupi simi nisqatas rimarqanku. Chay uralan tupi rimayqa 19 kaq pachakwatapis wañurqan.


text:
Samay
- Llamk'aymanta, puriymanta samaymanta ñawirinaykipaq qhaway Samay mit'a.
Samay icha Rispirasyun (Kastilla simipi: respiración, latin simimanta: respirare, "samay") nisqaqa kawsaqkunap muksichaqta hurquspa mikhusqa kawsa imayayta chimlasayman t'ikraykuyninmi kawsanankupaq, kuyunankupaq.
Runaqa, ñuñuq uywakuna, pisqukuna, suchuq uywakuna, allpa yaku kawsaq uywakunapas wayra pachamanta muksichaqta surq'anwanmi samaykunku. Chay samasqa wapsikunataqa samaytu ninchikmi. Challwakunataq, apanqurakuna, yakupi kawsaq ch'urukunapas yawsamaq nisqakunawan yakupi chullusqa muksichaqtam samanku.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu, samananmi atin.


text:
Chinchay runashimi
Chinchay runashimi nisqaqa Piruwpa chinchanpi, Ikwadurpi, Kulumbyapipas rimasqa, Kichwa nikuq qhichwa simip k'iti rimayninkunam.
Chinchay rimaykunapiqa manañam [q] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /q/, /k/ kunkapaq [k] nispam, k-llatam qillqaspa. Mana uralan runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkantaraq sapaqchankum, s, sh qillqaspa.
Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:
- Chachapuya runashimi
- Lamas-Luritu runashimi
- Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas). Chay rimaypaqqa Shukllachishka Kichwa nisqa allin qillqayninmi


text:
Arhintinap runasimin
Arhintinap runasimin nisqaqa Arhintinap chinchanpi rimasqa qhichwa simi k'iti rimaymi, Santiago del Estero wamanipi rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqan k'iti rimaymi.
Kaypim wakillan Arhintinap runasiminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap hina kaq siminwan:
Kay simikunaqa Arhintinap runasiminpa Ayakuchu Chanka runasimiman kuska kayninta rikuchiwanchik.
Hamawt'a Domingo Bravo ancha allinta Arhintinap runasiminmanta qillqan kay liwrupi: «El quichua santiagueño. Reducto idiomático argentino» (Tucumán, 1956). Kay hamawt'a runasimip allin-rimay-yachayninmanta qillqan. Paypa liwrunpi runasimimanta kastilla simiman t'ikraq simi-pirwa kachkan suqta waranqa qhichwa simiwan. Hamawt'a Domingo Bravo kastilla simimanta runasimiman t'ikraq simi-pirwata 1977 watapi qillqarqan.
Hamawt'a Emilio Christensen-pas Arhintinap runasiminmanta qillqan paypa Buenos Aires llaqtapi 1970 watapi lluqsisqa liwrunpi: «El quichua santiagueño: Lengua supérstite del Tucumán incaico». Ichaqa ñawpaq aswan allin Arhintinap runasiminmanta qillqaqqa hamawt'a Sergio Grigórieff-mi. Kay rusu sutiyuq hamawt'a Buenos Aires llaqtapi 1935 watapi lluqsisqa liwruta qillqarqan: «Compendio del idioma quichua: 1. Gramática. 2. Diccionario quichua-castellano. 3. Paradigmas del verbo (tablas). Con notas detalladas sobre las particularidades del idioma en Santiago del Estero». Kay liwrunpi hamawt'a Sergio Grigórieff yaqa 60 wata hamawt'a Rodolfo Cerrón Palominomanta ñawpaqmi «urin runasimi»-hina qillqan.


