c: application/epub+zip

text:
Yachachikuykuna
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
Celularpi qellqaspaqa respetoyoq kasqaykita qawachiy
12 ¿Imaynatam allinyanakuchwan?
16 ¿Kikillanmantachu rikurirqa?
Runtuchankunata toqyanankama wiksanpi waqaychaq kayra
Yanapakuykunatam tarinki Bibliapi tapukuynikikunapa kutichiyninta:
• “¿Imaynatam niyman manaraq haykapipas qariwan puñusqaymanta?”
• “¿Imanasqataq qepaypi rimakuwanku?”
• “¿Imaynatataq tiempollanpi tukuyman ima ruwayniytapas?”
Chaymantapas qawawaqmi Lo que opinan otros jóvenes sobre el dinero niq videota.
(Ñitiy kayna niqpi ENSEÑANZAS BÍBLICAS > JÓVENES)
Warmaykikunawan leenaykipaqmi Bibliamanta willakuykuna kachkan. Chaymi warmaykikunata yanapanqa Bibliapa willasqan runakunamanta astawan yachanankupaq hinaspa Bibliapa nisqankunata yachanankupaqpas.
(Ñitiy kayna niqpi ENSEÑANZAS BÍBLICAS > NIÑOS)
“Sapa watam yaqa 3 millon wawachakuna wañunku huk killayoqlla. Mana wañunanpaq yanapayta atiptinkupas millon masnin wawachakunam wañunku nacesqankumanta paqarinllanta.” (Save the Children International.)
Runakunapa saludninmanta preocupakuq institucionmi willakun 2011 kaq watapi Londres llaqtapa 15 distritokunapi wayrata qachachasqankuwan runakuna astawan wañusqankumanta. Diésel nisqanku motortam ruwarqaku petroliowan funcionaqta, chaytaqa ruwarqaku imatapas mana qachachasqanta piensaspankum, ichaqa astawanraqsi (91%) wayrata qachachan chayna motorniyoq carrokunaqa (Public Health England).
2013 kaq watapim Fundación de la Opinión Pública nisqanku institucion Rusia nacionpi cristiano ortodoxo nisqanku runakunata tapurqaku Biblia leesqankumanta, chaymi pachakmanta 52 runakuna mana leesqankumanta nirqaku, chaynataq pachakmanta 28 runakunalla Diosta mañakusqankumanta.
Allpantinpi qollqeta prestaq Bancom willakun tarpunapaq allpakuna pipa kasqanta mana yachasqankuwan wakchayay astawan yapakusqanmanta. Enteron Allpa pachapim kan 200 millon hectarea tarpunapaq allpakuna. Chaymanta 100 millon hectareakunam kan África lawpi, ichaqa 25 millon hectareapi tarpusqallankutam chaypiqa cosechanku.
Achka colegiokunapi hinaspa universidadkunapis estudianankupaq kaqkunata otaq librokunata tablet nisqanku aparatollapiña escuelapi otaq universidadpi servichikunankupaq apanku. Mana llumpay qollqepaq kaptinpas, wakinmi piensanku yachanankupaq chay aparatopi kaqkunaqa mana ancha yanapasqanmanta.
QARANPI KAQ YACHACHIKUY | HATUN LLAKI PASAWAPTINCHIK
YAQA llapallanchikmi ima hatun llakipipas qonqaymanta tarikunchik.
BIBLIAM NIN:
‘Manam apurawman kallpaqchu carrerapiqa ganan. Manam valeroso soldadochu guerrapiqa ganan. Mayna yachayniyoq runapaqpas pisinmanmi mikuyqa. Entiendeq runapaqpas pisinmanmi qori-qollqeqa. Yachaysapa runapaqpas pisinmanmi favorqa. [Ichaqa llapallankum qonqayllamanta ima llakipipas tarikunku, NM].’ (Eclesiastes 9:11.)
Kaypiqa yachasunchik manam ima hatun llakipi tarikunanchikmantachu, aswanqa ima llakipas pasawaptinchik imata ruwananmantam. Kaykunapi piensarisun:
¿Imatam ruwachwan ima desgraciapas tukuy kapuqninchikta yanqacharuptin?
¿Imatam ruwachwan mana hampiy atina onqoyniyoq kasqanchikmanta yacharuspa?
¿Imatam ruwachwan mayqen kuyasqa ayllunchikpas accidentepi wañukuptin?
Jehova Diospa testigonkunaqa seguropunim kanku chayna llakikuna sasachawaptinchikqa aguantanapaq chaynataq suyakuyniyoq kanapaq Biblia yanapasqanmanta (Romanos 15:4). Imayna yanapasqanmantayá qatiqninpi kimsa willakuykunawan yachasun.
QARANPI KAQ YACHACHIKUY | HATUN LLAKI PASAWAPTINCHIK
2011 kaq watapim 11 marzo killata viernes punchawpi Japón nacionta manchakuypaq terremoto (9,0) katkatatachirqa. Chaypim wañururqaku 15.000 masnin runakuna, chaymantapas tukuy imatam yanqacharurqa achkallaña qollqepa chaninta (200 mil millones de dólares). Lamar qochamanta yaku llumpayta lloqsimunanpaq kasqanmanta willaptinkum 32 watanpi kaq Kei sutiyoq runa moqo lawman ayqekurqa, paymi nin: “Paqarinnintam imallaytapas horqonaypaq wasiyman kutirqani, ichaqa qalaychapaqmi wasiyta yaku aparusqa, cimientollanñam qeparusqa.
Tukuy imay manaña kasqanta qawaykuspaymi muspayniypi hina rikurirurqani, manañam kasqachu carroy, llamkanaypaq computadoraykuna, mesaykunawan sillaykuna, amistadniykunawan tiyanaykuna, musica tocanaypaq iskay guitarraykuna, pianoy, flautay, dibujaspa pintanaypaq kaqkunatapas qalaychatam yaku aparusqa”.
Imapas kapusuqllaykipiña reparay, amaña piensaychu manaña kaqkunapiqa. Bibliam nin: “Runapa vidanqariki tukuy imayuq kaptinpas manam kapuqninkunamantachu kanqa”, nispa (Lucas 12:15, NM). Keimi nin: “Puntataqa tukuy ima munasqaytam listapi churarqani, ichaqa manam yanapawarqachu hawka kanaypaq, aswanqa yakupa apasqan tukuy imaytam yuyarirqani. Chaymi listapi qellqarqani imapas necesitasqay kaqkunallata, hinaspam imatapas adquirisqayman hina chay listapi señalaq kani. Chayna ruwasqaymi yanapawarqa vidaypi hawkaña kanaypaq”.
Hukmanyaruspa llakisqallaña kanaykimantaqa hukkunata consuelaspa yanapay. Keimi nin: “Desgraciapi kaqkunata yanapaqkunapa hinaspa amistadniykunapa yanapaynintam chaskirqani, ichaqa imatapas mana qollqellapaq chaskikusqayman hinam mana imapaq valeqña sientekurqani. Chaymi yuyarirurqani huk textota, chaypim nin: ‘Ima chaskiqmantapas aswan kusisqaqa imapas qoqmi’, nispa (Hechos 20:35). Tukuy imay manaña kaptinmi tanteakurqani desgraciapi kaqkunata Diospa Palabranwan kallpanchanaypaq. Tukuy sonqoywan yanapakusqayqa anchatam kallpanchawarqa”.
Jehova Diosta mañakuy yachayta qosunaykipaq, chaywanqa atipankim ima sasachakuytapas. Bibliam nin: “Qamqa uyarinkim mana imayoqkunapa mañakusqanta”, nispa. Chayna nisqanpim Keiqa tukuy sonqonwan hapipakurqa (Salmo 102:17). Qampas chaynatam ruwawaq.
Diosmi prometen: hamuq tiempopiqa ima desgraciawanpas manaña ñakarinamanta (Isaias 65:21-23).*
^ par. 9 Dios kay Pachapaq tanteasqanmanta astawan yachayta munaspaqa qaway ¿Imatapunim Bibliaqa yachachin? niq libropa 3 kaq yachachikuyninpi, kayqa Jehova Diospa testigonkunapa ruwasqanmi. Kachkantaqmi www.jw.org/quy nisqapipas.
QARANPI KAQ YACHACHIKUY | HATUN LLAKI PASAWAPTINCHIK
Argentinapi kaq Mabelmi vivallaña doctora karqa (fisioterapeuta). Ichaqa 2007 kaq watapim llumpay pisipasqa hina sientekuyta qallaykurqa, chaymantapas sapa punchawmi puramenteta uman nanarqa. Paymi nin: “Doctorkunamanmi huknin-hukninman rirqani, tukuy hampitam tomarqani ichaqa manam imapas sanoyachiwarqachu”. Chaymantam qawarqaku resonancia magnética nisqa aparatowan, hinaspam tarirurqaku cerebronpi tumorta. Mabelmi nin: “Umaypi runa wañuchiq tumor kasqanta yacharuspaymi yaqa imanakururqanipas.
Ichaqa operaruwaptinkuñam cuentata qokurqani llaki vidapi tarikusqayta. Operawasqankumanta rikchariruspayqa manam kuyuriyta atirqanichu. Cuartopa alto qatallantam qawayta atirqani. Manaraq operawaptinkuqa vivallaña imapas ruwaqmi karqani, operawasqankumanta qepatam ichaqa ima ruwaytapas mana atirqanichu. Hospitalpi kaspayqa tukuy bullatam uyarirqani: doctorkunapa imapas chanlanyachisqanta, herido apamuq carropa qaparisqanta chaynataq onqoqkunapa way-way wayasqantapas. Chaypiqa ñakariywan nanayllam karqa.
Kunanqa allinchañam kachkani. Atiniñam sapallay puriyta, wakinpiqa callemanpas sapallayñam rini; ichaqa manam allintachu qawakuni, chaymantapas tanpi-tanpitam purini”.
Kusisqa sonqo kanaykipaq kallpanchakuy. Bibliam nin: ‘Kusisqallaña sonqoyoq runaqa sanoy-sanoymi kanqa. Llakisqallaña sonqoyoq runam ichaqa onqosqalla’, nispa (Proverbios 17:22). Mabelmi nin: “Operawasqankumanta qepatam allinyanaypaq tukuy ejerciciota ruwachiwarqaku, chaywanmi cuentata qokurqani doctora kaspay atiendesqay runakuna mayna ñakarisqankumanta. Wakinpiqa llumpayta nanawasqanraykum chay ejerciciokunata manaña ruwayta munaqchu kani. Ichaqa kallpanchakurqanim hinalla ruwanaypaq, piensarqanim chayna kallpanchakusqayqa mana yanqapaq kananta”.
Ama hukmanyaychu. Mabelmi nin: “Bibliapim yacharuni imanasqa ñakariykuna kasqanmanta, chaynataq kay tukuy mana allinkuna chaylla chinkananmantapas”.*
Ama qonqaychu, Diosqa sientesunkim (1 Pedro 5:7). Mabelmi nin: “Operawanankupaq huk cuartoman yaykuchiwaptinkum piensarqani Bibliapa kayna nisqanpi: ‘Amayá manchakuychu. Ñoqam qanwan kachkani’, nispa (Isaias 41:10). Chaywanmi hawka sientekurqani, cuentatam qokurqani imawan ñakarisqayta Jehova Dios yachasqanta”.
Diosmi prometen: hamuq tiempopiqa ima onqoywanpas manaña ñakarinamanta (Isaias 33:24; 35:5, 6).
^ par. 8 Astawan yachayta munaspaqa qaway ¿Imatapunim Bibliaqa yachachin? niq libropa 11 kaq yachachikuyninta leey. Kachkantaqmi www.jw.org/quy nisqapipas.
QARANPI KAQ YACHACHIKUY | HATUN LLAKI PASAWAPTINCHIK
Brasil nacionpi kaq Ronaldo sutiyoq runam carrowan accidentemanta salvakururqa, ichaqa chaypim tayta-maman chaynataq kimsa ayllunkuna wañururqaku. Ronaldom nin: “Iskay killam hospitalpi karqani ichaqa manam yacharqanichu familiaykuna chay accidentepi wañurusqankumantaqa.
Wañukusqankumanta willawaptinkuqa manam creerqanichu, yanqa rimasqankupaqmi piensarqani. Ichaqa niwasqanku ciertopuni kasqanmanta cuenta qokuruspaymi mana imanakuytapas atirqanichu. Manam haykapipas chayna llakipiqa tarikurqanichu, sonqoymi yawarta waqarqa. Manañam kawsaytapas munarqaniñachu tayta-mamay manaña kaptin. Achka killakunam sapa punchaw waqarqani. Puramentetam ñakakurqani carroyta huk manejananpaq saqesqaywan. Ichapas kikiy manejaptiyqa mana wañunmankuchu karqa.
Chay accidente kasqanmantaqa 16 watañam pasarun, vidaypiqa allinñam tarikuni. Chaywanpas sonqoypiqa hinallaraqmi familiaymanta llakisqa tarikuni”.
Waqanayasuptikiqa waqay. Bibliapa nisqanman hinaqa kanmi tiempo waqanapaq (Eclesiastes 3:1, 4). Ronaldom nin: “Waqanayawaptinqa sapa kutim waqaq kani; mana waqaspayqa hukmanmi sientekuq kani, waqaruptiymi ichaqa sonqoy tiyaykuq”. Ichaqa wakillankum llakisqa kasqankuta waqaspa qawachinku. Wakinñataqmi mayna llakisqa kaspankupas mana waqankuchu, chayna kasqaykiqa manam imananchu.
Amistadnikikunamanta ama karunchakuychu (Proverbios 18:1). Ronaldom nin: “Sapallay kayta munaspaypas pi watukamuwaptinqa sumaqllatam chaskiykuq kani. Chaymantapas imayna sientekusqaymantam señorayman chaynataq amistadniykunaman willakuq kani”.
Imatapas nisuspayki sonqoykita pipas nanachiptinqa ama sientikuychu, wakinqa ichapas nisunkiman “amaña llakikuychu” nispa. Ronaldom nin: “Consuelawayta munaspankum imatapas niwaqku, ichaqa chayna rimasqankuqa astawanmi hukmanyachiwarqa”. Rimasqankupi piensanaykimantaqa Bibliapa kayna nisqanta kasukuy, “ama creeychu llapa rimasqankuta” nisqanpi (Eclesiastes 7:21).
Wañusqakuna imayna tarikusqankumanta yachay. Ronaldom nin: “Eclesiastes 9:5 nisqanpim Biblia willakun wañuqkunaqa imawanpas manaña ñakarisqankumanta, chayta yachasqaymi kallpanchawan. Nintaqmi kawsarimuspanku kay Pachapi kawsanankumantapas. Chaywanmi piensani wañukuq familiayqa viajepi hina kasqankumanta” (Hechos 24:15).
Diosmi prometen: wañuyta wiñaypaq chinkachinanpaq (Isaias 25:8).*
^ par. 11 Astawan yachayta munaspaqa qaway ¿Imatapunim Bibliaqa yachachin? niq libropa 7 kaq yachachikuyninta leey. Kachkantaqmi www.jw.org/quy nisqapipas.
FAMILIAPAQ YANAPAKUYKUNA | MOZO-SIPASKUNAPAQ
Amistadnikiwan parlachkaptiki celularnikiman mensaje chayamusuptikiqa, ¿imatam ruwawaq?
Amistadnikiwan parlastinchu mensajeta leenki.
Amistadnikitachu ninki mensajeta leenaykikama suyasunaykipaq.
Icha mensajeta chaymantaña leenaykipaq saqespachu amistadnikiwan hinalla parlanki.
Kimsanmanta, ¿mayqentaq allin kanman?
Amistadnikiwan parlastin celularpi mensajeta qellqaspaqa mana respetoyoq kasqaykitam qawachiwaq. Ichapas piensawaq: “Iskayninkum amistadniy kanku”, nispa. Amistadnikikuna kasqankuraykum iskayninta respetanayki. Chaywanqa manam nichkaykikuchu santotukuq otaq imapipas mana pantaq kanaykipaqchu, aswanqa cuentatam qokunayki amistadnikikunata mana respetaptikiqa qanmantam karunchakurunmanku.
Lliwmi munanchik respetasqa kayta. Berta* sutiyoq sipasmi nin: “Hukmanmi sientekuni ñoqawan parlastin celularninta qawapayaq amigawanqa. Ladonpi yanqapaq kasqaytam piensani”. Chayna amigataqa, ¿unaytachu Bertaqa aguantanqa?
Kaqmanta qawariy: “Imataq sasachasunkiman” nisqanta. Amistadwan parlastin mensajeta leeyqa mana respetoyoq kasqanpaqchá piensanki. Chaynaqa, ¿imatataq ruwawaq? ¿Amistadnikitachu ninki mensajeta leenaykikama suyasunaykipaq, icha amistadnikiwan hinalla parlanaykipaqchu mensajeta chaymantaña leenki?
