text:
Servindi, 21 de marzo, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 21 de marzo, 2010 (archivo mp3, 8 minutos, 38 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqsemuyuntimpi willakuykuna
Pelota puqllaymanta.- Chay teqsemuyuntimpi pelota hayt’ayqa allinmi cheqnenakukunatan tatichin, runapura, llaqtapura mana allin qhawayunakuykunatan tatichin,nispan nimun Navi Pillay Derechos Humanos nisqamanta kamachisqa Naciones Unidasmanta.
Chay puqllayunaqa thiqranmansi cheqnenakuyta, pelota hayt’ay kaqmi aswanta runata ujuñun kikinpi hinallataq televisión khawaqkunatapas, nimun ima.
Rimaykunamanta.- Iskaypachaq tawachunka pusaqniyoq simipi rimaykunas kay abya yala suyukunapi chinkaripushan, chaytan willakamunku haqhay Oficina del Alto Comisionado Derechos Humanos nisqamanta.
Chay tukuy suyukuna qhawariq wayqekunan mañakamushanku, ruwaychis tukuy imakunatapas mana chay rimay simikuna chinkananpaq nispa.
Tukuy suyukunamanta.- China suyumantan nimunku haqhay Estados Unidos suyupiqa sinchi mana allinmi runakunapura kausayqa nispa, qayna 2009 watapin runa chiqninakuy sinchita qonirin.
Chay Estados Unidos suyupi Derechos Humanos nisqamanta qelqanchariyqa qhawarichikamun Beujin llaqatpi Concejo de Estado nisqamanta China suyupi, qayna chunka iskainiyoq marzo killata.
ONU nisqamanta.- Cheqnenakuy chinkachinapaq Comité para la eliminación de la Discriminación (CEDR) nisqan aypachimun Argentina, Guatemala hinallataq Panamá suyupaqwan qhawariykunata mañakuykunata.
Chay qhawariykunaq huqninmi nin, manan huq reglamqnto nisqataraqchu suyananku, tapukuyta wakichinanakupaqqa nispa.
Argentina suyutataq nimun chay ñaupamanta llaqtayoq ayllukunapi runakunaq hallpankuq paikunaqpuni kasqanta kasukuy kachun, ama qaterparisqa rikukuchunkuchu nispa.
Transgenicos nisqamanta.- Kay abril killatan aqllarillankutaq imaymana sayariykunapaq chay laboratoriopi watiqmanta kamarisqa mikhuykunata ama chaskisunchu nispa, aparikunqas imaymana puririykuna, juñunayukunqakutaq Madrid llaqtapi chunka qanchisniyoq abril killata.
México suyumanta.- Qayna iskaychunka huqniyoq eneropi, wiqch’umuranku pachaq iskaychunka taytamamakunata llapan wawakunantinta, Rancheria Corozal ayllupi Montes Azules Chiapas cheqaspi, qhepaqkunan manchasqa kashanku, imaraikuchus Marina Nacional soldadukuna patankuta phalapamushanku ayllunkuta qhawamuspa.
Tuky suyukunamanata.- Kinsa phunchay patamanta chay Coordinadora de Organizaciones Indígenas (CAOI) nisqa wayqekuna tukuyapunku juñunakuyninkuta, paykunan llanqharinqaku, pachamamamanta sayapakuspa, ninallataq ñaupa llaqtayuq runakunamantawan, Estados Plurinacionales nisqata kamarinankupaq allin kausaypi.
Colombia suyumanta.- Qayna chunka soqtayoq marzo killatan droga nisqa mashkaq guardiakuna venenota hachiyamunku iskay samay hunayta, Joaquincito sutiyoq ayllupi Esperara Siapidaara cheqaspin mikhuy huertakuanta chaqoyamunku.
Naya nisqapi juñunarikuq hinallataq Manglar qochañakuna qhawariq wayqekunan nimuku chay qochañakuna waqllichiyqa runa wañuchiywanmi ninakun, chay unukunawanmi kausaku kikinpi tiyaq runakuna.
Ecuador suyumanta.- Qayna chunka pusaqniyoq marzo killatan aparikuran “Primera Asamblea Plurinacional del Cambio Climático y Derechos de la Madre Tierra” nisqa, chaypin qhawarikun imainatachus aparikunqa haqhay Cumbre Mundial del Cambio Climático nisqa Cochabamba llaqta Bolivia suyupi, kay chunka isqonniyoqmanta iskaychunka p’unchay abril killata.
Nina waraq’aymanta rimanakuy.- Derecho Ambiente y Recursos Naturales (DAR) nisqamanta humalliq Cesar Gamboa Balbín waiqen nimun Barsil suyuwan kay Perú suyuq rimanakusqankuqa manan allinninkupachu nispa.
Chay nina waraq’ay elecricidad nisqaqa manan yachakunchu hunt’asqachus Perú suyullpaq, utaqchus Brasil suyuman aparinkaku chayta, chayna kaspaqa sasachaykunan kanman nimun hima.
Bolivia suyumanta.- Kay chunka qanchisniyoqmanta iskaychunka p’unchay marzo killatan chunka suyukunamanta sayaqkuna tuparichinku rimanakuyta haqhay Foro Permanente Sobre las Cuestiones Indígenas de las Naciones Unidas nisqapaq.
Chay juñukuymi apakunqa chunka isqonniyoqmanta kinsachunka p’unchay abril killata, rimakunqataqmi ñaupaqman puririy tukuy kausayninchiswan riqch’ayninchiswan ima.
Perú suyumanta willakuykuna
Millay llallinakuy.- Chay Convención Nacional del Agro Peruano (CONVEAGRO) nisqa wayqekunan mañarikamunku gobiernota kaqta kutichichun arancel nisqa paganakunata, llaqtanchispi mikhuykunata kallpachanapaq, waq suyukunamanta haykumuq mIkhuykunamanta.
Perú suyuqa mana allintan apariran chay Telece nisqa chhalanakuypaq rimanakuytaqa, mana ima q’emeyniyoq, nitaqmi kanchu ima rimanakuypis, llaqtanchispi llanq’ariq waiqekunata yanapanapaq.
Chay CONVEAGRO wayqekunan Chaqrakunamanta qhawariq Ministerio de Agricultura nisqata mañakamunlantaq kamarimuchun huq Seguro Agrario Catastrofico nisqata, manan chay Seguro qoq empresakuna allintachu ruwashanku nispa.
Qosqo llaqtapin kunankama, maskayushallanku imainatas haywarinqaku yanapakuyta tawapachaq soleswan, rikushanku haqaynaniraqta llaqtantinta unuq araripusqanta chaypas.
Aylluq kutichiynin.- Mario Palacios Panes mineriaq sasachasqan ayllukuna CONACAMI nisqa humalliqmi manan allinchu chay Ricardo Briceño CONFIEP empresakuna masachaqmanta rimamusqanqa nispa.
Chay Briceño sutiyoq runan rimarparimun Organización Internacional del Trabajo nisqamanta kamachiykunata mana kasuspa, chaypin nimukamuran qollochun mineral hasp’iqkuna petroleomaskaqkuna sichus manaraq ayllukunata tapukuyta chaninchakunchu nispa.
Chay CONFIEP nisqapi juñurisqa runakunaqa kikillantataqmi ruwaranku, Fujimoripiwan Montesinospiwan munasqankuta Estado democràtico nisqata pampachaspanku, unkhunkuta qollqewan huntarinanku raiku nispan yuyarichimun Palacios Panes.
Majes Siguas II nisqamanta.- Espinar cheqaspi Qosqo llaqtapin apariranku huq sayariyta manan chay Proyecto Majes Siguas nisqata munaykuchu, mana unuyuqtan wiqch’uwasunman nispa.
Espinar llaqtamanta sayaq concejero Apolinar Laguna Mollon willakamun manan aypanchu Espinar llaqtapaq unu, sichus chay Majespaq apakapunqaku unuta chayqa, llaqtantinmi mana unuyuq qepapunqa nispa.
Declaracion qelqancaymanta.- Ñaupa llaqtakunaq derechunkunamanta Declaracion de las Naciones Unidas nisqa qelakunaqa qhawarichimun, chay derechunaqa kasunapaqmi hinallataq manucharinapaq, nispan tukuyapuran Servindimanta hinallataq Oxfammanta apariq foro nisqa rimanakuypi, qayna chunka pusaqniyoq p’unchay marzo killata.
Chay rimanakuymi ashqha llaqtakunapi aparikuran Ucayali, Amazonas, Junin,Qosqo, Puno hinallataq Lima llaqtapi, chaypin riqsichikuran imainatachus chay Declaracion qelqanchay Naciones Unidas nisqapi kamarikamuran qayna chunka kinsayoq setiembre killata iskaywaranqa qanchisniyoq watapi.