text:
Domingo de Santo Tomás
Fray Domingo de Santo Tomás, O.P., sutiyuq (* 1499 watapi paqarisqa Siwilla llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi - † 28 ñiqin hatun puquy killapi 1570 watapi wañusqa La Plata (Buliwya) llaqtapi) karqa uq tatakura duminikanu, misyuniru, qhichwa simimanta ñawpaq jatun yachaq, uwispu ima Inlisya Katulikamanta. Qillqarqa ñawpaq qillqasqakunata runasimipi, simikamayta, imaynatacha kay simipi yakichikun rimanapaq chayta, jinallataq uj simiqullqatawan. Runasimita chay qillqasqakunanpi suticharqa Qhichwa sutiwan.
[allichay] Misyuniru
[allichay] Qhichwa simiyachaq
Wallatulit llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi 1560 watapi urqhurqa "Grammatica o Arte de la lengua general de los Indios de los Reynos del Perú", chanta "Lexicón o Vocabulario de la lengua general del PERV (llamada Quichua)" sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata qhichwa simipi qillqasqata. Kay qillqasqakunampi, Fray Domingo de Santo Tomás, suticharqa runasimita qhichwa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta.
Kay qillqasqakunasninwanqa ñawpaqta yanapayta munarqa misyuniru tatakurakunata, qhichwa simita yachaspa Sumaq Willayta yachachinankupaq, chaymantaqa rikuchiyta munaspa kay qhichwa rimaqkunaqa atiyniyuq kasqankuta uq runa rimayta allinta rimanankupaq, chayri rikuchiyta manaspa runakuna kasqankuta, waq runakunajina atiy yuyayniyuq chayri umayuq.
Jinallataq payqa riqsichirqa sumaq yachaykunasninta kay llaqtakunamanta Pedro Cieza de Leónpa qillqasqakunampaq; chanta riqsichillarqataq kawsayninkumanta Fray Bartolomé de Las Casasman, "Apologética historia sumaria" qillqasqampaq.
[allichay] Uwispu La Platamanta (Charkas)
Rimaq llaqtaman 1561 wata qallariypi kutirimusqa Ispañamanta, Piruwman runakunaqpa sutinkupi kamachiqkunaqpa ñawpaqinkupi sayaqjina, maqanakullarqapuni inkumintirikunawan mana paykunaq munasqanku inkuminta wiñaypaq kananpaq, 1562 wata yunt'ata purirqa Piruw Wirriynatuta Rimaq llaqtamanta La Plata llaqtakama Juan Polo de Ondegardowan khuska qayllaspa kasikikunaqpa tantakuykunasninkuman qhawanankupaq inkumintakunata wiñaypaq rantiyta munasqankumanta, rikuspa mana paykuna munasqankuta, nispa "manan kanchu".
1562 wata qallariypi Qhapaq Felipe II riqsichirqa Papaman Charkasmanta uwispu kananpaq. Yachaytawan uwispupaq sutichasqa kasqanta, mana munarqachu. Papa Pío IV suticharqa uwisputa (6 Inti raymi killa 1562), chaymanta qillqasqakuna sutichasqa kasqanmanta chayamurqanku (XI-1563). Wirriywan, Diego López de Zúñiga, Rimaqmanta Uwispu Fray Jerónimo de Loayza, O.P. ima mañasqankuraykutaq ari nispa jap'irqa sutichayninta.
[allichay] Qillqasqakuna
- Relación a S. M. acerca de los vejámenes que sufren los indios (Los Reyes, 1 de julio de 1550).
- Grammatica o Arte de la lengua general de los Indios de los Reynos del Peru (Valladolid, 1560.
- Lexicon o Vocabulario de la lengua general del PERV (1560).
- Platica para todos los indios / Llapa runaconapac conasca (1560).
- Memorial de Fray Bartolomé de Las Casas, obispo que fue de Chiapas, y Fray Domingo de Santo Tomás, O.P., provincial del Perú, presentado al Consejo de Indias (1560?)
- Relación del P. Fray Domingo de Sancto Thomas al Reverendo Obispo Don Fray Bartholomé de Las Casas, de lo que conviene proveer para el mejor aumento y conservación de los naturales en los reynos del Perú (Los Reyes, marzo de 1562?).
- Carta o relación a S.M. sobre diversos asuntos muy importantes al gobierno temporal y espiritual (Los Reyes, 10 de diciembre de 1563).
- Tawachunka aswan ima chaski qillqaykunasnin runakunaman.