Qawasqanchikman hinam mayqenta ruwanapaq tanteayqa sasam. Chaymi allinta tanteanaykipaq Bibliapi yachachikuykuna yanapasunkiman, huknin yachachikuymi nin: ‘Runamasiki qampaq allin kaqkunata ruwananta munaspaqa qampas paykunapaqyá allin kaqkunata ruway’, nispa (Lucas 6:31). Chayna nisqanqa, ¿imaynatam yanapasunkiman mensajeta apachiptiki?
Ama pitapas churmichaychu. Richarmi piñakuspan nin: “Wakinpiqa llumpay tutataña mensajeta apachimuwaspankum puñukuqta yanqapuni rikchachiwanku”. Sonqoykipi tapukuy: “¿Costumbrarunichu llumpay tutataña mensajekuna apachiyman?”, nispa. (Bibliam consejan: Eclesiastes 3:1.)
Respetasqaykita qawachiy imayna qellqasqaykiwan. Piwanpas parlaspaqa imayna rimasqanchiktam uyanchikwan otaq makinchikwan qawachinchik, qellqaptinchikmi ichaqa mana chaynachu. ¿Imaynatam respetasqaykita qellqaspayki qawachiwaq? Jaelmi nin: “Respetowan tapuy imaynallam kachkanki nispa, otaq niwaqmi ama hina kaspa gracias”, nispa. (Bibliam consejan: Colosenses 4:6.)
Tanteoyoq kay. Kaqmanta qawariy “Imataq sasachasunkiman” nisqanta. Imapas pasasqanrayku mensajeta contestanayki kaptinqa ichapas amistadnikita niwaq qellqanaykikama suyaykusunaykipaq. Ichaqa yaqa llapanpim mensajekunaqa mana chaylla contestanapaq. 17 watanpi kaq Anam nin: “Amistadnikiwan parlayta tukunaykikamam celularnikiqa hinallapi kanqa, paywan parlayta manaraq tukuchkaspa mensajeta qellqayta qallaykuptikiqa amistadnikiqa manapaschá suyasunkichu”. Achka amistadnikikunawan kaspapas chaynatam ruwanayki. 18 watanpi kaq Janam nin: “Ama sapa ratoqa mensajeta qellqaychu, chaynata ruwaspaqa amistadnikikunatam nichkawaq qamkunawan kanaymantaqa maypipas sapallay kayniymi aswan allinqa”, nispa.
Manaraq apachichkaspa imayna qellqasqaykipi reparay. ¿Entiendewanqachu ima niy munasqayta, icha huktachu piensarunqa imayna qellqasqaywanqa? Iman niy munasqaykita entiendenanpaq, ¿yanapanmanchu celularpi rikuriq dibujochakunata apachisqayki? 21 watanpi kaq Albertom nin: “Apachisqay asikunallapaq kaptinqa kusisqa uyachayoq kaq dibujochatawan apachiy. Manachayqa piñarachiwaqmi otaq kaminakuytam qallaykuwaqchik”, nispa. (Bibliam consejan: Proverbios 12:18.)
Qawasqanchikman hina pimanpas mensajeta apachispaqa respetowanmi qellqana.
Kaypi piensariy: Kuyakuq runaqa respetakuqmi. ¿Imaynatam kuyakuq kasqaykita qawachiwaq? Bibliam nin: “Pipas kuyakuyniyoqqa pacienciakuqmi, imapas qokuykuqmi, manam envidiosochu, manam alto tukuqchu, manam alabakuqchu, manam penqaypaq ruraqchu, manam kikillanpaq munaqchu, manam piñakuqchu”, nispa (1 Corintios 13:4, 5). ¿Yaqachu chayna nisqankunapi reparaspa qellqanaykipaq kallpanchakuwaq?
^ par. 11 Sutikunaqa cambiasqam kachkan.
IMATAM BIBLIA NIN
‘Huk tutam Daniel mosqorurqa [. . .]. Rikchariruspanmi imam mosqorusqanta pisi rimayllapi qellqarqa.’ (Daniel 7:1)
Diosqa runakunamanmi munayninmanta willachirqa mosqoynintakama. Ñawpa tiempopim wakin kutipiqa munayninmanta willarqa akllasqan serviqninkunata mosqochispan. Ichaqa manam sapa tuta yanqakunata mosqosqanchikwan hinachu. Diospa mosqochisqankunaqa ima pasananmanta entiendenapaq willakuykunam karqa. Danielpa mosqoyninpi reparay, paymi mosqoyninpi rikurqa manchakuypaq animalkunata, chaykunaqa karqa munaychakuq gobernantekunam: punta kaqmi karqa Babilonia, qepa kaqñataqmi kay tiemponchikpi hinallaraq munaychakuq gobernante (Daniel 7:1-3, 17). Jehova Diosqa Joseymanpas mosqoyninpim willarqa Mariatawan Jesusta pusarikuspan Egiptoman lluptinankupaq. Chaynapim Jesusqa librakurqa mana allin rey Herodes wañuchinanmanta. Herodes wañuruptinmi Joseyman kaqmanta mosqoyninpi willarqa Nazaretman kutimunankupaq (Mateo 2:13-15, 19-23).
‘Bibliapi qellqasqa [kasqanman] hinallam yachachina.’ (1 Corintios 4:6)
Diospa yachachikuyninkunam runakunapaq kachkan Bibliapi, chaytam wakintaqa willachirqa serviqninkunata mosqochispan. 2 Timoteo 3:16, 17 nisqanpim nin: “Bibliapi llapallan qellqasqa kaqkunaqa Diospa Espiritunpa qosqanmi, allinmi yachachiwananchikpaq, faltanchikkuna qawachiwananchikpaq, pantaypi puriptinchikpas allin ñanman kutirichiwananchikpaq hinaspa imaynam allin kawsakuy yachachiwananchikpaq chaynapi Diospa runankunaqa yachayniyoq kaspa tukuy allinkunata rurananchikpaq”.
¿Imaynatam Biblia yanapawanchik? Willawanchikmi Jehova Diosmanta, imayna kasqanmanta, imaynata kawsanapaq yachachikuyninkunamanta chaynataq kay Pachapaq hinaspa runakunapaq Diospa munayninmantapas. Chaymi kay tiempopiqa manaña mosqoynintakamaqa munayninmanta willawanchikñachu. Hamuq tiempopi ima pasananmanta chaynataq ñoqanchikpaq Dios imata munasqanmanta yachayta munaspaqa Bibliapi qellqasqa kaqkunatam leenanchik. Kay tiempopiqa yaqa lliw runakunapam kan Biblianku, chaypi yachachikuykunata, mosqoykunata estudiayninkuqa allinpunim.
“Chuya espiritupa guiasqanman hinam Diosmanta rimarqaku.” (2 Pedro 1:21)
Mosqoykunaqa chaynataq revelacionkunaqa tiempo pasasqanman hina ima pasananmanta kaq willakuykunam. Chayna willakuykuna imayna cumplikusqanmi qawachiwanchik Bibliapi willakuykunata chaynataq qellqaqninkunatapas chuya espiritunwan Dios guiasqanta. ¿Cumplikurqachu mosqokusqankumanta willakusqankuqa? Piensarisun munaychakuq Babilonia manaraq puchukachkaptin Daniel 8:1-7 nisqan willakuypi.
Danielmi mosqoyninpi rikurqa huk chivato pampaman carnerota sawaspan sarupasqanta. ¿Ima ninantaq karqa chay mosqoyninpi rikusqanqa? Danielmanmi Diospa angelnin kaynata entiendechirqa: ‘Iskay waqrayoq carneroqa Media law hinaspa Persia law nacionpi kaq reykunam. Chivatoñataqmi Grecia nacionmanta kaq rey’ nispa (Daniel 8:20, 21). Yachasqanchikman hinam Babiloniaqa allpantinpi munaychakuyta tukuruptin Medopersiaña munaychakurqa. Chaymanta yaqa 200 wata pasaytam Medopersiamanta Greciaña munaychakurqa, chaypi kamachiqninmi karqa Alejandro Magno sutiyoq runa. Chay mosqoypi rikusqankuna imaynatapuni cumplikusqanmi kallpanchawanchik Bibliapa willakusqankunapi confianapaq. Chaymi Bibliamanqa mana mayqen qellqapas igualanchu.
Luiswan Jorgem allin vecino kaspanku sumaqllata kawsakurqaku.* Ichaqa huk kutipim Jorge fiestata ruwaspan yaqa achikyaqkama bullata ruwarqa. Luismi Jorgepa wasinman piñasqallaña rirqa bulla ruwasqanmanta reclamaq, Jorgeñataq piñarikuptin lirianakuyta qallaykurqaku. Chaymi chay punchawmantapacha manaña rimapayanakurqakuñachu.
LUISTAWAN Jorgeta pasasqanqa pitapas pasanmanmi. Pipas imatapas ninakuruspaqa tumpanakuspam pampachanakuyta mana munankuchu. Mana pampachanakuspaqa amistadninkutam yanqacharunmanku.
¿Tarikurqankichu chayna sasachakuypi? Chayna tarikuspaqa manam hawkachu kawsanchik. Manam munanchikchu vecinonchikwan otaq amistadninchikwan cheqninakuytaqa. Chaynaqa, ¿imaynatam paykunawan sumaqllata kawsakuchwan sasachakuy kaptinpas? ¿Atichwanchu imapas ninakusqanchikmanta pampachanakuyta? ¿Atichwanchu mana lirianakuspalla rimanakuyta?
Kaqmanta reparasun Luispi hinaspa Jorgepi, ¿imanasqam amistadninkuta yanqacharurqaku?: 1) Jorgem qawachirqa mana kuyapayakuq kasqanta, 2) Luisñataqmi piñakuspan reclamarqa chaywanmi Jorge piñakururqa, 3) iskayninkum lirianakuyta qallaykurqaku, 4) manam mayqenninkupas entiendenakurqakuchu.
Tiempo pasasqanman hinam Luiswan Jorgeqa cuentata qokururqaku piñanakunankupaq iskayninku huchayoq kasqankumanta, chaymi amistarqaku. ¿Imataq yanaparqa? Amistanankupaq otaq ima sasachakuytapas atipanankupaq achka runakunata yanapaq consejokunam.
Chay consejokunaqa Bibliapim kachkan, chayqa yanapawanchikmi entiendeq, kuyakuq, pacienciakuq hinaspa llakipayakuq kanapaq, chayna kayqa yanapawanchikmi pampachanakuspa hawkalla kawsakunapaq (Proverbios 14:29; 1 Corintios 13:4, 5).
Manam Luistawan Jorgellatachu Bibliapi consejokunaqa imayna kayninkuta cambianankupaq yanaparqa. Achka runakunam mana allin genionkuta cambiarunku. Chayna yanapasqanmantayá iskay willakuypi reparasun: Australia nacionpi kaq Robert sutiyoq runam manchakuypaq piñakuq kayninta cambiarurqa, Timor Oriental nisqanku nacionpi kaq Nelson sutiyoq runapas llumpay cheqninakusqanwanmi amistadta ruwarurqa. Bibliapi consejokuna vidankuta imayna cambiasqanmantam ¡Rikchariy! revista paykunata tapurqa.
ROBERT, imayna uywasqa kasqaykimanta willaykuwayku.
Taytaymi llumpay maqakuq kaspan maqawaq. Wakinpiqa yawarniypas sutunankama maqawaspanmi desmayachiwaq. Chaynata ruwawasqanwanmi llumpay mana allin genioyoq wiñarqani. Chayraq mozoyaq warmakunata correginankupaq wasipim iskay wata karqani. Chaymanta tiempo pasaytam mana allin ruwasqaymanta manchakuypaq presokunapa kasqan carcelman apawarqaku. Chaymanta lloqsiruspaymi Australiaman pasakurqani allintaña kawsakunaypaq.
¿Yanapasurqankichu Australiaman risqaykiqa?
Manam chayman risqaychu yanapawarqaqa, aswanqa Bibliapa nisqanmanta Testigokunapa yachachiwasqankum. Ichaqa llumpaytam sasachakurqani genioyta controlaypi, chaywanmi wakinpiqa mana imapaq valeq hina sientekurqani. Huk kutipim Proverbios 19:11 nisqanpi yuyaymanarqani, ninmi: “Anaq piñakuq runam yachayniyoq runaqa. Ofiendeqkunata pampachaspanmi alabasqa kanqa”, nispa. Yachayniyoq kayta munaspaymi piensayta qallaykurqani runaqa imanasqa imayna kasqanchikpi, rimasqanchikpi otaq imatapas ruwasqanchikpi. Chaywanmi pisi-pisimanta entiendeq, pacienciakuq chaynataq mana cheqnikuq kanaypaq kallpanchakurqani.
¿Willawankikumanchu huk kutipi ima pasasusqaykita?
Huk kutipim amigoyta sientirachirqani, payñataqmi mana allin ruwasqaymanta hukkunapa qayllanpi niwarqa. Chayqa llumpaytam penqarachiwarqa. Ichaqa chayllam yuyarirurqani Bibliapi huk textota, chaypim nin: “Mana allinta rurasuptikichikqa amayá chaynatachu kutichiychik”, nispa (Romanos 12:17). Amigoypa piñakuynin pasaruptinmi sapallaykupi parlarqaniku, paymi willawarqa familianwan llumpay sasachakuypi kasqanmanta. Chaymantam paywan amistarqaniku hinaptinmi tiempo pasayta sumaq casacata regalaykuwarqa. Imapiraq rikukuyman karqa genioyta mana controlaspayqa.
¿Imaynatam familiaykipi sasachakuykunata allichanki?
Kanmi señoray chaynataq 20 watayoq churiypas, chaymi wakin familiakunapi hina ima sasachakuyniykupas kan. Ichaqa yacharunim Bibliapi consejokunamanta, hukninmi yachachin pampachaq kanapaq. Imamantapas pampachawananchikpaq sonqonchikmanta mañakuspanchikqa ima sasachakuytapas chayllam allichanchik.
NELSON, llampu sonqo kusisqallaña kasqaykitam qawayki, ¿chaynachu karqanki warma kasqaykimanta?
Manam. Mozollaraq kaspaymi gobiernopa contranpi kaq politicokunawan juntakurqani. Chaymantapas distritoy munaychakuruq munaq politicokunatam llumpayta cheqnirqani. Allin peleaq kayta munaspaymi haytakuyta hinaspa takakuyta yacharurqani (artes marciales), chaymi pipas piñachiwaptinqa maqaparuq kani.
¿Imataq yanapasurqanki chayna vidaykita cambianaykipaq?
Biblia estudiaytam qallaykurqani chaynataq yachachikuyninkuna kasukuytapas, astawanraqmi sonqoyman chayaq kaqkunataqa. Huknin textom nin: “Runamasikichik qamkunapaq allin kaqkuna rurananta munaspaqa qamkunapas paykunapaqyá allin kaqkunata ruraychik”, nispa (Mateo 7:12). Hukninñataqmi nin: “Kuyankim runamasikita kikikita hina”, nispa (Mateo 22:39). Jehova Diospa testigonkunam Bibliapi cheqap yachachikuykunamanta yachachiwarqaku, paykunaqa runamasinkutam maymantaña kaptinkupas kuyanku. Ñoqapas munarqanim paykuna hina kayta, chaymi kallpanchakusqayman hina Testigoña kani. Vidaypi cambiasqaywanmi ñawpa watakunapi reqsiwaqniykuna anchata admirakunku, chaymantapas manañam manchakuwankuñachu.
¿Haykapipas kaqmanta atipachikurqankichu genioykiwan?
Runakunapa qayllanpiqa manam, ichaqa wasiypim wakinpiqa mana controlakuyta atiqchu kani. Huk kutipim piñakuspay señorayta maqarurqani, anchatam ñakakuni chayna ruwasqaymanta. Señoraypa pampachaykuwasqanmi kallpanchawarqa genioyta cambianaypaq.
Hukkuna manaña manchakususqaykimantam nirqanki, willaykuwayku.
Huk punchawmi Augustowan tuparurqani, payqa ñawpa watakunapi cheqnisqay politicokunapa umalliqnin runam karqa. Payqa upallallam pasayta munarqa ichaqa sumaqllata saludaspaymi nirqani amaña cheqninakunaykupaq hinaspam wasiyman hamunanpaq nirqani. Watukamuwaspanmi vidaypi cambiasqaywan admirakuspan Biblia estudiayta qallaykurqa. Augustoqa amigoymi chaymantapas iñiqmasiyñam.
Runakunaqa imamantapas manam acuerdopichu kanku, chaywanmi wakinqa llumpayta sasachakunku. Chaymantapas manam pampachanakuyta munankuchu. Chaymi Biblia kaynata consejan: “Atisqaykichikman hinayá imatapas ruraychik llapallanwan hawkalla kawsanaykichikpaq”, nispa (Romanos 12:18).
Kay yachachikuypi qawamusqanchik willakuykunawanmi cuentata qokunchik Bibliapi yachachikuykunaqa chaynataq consejokunaqa runakunapa imayna vidanta cambiachinanpaq atiyniyoq kasqanmanta (2 Corintios 10:4). Chayna kasqanmantam Biblia nin: “Ñanninkunapas mayna sumaqmi, chayninta puriyqa hawkayaypi kawsakuymi. Yachayqa kawsaymi pipas tariruqninpaqqa. ¡Mayna kusisqam tariruspa waqaychaqkunaqa!”, nispa (Proverbios 3:17, 18, Chuya Qellqa revisión 2012).