c: text/html

text:
Marksismu
Marksismu nisqaqa Karl Marx-pa yuyaychakusqan yachay wayllukuymi, pulitika hap'iqaykuymi, Marksista nisqa runakunap hap'isqan.
Marksismu nisqakama kay waki pachakunam karqan, kachkan, kanqa:
- Qallariy waki (Qallariy kumunismu)
- Isklawu waki (Sirwiy waki)
- Phiwdalismu (Patrun piyun waki: inkuminda, asinda hina)
- Kapitalismu
- Susyalismu - Llamk'aqkunap atiynin
- Kumunismu - Klasinnaq waki
Marksismukamaqa klamk'aqkunap hap'inanmi atin kapitalistakunap kapuqninkunata llamk'aq llaqtapaq, chaywanmi kapitalismu wakimanta susyalismu, chaymantataq kumunismu wakita llamk'apunapaq.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yura
Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φutόv - Φutά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.
[allichay] Ima hinam kawsanku
Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:
- Huklla wata qura: qirunnaq yura, huklla wata kawsaq
- Sinchi qura: allpa ukhullapi qiruyuq yura, aswan wata kawsaq
- Thansa: Qirusapa, ichaqa uchuylla yura, mana ch'ulla kurkuyuq, achka k'allma hinayuq
- Sach'a: Qirusapa, hatun yura, ch'ulla kurkuyuq, k'allmakunayuq
Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.
Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).
Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.
[allichay] Inti wayllay
Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.
[allichay] Yurakunap mitan kamay raki huñukuna
- Paqu laqukuna (Phaeophyta) (manam kaqlla ayllu huñupichu)
- Puka laqukuna (Rhodophyta)
- Q'umir yurakuna (Chlorophyta)
- Q'umir laqukuna (Chlorophyceae)
- Rumi millmakuna (Bryophyta)
- Tuktunnaq sirk'ayuqkuna (Pteridophyta)
- Raki-rakikuna (Pteridopsida)
- Muqu-muqukuna (Equisetophyta)
- Hiki p'anqa yurakuna (Lycopodiophyta)
- Psilotopsida
- Muruyuqkuna (Spermatophyta)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
- Akwayuqkuna (Coniferae)
- Sikas yurakuna (Cycadophyta)
- Yinku yurakuna (Ginkgophyta)
- Qatasqa muruyuqkuna (Angiospermae)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida)
- Kimsa khata sisayuqkuna (Rosopsida)
- Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
[allichay] Mikhuna chakra yurakuna
Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.
Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.
Kaypi huk chakra yurakunam:
[allichay] Hampina chakra yurakuna
[allichay] Q'apachanakuna
[allichay] Mallkikuna
[allichay] Hampina qurakuna
- Achanqaray
- Allqu kichka
- Maych'a
- Muña
- Asnaq qura
- Q'itu-q'itu
- Pinku-pinku
- Pilli-pilli
- P'uru-p'uru
- P'irka icha Sillkiwa (Bidens siegesbeckia)
- Kisa
- Raki-raki
- Sullu-sullu
- Qhamatu
- Tara
- Sutuma
- Yawar ch'unqa qura
- Panti
[allichay] Sumaq t'ikakuna
[allichay] Rikchakuna
-
-
The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
- Plutun nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Plutun (sut'ichana) rikuy.
Plutun, Kharunti nisqa satilitinwan.
Plutun (latin simimanta: Pluto, kastilla simipi: Plutón) nisqaqa intimanta iskay karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi. Quyllur kamayuqkunaqa 2006 watakama Plutunta intimanta isqun karu kaq puriq quyllurtam nirqan.
18-II p'unchawpi 1930 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Clyde William Tombaugh sutiyuq quyllur qhawaqsi (1906-1997) tarirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Plutun.
Pukyumanta willaypi pantasqa:
unanchacham kachkan, ichataq manam
unanchachachu


text:
Iskay ñiqin pachantin maqanakuy
Iskay ñiqin pachantin maqanakuy nisqaqa huk hatun, tukuy tiksi muyuntinpi, manataq Abya Yalapi awqasqa maqanakuymi karqan. Qallarirqan 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi aliman awqaqkuna Pulunyata ch'utiptin.
Adolf Hitler-pa kamachisqan Alimanyawan masi kaspa maqanakurqan Aksis nisqa mama llaqtakunam: Italya, Unriya, Isluwakya, Rumanya, Bulgarya, Hapun. Hitlerpa hayunkunaqa Alyadu nisqakunam karqan: Pulunya, Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Suwit Huñu, Chunwa, hukkunapas. Yaqa tukuy pacham Alimanyap, Hapunpapas hayun karqan.
Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum.
Iwrupapi tukukurqan 8 ñiqin aymuray killapi 1945 p'unchawpi alyadukuna aliman awqaqkunata qulluchiptin. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqana antankankuna 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpi iñuku huk'i t'uqyanawan Hiroshima llaqtata, 9-VIII p'unchawpitaq Nagasaki llaqtata qulluchiptinmi, Nihuntaq 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpim suhitakurqan.
[allichay] Qatichisqankuna
Iskay ñiqin pachantin maqanakuypiqa pichqa chunka hunumanta aswan runakunas wañurqan.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuyqa kaytam qatichirqan: Alimanyam, tukuy Iwrupapas rakisqa tukurqan. Suwit Huñup awqaqkunap hap'isqan anti Iwrupapi suyukunapi kumunista partidukuna kamachiyta hap'irqan, kapitalistakunata qarquspa, susyalismu nisqa "runa llaqta dimukratiya" nisqata kamaspa. Kunti Iwrupapitaq mama llaqtakuna kapitalista puchurqan, parlamintu dimukratiyam.
Alimanyataq tukuy antinpa, tawa ñiqin rakinta Pulunyaman, Suwit Huñumanpas chinkachirqan. Chunka hunamanta aswan runakunam chay suyukunamanta puchu Alimanyaman ayqichisqa karqan. Chay puchu Alimanyataq tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan: Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukurqan, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam.
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
Qiru
- Qiru nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Qiru (sut'ichana) rikuy.
Qiru icha K'ullu nisqaqa huk ancha llamk'achisqam imaykanam. Sach'akunapi yuriptin, sach'ap chillkinkunamantam - kurkunmanta k'allmakunamantapas - hurqunchik. Thansakunapas qiruyuq yurakunam. Sach'ap chillkikunataqa qiru k'aspi hinam llamk'achinchik. Rakhu kurkumantaqa qiru p'alltakunatam kuchunchik.
K'ullu nisqataqa llamk'achinchik wasichaypaq, kuyuylla (kawitu, tiyana, hamp'ara, k'irana) ruranapaq, ima ruranapaqpas.
Qirup puchunkunamanta, kallmakunamantapas yamt'a nisqatam ruranchik, kañaspa wasita q'uñichinapaq yanunapaqpas.


text:
Wamp'uy rimay
Wamp'uy rimay nisqakunaqa urin, chinchay suyukunapi, manataq chawpi suyukunapichu - Kulumbyapi, Ikwadurpi, chinchay Piruwpi, urin Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi - rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam:
- Yunka runashimi (Qhichwa II-A)
- Chinchay runashimi (Qhichwa II-B)
- Chachapuya runashimi
- Lamas-Luritu runashimi
- Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas). Chay rimaypaqqa Shukllachishka Kichwa nisqa allin qillqayninmi
- Urin qhichwa simi (Qhichwa II-C). Chay rimaypaqqa Urin runasimi nisqa allin qillqaymi
Kay hinatam rimanku:


text:
Qhichwa runa
Qhichwa runa nisqaqa lliw Qhichwa simita rimaq runakunam, Piruw, Buliwya, Ikwadur, Kulumbya, Arhintina, Chili mama llaqtakunapi tiyaq.
Qhichwa runakunaqa achka ñawpaq runa llaqtakunamantam paqarin, ahinataq Wankakuna, Chankakuna, K'anakuna, Qanchikuna, Inkakuna, Kallawayakuna, Qullakuna, Kañarikuna hukkunamantapas.
Manaraq huk Qhichwa runa llaqta kaptinpas, huk Qhichwa pusaqkunam chay hina huk runa llaqtapaq rimapuykunku.
Piruwpiqa manam lliw Qhichwa runakunapaq tantanakuyninchu kan. Ikwadur mama llaqtapitaq ECUARUNARI tantanakuymi lliw Kichwa runakunata rikuchiykun. Chay ECUARUNARI-qa hatun CONAIE sutiyuq, lliw indihina nisqa runa llaqtakunata rikuchiykuq tantanakuypim wankurisqa. Buliwyapiqa lliw Qhichwa runakuna yaqa kaqllatam Qhichwa siminkuta rimanku. Manaraq huk tantanakuyninku kaptinpas, ñam Yachay Ministiryupiqa huk kunayninku CENAQ nisqa kachkan.
[allichay] Arhintinapi Qhichwa runakuna
Arhintina suyupiqa 140.000-chá 160.000-chá Qhichwa rimaq kawsan Santiago del Estero pruwinsyapi. Astawan 6290 qhichwa runakuna Huhuy (Jujui) pruwinsyapi tiyanku. 1.379.000 urin Buliwyamanta qhichwa rimaq runakunaqa waq Arhintina suyukunapi kankus.
- Pukyu: [1]
[allichay] Buliwyapi Qhichwa runakuna
Buliwya suyupiqa 2.920.000 Qhichwa rimaq kawsan, Chuqichaka suyupi, Quchapampa suyupi, P'utuqsi suyupi, Uru-Uru suyupi, Chuqiyapu suyupi, Santa Kruspipas.
Chuqiyapu suyupiqa Kallawaya runakuna tiyanku. Kallawaya simitam rimanku.
Apaykachana: Apulu, Mirq´amaya, hukkunapas: antanka
[allichay] Ikwadurpi Qhichwa runakuna
[allichay] Kulumbyapi Qhichwa runakuna
- Pukyu: [2]
[allichay] Piruwpi Qhichwa runakuna
Piruw suyupiqa 3.262.137 Qhichwa rimaq kawsarqan 2007 watapi pikunachus 5-watayuq aswan kuraq ima karqanku. Qusqu suyupi, Ayakuchu suyupi, Apurimaq suyupi, Wankawillka suyupi, Anqash suyupi, Wanuku suyupi, Hunin suyupi, Pasqu suyupi, Kashamarka suyupi, Lima suyupi, Punu suyupi, Ariqipa suyupi, hukkunapas.
[allichay] Musiku
- Allpa llamk'ay: sara, papa, uqa, papaliza, triyu, yuyu, siwara, kinwa, kuka, kaphiy, waytakuna, .
- Qhuya
- Maki kapchiy
==
[allichay] Photokuna
-
Qhichwa warmi llama michiq (Qusqu suyupi, Piruw)
-
Kichwa warmi, Alawsi llaqtayuq (Chimpurasu markapi), Ikwadur mama llaqtamanta
-
Kunchuku k'itimanta qhichwa runakuna, Piruw
-
Qhichwa wamra allpaqawan (Qusqupi, Piruw)
[allichay] Runakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ El Quichua de Santiago del Estero (kastilla simipi)
- ↑ www.ethnologue.com / Quechua, Napo Lowland (inlish simipi)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Pueblos Indígenas de Bolivia, Qhichwa runa llaqta (kastilla simipi)
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Qhichwa runa.