text:
Wallpari
Wallpari nisqaqa ima yuyaychakuspa kamarispa musuqta tarisqapas, allwiya kaqpas, ima kaqpas.
Kaymi huk wallparikuna:
- Nina (ancha ñawpa pacha wallparisqa)
- Uywariy (ñawpa pacha wallparisqa)
- Sapatu (ñawpa pacha wallparisqa)
- Churana, P'acha (ñawpa pacha wallparisqa)
- Ayñikuna (ñawpa pacha wallparisqa)
- T'iksu pampa (ñawpa pacha wallparisqa)
- Wanqhana (ñawpa pacha wallparisqa)
- Q'imina (ñawpa pacha wallparisqa)
- Q'illay llamk'ay (ñawpa pacha wallparisqa)
- Wayra tanqana (ñawpa pacha wallparisqa)
- Wariqulli (ñawpa pacha wallparisqa)
- Qillqa (ñawpa pacha wallparisqa)
- Qalla (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
- Pillinku (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
- Aysana phiruruntin (ñawpa pacha wallparisqa, manataqsi Awya Yalapichu)
- Ninachaq
- Aysay wichq'ana
- Liwru ch'ipachina (Johannes Gutenberg-pa wallparisqan)
- Illap'u pusapuna (1753 Benjamin Franklin-pa wallparisqan)
- Wapsi kuyuchina (1769 James Watt-pa wallparisqan)
- Antakuyu: Wapsi antakuyu (1814 George Stephenson-pa wallparisqan)
- Pinchikilla pila (1800 Alessandro Volta-p wallparisqan)
- Pinchikilla kuyuchina, Pinchikilla ruraq
- Pinchikilla sansa k'anchana (Thomas Alva Edison-pa wallparisqan)
- Rawray kuyuchina: Diesel kuyuchina, Otto kuyuchina
- Iskaymuyu
- Mutur phirunku
- Antawa
- Antanka
- Karu rimay
- Ankichiy
- Ñawikaruy
- Antañiqiq


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Quechua del Huallaga
Babel törripa willapan
- Chay wichanga llapan runacunapis juc casta rimayllatami parlaran.
- Inti yagamunan cajpita aywacur Sinar jutiyoj pampata tariran. Chaura chay pampallachöna tiyacaycäriran.
- Tiyarcaycashancho shuntacarcur juc junaj llapan parlacuran: "Llapanchi ladrilluta rurashun. Nircur cuwashun" nir. Ladrillutaga ruraran rumipa ruquin cananpämi. Chay ladrillucunatanami breyallanpawan pergaran.
- Chaypita llapan parlacur ninacuran: "Jatun marcata rurashun. Chaychöna juc törrita rurashun syëlucama chayajta. Chaynöpami rejsisha cashun. Chaura cay pachachöga noganchi manami intëruman mashtacäshunnachu".
- Ichanga TAYTA DIOS urämuran runacuna arurcaycashan siudätawan törrita ricaj.
- Chaymi yarpachacur TAYTA DIOS niran: "Paycunaga carcaycan juc marcallami. Juc castallatami parlarcaycanpis. Chay arurcaycashanga gallaycunallanmi canpis. Imatapis munashantaga rurarengachari.
- Chaymi paycuna cajman urarcur rimashancunata achca castaman ticrachishun quiquin-ppura mana tantiyachinacunanpaj."
- Chayno nirmi TAYTA DIOSGA llapan runacunata cay pacha intëruman mashtacächiran. Chaynöpami arurcaycashan marcatapis cachaycäriran.
- TAYTA DIOSGA cay pachacho runacuna rimashanta ticrachiran achca casta rimayman. Mana tantiyachinacurnami runacunaga raquicarcur-raquicarcur intëru mundupa aywacuran. Chaypitami chay marcapa jutinta churaparan "Babel" nir.
Source: Tayta Diosninchi Isquirbichishan. Biblia en Quechua del Huallaga,
Huánuco (Pillcu Quechua). Sociedad Bíblica Peruana, 2010.
Contributed by Wolfgang Kuhl
Information about Quechua del Huallaga
http://www.ethnologue.com/%5C%5C/15/show_language.asp?code=qub
Tower of Babel in Quechuan Languages
Ayacucho Quechua,
Cusco Quechua,
Quechua del Huallaga,
Quichua del Chimborazo,
South Bolivian Quechua
Tower of Babel in other languages
Learn Chinese Characters with the Omniglot Chinese app