¿Munankichu hawkalla hinaspa kusisqa kawsakuyta? ¿Imatam ruwawaq amistadnikiwan sientenarachikuspaqa? Chayna sasachakuyta atipanaykipaqmi Bibliapi yachachikuykuna yanapasunki.
^ par. 2 Sutikunaqa cambiasqam kachkan.
¿KIKILLANMANTACHU RIKURIRQA?
KAY kayraqa Australia nacionpim kan, 2002 kaq watamantapacham qalaypaq chinkarunanpaq peligropi kachkan, chayqa reqsisqanchik kayrakunamantaqa huk niraqtam miran. China kaqmi runtunkunapi kaq sullullaraq kayrachakunata millpun hinaspam wiksan ukupi toqyachin. Hinaptinmi soqta semanamanta wachananmantaqa uña kayrachakunata simintakama lloqsichin.
Millpusqan runtuchankunata wiksanmanta mana pasarachinanpaqmi kayraqa manaña imatapas mikunchu, manataqmi wiksanmanqa lloqsichinchu ima hayaq otaq qatqe yakutapas.
Chay kayraqa yaqa 24 runtuchankunatam wiksanpi waqaychan toqyanankama. Nacenankupaqña hichpan punchawkunataqa mamanpa cuerponmi astawan llasan wawachankuna wiñaptin. Imaynam 70 kilota llasaq warmi wiksayakurunman 24 wawakunata, chay wawakunañataq llasanman yaqa 2 kilota yaqa chaynamanmi chay kayrapas rikchakun. Wawachankuna wiñasqankuman hina wiksanta wiñachispa qaspanninta ñitiptinkum mamanqa aycha qarantakamaña samatyan.
Wawachankunaqa wiñasqankuman hinam mamapa simintakama lloqsinku. Ichaqa kayrapa vidan peligropi kaptinqa nacenankupaq manaraq tiempo kaptinpas wawachankunatam aqton. Huk kutipim yachaysapa runakuna huk kayrata rikurqaku soqta wawachankunata yaqa huk metro karuman toqachkaq hina pawachisqanta.
Wakinmi ninku tiempo pasasqanman hina chay kayraqa chaynata mirananpaq cambiasqanmanta. Ichaqa chaynata mirananpaqqa chayllachá cambianan karqa imayna kawsasqanta chaynataq cuerpontapas. Yaqa chaynatam Michael J. Tyler sutiyoq runapas nin: “Chaynata mirananpaqqa cuerpontam qonqayllamanta cambiarurqa”, nispa. Wakinñataqmi ninku unanchasqa kasqanrayku chaynata mirananpaq cuerpon cambiasqanmanta.*
¿Ima ninkitaq? ¿Runtuchankunata toqyanankama wiksanpi waqaychaq kayraqa kikillanmantachu rikurirqa icha unanchasqa kasqanraykuchu?
^ par. 7 Charles Darwin sutiyoq runam qellqanpi nirqa: “Animalkunaqa maypi tarikusqankuman hinam hinalla kawsanankupaq imakunamanpas costumbranku, ichaqa manam qalaychapaqqa cambiankuchu imayna kawsayninkupi otaq cuerponkupiqa”, nispa (El origen de las especies).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
^ ***bh pags. 27-36 ¿Imatam Dios munan kay Allpa pachapaq?***
3 KAQ YACHACHIKUY
¿Imatam Dios munan kay Allpa pachapaq?
¿Imatam Dios munan runakunapaq?
¿Imatam Diospa contranpi rimakurqa?
¿Imaynataq hamuq punchawkunapi kay Allpa pachapi kawsakuyqa kanqa?
DIOSPAM suma-sumaq munaynin kay Allpa pachapaq kachkan: runakuna mana onqospanku kusisqa kawsakunankupaq. Bibliam willawanchik imaynam Dios “Edenpi huertata rurarqa”, chaypim “wiñachirqa sachakunata mikunapaq sumaqllaña ruruyoqta”. Chaymantam punta tayta-mamanchikta unancharqa, Adantawan Evata, hinaspam chay sumaq huertapi churaykuspa nirqa: “Wawa-churiyoqyá kaychik, kay pachamanyá huntaychik, munaychakuychikyá”, nispa (Genesis 1:28; 2:8, 9, 15). Qawasqanchikman hinam Diosqa munarqa miraspanku enterollan Allpa pachata Eden huertata hina ruranankuta hinaspa animalkunatapas cuidanankuta.
2 ¿Creenkichu Jehová Diospa munaynin haykallapipas cumplikunanta enterollan allpapi suma-sumaq huertapi runakuna kawsanankumanta? Paymi prometerqa: “Rimasqayta hinam cumplisaq”, nispa (Isaias 46:9-11; 55:11). Arí, Unanchawaqninchikqa llapa ima prometekusqantam cumplinqa. Kikinpunim nin kay Allpa pachataqa ‘runakuna chaypi yachanankupaqmi’ unancharqani, nispa (Isaias 45:18). ¿Imayna runakuna kay Allpa pachapi kawsanankutam Diosqa munarqa, hinaspa hayka tiempo kawsanankuta? Bibliam nin: “Allin ruraq runakunam allpataqa dueñoyanqaku. Paykunaqa chaypimiki wiñaypaqraq kawsakunqaku”, nispa (Salmo 37:29; Apocalipsis 21:3, 4).
3 Ichaqa manaraqmi chaykunaqa cumplikunraqchu. Runakunaqa onqochkankum hinaspa wañuchkankum, aswanraqmi kikinkupurapas maqanakuspankuraq wañuchinakuchkanku. Sutillam llapa imakunapas mana qallariypi hinañachu. Cheqaptapunim nichwan Jehová Diosqa manam munarqachu kay Allpa pachapi kayna kawsay kanantaqa, chaynaqa ¿Imataq pasarurqa? ¿Imanasqataq Diospa munayninqa mana cumplikurqachu? Kay tapukuykunapa kutichiyninqa manam runakunapa qellqasqanku librokunapichu tarikun, chay sasachakuykuna hanaq pachapi qallarisqanrayku.
ENEMIGOPA RIKURIMUYNIN
4 Bibliapi punta kaq librom willawanchik Eden huertapi Diospa enemigon rikurimusqanmanta. ‘Culebra’ nispa sutichasqa kaspanpas manam cheqap machaqwaychu. Bibliapi tukuqnin libropim nin, “diablowan hinaspa Satanaswan sutichasqa ñawpaqmantaraq kaq culebram. Paymi llapallan kay pachapi runakunata engañachkan”, nispa. Sutichakuntaq “ñawpaqmantaraq kaq culebram” nispa (Genesis 3:1; Apocalipsis 12:9). Cheqapmi, payqa atiyniyoq angelmi, mana rikuy atina kaspanmi culebrata servichikurqa Evawan rimananpaq imaynam artistapas muñecantakama rimachkanmanpas hina. Chay angelmi runakunapaq Jehová Dios Allpa pachata unanchachkaptin chaypiña kachkarqa (Job 38:4, 7).
5 Yachanchikmi llapa imapas Jehová Diospa unanchasqanqa allinpuni kasqanta, chaynaqa ¿pitaq unancharqa “Diablo” hinaspa “Satanas” sutichasqanchikta? Diospa huk kaqnin atiyniyoq angelninmi kikillanmanta Diabloman tikrakururqa. ¿Imaynam chayqa pasarurqa? Imaynam pipas ancha respetasqa runa kachkaspa suwaña rikurirunman. ¿Imaynam chayqa kanman? Ichapas chay runaqa sonqonpi mana allinkunata munachkanman. Sichum chay mana allinkunata hinalla munapayaptinqa sonqonpim chay munapayasqanqa astawan wiñarunman. Hinaptinmi huchallikunanpaqña kaptinqa, chay mana allin munasqantachá ruranqa (Santiago 1:13-15).
6 Chaynam pasarurqa Satanaswanqa. Uyarirqachá Jehová Diospa nisqanta, Adanwan Eva churi-wawayoq kaspanku kay Allpa pachata mirayninkuwan huntanankumanta (Genesis 1:27, 28). Yaqachusmi nirqa: “¡Lliw kay runakunaqa ñoqatachusmi yupaychawanmanku Diosta yupaychanankumantaqa!”, nispa. Chay mana allin munasqanmi sonqonpi sapichakururqa, hinaptinmi tiempopa risqanman hina Diosmanta llullakunata rimaspan Evataqa engañarurqa (Genesis 3:1-5). Chaynapim chay angelqa “Diablopi” tikrakururqa, chay ninanqa “Llullakuna rimaq” ninanmi. Chaynallataqmi “Satanaspipas” tikrakururqa, chay ninanqa “Contrapi churakuq” ninanmi.
7 Llullakuykunawanmi Satanasqa Adantawan Evata Diospa contranpi huchallirachirqa (Genesis 2:17; 3:6). Chaymi Diospa nisqanman hina iskayninku wañurqaku (Genesis 3:17-19). Adan huchallikurusqanraykum mirayninkunapas huchayoqña kanchik (Romanos 5:12). Kaytaqa tupachichwanmi tanta ruranapaq taqñusqa lataman. ¿Imaynataq lloqsinman taqñusqa latamanta tantakunaqa? Taqñusqa marcayoqñamiki. Chayna kaqllam ñoqanchikpas huchawan “marcasqa hina” nacenchik Adanpa huchanrayku. Chayraykum machuyanchik hinaspa wañunchik (Romanos 3:23).
8 Diospa contranpi Adantawan Evata huchallikunankupaq Satanas umacharusqanmantam kamachiqninpiña rikurirurqa. Jehová Diospa contranpim churakurqa, kamachisqanmanta mana allinta rimaspan. Ichapas kaynata nichkanmanpas hina: “Mana allin reymi, runankunata llullakuq hinaspa allin kaqkunawanmi kusisqa kanankuta mana munanchu. Runakunaqa manam necesitankuchu Dios kamachinantaqa aswanmi kikillanku allin kaqtapas mana allin kaqtapas tanteakunmanku. Ñoqata kasukuwaspankuqa allinmi kanqaku”, nispa. ¿Imaynatam Diosqa kutichinman contranpi llullakunata rimakusqanmanta? Wakinmi ninku Diospa contranpi chay hatariqkunataqa wañuchinmanmiki karqa. Chaynata ruraspanqa ¿qawachinmanchu karqa llulla Satanas kasqanta? ¿Atinmanchu karqa qawachiyta kamachikuynin allin kasqanta?
9 Jehová Diosqa mana pantaspam imatapas allintapuni ruran. Chaymi chaypunillaqa mana wañuchirqachu chay mana kasukuqkunataqa. Aswanmi Satanasman tiempota qorqa rimasqankuna cheqap kasqanta otaq llulla kasqanta qawachinanpaq. Chaynapim saqerqa tanteasqan tiempokama Satanaspa munasqanman hina runakuna kikinkupuralla kamachikunankupaq. Kay libropa 11 kaq yachachikuyninpim willakuchkan imanasqataq Dios chaynata rurarqa hinaspa imanasqataq unay tiempota saqerqa satanaspa nisqanta allichananpaq. Tapukusunchik: ¿creenankuchu karqa Adanwan Eva Satanaspa nisqanta mana imallatapas paykunapaq rurachkaptin? ¿Allinchu karqa Jehová Dios tukuy imatapas paykunaman qochkaptin iskayrayaruspanku, llullakuqmi payqa nispa piensarusqanku? ¿Imatam qamqa rurawaq karqa?
10 Allinmi kanman chay tapukuykunapi yuyaymanayninchik, chayna tapukuykuna kunan tiempopipas hukmanyachiwasqanchikrayku. Chaynaqa tiempom kachkanraq qampaqqa Jehová Diospa favorninpi churakunaykipaq chaynapi Satanaspa yanqa rimasqanta qawachinaykipaq. Jehová Diostam Kamachisuqnikita hina akllakuwaq chaynapi Diablo llulla kasqanta qawachinaykipaq (Salmo 73:28; Proverbios 27:11). Llakikunapaq hinam kay pachapi runakuna wara-waranqanpi kachkaspankupas, pisillam Diosta servinankupaq akllakunku. Chaymi kaynata tapukunchik: ¿cheqaptachu Biblia yachachin Satanas kay pachapi kamachisqanta?
¿PITAQ KAY PACHAPI KAMACHICHKAN?
11 Jesusqa manam haykapipas iskayrayarqachu Satanas kay pachapi kamachisqanmantaqa. Huk kutipim Diabloqa milagrota ruraspan “qawachirqa kay pachapi llapallan nacionkunata, qawachirqataqmi chay nacionkunapa sumaq kaynintapas”, hinaspam nirqa “tukuy kaykunatam qosqayki qonqorakuykuspa adorawaptikiqa”, nispa (Mateo 4:8, 9; Lucas 4:5, 6). Yuyaymanay chaypi. Sichu kay pachapi nacionkuna Satanaspa mana makinpichu kanman karqa, ¿munapayananpaq hinachu Jesuspaq kanman karqa Diablopa munachisqan? Chaymantapas manam Jesusqa negarqachu kay pachapi Satanas munaychakusqanmantaqa, mana chayna kaptinqa neganmanchá karqa.
12 Sutillamá kachkan Jehová Dioslla tukuy atiyniyoq kasqanqa hinaspa tukuy ima Unanchaq kasqanpas (Apocalipsis 4:11). Chayna kaptinpas, Bibliaqa manam ninchu kay pachapi Jehová Dios nitaq Jesucristopas kamachikusqantaqa. Aswanqa Diablotam Jesusqa nirqa “kay pachapi kamachikuq” kasqanta (Juan 12:31; 14:30; 16:11). Paymanta rimaspam apostol Juan qellqarqa: ‘kay pachapi mana allin kaqkunaqa diablopa makinpiñam kachkan’, nispa (1 Juan 5:19).
SATANASPA MUNAYCHAKUSQANPA PUCHUKAYNIN
13 Sapa wata pasasqanman hinam kawsakuyqa manchakuyllapaqña kachkan. Tropakunapas maqanakuyllapiñam, kamachikuqkunapas suwakuyllapiñam, cristiano tukuqkunapas iskay uyallañam chaynataq runakunaqa mana kuyapayakuspanku runamasinta wañuchiyllapiña kachkanku. Mana allichakunapaq hinañam kay pachapi mana allin kaqkunaqa. Bibliam willawanchik Jehová Dios Armagedon sutichasqa guerranpi paykunata chaylla puchukachinanmanta, chaymantañataqmi kanqa suma-sumaq mosoq pacha (Apocalipsis 16:14-16).
14 Jehová Diosmi Jesucristota akllarurqa Gobiernonpa Kamachiqnin kananpaq. Ñawpa tiempomantaraqmi Biblia willakurqaña: “Wawam nacerapuwanchik. Wawatam Dios qoykuwanchik. Pay gobiernaptinmi sutichanqaku [. . .] Hawkayay Qokuq Kamachikuqwan. Hawka gobiernayninqa manam tukunqachu”, nispa (Isaias 9:6, 7). Jesusmi qatiqninkunata yachachirqa oracionpi chay gobierno chayamunanpaq mañakunankuta, kaynata nispan: “Munaychakusqayki hamuchun. Munasqaykiyá rurasqa kachun kay pachapipas hanaq pachapi hina”, nispa (Mateo 6:10). Kay libropa huk kaqnin yachachikuyninpim qawachkasunchik Diospa Gobiernon kay pachapi gobiernaqkunata chaylla chinkachinanmanta hinaspa Diospa Gobiernollanña kamachinanmanta (Daniel 2:44). Hinaspam kay Allpa pachata sumaq paraisoman tikranqa.
¡MOSOQ PACHAQA HICHPAYKAMUCHKANÑAM!
15 Bibliam prometewanchik “mosoq cielokunatawan mosoq allpata, chaypim ichaqa tukuy imapas allin arregloman hina rurasqa kanqa” (2 Pedro 3:13; Isaias 65:17). ‘Allpamanta’ Biblia rimaspanqa runakunamantam wakinpiqa rimachkan (Genesis 11:1). Chaymi chay ‘mosoq allpaqa’Diospa chaskisqan allin ruraq runakuna.
16 Jesusmi prometerqa mosoq pacha chayamuptin Jehová Dios ‘wiñay kawsayta’ suma-sumaq regalota hina chaskisqan runakunaman qonanmanta (Marcos 10:30). Ama hina kaspayá Bibliaykipi maskaykuy Juan 3:16 chaynataq 17:3 nisqanta hinaspa leeykuy wiñay kawsayta haypanapaq Jesuspa nisqanman hina imam rurananchikmanta. Kunanñataq Bibliapi qawarisun Allpa pacha paraiso kaptin chay sumaq regalo chaskikuqkuna imakunawan bendecisqa kanankumanta.