text:
Hatun chullunku
Hatun chullunku icha Illima, wanka limaypi Wallallu nisqaqa tukuy watantinkunapi kaq, ancha hatun chullunkum, hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi, kinrayninkunapi kaq urqu chullunku nisqam, Antartikapi Kalalit Nunatpipas kaq chullunku suyu nisqataqmi.
Aswan urqukunata qataq, ichataq mana hunt'a suyu hina hatun kaq chullunkuqa urqu chullunku pampa nisqam (ahinataq Qillqaya Rit'ipampa).
Hatun chullunkuqa achka chiri suyukunapim. Urmamusqa achka tawqa rit'imantam achka ñit'iywan chiriypi chullunkum tukukun. Hatun chullunkuqa hatun qallu hina qhichwakunapi uraykuspa lluchk'anmi, pampanpi hatun ñit'iywan puriqllayaspa yakuyaspa, chayrayku aslla qhaquy kaptinmi.
Chullunku pachapi hatun chullunkukuna anchatas hatunyarqan, achka suyukunata chullunkuchaspa. Kunan pachataq pacha q'uñiyaptinmi, hatun chullunkukunaqa chullukuspa yakuyaspa pisiyachkanmi, huk p'unchawchá puchukaspa.


text:
Sutirimana
Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.
[allichay] Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa
(Singular - Plural)
[allichay] Rikch'ayrimana + Suti
Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.
[allichay] Huklla yupa
[allichay] Achka yupa
[allichay] Kapuy k'askaq
Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.
Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.
[allichay] Hina k'askaq
Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.
[allichay] Sutip phatmakuynin
(Clasificación del sustantivo)
[allichay] Mana chanin suti
Kay ukhupiqa tarikunku.
- Pillpintu Mariposa
- Q'inti Picaflor
- Ninakuru, Pichinkuru Luciérnaga
- Pachak chaki Cienpies
- Uru Araña
- Apasanka Tarántula
- Qampu Tarántula Felpada
- Uru millu Araña Venenosa
- K'anka Gallo
- K'alla Loro
- Mach'aqway Culebra
- Sach'achakuna Arbustos
- Qurakuna Yerbas
- Millay qura Mala yerba
[allichay] Achka-achkamanta sutichasqa
[allichay] Mana yuyay atina suti
[allichay] Chanin sutichaq
- Mama Uqllu
- Ullantay
- Husilu (Joselo)
- … etc.
[allichay] Rikuy hap'iy atina sutikuna
Kaykuna kanku:
[allichay] Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna
[allichay] Phatman-phatman sutikuna
[allichay] Saphi hina sutikuna
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
[allichay] Achka sutiwan sutichaq
Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.
qhawarichiykuna…
- Hampina wasi
- … kanraq.
[allichay] Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna
(Sustantivos que derivan de otras palabras)
- Sutimanta hamuq (Sustantivo Nominal)
- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (Sustantivo Derivado de un Adjetivo)
- Sutiq simichaqmanta hamuq (Sustantivo derivado de un verbo)


text:
Mariano Melgar
Mariano Lorenzo Melgar Valdivieso sutiyuq runaqa (* 10 ñiqin chakra yapuy killapi 1790 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi - † 12 ñiqin pawqar waray killapi 1815 wañusqa Umachiri llaqtapi, Puno suyupi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, harawi simi yachaqpas karqan. Elegías, Carta a Silvia nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.
Tayta: Juan de Dios Melgar Sanabria
Mama: Andrea Valdivieso Gallegos
[allichay] Qillqasqankuna
- Elegías
- Soneto a la Mujer
- Soneto
- Yaravì
- Carta a Silvia


text:
Chuqichaka
Chuqichaka nisqaqa (kastilla simipi: Sucre, ñawpa pacha Charcas, chaymantataq Chuquisaca) Buliwya suyup uma llaqtanmi. Chuqichaka llaqtapiqa 300.000 runam kawsachkan.
[allichay] Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1991 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chuqichaka.


text:
Paul Gauguin
Paul Gauguin (Eugène Henri Paul Gauguin) sutiyuq runaqa ( 7 ñiqin inti raymi killapi 1848 watapi paqarisqa Paris llaqtapi, Ransiyapi - 9 ñiqin aymuray killapi 1903 watapi wañusqa Atuona llaqtapi, Ransis Pulinisyapi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Tayta: Clovis Gauguin, Mama: Aline Marie Chazal.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Paul Gauguin.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Paul Gauguin.
- Galería de Arte Virtual
- Paul Gauguin en Polinesia
- Biografía