text:
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz sutiyuq runaqa (*13 ñiqin chakra yapuy killapi 1926 paqarisqa Mayarí llaqtapi, Kubapi - ) huk kubanu pulitiku runam. 1961 watapi susyalista kubanu pachakutiywan Kubap umalliqnin tukurqan, kunankamapas kachkanmi. Kumunistam.
1961 watapi kubanu pachakutiy nisqapi ankalli runakunawan Fulgencio Batista sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.
Tayta: Ángel Castro Argiz; Mama: Lina Ruz González
Warmi: Dalia Soto del Valle
Wawakuna:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Fidel Castro.


text:
Konstantinos Karamanlis
Konstantinos Karamanlis,grisya simipi: Kwvσtavtίvoς Kapauavλής (*8 ñiqin pawqar waray killapi - 1907 paqarisqa Kupkoy (Πpώtn), (Makedonia) llaqtapi - 23 ñiqin ayriway killapi 1998 wañusqa Athina (Grisya) llaqtapi).
1980 watamanta 1985 wan 1990 watamanta 1995 ñawpaq kuti Grisyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi:
Wawakuna:
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaskankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Konstantinos Karamanlis.
- El sitio de su fundación (inglés o griego)
- Su vida


text:
Shukllachishka Kichwa
Shukllachishka Kichwa (Hukllachasqa Qhichwa) nisqaqa Ikwadurpi, Kichwa nisqa Qhichwa simipaq allin qillqayninmi, Ampatu llaqtapi kaq Kichwa Amawta Kamachik nisqa yachay sunturpa kamachisqan.
Chay allin qillqayqa ECUARUNARI tantanakuypa ufisyal nisqa allin qillqay kaptinpas, achka kristiyanu tantanakuykuna manaraqmi llamk'achinkuchu, astawantaq kastilla simipi hina qillqanku.
Iskay simipi yachaypiqa Shukllachishka Kichwata yachachinkum.
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Curso básico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1
- Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu, dineib.gov.ec (Kastilla simi - Runa simi rimaykuna kamu)


text:
Wikipidiya:Kunan pacha
Kay kunan pacha p'anqaqa kunan watamantam willasunki.
[allichay] 2011 watapi tukusqankuna
- 11 ñiqin pawqar waray killapi 2011: Nihunpi pacha kuyuypi (9.0 graduyuq) chunka waranqa runam wañurqan.
[allichay] 2010 watapi tukusqankuna
- 11 ñiqin inti raymi killapi/11 ñiqin anta situwa killapi 2010: Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010 Urin Aphrikapi.
- 18 ñiqin inti raymi killapi 2010: Wañusqa: José Saramago, purtuyis qillqaq.
- 12 ñiqin qhulla puquy killapi 2010: Aytipi pacha kuyuypi (7.0 graduyuq) iskay pachak waranqa runam wañurqan.
[allichay] 2009 watapi tukusqankuna
- 25 ñiqin inti raymi killapi 2009: Wañusqa: Michael Jackson, "Pop" takiqmi, tusuqmi, takina qillqapas.
[allichay] 2008 watapi tukusqankuna
- 8 ñiqin chakra yapuy killapi 2008/24 ñiqin chakra yapuy killapi 2008: Ulimpiku pukllaykuna 2008 Beijingpi (Chunwa).
- 31 ñiqin anta situwa killapi 2008: Yaku Awqakuqpi (Phoenix, NASA).
[allichay] 2007 watapi tukusqankuna
- 6 ñiqin tarpuy killapi 2007: Wañusqa: Luciano Pavarotti, Opera takiqmi.
- 15 ñiqin chakra yapuy killapi 2007: Piruwpi pacha kuyuypi (8.0 graduyuq) pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.
- 15 ñiqin qhulla puquy killapi 2007: Rafael Correa Ikwadurpa umalliqninmi (Mamallaktata Pushak nisqa) tukukun.