17 Mana allinkunaqa, guerrakunaqa, chaynataq mana allin ruraqkunawan dañanakuykunapas manañam kanqañachu. “Mana allin ruraqkunaqa chayllapunim kanqañachu [. . .] Ñakariqmi ichaqariki dueñoyanqa allpatapas” (Salmo 37:10, 11). Hawkayaymi kanqa, Diosmi guerrakunata ‘kay pachapa cantonkama tanirachinqa’ (Salmo 46:9; Isaias 2:4). Chay punchaw chayamuptinmi ‘iklliriq pasto hina rikurinqa allin kawsakuyqa. Ruruq plantakuna hinam killa kanankama achkallataña miranqa hawka kawsakuyqa’, chayqa wiña-wiñaypaqmi kanqa (Salmo 72:7).
18 Jehová Diospa siervonkunam hawkallaña kawsakunqaku. Ñawpa tiempopi Israel casta runakuna Diosta kasukuptinkum hawkalla kawsakurqaku (Levitico 25:18, 19). ¡Mayna kusikuychá kanqa Mosoq pachapi chayna kaqlla kawsakuyqa! (Isaias 32:18; Miqueas 4:4.)
19 Manañam muchuypas kanqañachu. “Kay pachapiyá achka-achka kawsaykuna qespichun. Moqo chakrakunapiyá sumaqllataña kawsaykuna aywityachun”, nispanmi salmista takirqa (Salmo 72:16). Jehová Diosmi bendecinqa payman sonqo kaqkunata, hinaspapas “Allpanchikqa sinchitam rurunqa” (Salmo 67:6).
20 Lliw Allpa pacham tikrakunqa sumaq huertaman. Runakuna kay Allpa pachata mana allinkunawan dañasqankunapim sumaq wasikunaña chaynataq sumaq huertakunaña kanqa (Isaias 65:21-24; Apocalipsis 11:18). Tiempo pasasqanman hinam enteron Allpa pachaqa suma-sumaqmanña tikrasqa kanqa hinaspa Eden huertapi hinaraqmi sumaqllataña rurunqapas. Wiña-wiñaypaqmi Dios ‘makillanta kicharispan llapallan kawsaqkunata saksaykachinqa’ (Salmo 145:16).
21 Runakunam animalkunawan hawkaña kawsakunqaku. Manchakuypaq animalkunam uywa animalkunawan kuskaña mikunqaku. Uña warmachapas manam manchakunqañachu kunan manchakuypaq animalkunataqa (Isaias 11:6-9; 65:25).
22 Onqoykunapas chinkanqam. Diospa Gobiernonpi Jesus kamachiq kasqanraykum onqoqkunataqa achkanpi sanoyachinqa kay Allpa pachapi milagrokuna rurasqanmantaqa (Mateo 9:35; Marcos 1:40-42; Juan 5:5-9). “Manañam mayqannikichikpas ninkichikñachu: ‘Onqochkanim’ nispaqa” (Isaias 33:24; 35:5, 6).
23 Wañukuq kuyasqanchik ayllunchikkunapas kawsarimunqakum hinaspam wiñaypaq kawsakunankupaq suyakuyniyoq kanqaku. Diospa yuyayninpi llapallan wañusqa kaqkunam kawsarimunqaku. Cheqaptapunim ‘allin runakunatawan mana allin runakunata hamuq punchawpi Diosqa kawsarichimunqa’ (Hechos 24:15; Juan 5:28, 29).
24 Suma-sumaq kawsakuymi suyachkan Unanchawaqninchik Jehová Diosmanta astawan yachaspanku serviyta munaqkunapaq. Jesusmi hamuq tiempopi kay allpa pacha Sumaq huerta kananmanta waqtanpi warkusqa runata rimarqa kaynata nispan: ‘Ñoqawanmi kanki paraisopi’, nispa (Lucas 23:43). Ancha allinpunim Jesucristomanta astawan yachayqa, paynintakama tukuy kay bendicionkuna rurakunanrayku.
BIBLIAPA YACHACHISQAN
▪ Kay Allpa pacha sumaqllaña huerta kananpaq munasqantaqa Diosqa cumplinqapunim (Isaias 45:18; 55:11).
▪ Satanasmi kunanqa kay pachapiqa kamachichkan (Juan 12:31; 1 Juan 5:19).
▪ Mosoq pacha chayamuptinmi Jehová Diosqa lliw runakunaman ancha bendicionkunata qonqa (Salmo 37:10, 11, 29).
[Kay yachachikuypa tapukuyninkuna]
1. ¿Imatam Dios munan kay Allpa pachapaq?
2. a) ¿Imanasqataq Allpa pachapaq Diospa munaynin cumplikunanmanta seguro kachwan? b) Bibliapa nisqanman hina, ¿imayna runakunataq wiñaypaq kawsanqaku?
3. ¿Ima llakikunapaq kaqkunatam kay Pachapiqa qawanchik, hinaspa ima tapukuykunatam tapukuchwan?
4, 5. a) ¿Pitaq culebrantakama Evawan rimarqa? b) ¿Imaynatam allin respetasqa runaqa suwaña rikurirunman?
6. ¿Imaynatataq Diospa huk kaqnin atiyniyoq angelnin Satanas Diablopi tikrakururqa?
7. a) ¿Imanasqataq Adanwan Evaqa wañurqaku? b) ¿Imanasqataq Adanpa mirayninkunaqa machuyanchik hinaspa wañunchik?
8, 9. a) ¿Ima mana allinkunatam Satanasqa Diospa contranpi rimarqa? b) ¿Imanasqataq Diosqa mana chaypunillachu wañurachirqa mana kasukuqkunataqa?
10. ¿Imaynatam Jehová Diospa favorninpi churakuwaq hinaspa Diospa contranpi Satanaspa yanqa rimasqanta qawachiwaq?
11, 12. a) ¿Imaynatam Jesusta tentasqanwan Satanasqa reqsichikun kay pachapi kamachikuq kasqanta? b) ¿Imakunaraqmi astawan qawachin kay pachapi Satanas kamachikuq kasqanta?
13. ¿Imanasqataq huk mosoq pachaqa kanan?
14. ¿Pitataq Diosqa akllarun Gobiernonpa Kamachiqnin kananpaq, hinaspa imaynatam willakurqaña kamachiq nombrasqa kananmanta?
15. ¿Imataq ‘mosoq allpaqa’?
16. ¿Ima suma-sumaq regalotam Diosqa qonqa chaskisqan runakunaman, hinaspa imatam rurananchik chayta chaskiyta munaspaqa?
17, 18. ¿Imanasqataq confiakuchwan Allpa pachapi hawkayay hinaspa mana manchakuspa kawsakuy kananmanta?
19. ¿Imaynanpitaq seguro kachwan mosoq pachapi mikuyta achkanpi Dios qowananchikmanta?
20. ¿Imanasqam seguro kachwan enteron Pacha sumaq huertaman tikrakunanmanta?
21. ¿Imanasqataq ninchik runakunawan animalkuna hawka kawsanankumanta?
22. ¿Imataq pasanqa onqoykunawanqa?
23. ¿Imanasqataq wañuqkunapa kawsarimuyninqa ancha kusikuypaq kanqa?
24. ¿Ima niwaqtaq kay Allpa pacha Sumaq huerta kaptin wiñaypaq kawsakuymanta?
[30 kaq paginapi dibujo]
¿Imaynatam Satanasqa kay pachapi kaqkunata Jesusmanqa munachinman karqa mana kikinpa kachkaptinqa?
[Enteron 35 kaq paginapi dibujo]
^ ***bh pags. 106-114 ¿Imaraykutaq Diosqa saqen ñakariykuna kananta?***
11 KAQ YACHACHIKUY
¿Imaraykutaq Diosqa saqen ñakariykuna kananta?
¿Dioschu huchayoq kanman kay pachapi ñakariykuna kananpaq?
¿Imatataq Eden huertapi iskayrayachikurqa?
¿Imaynatam Diosqa allichanqa tukuy ñakariykuna rikurimusqanta?
GUERRA kasqan huk nacionpim warmikunawan wawakunapas waranqanpi wañurqaku. Llapallan wañuqkunatam huk hatu-hatun uchkupi pamparqaku, muyuriqninpiñataq taksa cruzchakunata churarqaku, sapakama cruzpiñataqmi kayna niqta qellqarqaku: “¿Imanasqamá kay ñakariykunaqa?”, nispa. Chaynatam astawan tapukunku sinchi ñakariypi tarikuqkunaqa. Llakikuywanmi chaynataqa tapukunku, guerrakunapi, hatun desgraciakunapi chaynataq onqoykunawan kuyasqanku runakuna wañukuptinku, wasinkuna tuñiruptin otaq imaymana sasachakuykunawanpas ñakariptinku. Yachaytam munanku imanasqam chay desgraciakunapi tarikusqankumanta.
2 ¿Imaraykutaq Jehová Diosqa saqen ñakariykuna kananta? Tukuy atiyniyoq, kuyapayakuq, yachayniyoq hinaspa justo kachkaptinqa, ¿imanasqataq kay pachapi kan llumpay cheqninakuywan mana allin ruraykunallañaqa? ¿Haykapipas kaykunata tapukurqankichu?
3 ¿Huchachu kanman imaraykutaq Diosqa saqen ñakariykuna kananta nispa tapukuyqa? Wakinkunam ninku chaynata tapukuspankuqa mana iñiyniyoq kasqankutawan Dios mana manchakusqankutam qawachichkanku, nispa. Ichaqa, Bibliata leespam yachanki imaynam Jehová Diospa sonqo serviqninkunapas chayna tapukusqankumanta. Ejemplopaq, Diosmanta willakuq Habacuc runam Jehová Diosta tapukurqa: “¿Imanasqataq qawachiwachkanki mana allin ruraykunataqa? ¿Imanasqataq rikuchiwachkanki sasachakuykunataqa? Ñoqapa ñawpaqniypiqa tukuy imam purmaypaq-purmachkan. Tukuy imam dañaypaq dañanakuchkan. Quejanakuyllam hatarichkan. Pleitonakuyllam hatarichkan”, nispa (Habacuc 1:3).
4 ¿Qaqcharurqachu Jehová Dios chayna tapukusqanmanta? Manam, manapunim qaqcharqachu. Aswanmi chayna tapukusqanta Bibliapi qellqachirqa. Chaymantapas yanaparqam chay tapukuyninta allinta entiendenanpaq chaynallataq iñiyninpipas wiñananpaq. Jehová Diosqa chaynallatam qamtapas yanapayta munasunki. Yuyariy, paymi ñoqanchikmanta “nanachikuqqa” (1 Pedro 5:7). Runakunamantaqa Diosmi aswanta cheqnin mana allin ruraykunatawan ñakariykunataqa (Isaias 55:8, 9). Hinaptinqa, ¿imanasqataq kay pachapi kan llumpay ñakariykunaqa?
¿IMANASQATAQ KAN LLUMPAY ÑAKARIYKUNA?
5 Achka runakunam religionninkupi punta apaqninkunata otaq yachachiqninkunata tapunku: imanasqataq sinchita ñakarinchik, nispa. Paykunañataq kaynata kutichinku: chayqa Diospa munayninmi, paymi ñawpaqmantaraq tantearqaña ñakariykuna kananmanta hinaspa imakuna pasananmantapas, nispa. Achka runakunatam ninku Diospa yachachikuyninkunaqa mana explicay atinam, ninkutaqmi Diosmi runakunatawan warmachakunatapas paywan kananpaq hanaq pachaman apakun, nispa. Ichaqa yacharusqaykiman hinaqa, Jehová Diosqa manam haykapipas chaynataqa ruranchu. Bibliam nin: “Mana allin rurayqa Diosmanta karunchasqayá kachun. Hucha rurayqa Tukuy Atiyniyoq Diosmanta karunchasqayá kachun”, nispa (Job 34:10).
6 ¿Yachachkankichu imanasqataq runakuna Diosta tumpanku ñakariykuna kasqanmanta? Tukuy atiyniyoq Dios kay pachapi munaychakusqanta piensaspankum. Manam yachankuchu Bibliapa kay cheqap yachachikuyninta: kay pachapi Satanas kamachikuq kasqanta, chaymantaqa yacharunkiñam 3 kaq yachachikuypi.
7 Bibliaqa sutillatam nin ‘kay pachapi mana allin kaqkunaqa Diablopa makinpi kasqanta’ (1 Juan 5:19). Chayraykum ñakariykuna kan. Kay pachapi mana allin ruraq runakunaqa Satanasmanmi rikchakunku, “paymi llapallan kay pachapi runakunata engañachkan” (Apocalipsis 12:9). Satanasqa llullam, cheqnikuqmi hinaspa runakunata ancha ñakarichiqmi. Chaymi makinpi kaq runakunapas llullakuq hinaspa cheqnikuq kanku chaynataq runamasinta ancha ñakarichiqpas kanku. Chaymi huk razon ñakariykuna kananpaq.
8 Iskay kaq razonqa Adanwan Eva Diospa contranpi hatarisqankumantapacha lliw runakuna huchayoq kasqanchikmi, 3 kaq yachachikuypi qawasqanchikman hinaqa. Chayraykum runakunaqa kamachikuq kayta munaspanku atipanakunku, chayna rurayninkum rikurichimun guerrakunata, runakunapi munaychakuyta chaynataq ñakariykuna kasqantapas (Eclesiastes 4:1; 8:9). Ñakariykuna kananpaq kimsa kaq razonñataqmi, “sapakamapaqmi [qonqaymanta] hamun tiempon” nispa Bibliapa nisqanmi (Eclesiastes 9:11). Kay pachapi kaq runakunata Jehová Dios mana munaychakusqanraykum ñakariykunamantaqa mana waqaychawanchikchu. Chaymi runakunaqa maypi kaspankupas qonqaymanta ñakariypi tarikunmanku.
9 Ñakarichiykunata Jehová Dios mana rikurichiq kasqanmanta yachayqa kusikunapaqmi. Manam Dioschu huchayoq, guerrakunawan, wañuchiykunawan nitaq sinchi parawan lloqllakunawanpas runakuna ñakarisqankumantaqa. Ichaqa yachananchikraqmi imaraykutaq Diosqa ñakariykuna kananta saqesqanmanta. Tukuy atiyniyoq kaspanqa atiyniyoqmi imaymana ñakariykunata chinkachinanpaqqa. Chaynaqa, ¿imanasqamá manaraq chinkachinchu? Jehová Diosta reqsiruspanchikmi yacharunchik ancha kuyakuq kasqanta, chaymi seguropuni kanchik ñakariykuna kananta hinalla saqenanpaqqa huk allin razonniyoq kasqanta (1 Juan 4:8).
DIOSMANTA ISKAYRAYACHIYMI RIKURIRUN
10 Imaraykum Diosqa saqen ñakariykuna kananmanta yachananchikpaqqa yuyarinanchikmi qallariyllapi Eden huertapi imam pasakusqanmanta. Adantawan Evata huchallikunanpaq Satanas hikutaruptinmi, huk hatun iskayrayachiy rikurirurqa. Satanasqa manam Jehová Diospa atiynintachu iskayrayachirqa, payqa yacharqam tukuy atipayniyoq kasqantaqa. Aswanqa kamachikunanpaq derechontam iskayrayachirqa. Diosqa llullam hinaspa manam munanchu runakuna allin kaqkunawan kusisqa kanankuta nisqanwanmi Diabloqa Diosta qawachichkarqa mana allin kamachikuq hinata (Genesis 3:2-5). Nirqataqmi, runakunata Dios mana kamachiptinqa aswan allinmi kanmanku nispa. Chayna nisqanwanmi Satanasqa Jehová Diospa imayna kamachisqanta iskayrayachirqa.
11 Adanwan Eva Diospa contranpi hatarirusqankuwanmi kaynatapas nichkanmankupas hina nirqaku: ‘Manam necesitanchikchu Dios kamachiwananchiktaqa. Kikillanchikmi allin kaqtapas mana allin kaqtapas tanteakuchwan’, nispa. ¿Imaynatam Jehová Diosqa allichanman chay iskayrayachiyta? ¿Imaynatam rikuchinman angelkunamanwan runakunamanpas paypa contranpi hoqarikuqkunapa nisqankuqa llulla kasqanta hinaspa paypa rurasqan aswan allin kasqanta? Wakinkunam ninku Diospa contranpi chay hoqarikuqkunataqa wañuchinmanmiki karqa hinaspam huk runakunatañariki unanchanman karqa, nispa. Ichaqa Diosmi nirqaña kay Allpa pacha paraiso kananta hinaspa Adanpawan Evapa churi-wawankuna miraspanku kay Allpa pachata huntanankumantapas (Genesis 1:28). Jehová Diosqa cumplinpunim lliw rimasqantaqa (Isaias 55:10, 11). Chaynataq, contranpi hoqarikuqkunata Eden huertapi wañurachiptinqa manachá kamachikunanpaq derechonqa allichakunmanchu karqa.
12 Kay tupanachiypi yuyaymanasun. Huk profesormi alumnonkunata yachachichkan huk sasa yachachikuy allichayta. Qonqaytam huk yachaysapa mana kasukuq warma profesorninta nin chay sasa yachachikuy imayna allichasqaykiqa manam allinchu nispa, chaywanqa mana allin yachachiq hinatam profesorninta qawachichkan. Profesorninta hikutaspanmi warmaqa nin, ñoqam aswan allintaqa allichayman chay sasa yachachikuytaqa, nispa. Wakin estudiaqmasinkunapas paypa nisqanta creespankum profesorninpa contranpi hoqarikurunku. ¿Imatataq profesorqa ruranman? Hoqarikuq warmakunatach clasenmanta qarqorunman, ichaqa ¿ima ninmankutaq wakin estudiaqmasinkunaqa? Ninmankupaschá chay estudiaqmasin hinaspa hukllawakuruqninkuna razonniyoq kasqankuta. Profesornintach manaña respetanmankuchu, piensanmankupaschá profesorninku manchakusqanmanta sichu mana allin yachachiq kasqanmanta musyaruptinkuqa. Ichaqa profesormi contranpi hoqarikuq warmata nin lliw estudiaqmasinkunapa qayllanpi chay sasa yachachikuyta allichananpaq.