text:
Willakuykuna
Willakuykuna: Kay p'anqapiqa yachay wasipaq liwrukunapi willakuykunatam qhawachichkaykichik.
[allichay] Willakuykuna / Maytakuna - Wawa Wasi / Yachaqana Wasi
[allichay] Waskaran wakichiy
- Atuqpitawan ratska 1: Wamrakuna llapan nunaskunapis qhichwawmi nawintsaanantsik qillqanantsikpis: anqash qhichwa
- Atuqmantawan kayramantawan 1: Warmi qari wawakunapas maqtakunapas, pasñakunapas, puqusqa warmi qarikunapas qallunchikpiqa ñawinchananchikmi: ayakuchu chanka qhichwa
- Kayramantawan atuqmantawan 1: Wawakunapas kuraq runakunapas siminchikpi ñawinchasunpas qillqasunpas qusqu qullaw qhichwa
- Ukushpa maman kakashwan 2 ¿pikunatan kayaa? : qhichwa anqashpita aranway
- Puku pukumantawan utulumantawan: ¿pitaq maytaq kanchik? 2: ayacuchu chanka runa simipi aranway
- Puku pukumantawan kankamantawan 2: ¿pitaq maytaq kanchikiri?: qusqu qullaw runa simipi aranway
- Ansilmucha, Ñan paqarichiq
- Chunta wachumanta ñawpa willakuy, Rimaq mayumanta ñawpa willakuy
- Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy, Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy, Achiranamanta ñawpa willakuy
- Lumas waka: literatura en quechua, para niños y niñas de educación inicial
- K’archik k’archik sapatucha, Atuqwan huk’uchawan
- Kayhinatam Willarikunku Irqikunapaq Willakuykuna: Munay Llimp'iyuq Chakira Pillpintumanta, Siwar Q'intimanta
- Harawikuna
- ¿Mayhinatam paqarimunchikpas wiñanchikpas?
- Huk irqikunapaq willakuykuna
- Ñawpa willakuykuna
- Hatun runakunapa ñawpa willakuynin
- Imasmari, imasmari
- Huk kutis kaspa irqikunapaq willakuykuna
- Unay pachas kasqa irqikunapaq
[allichay] Yachaq Masiy
(Ñawiriyta qillqayta yachay, ñawpaq k'atmapi yachakuqkunapaq)
- Yachaq mayii 1: ñawintsaana qillqa maytu qichwa rimanachaw iskaykaq ñiqipaq anqas qichwa
- Yachaq masiy 1: ñawinchana qillqana maytu llapan willanakuyiskaykaq ñiqi ayacucho chanka qichwa
- Yachaq masiy 1: ñawinchana qillqana maytu llapan willanakuy Hukkaq ñiqi qusqu qullaw qhichwa
[allichay] Yachakuqkunapa Simi Qullqa
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Anqash qhichwa shimichaw
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu chanka qhichwa simipi Liwru online 7,7MB
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu qullaw qhichwa simipi
[allichay] Waka Michiq
(Wanka simipi, Serafín Coronel Molina)
[allichay] Ayni wakichiykuna: Ayni Gasettito
(inlish simipi, kastilla simipi, qhichwa simipi)
[allichay] Qusqu qhichwapi willakuykuna
(Clímaco Rodríguez Ch.)
- Oveja michiq Joseycha
- P'unchayniyuq Tayta
- Atuqwan Alqowan
- Palomawan Kukuliwan
- Uywakuna Uywaq Erqecha
- Yana Asnu
- Sisikuna
- Phalaq Sisi
- Cuentos, Quechua de Cusco (por Clímaco Rodríguez): Oveja michiq Joseycha, P'unchayniyuq Tayta, Atuqwan Alqowan, Palomawan Kukuliwan, Uywakuna Uywaq Erqecha, Yana Asnu, Sisikuna, Phalaq Sisi (4.)
[allichay] Pampallaqta ayllu llaqtayuq wawakunap runasimipi willasqankuna
- Chikuchamantawan wiraquchamantawan / Juan Francisco Condori Merma.
- Kukuchimanta / Juan de Dios Quispe Melo.
- Kunturmantawan atuqmantawan / Eulalia Condori Melo.
- Kunturmantawan p'asñamantawan / Patricia Quispe Quispe.
- Sunsumanta / Julián Quispe Quispe.
- Ch'askamantawan waynamantawan / Jesús Quispe Cruz.
- Carlosmantawan, tiyumantawan pukupukumantawan / Mauricio Pari Cruz.
- Gallomantawan payamantawan / Mauricio Pari Cruz.
- Mal amigumantawan bien amigumantawan / Juan Francisco Condori Merma.
- Ukukumantawan p'asñamantawan / Juan Puma Condori.
- Huk'uchamantawan atuqmantawan / Carlos Puma Huaraya.
- Atuqmantawan Kunturmantawan / Juan Francisco Condori Merma.
- Biblioteca Virtual Cervantes. Pampallaqta (Kalka k’itipi, Qusqu suyupi) ayllu llaqtayuq wawakunap runasimipi willasqankuna (5.).
[allichay] Hanaq Urupampamanta willakuykuna
(Cuentos del alto Urubamba)
- Hak'upi puriq sikuwani runa
- Q'illu qaraywamanta
- Tilisitamanta
- Chili wakachamanta
- Wik'uña chakuq
- Chikchimanta
- Mach'aqway qhariyuqmanta
- Saqra michirnania
- Ukuku kimsa wawayuqmanta
- Huk'uchachamanta, michichamantawan
- Miguel Wayapamanta
- Warmi qhari, sumaq kawsaqkunamanta
- Isicha Puytu
- Phuyu mikhuq atuqmanta
- Kunturpa, munasqan sipasmanta
- Wallata puka chakichamanta
- Chaski apaq runa
- Tutupaka llaqta
- Jorge A. Lira: Cuentos del alto Urubamba. BIBLIOTECA DE LA TRADICION ORAL ANDINA / 7. (11.) Edición bilingue Quechua y Castellano.
[allichay] San Martín qhichwa simipi kastilla simipipas willakuykuna
(SIL) (1. Busqueda de páginas seleccionadas: sample.pdf / 2.Bajar archivo comprimido: zip)
- Aku kawaypa kolorkunata, Aku yupaypa kechwapi
- Aku Parlanakuypachi
- Aku takikuypachi
- Animalkunapa kuentukuna
- Chaypi chaypi suk imaka I
- Chaypi chaypi suk imaka II
- Chaypi chaypi suk imaka III
- Imashnami ruranchi
- Kuentitukuna
- Maceda llakta
- Ñawpa tiempu kuentukuna
- Parlanakuypachi kawsashkaynikunata
- Pishkillukuna
- Pumashi apostarcan tamyahuan
- Puriyninchipi tukuy layata kawanchi
- Rinchi purikuk
- Suk kuentukuna asichikunanchipa
- Wamrakunata kuydanchi
[allichay] Anqash qhichwa simikunapi kastilla simipipas willakuykuna (hukkunapas)
(SIL) ! > 1 MB
- Achachaypa Tifoydeya Geshya
- Achicay
- Acrashun
- Alli cawacushun
- Cachitupoq Runa
- Chacushun
- Colera Qeshyay
- Cushicuriypä Cuentucuna
- Heidi
- Huaripampapa kostumbrinkuna
- Ichic Curu
- Imatäshi callä
- Interesädu Chölu
- Juc Rogu Mishi
- Leamos Nuestro Quechua
- Löcuyashqa töro
- Mallagashga atog
- Mallca
- Martïchu
- Mitsicog Wamra
- Mucashun
- Panchu Escuëlaman yaycungan
- Quechuantsicta Liyishun - cuentucuna
- Quechuata liyiyta yachacushun
- Sebaq Cuchi
- Wactsa chacwan
- Wamracunapä cuentucuna
[allichay] Huk willakuykuna
- Imaymanata qhichwapi ñawikunanchikpaq
- Catalinacha layquaq unkhuñantin
- César Vallejo: Paco Yunque (iskay simipi willakuy (liwru) online, pdf)
- portal.huascaran.edu.pe / Llaqtanchispa sunqun
- Huk’uchumanta
- Kimsantin Wawqimanta
- Atuqmantawan Wallatamantawan
- Apu Kampanayuq
- Uj willaku uywasmanta puquykunasmantawan jalq'anijmanta
- Hanan pachaq Atuqninqa: raki 1, raki 2, raki 3
[allichay] Kichwa simipi willakuykuna
- www.dineib.gov.ec / Taruka - Literatura oral kichwa (kichwa simi - kastilla simi)


text:
Thaksin Shinawatra
Thaksin Shinawatra, thay simipi:ทักษิณ ชินวัตร, (* 21 ñiqin anta situwa killapi 1949 watapi paqarisqa San Kamphaeng llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta ruruchiq warmi, pulitiku wan Uma kamayuq.
2001 watamanta 2006 watakama ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Lert Shinawatra; Mama: Yindi Ramingwong.
Ñawpaq warmi: Potjaman Damapong
Churinkuna: Panthongtae Shinawatra, Pinthontha Shinawatra y Praethongtharn Shinawatra.
Yachaywasi: Montfort College.
Alma mater: Eastern Kentucky Yachay suntur wan Mama llaqtap Houston yachay suntur.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Thaksin Shinawatra.


text:
Kawallupi puriy
Kawallupi puriy nisqaqa kawallup wasanpi tiyaspa runap puriyinmi kawalluta purichispa.
Ñawpa pacha runap lliwmanta aswan utqaylla apaykachananmi karqan. Chayraykum chaski runakuna, awqaqkunapas kawallupi puriq karqan. Kunan pacha iskaymuyu, antakuru, antawa huk apaykachana kaptinmi, manañam sapsi apaykachanachu. Ichataq kunanraq kurku kallpanchaymi, kawallu yallinakuykunam.
Tawantinsuyupiqa manam kawalluta riqsirqankuchu. Hinaptinqa kawalluyuq ispañul awqaqkuna inka wamink'akunata aypallas atiparqan.
Chinchay Awya Yalapi inkill pampakunapitaq chakuq indihina runa llaqtakunapas kawallupi puriqsi karqan, ahinataq Lak'ota, Shayen (Tsitsistas, Cheyenne) hukkunapas.


text:
Haq'arwitu
Haq'arwitu, aqarqitu, aqaruway, chiyampu, ch'ariña, kharma icha tinti nisqakunaqa (ordo Orthoptera) iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Haq'arwitukunap qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.
Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamachakunatam.
[allichay] Haq'arwitup mitan kamaynin
- Churchu / Ch'illik'utu / Suni waqracha (Ensifera)
- Ch'ariña / Chiyampu / Chutu waqracha (Caelifera)


text:
Theodore Richards
Theodore William Richards sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin qulla puquy killapi 1868 watapi paqarisqa Germantown (USA) llaqtapi - † 2 ñiqin ayriway killapi 1928 watapi wañusqa Cambridge (USA) llaqtapi); Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1914 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).
Tayta: William T. Richards, Mama: Anna Mallack.
Alma mater: Harvard Yachay Sunturnin.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
- Davy Medal.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Theodore Richards.


text:
Eduard Buchner
Eduard Buchner (* 20 ñiqin aymuray killapi 1860 watapi paqarisqa München (Alimanyapi) llaqtapi - † 12 ñiqin chakra yapuy killapi 1917 watapi wañusqa München (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1907 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Eduard Buchner, Mama: Fridirike Martin.
Alma mater: München Yachay Sunturnin
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Eduard Buchner.