text:
Simi qullqa
Simi qullqa, Simi taqi, Simiyuq p'anqa icha Simi pirwa, Wanka simipi Shimi pilwa (kastilla simipi: diccionario) nisqaqa simikunata (rimakunata) qhawanapaq liwrum.
Huklla rimaypi kaptin, rimakunata maskaspa qhawaspa chaylla rimaypi sut'ichakukunatam qhawanchik.
Iskay icha aswan rimaypi kaptin, huk rimaypi rimakunata maskaspa qhawaspa wakin rimaypi sut'intam ñawirinchik.
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Qhichwa runakunapaq simi qullqakuna
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (pdf, 8,16 MB)
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Qichwa Simipi (pdf, 7,98 MB)
- Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw (pdf, 8,62 MB)


text:
Ñawpa Rimanakuy
Ñawpa Rimanakuy, Ñawpaq Rimanakuy icha Ñawpaq Tistamintu nisqaqa Dyuspa Simin Qillqa ñawpaq rakinmi, Jesus manaraq kawsaptin qillqasqa liwrunkunam, Hudyukunap iwriyu simipi qillqasqan.
Hudyu iñiypiqa chay willka qillqakunaqa Tanah [תנ"ך] nisqam. Liwrukunataqa kay hinatam rakinku: Tora [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna". Chay qillqakunaqa Hudyu iñiypi hinallataq kristiyanu iñiypi willkam.
[allichay] Ñawpa Rimanakuypa liwrunkuna
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ñawpa Rimanakuy.
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
- El Antiguo Testamento, versión Nácar-Colunga, en formato "btm"
- El Antiguo Testamento según Visiones de Ana Catalina Emmerick
- El Antiguo Testamento version Reina Valera
- El Antiguo Testamento, versión Reina Valera 2009


text: wayrampym kaparichkam ok brothers este tema es uno de mis preferidos y anque no le puse el solo les aseguro que no esta dificil ... y el que lo kiera no hay problema sikiere se lo paso hay esta el mail....bueno ojala les vacileee...... Intro : DO MI LAm RE Sasa punchaumi yuya mouki Janmi son joipy Ynayatamy ñahuinmanta Karupidajmi kanki Yuyatenmi yon paitamanyancki taita mamaiki misonke Janmi chanki juruhauasi keta Chainan ao Yanja puninan miskaiman Janmi sumajcha kanki Janmi janmi yunpay yunpay sumajchan kanki sapapunchao mek Maipu kachkanki Diricksi huancky ao ......... DO MI7 LAm RE Maipy jaiky kachkankiiiii.. Zazaza kjantan janjoykima Miskiyaña runa san jaipy Imaraycku manary mankichu CORO RE Maypyra Maypyra DO Maypyrajmi kanki Maypy kanky .. MI LA Maypy kanky DO Maypyrajmy kachkanky MI LA Maypy kanky yaa.. DO MI7 LAm RE Maipy jaiky kachkankiiiii.. Zazaza kjantan janjoykima Miskiyaña runa san jaipy Imaraycku manary mankichu ¡¡¡MASKANMOTKANKY!!!! nota: yo y mis saludos ...estavez amis brothers de cuerdas ...pa q vean q me acuerdo ..hendrijk.. lalo...chino...piero..omar....wiliam....carlos ..el tio.. etccccccccccccccccccc gente q alguna vez estuvo tocando konmigo.. y nada gracias a todos....