13 Jehová Diospas yaqa chayna kaqtam rurarqa. Yuyariy, Eden huertapi Diospa kamachikunanpaq derechonmanta iskayrayachikuptinqa manam Adantawan Evallatachu iskayrayachikurqa, aswanqa wara-waranqantin angelkunatawanmi (Job 38:7; Daniel 7:10). Contranpi hoqarikuy kasqanmanta Jehová Diospa imayna allichayninmi angelkunatawan lliw runakunatapas qawachinan pim aswan razonniyoq kasqanta. Chaynaqa, ¿imaynatam Jehová Diosqa allicharqa? Satanastam saqerqa runakunata munaychakunanpaq. Saqerqataqmi Satanaspa munasqanman hina runakuna kikinkupuralla kamachinakunankutapas.
14 Rimasqanchik profesorqa yachanmi mana kasukuq warmapa hinaspa sayapakuqnin estudiaqmasinkunapa rimasqankuqa yanqa kasqanta. Yachantaqmi chay sasa yachachikuy mana kasukuq warmapa tanteasqanman hina allichakunanpaq saqesqanwan lliw estudiaqmasinkuna pim allin yachachiq kasqanta yachanankuta. Mana kasukuq warmakuna chay sasa yachachikuy allichayta mana atirusqankuwanmi allin sonqoyoq estudiaqmasinkunaqa yachanqaku profesorlla allin yachachiq kasqanta. Yachanqakutaqmi imanasqam chay mana kasukuq warmakunata clasenmanta qarqorusqanmantapas. Chaynallataqmi Jehová Diosqa yachan llapallan angelkunawan llampu sonqo runakunapas Satanaspa hinaspa demoniokunapa yanqa rimasqankumanta musyakunankuta, yachantaqmi kikinkupuralla runakuna mana kamachinakuyta atisqankutapas. Yachanqakum Jeremiaspa kayna nisqanta: “Dios Taytalláy, yachanim runaqa mana kikillanmanta kawsasqanta. Yachanim runaqa mana kikillanmanta purisqanta”, nispa (Jeremias 10:23).
¿IMARAYKUTAQ DIOSQA SAQEN ÑAKARIY UNAYÑA KANANTA?
15 ¿Imaraykutaq Jehová Diosqa saqen ñakariy unay tiempoña kananta? ¿Imanasqataq mana allinkuna kananta mana harkakunchu? Yuyaymanasun ima iskay ruraykunatam chay rimasqanchik profesor mana rurananmanta. Manam harkakunmanchu chay mana kasukuq warma chay sasa yachachikuyta imayna allichananmantaqa, manataqmi yanapanmanchu chay sasachakuy allichaytapas. Chaynallataqmi Jehová Diospas tantearun iskay ruraykunata mana rurananpaq. Puntataqa, manam Diosqa harkakunchu Satanaswan qatiqninkunapas razonniyoq kasqankumanta qawachikunankutaqa. Chaypaqmi tiempo pasanan karqa. Wara-waranqa watakunapim runakunaqa imaymana Gobiernokunata reqsirqaku hinaspapas ciencia nisqapi chaynataq tukuy ima ruraykunapi ñawparirqaku. Chaywanpas wakchayayqa, suwakuyqa, guerrakunaqa hinaspa tukuy mana allin ruraykunaqa astawanmi yapakuchkan. Chaykunam qawachin runakunapa kamachikuynin yanqapaq kasqanta.
16 Chaymantapas, Jehová Diosqa manam Satanastaqa yanapanchu kay pacha munaychakusqanpiqa. Sichu Dios harkakunman desgraciakuna hinaspa huk rikchaq ñakariykunapas kananta, ¿manachu contranpi hoqarikuqkunata yanapachkanman? ¿Manachu piensachwan runapuraqa atichwanmi allin kamachinakuytaqa, nispa? Sichu Jehová Dios chaynata ruraptinqa satanaspa llullamasinchá kanman. Ichaqa, Bibliam paymanta nin ‘manapuni llullakuq Dios’ kasqanta (Hebreos 6:18).
17 ¿Imatam nichwan Jehová Diospa contranpi hoqarikuy kasqanrayku imaymana ñakariykuna rikurimusqanmanta? Yuyarisun Jehová Dios tukuy atiyniyoq kasqanta. Chaymi payqa chinkachinqapuni tukuy chay imaymana ñakariykunataqa. Yacharusqanchikman hinaqa kay Allpa pachaqa kaqllamantam sumaqyachisqa kaspan sumaq paraisoman tikrasqa kanqa. Jesuspa wañukusqanpi iñisqankuraykum kasukuq runakunaqa hucharayku ñakariykuna rikurimusqanmanta librasqa kanqaku. Wañuqkunañataqmi kawsarimunqaku. Chaynapim Jehová Diosqa Jesustakama ‘Diablopa rurasqankunamanta libraykuwasunchik’ (1 Juan 3:8). Chaykunataqa tanteasqan punchawpim ruranqa. Kusikunchikmi chay punchaw manaraq chayamusqanmanta, pacienciakuq kayninpim Jehová Diosqa cheqap kaqta yachachiwanchik payta servinanchikpaq (2 Pedro 3:9, 10). Chaymi Jehová Diosqa maskachkan payta serviy munaq sonqo runakunata, yanapachkantaqmi kay pachapi ñakariykunatapas aguantanankupaq (Juan 4:23; 1 Corintios 10:13).
18 Wakinkunaqa ninkupaschá sichu Dios Adantawan Evata paypa contranpi mana hoqarikuqta unancharuptinqa, manachá ñakariyqa kanmachu karqa nispa. Imarayku mana chayna unancharusqanmanta yachananchikpaqqa yuyariy Jehová Diospa huk sumaq regalo qowasqanchikmanta.
¿IMAYNATAM QAMQA DIOSPA REGALONTA SERVICHIKUNKI?
19 5 kaq yachachikuypi qawasqanchikman hinam runakunaqa imapas ruranapaq akllakuyniyoq unanchasqa karqanchik. ¿Musyakuchkankichu ancha valorniyoq chay regalo kasqanta? Jehová Diosqa achka animalkunatam unancharqa, ichaqa manam tanteoyoq runakunata hinachu (Proverbios 30:24). Piensarisun runakunapa rurasqan carrokunapi, chay carrokunaqa manam kikillamantaqa kuyurinmanchu, runa manejaptillanmi maymanpas rinman. ¿Kusisqachu kachwan chaynata Dios unancharuwaptinchik? Manamiki. Chayraykum kusikunchik munasqanchikman hina ima ruranapaqpas akllakuyniyoq kasqanchikwan; ejemplopaq, imayna runa kananchikpaq, imayna kawsakuyniyoq kananchikpaq hinaspa amistadninchikkunata akllakunanchikpaqpas. Kusikunchikmi chayna akllakuyniyoq kasqanchikmanta, Diospas munanmi chayna kananchiktaqa.
20 Jehová Diosqa manam munanchu obligasqalla kasukunanchiktaqa (2 Corintios 9:7). ¿Imatam tayta-mamakuna munanmanku: churi-wawankuna obligasqalla “anchatam kuyakuyki” ninantachu, icha sonqomanta kuyakuyki ninantachu? Chaynaqa tapukunaykim: “¿Imaynatam ñoqa servichikusaq ima ruranaypaqpas akllakuyniyoq unanchasqa kasqayta?”, nispa. Adanwan Evapas hinaspa Satanaspas akllakuyniyoq kasqankuta mana allintapuni servichikuspankum Jehová Diosta qepancharurqaku. ¿Qamqa imaynatam servichikunki ima ruranaykipaqpas akllakuyniyoq kasqaykita?
21 Qamqa atiwaqmi ima ruranaykipaqpas akllakuyniyoq kasqaykita allintapuni servichikuytaqa. Jehová Diosta yupaychaq wara-waranqantin runakunamanmi hukllawakuwaq. Paykunaqa Satanas llulla kasqanta hinaspa mana allinpuni kamachikuq kasqanta qawachisqankuwanmi Diospa sonqonta kusichinku (Proverbios 27:11). Qampas chaynatam rurawaq allin kawsakuyta akllakuspaykiqa. Qatiqnin yachachikuypim qawachkasunchik Diospa munasqanman hina kawsakuymanta.
BIBLIAPA YACHACHISQAN
▪ Diosqa manam huchayoqchu mana allinkuna pasakusqanmantaqa (Job 34:10).
▪ Satanasqa iskayrayachirqam Jehová Diospa kamachinanpaq derechonta, llullam hinaspa harkakunmi runakuna allin kaqkunawan kusisqa kanankuta nisqanwan (Genesis 3:2-5).
▪ Jehová Diosqa akllasqan Kamachikuq Churintakamam kay pachapi ñakariykunataqa tukuchinqa hinaspam Diospa contranpi hoqarikuy kasqanrayku lliw sasachakuykunatapas allichanqa (1 Juan 3:8).
[Kay yachachikuypa tapukuyninkuna]
1, 2. ¿Ima sasachakuykunataq ñakarichiwanchik, hinaspa imakunatam achka runakuna tapukunku?
3, 4. a) ¿Imaynanpitaq yachanchik imaraykutaq Diosqa saqen ñakariykuna kananta nispa tapukuyqa mana hucha kasqanta? b) ¿Imaynatam Jehová Dios qawan mana allin ruraykunatawan ñakariykunata?
5. ¿Imakunata nispankum religionkunapi punta apaqkuna yachachinku imanasqa ñakariykuna kasqanmanta, ichaqa imatam Bibliaqa yachachin?
6. ¿Imanasqataq achka runakuna Diosta tumpanku kay pachapi tukuy ñakariykuna kasqanmanta?
7, 8. a) ¿Imakunapim mana allin ruraq runakunaqa munaychakuqnin Satanasman rikchakunku? b) ¿Imanasqataq huchallikuq kayninchik hinaspa qonqaymanta ‘hamuq tiempopas’ ñakariykunata apamun?
9. ¿Imanasqataq seguropuni kachwan Jehová Dios ñakariykuna kananta hinalla saqenanpaqqa huk allin razonniyoq kasqanta?
10. ¿Imatam Diosmanta Satanasqa iskayrayachirqa, hinaspa imaynatam chayta rurarqa?
11. ¿Imanasqataq Jehová Diosqa mana wañuchirqachu Eden huertapi hoqarikuqkunata?
12, 13. ¿Ima tupanachiytaq qawachin imaraykum Jehová Diosqa Satanasta saqen kay pachapi hinalla munaychakunanpaq hinaspa kikinkupuralla runakunapas kamachinakunankupaq?
14. ¿Imakunamantam cuentata qokunchik kikinkupuralla runakuna kamachinakunankupaq Jehová Dios saqesqanwan?
15, 16. a) ¿Imaraykutaq Jehová Dios saqen unay tiempoña ñakariy kananta? b) ¿Imaraykutaq Diosqa mana harkakurqachu desgraciakunawan tukuy rikchaq ñakariykunapas kananta?
17, 18. ¿Imatataq Jehová Dios ruranqa runakunapa munaychakuyninpi Satanaspa yanapakuynintakama imaymana ñakariykuna rikurimusqanwan?
19. ¿Ima sumaq regalotam Jehová Diosqa qowarqanchik, hinaspa imanasqataq chaninchananchik?
20, 21. ¿Imaynatam ima ruranapaqpas akllakuyniyoq kasqanchikta allintapuni servichikuchwan, hinaspa imanasqam chayna ruraytaqa munachwan?
[106 hinaspa 107 kaq paginakunapi foto]
Jehová Diosqa ñakariykunatam tukuchinqa
[110 kaq paginapi foto]
¿Warmachu aswan yachayniyoq kanman profesorninmanta yachachinanpaq?
[113 kaq paginapi foto]
Diosmi yanapasunki imaymana ñakariykunata aguantanaykipaq
^ ***bh pags. 66-75 Kuyasqanchik wañukuqkunapaq cheqap suyakuy***
7 KAQ YACHACHIKUY
Kuyasqanchik wañukuqkunapaq cheqap suyakuy
¿Imanasqataq seguropuni kachwan wañuqkuna kawsarimunankumanta?
¿Munanpunichu Jehová Dios wañuqkunata kawsarichiyta?
¿Pikunataq kawsarimunqaku?
PIENSARIY kaypi: qanmi enemigoykimanta lluptichkanki, payñataqmi qanmanta aswan kallpasapa chaynallataq aswan kallpaqpas. Qamqa rikurqankiñam achka amigoykikunatapas wañurachiqta, chaymi hapirususpaykiqa manam llakipayasunkichu. Maynataña kallpaptikipas, haypaykamusuchkankiñam. Manañachusmi lluptiytaqa atinkichu. Ichaqa libraykusunaykipaqmi yanapaqniki qonqaymanta rikuriramun. Payqa aswan atiyniyoqraqmi chay enemigoykimantaqa hinaspam yanapaykuytapas munasunki. ¡Mayna allinmi chayqa!
2 Chayna kaqllam qamtapas huk enemigo qatikachasuchkankiña. Ichaqa, manam qamllatachu, llapallanchiktam qatikachawachkanchikqa. 6 kaq yachachikuypi yachasqanchikpi hinam Bibliaqa qawachiwanchik enemigonchik hina wañuy kasqanta. Manam pipas wañuymantaqa librakuchwanchu nitaq atipanchikmanchu, rikurqanchiktaqmi kuyasqanchikkunatapas wañurachisqanta. Jehová Diosmi ichaqa wañuymantapas aswan atiyniyoqqa. Paymi kuyakuq Librawaqninchikqa. Ñam rikuchirqaña wañuyta atipasqantaqa, chaynallataqmi wañuytaqa wiñaypaqpuni chinkachinqaña. Bibliam niwanchik: “Qepallaña chinkachinapaq kaq enemigoqa wañuymi”, nispa (1 Corintios 15:26). ¡Suma-sumaq willakuymi chayqa!
3 Huk ratollapas piensarisun pi kuyasqanchikpas wañukuptin mayna llakipi tarikusqanchikpi. Chaynapim entiendesun wañuqkuna kawsarimunankumanta Jehová Diospa promesan kusichiwasqanchikta (Isaias 26:19). Paymi wañuqkunata kawsarichimunqa, chaymi wañukuqkunapaq suyakuyninqa.
KUYASQANCHIK WAÑUKUPTIN
4 ¿Kuyasqayki aylluykichu otaq amigoykichu wañukurqa? Sinchi llakipi tarikuspaykichá llumpayta waqarqanki mana imatapas rurayta atispayki. Chaynapi tarikuspanchikmi Diospa Palabran astawan kallpanchawananchikta necesitanchik (2 Corintios 1:3, 4). Bibliam yachachiwanchik Jehová Dios hinaspa Jesuspas wañuyta imaynata qawasqankuta. Willawanchikmi Jesuspa kuyasqan amigon wañukuptin imayna sientekusqanmanta, chaynapim Taytanpa llakikusqantapas qawachirqa (Juan 14:9). Jerusalen llaqtaman rispanmi watupayarqa Betania hichpallanpi yachaq Lazarota chaynallataq Mariatawan Marta paninkunatapas. Llumpaytam kuyanakurqaku chaymi Bibliaqa nin: “Jesusqa sinchitam kuyarqa Lazarota, kuyarqataqmi Martatapas chaynataq ñañantapas”, nispa (Juan 11:5). Ichaqa Lazarom wañukurqa 6 kaq yachachikuypi qawasqanchikman hinaqa.
5 ¿Imaynataq Jesusqa sientekurqa amigon wañukuptin? Bibliam willawanchik Lazaropa ayllunkunatawan amistadninkunata Jesus watukusqanmanta, paykunam Lazaro wañukusqanmanta waqachkasqaku. Paykunata qawaykuspanmi “sonqonpi sinchita llakirikurqa” hinaspam ‘waqarqapas’ (Juan 11:33, 35). ¿Imanasqataq sinchita llakikurqa? ¿Manachu ima suyakuypas Lazaropaq karqa? Karqapunim suyakuyninqa. Jesusqa yacharqam sumaqllaña milagro pasakunanmanta (Juan 11:3, 4). Chayna pasakunan kachkaptinpas payqa ancha llakisqam tarikurqa pipas wañukuptinqa.
6 Jesuspa sinchi llakikusqanqa kallpanchawanchikmi. Yachachiwanchikmi Taytanwan paypas wañuyta cheqnisqankuta. Chaymantapas Jehová Diosqa ancha atiyniyoqmi kay enemigonchikta chinkachinanpaqqa. Qawarisun Jehová Diospa atiyninwan Jesus milagro rurasqanmanta.
“¡LAZARO, LLOQSIMUY!”
7 Lazaroqa machaypim pampasqa kachkarqa, chaymi Jesusqa kamachirqa machaypa hatun rumi tapasqanta suchuchinankupaq. Tawa punchawñam wañukun, asnarichkanñachá nispanmi Martaqa harkakuyta munarqa (Juan 11:39). Runakunapa piensasqankuman hinaqa manachá ima rurakuytapas atikunmanñachu karqa.