text:
Baure runa
Baure runa nisqaqa lliw Baure simita rimaq runakunam, Buliwyapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, tiyaq.
[allichay] Tiyay
[allichay] Rimaqkuna
- 40.000 Baure runa 1712 watapi [2].
- 5.178 Baure runa 1830 watapi
- 3000 - 4000 Baure runa 1967 watapi
[allichay] Rimay
Baure runakunap rimayninqa arawak rimaykunaman kapuq baure simim. 1950 kaq watakunakamas tukuy Baure runakunas chay rimayta rimaq karqan. Chay pachataq Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan. Kunan pacha asllaraqmi Baura rimaqkuna, SIL nisqankama chunka kimsayuqllas.
Sutikuna (Qhichwa simi - Baure simi):
- Ñuqa: ondi
- Qam: piti
- Pay: techi
- Ñuqanchik / Ñuqayku: viti
- Qamkuna: yiti
- Paykuna: noti
- Ari: jeni
- Mana: daca
- Yaku: ina
- Nina: yaqui
- Inti: sose
- Killa: quijere


text:
Llapallan Tiksimuyu runakunapa derechosninta riqsichin
PACHANTIN LLAQTAKUNAPI RUNAP ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunasqa Nasyunkuna
Tikrapayaq: DINEBI
Lima, inti raymi 2003
[edit] Riqsichiy
Chunka punchaw qapaq inti raymi 1948 watapi pachantin llaqtakunapa huñunasqa kachkaspanku allinmi ninku riqsichinku ima "pachantin llaqtarunapa runaq allin kananpaq hatun kachiyta" chaypi tukuy ima nisqanmi kay qillqapi rikurichkan. Chay rimanakuy qipanmanmi, llapan nacionkuna hapiyninpi kaqkunata mañakun kay qillqa tukuyniraq yachay wasikunapi riqsisqa, ñawirisqa kananpaq, mana imayna nacionkuna kasqankuta qawarispa.
- Kofi Annan
- Secretario General
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachiy
[edit] Qallariynin
Qispisqa kawsakuywan kay pachapi tukuy imapi hawka kawsakuyqa sumaq sapichasqam kachkan kay qillqapi: Lliw runakunaqa mamanchikpa wachakuwasqanchikmantapunim mana pipapas usuchisqan allin qawasqa hinaspa kaqlla derechuyuq kananchik. Runakunam tukuy mana allin ruwaykunaman chayarunku, runapa derechunkunata mana sumaqta riqsispanku utaq yachachkaspankupas chaykunata mana kaqpaqpas hapispanku, lliw runakunam munanchik hamuq punchawkunapi allin kawsakuyta; tukuy manchakuykuna hinaspa muchuyllapi wakcha kaykuna chinkaruptinqa lliw runakunam mana manchakuspaña rimarisun imam umanchikpi kaqta, mana manchakuspataqmi chaskisun imam yachay munasqanchiktapas, iñisqanchiktapas. Kananmi Runakunapa Derechun waqaychaq munayniyuq kamachikuykuna, chay kamachikuykunam mana pimanpas sayapakuspa yanapanan. Kay pachapi nacionkuna allipanakuyta armanankupaqmi sunqunchikpi munaypaq munananchik hinaspam chay munayta chiqichinanchik. kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq llaqtakunam kay qillqapi chiqapyachirqaku Iliw runakunapa derechunpi iñisqankuta hinaspam rimanakurqaku runakunaqa qari kaspapas utaq warmi kaspapas kaqlla derechuyuqkama kasqan riqsichiyta. Tukuy chaykunata sumaqta yachaykuspaqa qispisqa kawsakuyninchikpa kallpanchasqanmi aswan sumaqtaraq llamkasunchik llaqtanchik hatunyananpaq. kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq Estadukuna rimanakunku lliw runakunapa derechunchikqa hinaspapas qispisqa kayninchikqa llapallanpa allin chaskisqa kananpaq. Sichus llapallan runakuna huk yuyayllawan hapinchik kay qillqapi churasqa derechukunata qispisqa kayninchikkunata ima chayna allin riqsisqa kaspaqa chiqapmi kanqa. Chaykunata qawarispan kay hatun huñunakuy llapallan Tiksimuyu runakunapa derechosninta riqsichin. Hatun rimanakuyman lliw nacionkunamanta hamuqkunam kay qillqapi riqsichinku lliw tiqsi muyu runakunapa derechunkunata, chaynapi runakuna maypiña yachaspapas kay qillqata qawaspanku chaninchayta hinaspa qispisqa kawsakuyta yachanankupaq; atisqankuman hinam wakinkunamanpas riqsichinqaku tukuy kaykuna chiqappuni kananpaq; kaykunataqa ruwanqaku hukllawasqaman chayaqiq nacionkunapi kawsaqkunam utaq kay nacionkunapa hapiyninpi, amparonpi kaqkunam.
[edit] Punta kaq (1)
Lliw runakunam paqarisqanchikmantapacha qispisqa kanchik, lliw derechunchikpipas kaqllataqmi sapakamanchikpa kanan. Yuyayniyuq kasqanchikraykum hawkalla aylluntinhina kawsayta atinanchik llapa runakunawan.
[edit] Iskay kaq (2)
Kay qillqapi tarikuq derechunchikmanta yachachikuykunaqa lliwchanchikpaqmi, llapanchikpaqmi manam imananchu huk runapa imarikuq kayninpas nitaq qari warmi kayninpas nitaq imayna rimasqanpas nitaq ima apukunapi iñisqanpas, manam imananchu imayna yuyaymanakusqankupas nitaq maylawmanta kasqanpas nitaq wakcha kasqanpas nitaq imaynaña kasqanpas. Lliw nacionkunam qispisqa kaspapas utaq mana qispisqa kaspapas imaymana rikchaq gobiernuyuq kanchik, wakinñataqmi huk nacionkunaman hapipasqa kanku, ichaqa imaynaña kaspapas manam hukmanpaq qawasqachu kananchik.
[edit] Kimsa kaq (3)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik kawsananchikpaq qispichisqa kananchikpaq hinaspa allin qawasqa kananchikpaq.
[edit] Tawa kaq (4)
Manam pipas qasimanta kamachillapi llamkaspa kachwanchu, manataqmi piqpa rantisqanchu kanchik imaymana llamkaypi muchunapaq. Chaynapi llamkayka tukukapunñan
[edit] Pichqa kaq (5)
Manam pipas imaymana ñakariykunaman churasqaqa kachwanchu, manataqmi runa kayninchikta pinqayman churaykuspa hasutasqaqa kachwanchu.
[edit] Suqta kaq (6)
Lliw runakunam maypiña tarikuspapas derechuyuq kanchik ima juiciopipas uyarichikunanchikpaq.
[edit] Qanchis kaq (7)
Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik, kamachikuykunapapas chaskisqan kananchikpaq, kamachikuykunaqa mana pimanpas sayapakuspanmi qawawananchik. Kallantaqmi llapanchikpa derechunchik kay yachachikuykunata qunqaspa pantaypi puriq runakunamanta piña kaspapas kasqallan qawasqa kanapaq.
[edit] Pusaq kaq (8)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik justiciapi uyarisqa kaspanchik amparachikunanchikpaq, kamachikuykunamanhina derechunchikpa waqllichiq ruwaqkunamantam allin qawasqa kananchik.
[edit] Isqun kaq (9)
Huchanta mana sumaqta yachachkaspaqa manam pipas mana imamanta hapisqaqa kananchu, carcilpi wisqasqa nitaq hukláw naciunman qarqusqaqa kanmanchu.
[edit] Chunka kaq (10)
Lliw runakunam kaqlla kasqanchikrayku mana sayapakuq justiciawan uyarichikunanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqmi kanchik juiciupi ima rurananchikpas utaq derechunchikpas yachananchikpaq. Imamanta tumpasqa kaspapas yachananchikpaqmi sumaqta qawachiwananchik.
[edit] Chunka hukniyuq (11)
- Lliw runakunam ima huchamanta tumpasqa kaspanchikpas manam huchayuqchu kani niyta atin, chaypaqmi derechuyuq kanchik, kamachikuykunamanhina juiciupi huchayuq kasqanchikta tarinankukama. Chay juiciupipas kanmi derechunchik garantiata chaskispanchik chiqaptapuni amachasqa kananchikpaq.
- Huk runapa imapas rurarusqanmantaqa manam wisqaruspanku hasutanmankuchu sichus chay ruwasqan punchawkunapi manaraq kamachikuykuna lluqsispa hucha kasqanta qawachichkaptinqa. Hasutasqa kanqa chay hucha ruwasqan punchawkunapi kamachikuykunamanhina nisqanmanhinalla.
[edit] Chunka iskayniyuq (12)
Manam pipas yanqapas yanqaqa chaqwanmanchu ñuqanchikmanta nitaq ayllunchikkunapatapas, manam pipas yanqapuniqa yaykukuykunmanchu wasinchikmanpas, manataqmi chaski qillqanchiktapas yanqaqa pipas ñawirunmanchu. Lliwmi derechuyuq kanchik kaykunamanta kamachiykunawan amparachikunanchikpaq.
[edit] Chunka kimsayuq (13)
- Lliw runakunam maypipas purinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik may llaqtatapas, may chiqantapas akllakuna chaypi wasichakunapaq.
- Lliw runakunapam derecho kapuwanchik kikin nacionninchikmanta utaq maylaw nacionmantapas lluqsinanchikpaq hinaspa kikin nacionninchikman kutimunanchikpaq.
[edit] Chunka tawayuq (14)
- Sichus huk runa qatikachasqa kanman naciunninpa gobiernunhina mana yuyaykusqanrayku, hinaspaqa payqa derechuyuqmi huklaw naciunman ayqikuspa chaskisqa kananpaq.
- Ichaqa chiqap hucha rurarusqanmanta justiciapa qatikachasqan runaqa manam runakunapa derechunman hapipakunmanchu huklaw naciunman ayqikuspa chaypiña qispisqa kawsakunanpaq.
[edit] Chunka pichqayuq (15)
- Lliw runam derechuyuq kanchik huk nacioniyuq kanapaq.