text:
Wayra tanqana
Wayra tanqana p'acha,[1] Wayra apana p'acha[2] icha Wamp'una p'acha nisqaqa wamp'uta wayrawan kuyuchinapaq hatun p'acha p'alltam, wayra wamp'u nisqa wamp'u chawpinpi t'uyurka nisqa sayaq hatun k'aspipi watasqa.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:17, 27:40. Qosqo rimaypi, Sociedad Biblica Peruana, 2004: wayraq tanqanan [ñawpaqkaq] tela.
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:40. Ayakuchu rimaypi, Rómulo Sauñe, Donna Sauñe, Sociedad Biblica Peruana, 1987: wayrapa apanan [ñawpaqnin] tela.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wayra wamp'ukuna.


text:
Chunwa Hatun Pirqa
Chunwa Hatun Pirqa (Ch'an Q'ayin?; han simipi: 長城/(sikllalla)长城 Dhyang Djaeng, phinyimpi: Cháng Chéng; "hatun pukara") nisqaqa Chunwa mamallaqtapi ancha hatun pirqam. China mamallaqtata amachanapaqsi saywanpi pirqachasqa karqan 480 kñ watamanta 221 kñ watakamas.
1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Chunwa Hatun Pirqataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chunwa Hatun Pirqa.


text:
Lima
Lima icha Limaq icha Rimaq (Lima < Limaq < Rimaq) llaqtaqa Piruw mama llaqtap Lima llaqta suyupas uma llaqtanmi. Chaypiqa qanchis hunu runakunam kawsanku. Francisco Pizarro llaqtataqa 1535 watapim kamarirqan. 1687 watapiqa hatun pacha kuyuymi llaqtataqa waqllichirqan.
[allichay] Wiñay kawsay
Kamasqa 18 ñiqin qhulla puquy killapi 1535 watapi "Ciudad de los Reyes" sutipaq.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Raymikuna
[allichay] Llaqtap amachana santun
[allichay] Karu puriy
- Katidral
- San Franciscu inlisya
[allichay] Yachachiy
- Yachay sunturkuna:
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Lima.
- Lima llaqtap paqarisqanmanta


text:
Qispichiy yaya yachay
Qispichiy yaya yachay icha Qispichiy thiyuluhiya (Teología de la liberación) nisqaqa Awya Yalapi paqarisqa kristiyanu yaya yachay puririymi, wakchakunap kunkan nikuq.
Qispichiy yaya yachayqa wakcha runakunata llakichisqa, ñit'isqa, sarupasqa kaymanta qispichiytam munan. Dyuspa Simin Qillqapi qillqasqakunamanta ch'uyanchaspa, wakchap hayñinkunaqa Dyuspa hayñinkunam (Exodo 22:21-23, Proverbios 14:31,17:5), Dyusqa wakchakunatam akllan (Santiago 2:5) nispa. Hinallataq Jesus wakchakunawan kikinchakun (Mateo 5:3), pichus wakchata saminchan icha ñakapan, hinallataqmi taripay p'unchawpi Dyuspa chaskisqan icha q'illisqan kanqa (Mateo 25:31-46).
Qispichiy yaya yachayta q'imiq lliwmanta aswan riqsisqa taytakurakunaqa piruwanu Gustavo Gutiérrezmi, brasiliru Leonardo Boffmi, ikwaduryanu Leonidas Proañopas.