8 Rumita suchurachiptinkum Jesusqa nisyunneqta qayarqa: “¡Lazaro, lloqsimuy!”, nispa. ¿Imataq chaynaqa pasakurqa? ‘¡Wañuqmi lloqsiramurqa!’. (Juan 11:43, 44.) Maynatachá runakunaqa kusikurqaku chayta rikuruspankuqa. Paninkunawan ayllunkunapas, chaynataq amigonkunawan vecinonkunapas yacharqakupunim Lazaro wañurusqantaqa, ichaqa kaqllamantam ancha kuyasqanku Lazarowan tupaykurqaku. Mosqoyninkupi hinachá runakunaqa chayta qawaspanku tarikurqaku. Kusikuywanchá abrazaykuspankuraq chaskiykurqaku. Chaynapim wañuytaqa vencekurqa.
9 Jesusqa manam nirqachu kikillanmanta milagrota rurarusqantaqa. Manaraq Lazarota qayachkaspanmi wañuqkunata kawsarichiq Jehová Dios Taytanta mañakurqa (Juan 11:41, 42). Manam chay kutillapichu Jehová Diosqa Churinman atiyta qorqa wañuqkunata kawsarichinanpaqqa. Lazoropa kawsarimuyninqa huk kaqllanmi isqon kawsarimuykunamanta Bibliapa willakusqanmantaqa. Chaykunamanta yachayqa anchatam kusichiwanchik. Qawachiwanchikmi Jehová Dios mana pimanpas sayapakuq kasqanta, chaymi kawsarichirqa mozo-sipaskunata, machu-payakunata, warmi-qarikunata, Israel runakunata chaynataq forasterokunatapas. Runakunapa ancha kusikusqankutam kay willakuykunapi qawanchik. Ejemplopaq, huk sipaschata Jesus kawsarirachiptinmi tayta-mamanwan chaypi kaqkunapas “admirakuspanku sasasasata creerqaku” (Marcos 5:42). Manachá haykapipas paykunaqa qonqanmankuchu Jehová Diospa rurasqantaqa.
10 Jesuspa kawsarichisqan runakunaqa kaqllamantam tiempo risqanman hinaqa wañurqaku. Chaynaqa, ¿yanqapaqchu kawsarichinman karqa? Manapunim. Bibliapa kay willakuyninkunam cheqap yachachikuykunata qawachiwanchik hinaspapas sumaq suyakuytam qowanchik.
IMATAM YACHACHIWANCHIK KAWSARIMUYMANTA WILLAKUYKUNA
11 Bibliam yachachiwanchik wañuqkunaqa ‘manaña imatapas yachasqankuta’, chaywanqa nichkanmi manaña maypipas kawsasqankuta chaynataq manaña imatapas yachasqankuta. Chayna kasqantam Bibliaqa astawan qawachin Lazaromanta willakuspan. Wañuymanta kawsariramuspanqa, ¿runakuna admirakunankupaqchu hanaq pacha imayna kasqanmanta willakurqa? ¿Manchakuypaq nina rawrachkaqmantachu willakurqa? Manam. Bibliaqa manam chaymantaqa ninchu. Tawa punchaw Lazaro wañusqa kachkaspanqa ‘manañam imatapas yacharqachu’ (Eclesiastes 9:5). Puñuchkaq hinallam kachkarqa (Juan 11:11).
12 Lazaropa kawsariramusqanmi qawachin wañuqkunapa kawsarimuynin mana cuento hinalla kasqanta aswanqa qawachinmi cheqappuni kasqanta. Achka runakunapa qayllanpim Jesusqa Lazarota kawsarirachirqa. Jesusta cheqnichkaspankupas yachachiypi punta apaq religiosokunaqa manam negarqakuchu Jesuspa milagro rurasqantaqa. Aswanmi nirqaku: “¿Imatataq rurasun? Kay runaqa achkatañam milagrokunata rurarun?”, nispa (Juan 11:47). Achka runakunam kawsarimuq Lazarota qawanankupaq rirqaku, chaymi Jesuspi iñirqaku. Lazaropa kawsarimusqanta rikuspankum yacharqaku Jesusqa Diospa kachamusqan churin kasqanta. Lliw runakunam chay milagromantaqa yacharqaku, chaymi rumi sonqo religiosokunaqa rimanakurqaku Jesustawan Lazarota imayna wañurachinankumanta (Juan 11:53; 12:9-11).
13 ¿Yanqalla creeychu kanman wañuqkuna kawsarimunankumanta? Manapunim; Jesusmi nirqa huk punchawmi “llapallan wañuqkuna kawsarimunqaku”, nispa (Juan 5:28). Tukuy kawsaq Unanchaq Jehová Diospaq, ¿sasachu kanman wañuqkunata kaqllamanta kawsarirachiyqa? Jehová Diospa mayna yuyarisqanmantam penden. ¿Yuyarinmanchu payqa wañukuq kuyasqanchikkunata? Yuyaymanay kaypi: ¡mana yupay atina lucerokunatam Diosqa sapakamata sutichan! (Isaias 40:26.) Chaynaqa Jehová Diosqa yuyarinpunim kuyasqanchik wañuqkunapa imayna kasqantaqa, munachkantaqmi kaqllamanta kawsarichimuytapas.
14 ¿Maynatataq Jehová Dios munachkan wañuqkunata kawsarichiytaqa? Munasqanmantapunim Bibliaqa yachachin. Diosman sonqo Job sutiyoq runam kaynata tapukurqa: “Sichum huk runa wañukuspanqa ¿yaqachum huktawan kawsarimunqa?”, nispa. Jobqa rimachkarqa Jehová Dios qayamunankama sepulturapi suyananmantam. Chaymi Jehová Diosta nirqa: “Qayakamuptikim ñoqañataq contestamusqayki. Hinaptinqa unanchawasqaykimantachá sientiypaqña-sientiwanki”, nispa (Job 14:13-15).
15 Chaynaqa, Jehová Diosqa munachkanpunim wañuqkunata kawsarichiytaqa. ¿Manachu chay yachayqa anchata kallpanchawanchik? Ichaqa, ¿imaynataq hamuq tiempopi kawsarimuyqa kanqa? ¿Pikunataq kawsarimunqaku, hinaspa maypitaq kawsarimunqaku?
“LLAPALLAN WAÑUQKUNAM KAWSARIMUNQAKU” SEPULTURAPI KASQANKUMANTA
16 Ñawpa tiempopi wañuqkuna kawsarimusqankumanta Bibliapi leesqanchikmi yachachiwanchik hamuq tiempopi imam pasananmanta. Kay Pachapi kawsarimuq runakunaqa kuyasqan ayllunkunawanmi huñunakurqaku. Chay kawsarimuykunamantapas hamuq tiempopi kawsarimuyqa aswan allinraqmi kanqa. 3 kaq yachachikuypi qawasqanchikman hinaqa, Diosqa munachkanpunim kay Allpa pachata paraisoman tikrayta. Chaymi wañuqkunaqa kawsarimunqaku manaña guerrakuna, onqoykuna nitaq mana allin ruraqkunapa kasqanpiña. Aswanmi kusisqallaña kay Pachapi wiñaypaq kawsakunqaku.
17 ¿Pikunataq kawsarimunqaku? Jesusmi nirqa, ‘qayasqayta uyarispankum llapallan wañuqkuna kawsarimunqaku’, nispa (Juan 5:28, 29). Chaynallataqmi Apocalipsis 20:13 nin: “Lamar qocha qomurqa chaypi kaq wañusqakunata, qomurqataqmi wañuypas chaynataq wañusqakunapa kasqanpas [“Hades”, NM] chaypi kaq wañusqakunata”. Hades ninanqa llapallan wañuqkunapa sepulturanmi. (Qawariy kay libropa sapaq yachachikuyninkunapi 212 kaq paginanta hinaspa 213 kaq paginantawan.) Llapallan chaypi kaqkuna kawsarimuptinkum wañukuqkunapa kasqanqa chunnirayanqa. Apostol Pablom nirqa: ‘Allin runakunatawan mana allin runakunatam hamuq punchawpi Diosqa kawsarichimunqa’, nispa (Hechos 24:15). ¿Ima ninantaq kayna rimasqanqa?
18 ‘Allin runakunawan’ kawsarimunankupaqmi yupasqa kachkanku Noey, Abrahan, Sara, Moises, Rut, Ester chaynallataq hukkunapas, paykunaqa kawsarqaku manaraq Jesus kay Allpa pachaman hamuchkaptinmi. Hebreos libropi 11 kaq rakiyninpim wakiqnin kay sonqo qari-warmikunamanta rimachkan. Chaynallataqmi kay tiempopi Jehová Diospa wañukuq serviqninkunapas ‘allin runakunawan’ yupasqa kachkanku. Wañuqkuna kawsarimunankumanta suyakuyninchikmi librawanchik wañuy manchakuymanta (Hebreos 2:15).
19 Achka wara-waranqanpi runakunam Jehová Diostaqa reqsiyllapas reqsirqakuchu, chaymi Diostaqa mana servirqakuchu nitaq munaynintapas rurarqakuchu. ¿Imam paykunawan pasanqa? Chay ‘mana allin runakunaqa’ manam qonqasqachu kanqaku. Jehová Diosmi paykunatapas kawsarichimunqa chaynapim payta reqsinqaku hinaspam servinqakupas. Waranqa wata ukupim wañuqkuna kawsarimunqaku, hinaspanmi kay Allpapi Diospa munayninta ruraqkunawan huñunakunqaku. Suma-sumaq tiempom chay tiempoqa kanqa, chay tiempotam Bibliaqa sutichan Juicio Punchaw nispa.
20 ¿Nichwanchu kaywan, lliw wañuqkuna kawsarimunankumanta? Manam. Bibliam willakun wakin wañuqkuna “Gehena” nisqapi kasqankumanta (Lucas 12:5, NM). Ñawpa Jerusalen llaqtapa hawa lawninmi qopa wischunapaq karqa, chaypim wañuqkunatawan qopatapas kañaqku, chaytam sutichakurqa Gehena nispa. ¿Imayna kaq wañusqakunatam Judiokuna chayman wischurqaku? Mana pampanapaq nitaq mana kawsarimunankupaq hina kaqkunallatam. Chaymi Gehena nisqaqa rikchakun wiñaypaq wañuymanmi. Jesusmi wañuqkunata juzgaypi yanapakunqa Jehová Diosmi ichaqa aswan Hatun Juezqa (Hechos 10:42). Diosqa manam kawsarichimunqachu mana kasukuq millakuypaq ruraqkunataqa nitaq mana cambiay munaq runakunatapas.
HANAQ PACHAPAQ KAWSARIMUYMANTA
21 Bibliaqa yachachintaqmi huk clase kawsarimuymantapas, hanaq pachapi kawsanapaq espiritu cuerpopi kawsarimuymantam. Bibliaqa willawanchikmi huk runalla hanaq pachapaq kawsarimusqanmanta, payqariki Jesucristom.
22 Runa kachkaspanmi Jesusqa enemigonkunapa makinpi wañurqa, ichaqa manam wiñaypaqchu Jehová Diosqa sonqo Churintaqa sepulturapiqa saqerurqa (Salmo 16:10; Hechos 13:34, 35). Kawsarirachirqam ichaqa manam runata hinañachu. Bibliam willawanchik espiritu cuerpopi Jesus kawsarimusqanmanta (1 Corintios 15:20, 44). ¡Mayna admirakunapaqmi chayqa! Jesusmi atiyniyoq espiritu hinaña kaqllamanta kawsarqa (1 Corintios 15:3-6). Paymi hanaq pachaman riqkunamanta punta kawsarimuq karqa (Juan 3:13). Ichaqa manam payllachu kawsarimunanqa karqa.
23 Hanaq pachaman kutinanmanta yachaspanmi Jesusqa sonqo qatiqninkunata nirqa, “risaqmi qamkunapaq lugar allichamuq”, nispa (Juan 14:2). Hanaq pachaman riqkunatam suticharqa ‘aslla kaqkuna’, nispa (Lucas 12:32). ¿Haykam kanku hanaq pachaman riqkuna? Apostol Juanpa Apocalipsis 14:1 qellqasqanmi nin: “Qawarispaymi rikururqani Sion Moqopa hawanpi Carnero sayachkaqta. Paywanmi sayachkasqa pachak tawa chunkan tawayoq waranqa runakuna, paykunaqa kachkasqa Carneropa sutinwan hinaspa Taytanpa sutinwan urkunkupi qellqasqakamam”, nispa.
24 Kay 144.000 sapaqchasqa runakuna ukupim Jesuspa apostolninkunapas kachkanku, paykunatam hanaq pachapi kawsanankupaq Jehová Diosqa kawsarichimunqa. ¿Haykapitaq hanaq pachapaq kaqkuna kawsarimunku? Apostol Pablom qellqarqa Jesucristo ñoqanchikwan kachkanmanpas hina tiempopi chay kawsarimuy kananmanta (1 Corintios 15:23, NM). Chay tiempopim kawsachkanchik, chaymantam astawan yachachkasunchik 9 kaq yachachikuypi. Kunan tiempopiqa 144.000 sapaqchasqakunamantam pisillaña puchuchkanku. Paykuna wañuptinkuqa chaypunillam kawsarimunku hanaq pachapi kawsanankupaq (1 Corintios 15:51-55). Ichaqa, yaqa llapallan wañuq runakunapa hamuq tiempopaq suyakuyninqa kay Allpa pacha paraisoña kaptin kawsarimuyninkum.
25 Seguropunim kawaq enemigonchik wañuytaqa Jehová Dios wiñaypaq chinkachinanmanta (Isaias 25:8). Tapukunkipaschá: “¿Imatataq ruranqaku hanaq pachaman riqkunaqa?”, nispa. Diospa Munaychakusqanpim kamachikunqaku. Qatiqnin yachachikuypim chaymantaqa astawan yachasunchik.
[Willakuykuna]
Wakiqnin willakuykunapas kay textokunapim tarikun, 1 Reyes 17:17-24; 2 Reyes 4:32-37; 13:20, 21; Mateo 28:5-7; Lucas 7:11-17; 8:40-56, y Hechos 9:36-42 y 20:7-12.
Kay libropa sapaq yachachikuyninkunapi 213 kaq paginanmanta 215 kaq paginankama qawaspaykim astawan yachanki imam Juicio Punchaw kasqanta hinaspa runakuna imayna juzgasqa kanankumantapas.
BIBLIAPA YACHACHISQAN
▪ Kawsarimuykunamanta Bibliapa willakusqanmi cheqap suyakuyta qowanchik (Juan 11:39-44).
▪ Jehová Diosqa munachkanpunim wañuqkunata kawsarichiytaqa (Job 14:13-15).
▪ Diosmi llapallan wañuqkunataqa sepulturamanta kawsarichimunqa (Juan 5:28, 29).
[Kay yachachikuypa tapukuyninkuna]
1-3. ¿Imataq enemigo hina llapallanchikta qatikachawachkanchik, hinaspa imaynataq tarikunchik Bibliapa nisqanmanta yachaspanchik?
4. a) ¿Imanasqataq Jehová Diospa sientesqantaqa yachanchik Lazaro wañukuptin Jesuspa sientesqanpi? b) ¿Pikunawantaq Jesusqa sinchita kuyanakurqa?
5, 6. a) ¿Imaynataq Jesusqa sientekurqa Lazaropa wañukusqanmanta ayllunkunawan amistadninkuna waqaptinku? b) ¿Imaynanpitaq kallpanchawanchik Jesuspa sinchi llakikusqan?
7, 8. ¿Imaynanpitaq Lazaropa wañukusqanmanta yachaqkunapaqqa mana ima suyakuyniyoqña Lazaroqa karqa, ichaqa imatam Jesus rurarqa?
9, 10. a) Lazarota kawsarichisqanpi, ¿imaynatam Jesus qawachirqa pimanta atiy chaskisqanta? b) ¿Imakunapim yanapawanchik kawsarimuykunamanta Bibliapi leesqanchikkuna?
11. ¿Imaynatam qawachin Bibliapa willakusqanman hina Lazaropa kawsarimusqan Eclesiastes 9:5 nisqanmanta?
12. ¿Imanasqataq seguropuni kachwan Lazaro cheqaptapuni kawsarimusqanmanta?
13. ¿Imanasqataq seguro kachwan wañuqkunata Jehová Dios kawsarichimunanmanta?
14, 15. Jobpa nisqanman hinaqa, ¿munachkanchu Jehová Dios wañuqkunata kawsarichiyta?
16. ¿Imayna kawsakuypiñam kawsarimuqkunaqa kawsanqaku?
17. ¿Hayka runakunataq kawsarimunqaku?
18. ¿Pikunataq ‘allin runakunawan’ kawsarimunankupaq yupasqa kachkanku, hinaspa imaynatataq kay suyakuyqa qamta yanapasunki?
19. ¿Pikunataq ‘mana allin runakunaqa’, hinaspa ima sumaq suyakuytataq Jehová Diosqa paykunaman qonqa?
20. ¿Ima ninantaq Gehena nisqaqa, hinaspa pikunataq wiñaypaq wañunqaku?
21, 22. a) ¿Imay clase kawsarimuytaq kachkanpas? b) ¿Pitaq karqa espiritupi punta kawsarimuq?
23, 24. Jesuspa nisqanman hinaqa, ¿pikunataq kanku ‘aslla kaqkuna’, hinaspa llapanpiqa haykataq kanku?
25. ¿Imatataq yachasunchik qatiqnin yachachikuypi?
[69 kaq paginapi dibujo]
Eliasmi huk viudapa qari wawanta kawsarirachirqa (1 Reyes 17:17-24)
[69 kaq paginapi dibujo]
Lazaropa kawsarimusqanmi ancha kusikuypaq karqa (Juan 11:38-44)
[69 kaq paginapi dibujo]
Apostol Pedropas Dorcas sutiyoq warmitam kawsarirachirqa (Hechos 9:36-42)
[75 kaq paginapi dibujo]
Paraisopiqa wañuqkunam kawsarimunqaku hinaspam kuyasqan ayllunkunawan tupaykunqaku