- Kay derechunchiktaqa manam pipas yanqamantaqa qichuwachwanchu. Manataqmi pipas harkawasunmanchu huk naciunniyuq kananchista.
[edit] Chunka suqtayuq (16)
- Qaripas warmipas casarakuy patapiqa derechuyuqmi kanchik kuskachakuspa aylluyuq kananchikpaq, manam imananchu piña mayña kasqanchikpas utaq maylawmantam kayninchikpas, qaripas warmipas kaqlla derechuyuqmi kanchik casado kayninchikpi allin kawsakunanchikpaq chaynataq rakinakuy patapiña kaspanchikpas.
- Pipas maypas ñawpaqta allinta rimanayukuspan casarakuchwan mana piqpa qatiykusqan.
- Tayta-mamam llapa aylluntin estadopa chaninchasqan kananchikpaq derechuyuq kanchik, ñuqanchikqariki nacionta wiñachiq huk hatun ayllum kanchik.
[edit] Chunka qanchisniyuq (17)
- Lliwmi derechuyuq kanchik sapallanchikpas utaq hukllanasqapas ima rurasqanchikmanta kapuqniyuq kananchikpaq.
- Manam kapuqninchiktaqa yanqaqa pipas qichuwachwanchu.
[edit] Chunka pusaqniyuq (18)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik imaynamantapas yuyaymanakunanchikpaq, sumaq sunquchakusqanchikmanhina kawsakunanchikpaq hinaspa ima apupi iñinanchikpaqpas. Kay derechunchikman hinaqa qispisqam kanchik ima iñiytaña chaskinanchikpaq hinaspa imaynamantapas iñisqanchikta ruwananchikpaq. Sapallanchikpipas utaq huk huñunakuypipas ruwachwanmi chay iñisqanchiktaqa hinaspapas yachachichwanmi wasinchikpi utaq maypipas.
[edit] Chunka isqunniyuq (19)
Lliw runakunam imayna yuyaymanakusqanchiktapas rimarinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana pipa harkakusqan chaykunata willakunanchikpaqpas, chaskichwantaqmi hukkunapa yuyaymanakusqantapas.
[edit] Iskaychunka (20)
- Kanmi derechunchik huñunakunapaq chaynataq ima huñunakuyta hawkalla hatarichinapaqpas.
- Manam pipas mana munaspaqa mayqinña huñunakuymanpas qatiykusqaqa kanmanchu.
[edit] Iskaychunka hukniyuq (21)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik gobiernunpi imallapipas yanapakunapaq, chaytaqa rurachwanmi kikinchikpunipas utaq munasqanchikta akllaspapas.
- Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik gobiernunchikpa wasinkunaman yaykuspa chaypi uyarichikunapaq, ima mañakusqanchikta huntachikunapaq.
- Gobiernupa atiyninqa kachkan lliw llaqtakuna munaspanchik chay auturidadta quptillanchikmi, chay munasqanchiktam riqsichinchik maychus akllaspanchik; chay akllaytam ruwayta atinanchik mana pipa yachasqanta chaynapi munasqanchikpaq akllananchikpaq.
[edit] Iskaychunka iskayniyuq (22)
Lliw runakunam llaqtapa chayaqiq kasqanchikrayku derechuyuq kanchik may tiyasqanchik llaqta ukupi allin qawasqa kanapaq, chaynapi tukuy allin kayman chayananchikpaq. Atikunmi, llaqtanchikpa llamkayninmanta huk nacionkunapa yanapayninmantapas imaymana chaskinapaq: qullqiyuq kanapaq, allin runahina kawsanapaq, allin yachaykunayuq kanapaq, chaywan allin kawsayman chayanapaq, sumaq runahina kanapaq.
[edit] Iskaychunka kimsayuq (23)
- Lliw runakunam munasqanchikpi llamkananchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana llamkayniyuq kaspa llamkayta tarinanchikpaq, llamkasqanchikmanhina qullqita chaskinapaq, manam pipas munarispanqa qarquwachwanchu llamkayninchikmantaqa.
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik mana ima sayapakuykunawan llamkayninchikmanhina, llamkasqanchikmanhina pago chaskinanchikpaq.
- Lliw llamkaq runakunam derechuyuq kanchik llamkasqanchikmanhina pagonchik chaskinanchikpaq, ichaqa chay qullqi chaskisqanchik aypananmi aylluntin sumaq kawsakunanchikpaq; mana chayqa chaskinam yanapakuyta chaypaqhina hatarichisqa yanapakuqkunamanta.
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaq masinchikkunawan sindicato nisqata paqarichiyta utaq may sindicatumanpas yaykuyta chaynapi derechunchikta amachanapaq.
[edit] Iskaychunka tawayuq (24)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaymanta samananchikpaq, chay samaypi ima munasqanchik rurananpaq, derechuyuqtaqmi kanchik atisqanchikmanhinalla sapa punchaw llamkananchikpaqpas hinaspa vacacionalninchik chaskinanchikpaqpas.
[edit] Iskaychunka pichqayuq (25)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik allin kawsayta tarispa aylluntin allin mikusqa, allin pachasqa hinaspa qali kawsakunapaq. Derechuyuqtaqmi kanchik amparasqa kananchikpaq, mana ima ruray atiq kaspapas, unquqña kaspapas, warminpa qarinpa wañusqan rayku saqisqa runa kaspapas, machu utaq paya kaspapas; derechuyuqtaqmi kanchik manaña llamkayniyuq kaspapas ima mantenikunanchikpaq kaqta chinkachispapas amparasqa kananchikpaq.
- Wiksayuq warmikunapas chaynataq irqikunapas derechuyuqmi kanku allin qawasqa kanankupaq. Allin kuskachasqa warmi qari kaq utaq sirvinakuy ukupi paqariq irqikunapas kaqlla derechuyuqmi kanku amparasqa kanankupaq.
[edit] Iskaychunka suqtayuq (26)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik yachay wasiman yachakuq yaykunanchikpaq. Qallariyllanpipas yachakuytaqa mana qullqillapaqmi wawakuna chaskinanku. Kamachisqamanhinaqa chaynanpunim kanan. Derechuyuqtaqmi kanchik Universidad, mama yachay wasiman llapallanchik yaykunapaq. Llapallanchikpaqmi kaqlla kanqa chay hatun wasikunaman yaykuspa yachaykuna chaskinapaq, ichaqa allin yachakuy hapisqanchikmanhina astawanraq hatun wasikunapa punkun kicharikunqa, chaynapi imam munasqanchikman chayananchikpaq.
- Educacionpa rurunqa kanan runakunapa allin kawsakuyninmi hinaspa lliw derechunkuna sumaq riqsiymi chaynapi qispisqa kaynin allin chaninchasqa kananpaq. Chaywan hawkalla kaspanchikmi uyarinakunanchik, rimapayakunanchik huklaw nacionkunawan, wakin mana riqsisqanchik runakunawan huk apukunapi iñiqkunawanpas. Huñunasqa nacionkunatapas ima rurayninpipas yanapananchikmi tukuy kay pachapi hawka kawsakuy kananpaq.
- Tayta mamakunaqa derechuyuqmi kanchik imayna educacionta wawanchikkuna chaskinankupaq.
[edit] Iskaychunka qanchisniyuq (27)
- Lliw runakunam derechuyuq kanchik munasqanchikmanhina maymi kawsayyachaykuna ruray kaptinpas yanapakunanchikpaq. Ima sumaq ruray yachaywan sunquchakuyta, chaymantapas derechuyuqmi kanchik chay musuq chiqap yachaykunawan yanapachikuyta, imatapas chay ruraykunamanta chaskiyta.
- Sichum umallanchikmanta imapas chaninchayuq kaqta hurquruchwan: qillqaykunata, sumaq ruray yachayta utaq pipapas manaraq rurasqanta imatapas chayraq taqwiruswan, ruraruchwan, hinaspaqa derechuyuqmi kanchik chay paqarichisqanchikkunapa ima qusqanrayku paguta chaskinapaq, hinallataq chaninniyuq kasqanta harkananchikpaq.
[edit] Iskaychunka pusaqniyuq (28)
Derechuyuqmi kanchik nacionninchikpi utaq may nacionkunapipas huk runahinalla, kaqlla derechuyuqhinalla qawasqa kananchikpaq, chaynapiqa kay tukuy qawasqanchik derechunchikkuna aypasqa kanqa.
[edit] Iskaychunka isqunniyuq (29)
- Lliw runakunam llaqtanchikrayku imapas kanchik, chayraykum llaqtanchikpi yuyaywan ima rurasqanchikpas allin kanan.
- Derechunchikpa nisqanmanhina utaq qispisqa kayninchikpi ima rurasqanchikpas manam pipa harkasqanchu kanman, chaykunamantaqa kamachikuykunallam harkakuwachwan, chayqa kanman wakinpa derechunkuna utaq qispisqa kayninku mana usurpasqa kananpaqmi, chaynapi chaqwakuna mana kananpaq. Chaynapitaq lliw runakunaqa sapakama kikin naciunninchikpi hawkalla kawsakunanchikpaq.
- Kay derechunchikkunaqa utaq qispisqa kayninchikkunaqa manam imaraykupas hukllawasqa naciunkunapa munasqanta ima rurayninkunata waqllichiy yuyaywanqa rurakunmanchu.
[edit] Kimsa chunka (30)
Kay hatun kamachikuy qillqapiqa nichkanqa llapanchikpa derechunchik qispisqa kananpaqmi, manam huk runallapaqchu, manataqmi kamachikkuqkunallapaqchu, aswanpas pachantin llaqtakunapin huntakunan. Manam pipas kay qillqapa nisqanta waqllisqata hapispa ima munasqanta ruranmanchu.
[edit] Hawa tinkikuna
- http://qu.wikipedia.org/wiki/Pachantin_llaqtakunapi_runap_allin_kananpaq_hatun_kamachikuy (Qhichwa Wikipidiyapi qillqa)
- Llapallan Tiksimuyu runakunapa derechosninta riqsichin
- Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (Ayakuchu runasimipi)