text:
Partidu
Partidu nisqaqa (kastilla simimanta: partido) pulitiku tantanakuymi, kuskan idiyuluhiyayuq, mama llaqtapi kawpayta aknachayta munaq. Wankurisqan runakunaqa munayllam yaykamun.
Partidukunaqa manam mamallaqtapchu tantanakuynin, ichataq achka, lliwmanta aswan mamallaqtakunapiqa partidupi wankurisqa kawpaq runakunam mamallaqtap kawpayninta pusan, kamachiyninpi rimana huñunakuypipas. Rimana huñunakuy akllanakuykunapim partidukunaqa atipanakun.
Huk mamallaqtakunaqa ch'ulla partidu llikayuqmi, ahinataq kunan Chunwapi, ñawpa pacha Suwit Huñupipas kumunista partiduyuq.


text:
Kimsantin Dyus
Kimsantin Dyus nisqaqa (grigu simipi: AYίa Tpιάδa, latin simipi: Trinitas, chaymanta kastilla simipi: Trinidad) kristiyanu iñiypi kimsantin hina Dyusmi, huklla Dyus kaspapas:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Dyuspa Simin Qillqa chay "Kimsantin Dyus" yuyaymantaqa manam willanchu, ichtaq huklla kutim chay kimsa dyuspa kayninkunata Yaya, Dyus, Ispiritu nisqakunata nin: Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (Mathiyu 28:19 ). Chayrayku kunankunapas musuq iñiqkunata Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpim bawtisanku.
Kristiyanu Duktrina nisqaqa kaytam nin: Astawanraq yachay, churi, kay qhapaq Dyus kristiyanukunap much'asqaykum, Dyus Yaya, Dyus Churi, Dyus Ispiritu Santu, kimsa persona kaspapas manam kimsa Dyuschu. Huk Dyusllam. Kay kimsantin persona Yaya Churi Ispiritu Santu kimsa kaspapas huk kayniyuqllam, huk Dyusllam. Kay qhapaq Dyusllam chiqanpuni Dyusqa. Manam huk huk Dyusqa kanchu. Machuykichikkunap Dyusta hina much'asqan wak'ankunaqa llulla supaymi. Manam chayqankunaqa Dyuschu. Kaytawanpas yachaytaq. Kay qhapaq Dyuspa Churin Jesu Kristu sutiyuqmi wiñay Wirhin Santa Mariyap wiksanpi runa tukurqan, paymantataq paqarimurqan.
Kimsantin Dyustaqa Kimsantin Dyus raymipim phistanku.
[allichay] Pukyukuna
- Doctrina Christiana y catecismo para instruccion de los Indios, y de las demas personas, que han de ser enseñadas en nuestra sancta Fé. Con un confessionario, y otras cosas necessarias para los que doctrinan, que se contiene en la pagina siguiente. Compuesto por Auctoridad del Concilio Prouincial, que se celebro en la Ciudad de los Reyes, el año de 1583. Y por la misma traducida en las dos lenguas generales, de este Reyno, Quichua y Aymara.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kimsantin Dyus.
- Gerald Taylor: La Platica Breve de la Doctrina Christiana (1584)


text:
Arika Parinaqutapas suyu
Arika Parinaqutapas suyu nisqaqa (kastilla simipi: XV Región de Arica y Parinacota) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Arika llaqtam.
[allichay] Pulitika rakiy
Iskay pruwinsyanmi kan:
- Arika pruwinsya, uma llaqtanqa Arika llaqtam
- Parinaquta pruwinsya, uma llaqtanqa Putre llaqtam.
Tawa munisipyunmi (comuna) kan:
- Arika pruwinsyapi:
- Arika munisipyu, uma llaqtanqa Arika llaqtam
- Camarones munisipiyu, uma llaqtanqa Qhuya (Cuya) llaqtam
- Parinaquta pruwinsyapi:
- General Lagos munisipyu, uma llaqtanqa Wiswiri (Visviri) llaqtam
- Putre munisipyu, uma llaqtanqa Putre llaqtam