c: text/html

text:
Piluta hayt'ay
Piluta hayt'ay icha Futbul (inlish simipi: Football), Kichwapi Chakiyasiy icha Chakirumpay nisqaqa huk pilutawan pukllaymi, Tiksi muyuntinpi lliw pukllaykunamantaqa aswan chaninchasqam.
Iskay quchum, llapanqa chunka hukniyuq runayuq (huk punku amachaqniyuq), pukllana pampapi pukllanakunku. Llapa quchup huk punkunmi kan. Pilutataqa chakinwanmi hayt'aspa tinkuq masikunap punkunman chamqaspa taripayta munanku. Manapunim makiwanchu pukllananku. Isqun chunka minutumanta aswan taripaq quchuqa atipaqmi.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
P'acha
P'acha (Textil) nisqaqa imam awasqapas p'itasqapas. P'achakunata churakuspa p'achallikunchik mana chiriwanapaq, sumaqyananchikpaqpas. Chay p'achallikunapaq p'achataqa p'achallina icha churana ninchik.
P'achataq q'aytumantam ruranchik. Chay q'aytuqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Utku yura lliwmanta aswan chaninchasqa q'aytucha yuram.
Q'aytumantaqa awarank'uwan awasqa p'achata awanchik, miñi q'aytuta awanapi mast'asqa allwi q'aytukunanta allwispa.
P'itasqa p'achataqa hatun akwakunawan p'itanchik.
Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.


text:
Flevoland pruwinsya
Flevoland nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Flevoland, kastilla simipi: Flevolanda}} )
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
52° 30′ N 6° 30′ O
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
1 138 571 runakuna.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Uma llaqtanqa Flevoland llaqtam.
Munisipyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Flevoland pruwinsya.


text:
Humphrey Bogart
Humphrey DeForest Bogart, Humphrey Bogart sutiyuq runaqa (25 ñiqin qhapaq raymi killapi-1899 paqarisqa Musuq York llaqtapi, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1957 wañusqa Hollywood llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Bogartqa wañurqan 1957 watapis tunquchu apanqara unquymanta.
Tayta: Belmont De Forest, médico cirujano; Mama: Maude Humphrey, aranway pukllaq.
Warmikuna:
Helen Menken (1926-1927)
Mary Philips (1928-1938)
Mayo Methot (1938-1945)
Lauren Bacall (1945-1957)
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Oscar Suñay (1951)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Humphrey Bogart.
- Biografía de Humphrey Bogart MundoCine
- Video


text:
FAMILIASPAJ YUYAYCHAYKUNA
Familiapi onqosqa wawa kajtin
CARLOS: * “Angelo wawaykoqa síndrome de Down nisqayoj, chayrayku mana imatapis yachakuyta atillanchu. Onqoynenqa mayta saykʼuchiwayku. Onqosqa wawata uywayqa ancha trabajopuni. Qhariwarmi kausayniykupipis, wakin kutis chʼampaykunata rikhurichin.”
MARÍA: “Angeloman imitata yachachiypis, ashkha pacienciapaj. Saykʼusqa kashajteyqa, mana ima nirina kani, qosay Carloswanpis phiñarikuni. Wakin kutisqa, imitallapis chʼajwachiwayku.”
¿Wawitayki nacekusqan pʼunchayta yuyarikunkichu? Maytachá marqʼariyta munarqanki. Chaywanpis onqosqa nacekojtenqa, chay kuseyqa llakiyman tukupun. Carloswan Mariawan, ajinapi rikukorqanku.
Ichá sinchʼi onqoyniyoj wawata uywashanki, nitaj yachankichu imaynatachus ñaupajman llojsinaykita. Jina kajtin, ama phutikuychu. Waj tataspis, jinapi rikukuspa ñaupajman llojsiyta aterqanku. Chayrayku ima kinsa chʼampaykunaswanchus tinkusqankuta, imaynatatajchus Bibliaj yuyaychasqan paykunata yanapasqanta qhawarisun.
1 CHʼAMPAY: ONQOSQA WAWAYOJ KASQAYKITA MANA CREENKICHU.
Ashkha tatasqa, wawanku mana sanochu kasqanta yachaspa, wañuyta munanku. Mexicomanta uj mama, Juliana sutiyoj nin: “Santiagoy ñojtunmanta onqosqa nacesqanta doctores niwajtinku, mana creeyta aterqanichu. Manañapis kausanaypaj jina karqani”, nispa. Wakintaj, Italiamanta Viviana jina ninkuman: “Warmis edadniypi mana onqokuyta atillasqankuta yachaspapis, uj wawitayoj kayta munarqani. Síndrome de Down nisqa onqoywantaj nacekorqa. Chaywan ñakʼarisqanta sapa rikuspa, mayta juchachakuni”, nispa.
Ni imata ruway atispa, ichá qanlla juchachakunki. Tukuypis jinata yuyanku, imajtinchus Diosqa mana onqonapajchu runasta ruwarqa (Génesis 1:27, 28). Ni mayqen onqoypis kusichiwanchejchu. Chayrayku wawitayki mana sano nacekojtenqa, sonqoyki nanasonqapuni. Chay llakiyqa mana chay ratochu chinkanqa, chayman yachaykukunaykipajtaj tiempota necesitanki.
Wawayki onqosqa nacekusqanmanta, ama juchachakuychu. Ni pipis sutʼita yachayta atinmanchu, qankunamantachus chayri waj imasmantachus chay onqoyta japʼikusqanta. Nillataj qosaykita chayri warmiykita juchachaychu. Astawanpis purajmanta kallpachakuychej, wawaykej necesitasqanpitaj yuyaychej (Eclesiastés 4:9, 10).
YUYAYCHAY: Wawaykej onqoyninmanta astawan yachakuy. Biblia nin: “Sumaj familiayoj kanapajqa yachayniyoj kana tiyan, sumaj sayasqa kananpajtaj, allin yuyayniyoj”, nispa (Proverbios 24:3, New Century Version).
Doctoresta tapurikuy, chay onqoymanta parlaj librostapis leey. Uj onqoymanta yachakoyqa, waj qalluta yachakuy jina. Qallariypi mana atinapaj jina kajtinpis, tiempowanqa sumajta yachanki.
Carloswan Mariawanqa, doctoresta, chay onqoymanta yachaj runasta ima tapukorqanku. Paykuna ninku: “Chayta ruwayqa, ima chʼampaykunachus kananta, imastatajchus chay onqoywan kajkuna ruwayta atisqankuta reparachiwarqayku. Chaytaj wawayku onqosqa kaspapis, kusisqa kausakuyta atisqanta rikuchiwarqayku. Jinamanta mayta sonqochakorqayku”, nispa.
KAYTA RUWAWAJ: Wawayki imatachus ruwayta atisqanpi astawan tʼukuriy. Familia jina khuska imatapis ruwaychej. Wawayki imitallatapis yachakojtintaj, paywan khuska kusirikuy.
2 CHʼAMPAY: SAYKʼUNKI, SAPAYKITAJ RIKUKUNKI.
Ichá wawaykita qhawasqaykirayku, mayta saykʼunki. Nueva Zelandamanta Jeny nin: “Wawayqa ñañu wasanmanta onqosqa. Ñaupajtaqa wasipi imitallatapis yapasqata ruwajtiy, mayta saykʼuspa waqayllata munaj kani”, nispa.
Ichapis ni pi entiendesusqanta yuyawaj. Benjaminpa wawanqa, iskay onqoyniyoj. Ujnenqa llauchhullata japʼin, ujnintaj wajkunawan allinta kausakuyta mana saqenchu. Benjamin nin: “Ni pipis imaynachus kashasqaykuta allinta yachayta atinmanchu. Wakin kutisqa piwanpis parlariyta munani, chaywanpis tukuy amigosniy sano wawasniyoj kasqankurayku, mana paykunaman sonqoyta kichariyta atillanichu”, nispa.
YUYAYCHAY: Yanapata mañakuy, yanapasuyta munajtinkutaj japʼikuy. Juliana nin: “Wakin kutisqa, yanapata mañakuyta pʼenqakuyku, chaywanpis wajkunaj yanapayninta necesitasqaykuta reparayku. Chantapis wajkuna yanapawajtiyku, manaña sapallaykuchu sientekuyku”, nispa. Uj fiestapi chayri tantakuypi, amigoyki chayri familiayki, wawaykita qhawaripusuyta munan chayqa saqellay. Biblia nin: “Uj kawsaqeqa tukuy tiempopi munakuyniyoj, uj wawqetaj runawan khuska llakiypi sayaykunampaj” (Proverbios 17:17).
Mana onqonaykipaj qhawakuy. Imaynatachus ambulanciaman gasolinata sapa kuti churana onqosqasta hospitalman apananpaj, ajinallatataj cuerpoykeqa samarikuyta, mikhuyta, ejerciciosta ruwayta ima necesitan. Ajinamanta wawaykita allinta qhawallankipuni. Javierpa wawanqa suchitu, pay nin: “Waway mana puriyta atisqanrayku, mayman kuyurinanpajpis noqa yanapanay tiyan. Chakisneyqa paypa chakisninpis kanman jina. Chayrayku sumajta mikhunay tiyan”, nispa.
¿Imatá ruwawaj mana onqonaykipaj? Wakin familiaspi, wawata tata qhawanankama mama samarikun chayri ruwanasninta ruwan, chantá ujñataj wawata qhawan. Mana atinapaj jina kajtinpis, wakin ruwanasmanta tiempota orqhonayki tiyan. India suyumanta Mayuri nisqa mama nin: “Tiempowanqa chayta ruwallankiña”, nispa.
Pipichus atienekunki paywan parlariy. Mana onqosqa wawasniyoj kaspapis, sonqochasunkiman. Chantapis Jehovamanta mañakuyta atinki. Yazminpa iskay wawasnenqa, onqoyninkurayku mana samayta atinkuchu. Pay nin: “Wakin kutisqa tukuy ima ujllapi tantaykukun. Chaywanpis Jehovamanta kallpata mañakuni. Paytaj ñaupajman rinaypaj kallpachawan”, nispa (Salmo 145:18).
KAYTA RUWAWAJ: Sumajta mikhunaykipaj, maychus kajta samarinaykipaj, ejerciciosta ruwanaykipaj ima, necesitasqaykiman jina tiempochakuy.
3 CHʼAMPAY: ONQOSQA WAWAYKITA QHAWANAYKIRAYKU, FAMILIAYKIPI WAJKUNAMANTA QONQAKAPUNKI.
Familiapi uj onqosqa wawa kajtenqa, mana maymanpis riyta atillankuchu, imatachus mikhunankutapis ajllananku tiyan. Tatastaj mana tukuynin wawasninkupaj kikinta tiempochakunkuchu. Chayrayku wawasqa saqerpayasqas sientekunkuman. Chantapis tatasqa, onqosqa wawankuta qhawanankurayku, ichá niña sumajta parlarikunkuchu. Liberiamanta Lionel sutiyoj tata nin: “Warmeyqa, wakin kutis paylla wawaykuta qhawasqanta, noqataj mana llakikusqayta niwan. Chayqa sonqoyta nanachiwan, nitaj kʼachamanta kutichiyta atillanichu”, nispa.
YUYAYCHAY: Sapa uj wawaykiman munakusqaykita rikuchiy. ¿Imaynamantá? Paykunata kusichej imasta ruwaspa. Jeny nin: “Kuraj wawaykupaj imitatapis kusichinapaj jina ruwaykupuni. Mayta gustasqan mikhunata mikhojllapis pusayku”, nispa.
Tatas, casarasqa kausayniykichejta kallpachanapaj parlarikuychejpuni, Diosmantapis khuska mañakuychej. India suyumanta Assempa wawanqa, onqoyninrayku choqakuspa phosoqota ajtumun. Pay nin: “Warmiywanqa parlarinaykupaj, Diosmanta mañakunaykupaj ima, tiempota tʼaqakuyku. Chaytataj may saykʼusqa chayri may llakisqa kaspapis juntʼaykupuni. Sapa paqarin, wawasniyku niraj rijchʼashajtinku, Bibliata khuska ukhunchayku”, nispa. Wakin tatasqa, niraj puñoj rishaspa parlarinapaj tiempochakunku. Sumajta parlarikusqaykichej, Diosmanta tukuy sonqo mañakusqaykichej ima, llakiypipis qhariwarmi kausayniykichejta kallpachanqa (Proverbios 15:22). Uj tatamama nerqa: “Jatun chʼampaykunaqa, astawan ujchawarqayku”, nispa.
KAYTA RUWAWAJ: Wawasniyki onqosqa hermanitunkuta yanapajtinku, allinta ruwasqankuta niy. Chantapis paykunaman, qosaykiman chayri warmiykiman ima, munakusqaykita rikuchiy, yanapakusqankutataj agradecekuy.
ÑAUPAJLLAMANPUNI RIY
Bibliaqa tukuy onqoykunata Dios chinkachinanta nin (Apocalipsis 21:3, 4). Chay pʼunchay chayamojtenqa, ni pipis “onqosqa kani” nenqachu (Isaías 33:24). *
Chaykamataj ñaupajman rillaypuni. Carloswan Mariawan ninku: “Ashkha chʼampakunasniyoj kajtiykipis, ama llakiywan atipachikuychu. Wawayki imastachus ruwayta atisqanpi tʼukuriy, ashkha kasqantataj rikunki”, nispa.
^ párrafo 3 Sutisninkoqa mana chaychu.
^ párrafo 29 Astawan yachakuyta munaspaqa, ¿Imatapunitaq Biblia yachachin? libroj, 3 yachaqananta leey. Kaytaqa Jehovaj testigosnin orqhonku.
TAPURIKUY
- Diospa qayllanpi kanaypaj, mana onqonaypaj ima, ¿imatá ruwashani?
- Wawasniy yanapawasqankumanta, ¿agradecekunichu?