text:
Chunta wachumanta ñawpa willakuy
Chunta wachumanta ñawpa willakuy
Chunta Wachuqa inkapa allin kaq kamachikuqninmi karqan, paypa qulla runakuwan maqanakuqsi kaq. Allin qhari kaspa qullakunataqa atipasqa.
Chunta Wachuqa Walla Walla rit'i urqutapas chakillapi puriqsi. Chimu runakunawanpas maqanakuqsi kasqa. Llapankus allin qhari qhari kawsaynintaqa yachasqaku. Chanka runakuna hatarisqanku ukhupipas Chunta Wachuqa aswan manchakunapaqhinas kaq.
Huk p'unchawsi Apu Inkaqa Chunta Wachuta nisqa: - "Qammi llapan awqaykunamantaqa aswan hatun kanki, ñuqapa ancha khuyasqay, chayraykun Anti runakuna atipamunaykipaq qamta akllayki, paykunaqa sach'a sach'api pakakuspankum mana unanchasqayta riqsinkuchu".
Chunta Wachuqa antikunaman yaykunanpaqsi allin umanwan qhawarispa kamarin. Runakunanmansi allin kanankupaq imaymanata quspa kamachin. Qusqu llaqtamanta puririchkaptinsi hanaq pachata yana phuyu muyurqamun.Chunta Wachuqa manas manchakunchu. Apu Awsanqatimanta, Apu Pachatusanmanta imas mañarikun, chaysi "ñuqaqa llalliqmi richkani, llallispan kutimusaq" nispa apukunata nin.
Apu Inkapas llaqtapa hawankamas pusan, chaypis, allin awqa kasqanrayku qurimanta sumaq llikllata quykun.
Chunta Wachuqa mana samarispas, mana sayk'uyta riqsispas, antikunata maskan. Yunka ukhuman yaykuspa, anti runakunapa tiyasqan ukhuman yaykuspa lliw sallqa uywakunata sipisqaku, anti ayllukunatapas lliw atipasqaku.
Huk p'unchawsi runakunaqa Chunta Wachuta nisqaku: - "Wiraqucha, manañam mikhunanchis kanñachu, kay yunka unquykunapas lliw wañuchipuwachkanchis" nispa. Chayta uyarispas Chunta Wachuqa samarinankupaq runankunata kamachin, kikintaq mikhunakunata, hampikunatapas maskaq rin.
Ñas achka p'unchawña purichkan, killapas muyusqanpi t'ikramunña, intipas sinchita rupaykamuchkan, ichaqa Chunta Wachu mana kutimunchu. Runankunataq suyasqankupi ch'ulla ch'ullamanta wañupuchkanku, tiyasqankupas ch'usaqña, mana runayuqña tukuchkan.
Chunta Wachumantaqa kayhinata willarikunku: Sallqa uywakunas phawaykunku, pikaq mach'aqwaykunas phawaykunku, uturunkukunas, wañuchiq pillpintukunapas, wañuchiq arañakunapas, imaymana uywakunas hap'iyta munasqaku.
Chay uywakunamantaqa allintas amachakusqa, llapantas llallispas sipisqa. Qipallatañas, Chunta Wachu puñuchkaptin, huk phiña sallqa Yaku mama phawaykusqa. Chay mach'aqwayqa hatunkaray raprayuqsi kasqa.
Chayta rikuspas Chunta Wachuqa kallpachakuspa chakinwan allpa ukhupi saphichakuspas sach'aman tukupusqa. Yaku mama sapa kuti phawaykuptinsi Chunta Wachuqa aswan k'ulluhina ch'uchuman tukupusqa. Mana llalliyta atispas Yaku mamaqa sayk'urqapun.
Chaymantapachas Yaku mamaqa mayuman tukupusqa, Chunta Wachutaq chunta sach'aman tukupullasqataq. Mayuqa phiñakuytas sunqunpi apan, sach'ataq sinchi kayta, mana p'akikuq kayta apallantaq.


text:
Wañuy wanay
Wañuy wanay icha Wañuy kamachiy nisqaqa huchallikuq runata wañuchinapaq wanachaymi.
Wañuy wanayqa huk mama llaqtakunapi - ahinataq Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakunapi - manañam kanchu, hukkunapitaq - ahinataq Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Chunwapi, Nihunpi - kunanraqmi llamk'achinku.
Kay hinam taripasqakunata wañuchinku:
- Runa warkhuna
- Uma kuchuy
- Illapay
- Sipina k'urpana (ñawpa pacha Ispañapi, kulunyankunapipas)
- Chamqapuy (Islam mama llaqtakunapi)
- Miyu wapsi ukhu (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Miyu t'uksina (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Pinchikilla tiyana (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Runa kañay (ñawpa pacha Iwrupapi, Kathuliku Inlisyap kamachisqan, layqa qulluypi, inkisisyun nisqapi)
- Chakatay (Romanukunap pachanpi, hinataq Jesus wañurqan)


text:
Pawlu VI
Pawlu VI icha Pawlu suqta ñiqin (latin simipi: Paulus PP. VI, Italya simipi: Papa Paolo VI) sutiyuq runaqa (*26 ñiqin tarpuy killapi - 1897, Concesio, Brescia, Lombardia, Italyapi - † 6 ñiqin chakra yapuy killapi -1978, Castell Gandolfo, Watikanu mama llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
- Ecclesiam Suam (6 ñiqin chakra yapuy killapi 1964 watapi)
- Mense Maio (29 ñiqin ayriway killapi 1965 watapi)
- Mysterium Fi-i (3 ñiqin tarpuy killapi 1965 watapi)
- Christi Matri (15 ñiqin tarpuy killapi 1966 watapi)
- Populorum Progressio (26 ñiqin pawqar waray killapi 1967 watapi)
- Sacerdotalis Caelibatus (24 ñiqin inti raymi killapi 1967 watapi)
- Humanae Vitae (25 ñiqin anta situwa killapi 1968 watapi)
[allichay] Rikchakuna
-
Manuel Castro Ruiz y PVI.jpg
-
-


text:
Buliwyap Kunti Wallan icha Ariq Walla (Cordillera Occidental de Bolivia / Cordillera Volcánica) nisqaqa Antikunapi huk wallam, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Urin Lipis pruwinsyapipas, Uru Uru suyupi, Atawallpa pruwinsyapi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Sajama pruwinsyapipas, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsyapi, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi. Sajama nina urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Aswan hanaq urqukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Pinchikillachana
Pinchikillachana nisqaqa huk qallariy michata pinchikillaman t'ikranapaq phawrikam.
Q'uñi pinchikillachanakunapiqa ñawpaqta imatapas kañaspa yakuta q'uñichispa yaku wapsiwan turbinatam kuyuchispa pinchikilla ruraq (generator) nisqawan pinchikillatam ruran. Kaymi q'uñi pinchikillachanakuna:
Yaku pinchikillachanapiqa urmaq yakup kallpanmi turbinata kuyuchin, ahinataq pinchikilla ruraqta kuyuchispa.
Inti pinchikillachana, wayra pinchikillachana nisqakunaqa musuqchakuq michakunatam llamk'achinku, manam allpamanta tiyakunatachu hurquyta atin.


text:
Yukio Hatoyama
Yukio Hatoyama, Yukiō Hatōyama (Nihun simipi: 鳩山由紀夫), sutiyuq runaqa ( * 11 ñiqin hatun puquy killapi 1947 paqarisqa Tokyo llaqtapi - ) Nihun mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku.
2009 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Iichirō Hatoyama; Mama: Yasuko Hatoyama.
Ñawpaq warmi: Miyuki Hatoyama
Churinkuna: 1.
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yukio Hatoyama.
- Nihun simipi:
- Kastilla simipi:
- Biografía por Fundación CIDOB (en español)
- La llave de la fraternidad por Yukio Hatoyama publicado en El País]


text:
Pasqu pruwinsya
Pasqu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pasco) nisqaqa Pasqu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pasqu urqu llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa suyukuna: Wayllay mamallaqta willkachasqa - Hunin mama llaqta risirwa
- Urqukuna: Altus Mach'ay - Añilqucha - Qiwllaqucha - Tarata - Wallqashhanka - Waqurunchu - Yanaqucha - Ñawsanka - Ñawsaqucha - Walla: Waqurunchu walla
- Mayukuna:
- Quchakuna: Chinchayqucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Luritu suyu
Luritu suyu (kastilla simipi: Departamento de Loreto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa suyukuna: Cordillera Azul mamallaqta parki - Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa - Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa - Güeppí risirwa suyu - Pukakuru risirwa suyu - Sierra del Divisor risirwa suyu
- Mayukuna: Amarumayu, Napu mayu, Nanay mayu, Marañun, Ukayali, Wallaqa mayu, Yawari mayu, Putumayu.
- Quchakuna: Rimachi qucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Qanchis pruwinsiyanmi kan:
[allichay] Runakuna
Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas Yagua runakunaqa tiyanku. Urarina runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa Mayurunakuna, Kapanawa runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa Wamwisa runakuna Chayawitapas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa Shipibo-Conibo runakuna, Cashibo-Cacataibo, Piru runakunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa Napurunakuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa Chamikuru runakuna Chayawitapas tiyanku.
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]
[allichay] Suyupi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Rikchakuna
-
Paray sach'a-sach'a, Luritu suyu
-
Urarina paqu yachaq , 1988