text:
WILLAKUQ (HUÑUNAKUYPI ESTUDIANAPAQ) ABRIL 2014
Kay yachachikuyqa qawachichkanmi Moises hina iñiyniyoq kananchikpaq. Qawachichkantaqmi familia uywaymanta Jehova Dios ima piensasqanta, yanapawanchiktaqmi imayna uywanamantapas.
Moises hina iñiyniyoq kasun
¿Imaynatam Moisespa iñiynin yanaparurqa kay pachapi imapas munasqankunata qepanchanapaq hinaspa Dios serviyninta chaninchananpaq? ¿Imanasqam ‘Diosmanta pagon chaskiyta suyarqa’?
‘Mana rikuna Diosta qawachkaq hina’ kasun
¿Imaynatam Moisespa iñiynin yanaparurqa runakunata mana manchakunanpaq hinaspa Diospa nisqankunamanta mana iskayrayananpaq? Iñiynikita kallpanchay yanapayta munasuqniki Jehova Diosta qawachkaq hina kanaykipaq.
Tukuy tiempoywan Diosta servisqaypi imakuna haypasqaymanta
Soqta chunka pichqan wata Jehova Diosta tukuy tiemponwan servisqanpi yuyaymanaspanmi, Robert Wallenqa mana iskayrayanchu vidanpi hawka kawsakusqanmanta. Qaway imanasqa.
Manam pipas iskay patrontaqa servinmanchu
Achka qollqeyoq kanankupaqmi wakinkuqa familiankumanta karunchakurunku. ¿Imaynatam chayqa casado vidankuta hinaspa Dioswan amistadninkuta sasachanman?
¡Kallpanchakuy! Jehova Diosqa yanapasunkim
¿Imaynatam huk tayta familianpi kaqmanta kusisqa kawsarqa qollqerayku karunchasqa kaspanpas? ¿Imaynatam Jehova Diosqa yanaparqa wakcha nacionpi kawsaspanpas familianta uywananpaq?
¿Kusikunchikchu Jehova Dios qawamuwasqanchikmanta?
Qaway kuyawasqanchikta Jehova Dios imayna qawachiwasqanchikta, qawaytaq imanasqa allinninchikpaq kasqanmantapas.
¿Yacharqankichu?
¿Imanasqataq ñawpaq tiempopi runakuna pachankuta llikiparqaku?


text:
Christian Wulff
Christian Wilhelm Walter Wulff sutiyuq runaqa (* 19 ñiqin inti raymi killapi 1949 watapi paqarisqa Osnabrück llaqtapi - ) Alimanya mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitiku runapas.
2010 watamanta 2012 watakamam Alimanya mama llaqtap Umalliqninmi karqan. Maki p'akichikuymanta ch'ataptinkum, kamachinanmanta ithirirqanmi.
Chaymantataqmi Joachim Gauck sutiyuq pulitikum akllasqa karqan.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Christian Wulff.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Christian Wulff.


text:
Historia 46: Jericó Llaktamanta Jatun, Raku Pirkakunaka Urmarkami
RIKUY, Jericó llaktamanta jatun, raku pirkakunaka urmakunmi. Shuk bombata shitakpichu chay pirkakunaka urmakun. Mana, mana shinachu kan. Chay punchakunapika, mana bombakunaka tiyarkachu. Shinaka, imamantatak kay raku pirkakunaka urmakun. Jehová Diosmi, shuk milagrota rurashpa chay pirkakunataka urmachikun. Shinapash, Jehová Dioska imashinatak chay milagrotaka rurarka.
Rikunki. Jehová Dioska Josuetaka nirkami: ‘Kankunaka arca del pactota apashpami Jericó llaktataka muyuna kankichik. Chaypakka, kanmi kanpa soldadokunantin ñawpashpa rina kanki. Kankunapa kipaka, 7 sacerdotekunami jatun cachokunata tocashpa katinka. Kutin paykunapa katika, shuktak sacerdotekunami arca del pactota apashpa katinka. Shinami, paykunaka 6 punchakunakama Jericó llaktataka muyuna kan. Chay 6 punchakunataka, punchapi shuk viajetallami Jericó llaktataka muyuna kankichik’ nirka.
Ashtawankarin Jehová Dioska nirkami: ‘Kanchis punchapika, kanchis viajetami Jericó llaktataka muyuna kankichik. Kanchis viajeta muyushkantinmi, jatun cachokunataka unayta tocana kankichik. Kipamanka sinchitami kaparina kankichik. Shina rurakpimi, Jericó llaktamanta pirkakunaka urmanka’ nirka.
Jehová Dios mandashka shinaka, Josuepash shuktak gentekunapash 6 punchakunakamami Jericó llaktataka muyurkakuna. Chay 6 punchakunapika, jatun cachokuna wakakuklla, gentekuna purikukllami uyarirka. Shinaka, Jericó llaktamanta contrakunaka mancharishkakunami kashkanka. Kutin kay dibujota rikuy. Shuk wasi ventanapika, shuk puka waskami warkuriyakun. Chay wasika pipatak kan. Rahabpami kan. Ishkay israelitakuna nishka shinaka, paypash paypa familiapash kishpirinkapakmi Rahabka puka waskata warkuchishka shuyakurka.
Shinami, kanchis puncha chayakpika, Josuepash shuktak gentekunapash kanchis viajeta Jericó llaktataka muyurkakuna. Shina muyushka kipami, sacerdotekunaka unayta cachokunata tocashpa, kipamanka sinchita kaparirkakuna. Shina rurakpimi, Jericó llaktamanta jatun, raku pirkakunaka urmarka. Chay kipami Josueka israelitakunataka nirka: ‘Kunanka kay llaktamanta tukuy gentekunata wañuchishpami, tukuy cosaskunata rupachina kankichik. Shinapash oro, plata, cobre, hierro cosaskunataka Jehová Diospa tabernáculo carpa wasimanmi apana kankichik’ nirka.
Chaykamaka, Rahabpash paypa familiapash imatak tukurka. Josueka yuyarirkami paykunata kishpichina kashkata. Chaymantami, Rahabta riksishka ishkay israelitakunataka Josueka mandarka: ‘Rahabtapash paypa familiatapash pushamukrichik’ nishpa. Shinami, chay ishkay israelitakuna nishka shinaka, Rahabpash paypa familiapash kishpirirkakuna.
Josué 6:1-25.
Tapuykuna
- Jehová Dioska, imatatak soldadokunatapash sacerdotekunatapash, 6 punchakunakama ruraychik nirka.
- Kanchis puncha tukukpika, gentekunaka imatatak rurana karka.
- Dibujopi rikushka shinaka, Jericó llaktamanta pirkakunaka imatak tukurka.
- Shuk puka waskaka, imamantatak ventanapi warkuriyakun.
- Josuepa soldadokunaka, imatatak rurana karka Jericó llaktamanta gentekunata, cosaskunatapash. Kutin oro, plata, cobre, hierro cosaskunataka, imatatak rurana karka.
- Jericó llaktata rikunkapak rishka ishkay israelitakunataka, Josueka imatatak mandarka.
Shuktak tapuykuna
- Josué 6:1-25 versokunata liyinki.
Kanchis puncha chayakpika, israelitakunaka Jericó llaktata muyurkakunami. Kunan tukuri punchakunapipash, Jehovamanta willakkunaka Diospa Shimita willakunkunami. Shinaka, tukuri punchakunaka, imashinatak ñawpa punchakunapi kanchis puncha shina kan. (Jos. 6:15, 16; Isa. 60:22; Mat. 24:14; 1 Cor. 9:16.)
Josué 6:26 versopi profeciaka, imashinatak 500 watakuna kipa paktarirka. Kay profecía paktarishkata yachashpaka, imatatak Jehová Diosmantaka yachakunchik. (1 Rey. 16:34; Isa. 55:11.)


text:
Luis Suárez Miramontes
Luis Suárez Miramontes sutiyuq runaqa (* 2 ñiqin aymuray killapi 1935 watapi paqarisqa La Coruña llaqtapi - ) huk Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Yaya: ; Mama: .
Churinkuna:
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Luis Suárez Miramontes.


text:
Yves Leterme
Yves Camille Désiré Leterme sutiyuq runaqa (* 6 ñiqin kantaray killapi 1960 watapi paqarisqa Wervik llaqtapi - ). Bilhika musiku yachaqpi, pulitiku wan Uma kamayuq.
2008 watamanta ñawpaq kuti Bilhikapa Uma kamayuqnin karqan.
17 anta situwa killapi 2009 watamanta 25 ayamarq'a killapi 2009 watakama Bilhika kansillir.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Sofie Haesen
Wawakuna:
Yachaywasi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yves Leterme.


text:
Chinchay Qaranqa pruwinsya
Chinchay Qaranqa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Nor Carangas) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wayllamarka llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna:
- Mayukuna: Jach'a Jawira - Wayllamarka mayu - Payrumani mayu
- Quchakuna: Churuputu qucha
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk munisipyunmi kan: Wayllamarka munisipyu.
Isqun kantunmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chinchay Qaranqa pruwinsyapiqa (Wayllamarka munisipyupi) aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Jurinuqa kantun
Jurinuqa kantun (kastilla simipi: Cantón Orinoca) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Jurinuqa llaqtam (163 llaqtayuq, 2001 watapi). [1]
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Ch'iyar Qullu - Wichhu Qullu (Wichu Kkollu)
- Quchakuna: Janq'u Quta (Jankho Kkota) - Jayu Quta (Jayu Kkota) - Puwpu qucha
- Mayukuna: K'ara K'ara mayu - Laq'a Jawira
Kantunpi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Jurinuqa kantunpi, Isallawi llaqtapi, 26 ñiqin kantaray killapi 1959 watapi.


text:
Wiraquchapampa (Q'iru)
Wiraquchapampa (Wiraqochapampa) nisqaqa Q'iru ayllu llaqta ñiqpi (Pawqartampu distritupi) huk puystum. Q'iru runakunaqa urqup apunkunap ispañulkunata atisqanmanta willakunmi.
Kastilla Atiy pachapi chay ispañul awqaqkunaqa Inkarrita atirqaspa tukuy Tawantinsuyuta hap'iykachaspa tukuy Inka runakunata wañuchinayaspa qhipaq puchuq inkakunatas Awsanqati k'itiman, Q'irumansi qatisqa. Chayta rikuspas Apu Awsanqati huk urqukunap apunkunawanqa ninakusqa, ispañulkunata wañuchispa hark'asunchik, nispa. Ispañul wiraquchakuna Wiraquchapampaman chayamuptinsi apukuna rumikunata achka allpatapas chamqaspa lluqllatas qallarichisqa. Hinaspas kawsaqraq inkakunas ayqispa Q'iru llaqtata kamarispa qispichikurqan. Kunan Q'iru runakunaqa inkakunap churinkunas.


text:
Hudyu iñiy
Hudyu iñiy icha Yudayismu nisqaqa hudyukunap, israyil runa llaqtap iñiyninmi.
Hudyukunaqa huklla dyuspi iñinmi.
Hudyu iñiymantaqa iwriyu simipi qillqasqa Tanah [תנ"ך] (rakikuna: Tora [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna"), Talmud [תלמוד] "yachachiy" nisqa liwrukunam willakun. Kaymi hudyukunap huk hatun ñawpa iñiq runankuna:
- Awraham
- Isaak
- Jakub ("Challi"; Israyil, "Dyuswan maqanakuq"), hudyukunap ñawpa yayan
- Moshe (Moises), Israyil runallaqtata Ihiptumanta pusaq, payninta Dyusqa chunkantinta kamachirqan Sinay urqupi
- hukkunapas
Hudyukunap willka qillqankunaqa kristiyanukunap Dyuspa Simin Qillqanpi Ñawpa Rimanakuymi.


text:
Aachen
Aachen (Kastilla simipi: Aquisgrán, alimanya simipi: Aachen; phransya ripuario simipi: Oche; phransya simipi, Aix-la-Chapelle, latin simipi: Aquisgranum) )llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Aachen llaqtapiqa 257 935 runakunam kawsachkanku (2006 watapi).
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
7 distritu:
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Yachay sunturkuna:
- RWTH (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen)
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Aquisgrán.
- Uficial qillqa web
- ASEAG (transporte público) (alimanya simipi)
- Guía de Aquisgrán (kastilla simipi)


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 paqarisqa Dole llaqtapi, Ransiyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1895 wañusqa Villeneuve-L'Etang llaqtapi Paris ñiqpi) huk phransis chaqllisinchi, hampi yachaqsi karqan.
Arpaysapa ruraykuspas unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.
Tayta: Jean Pasteur ; Mama: Marie Laurent.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Medalla Rumford (Royal Society)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Louis Pasteur.


text:
Iskay chunkantin huchha llika icha Iskay chunkaman iskay chunka miraq chayri patmakuq (kastilla simipi: sistema vigesimal) nisqaqa iskay chunkantin huchharayuq huchha llikam. Mishikupi, Chawpi Awya Yalapi indihina rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas.
Kay hinam iskay chunkantin huchha llika: huk (1) - (iskay chunka kuti) --> iskay chunka (20) - (iskay chunka kuti) --> tawa pachak (400) - (iskay chunka kuti) --> pusaq waranqa (8.000) - (iskay chunka kuti) --> pachak suqta chunka waranqa (160.000) - (iskay chunka kuti) --> kimsa hunu iskay pachak waranqa (3.200.000) - (iskay chunka kuti) --> Suqta chunka tawayuq hunu (64.000.000) - ...
Kay wachuchasqapiqa iskay chunkap huqariyninkunatam rikunki, ima hinam maya simipi, nawa simipipas ninku.
Kay wachuchasqapiqa rikunki ima hinam iskay chunkantin huchha llikapi yupanku. Hawa kaq sinrupiqa arabya nisqa chunkantin huchha llikapaq yupa sananchakunam, iskay kaq sinrupitaq maya yupaykunam, kimsa kaq sinrupi maya simipi rimakuna, tawa kaq sinrupi musuq qillqaypi nawa simipi rimakuna, pichqa kaq sinrupitaq klasiku nisqa nawa (nahuatl) simipi rimakunam.