text:
Rumiñawi (awqaq pusaq)
Rumiñawi sutiyuq runaqa (25 ñiqin inti raymi killapi 1535 wañusqa Kitu ñiqpi) huk inka awqaq pusaqsi karqan.
Rumiñawiqa Atawallpap hatun awqaq pusaqnin kaspa Waskarman hayus awqarqan. 1532 watapis Rumiñawi, Kiskis, Challkuchimaq (Qarakuchima) atispa awqaqninkunata Qusquman pusqarqan. Francisco Pizarro 26 ñiqin anta situwa killapi 1533 Atawallpatas Kashamarka llaqtapi wañuchiptinsi Rumiñawi Chinchaysuyuman ayqispa ankalliytas qallarirqan. Sebastián de Belalcázarpa pusasqan ispañulkunata hark'ayta munaspa manas atirqanchu. Tiyuqaqa ñiqpi (kunan Chimpurasu markapi) huk ispañul kawallukunata wañuchispanpas atipasqa karqan. Churinkunaqa chaypachas wañurqan. Kitu llaqtatas thuñichirqaspas urqukunaman ayqirqan. 1535 watapis Rumiñawi urqupi ispañulkunap hap'isqan karqan. Anchata muchuchiptinpas, manas Atawallpap qurinmantachu willarqan. Ispañulkunaqa manas chaymanta uyarispa Rumiñawitas sipirqan.


text:
Musuq Loja
Musuq Loja (kastilla simipi: Nueva Loja) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi Sukumpiyu markap uma llaqtanmi, P'uchqu qucha kitipi. Musuq Loja k'itipiqa ancha achka allpa wiratam hurqunku.
[allichay] Wiñay kawsay
Musuq Loja llaqtataqa 1970 watapis kamarirqanku. Chaypi kaq paray sach'a-sach'apiqa Hukllachasqa Amirika Suyuyuq, Texaco sutiyuq ruruchinap llamk'aqkuna allpap ukhunpi allpa wiratam tarirqan, k'itita Lago Agrio ("P'uchqu qucha") sutichaspa, Sour Lake sutiyuq, Texas suyupi kaq Texacop tiyaynin llaqtamanta. Chaymantapacha chay llaqtaqa anchatam wiñarqan.
Musuq Loja k'itipi kaq sach'a-sach'aqa ancha dañuchisqañam.
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
{stub}}


text:
Alberto Fujimori
Alberto Kenya Fujimori Fujimori (nihun simipi, Kanji 藤森 謙也; Kana アルベルト・ケンヤ・フジモリ; Rōmaji Aruberuto Ken'ya Fujimori) sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin anta situwa killapi 1938 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - ) huk piruwanu allwiya kamayuq wan pulitiku runam. 1990 watamanta 2000 watakamam Piruwpa umalliqnin karqan.
1990 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Mario Vargas Llosawan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VII-1990 p'unchawpim Piruwpa umalliqnin tukurqan.
1992 watapi Abimael Guzmánta hap'ispa K'anchaq Ñanta atipaspa atawsapa arpaysapam tukurqan. Chay aypasqankunamantaqa kimsa kuti umalliq kayman akllasqam karqan. Hukwanpas, runa hayñikunata sarupuspa maki p'akichikuykuspa chaymanta qhawapayasqam karqan.
Chay huchanunaraykuqa 17-XI 2000 munay mana munaymi kamachiymanta ithirirqan.
2000 watamanta 2005 watakama Nihun mama llaqtapim tiyarqan, chaymantataq Chilipim. 22 ñiqin tarpuy killapi 2007 p'unchawpi piruwanu pulisiyaman hap'ichisqam karqan. Chaymantapacha samk'ay wasipim kachkan, wanana taripanata suyachkaspa.


text:
Rikch'a hap'ina
Rikch'a hap'ina icha Phutu kamara nisqaqa rikch'akunata hap'ispa waqaychanapaq llamk'anam.
Klasiku nisqa rikch'a hap'inawanqa rikch'akunata pilikula nisqapas achkiypi ruranakuq t'inkisqakunayuq sintapim hap'inchik.
Iliktruniku rikch'a hap'inawantaq rikch'akunata pinchikilla musyanawan willa waqaychanapim waqaychanchik.
Rikch'a hapinaqa ch'usaq kaham, huklla achkiyta yaykuchiq hutk'uyuq. Chay hutk'upiqa pallana lintim, kahap ukhunpi kaq huk lawpi kaq pilikulapi t'ikrasqa rikch'ata ruranapaq. Hutk'uta tuyllalla achkiypaq kichaptinqa, chay ukhupi sintapi chaqllisinchi t'inkisqakunam achkiypi rikch'atam ruran.
Kuyuq rikch'akunata pilikulapi hap'iq kamarataqa kuyuq rikch'a hap'ina ninchikmi.


text:
Karu rimay
Karu rimay, Karuyari, Yawirka rimay icha Tiliphunu, Tiliwunu (grigu simimanta: Tnλέφwvo[v] Tīléphōno[n], chaymanta kastilla simipi: teléfono) nisqaqa karu rimanakunaspa uyarinakunapaq, ruqyayta rimasqakunata pinchikilla yawirkanta icha radyu illanchaywan apaykuq, pisilla mast'ay pinchikillawan llamk'aykuq llamk'ana llikam.
Karu rimay maki hap'inap simi kinrayninpiqa ruqyay musyanam, ruqyayta hukchakuq pinchikillaman t'ikraq. Rinri kinrayninpitaq rinri uyarinam, hukchakuq pinchikillata ruqyayman t'ikraq.
Karu rimay llamk'ana karu rimana icha tiliphunu (teléfono) ninchik.
Maymanpas apana karu rimanakunataqa kuyuylla karu rimana ninchikmi.


text:
Pacha q'uñichiy
Pacha q'uñichiy nisqaqa chimlasay, huk pacha q'uñichina nisqa wapsikunarayku wayra pachap q'uñiyninmi.
Inti tiksi muyuta achkiy, k'uyu qhipa, huk illanchaykunawan illanchaspa q'uñichiptin, tiksi muyutaq puka ñawpa nisqatam hawa pachaman illanchan. Pacha q'uñichina wapsikuna chay achkiy, k'uyu qhipa illanchaykunata chimpachinmi, manataqmi puka ñawpatachu. Chay puka ñawpa illanchayta allpaman rirpuchaspa wayra pachapipas hark'aspa allpa pachatam wayra pachatapas q'uñichinmi.
[allichay] Runarayku pacha q'uñichiy
Runakuna achka rumiyasqa rawranata - allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas - kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa pacha q'uñichina wapsi kaptin, wayra pacha astawanmi quñukuchkan. Wayra pacha q'uñichkaptinmi, hatun chullunkukunam yakuyachkanku, mama quchakunapi yakuta mirachispa. Chayraykum mama quchap hawan huqarikuchkanmi, chalakunapi kachkaq llaqtakunatam llump'iyta hurapaspa.


text:
Apaykachay
Apaykachay nisqaqa runakunap huk puystukunamanta huk puystukunaman puriyninmi, kuyuyninmi, kikinta icha ima qhatunakunatapas apaspa, kikillanpa chakinwan rispa icha apaykachanawan, ñankunapi. Apaykachasqakunata qhawaspaqa, iskaynintin apaykachaykunatam riqsinchik: runa apaykachaypas chaqna apaykachaypas.
Tawantinsuyu pachapi chakillanwan riqllas karqan, qhatunakunatataq llamap wasanpi chaqnaspa icha kikinpa wasanpi q'ipispa apaykacharqan. Iwrupapitaq Asyapipas Aphrikapipas ñawpa pachañas kawallupi rirqan, kawallukuna qallapurinakunatas aysarqan.
Kunan pacha lliwmanta aswan apaykachaytaqa rawray kuyuchinayuq apaykachanakunawanmi - antawakunawan - ruranku. Chaywan ancha achka runakunata, qhatunakunatapas apaykachayta aypanku, ichataq chaywan wayra pachata q'upa wapsikunawan miyuchaspa muyuriq pachata anchata waqllinku. Hatun llaqtakunapi llimanta aswan puriykunaqa manam karuchu. Chakillawan icha iskaymuyuwan rispa muyuriq pachata mana waqllinkumanchu, chaywanpas achka runakuna, antawan kaptin, antawan rin, sallqa pachapaq mana allin kaptinpas.


text:
Pinchikilla pila
Pinchikilla pila nisqaqa chaqllisinchi michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam, iyunsapa puriqllapi iskaynintin q'illaykunam icha huk pinchikilla pusaq imayaykunam, iskay k'aspi, ichataq huk k'aspi, huktaq suyk'u kaq tiñiqim.
Huk q'illay ridusisqa kachkaptin, huktaq uksidasqam kachkan. Uksidasqa q'illaymanta iliktrunkunam ridusisqa q'illayman purin.
Ñawpaq kaq pinchikilla pilataqa 1800 watapi Alessandro Voltas wallparirqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pinchikilla pila.


text:
Yunnan pruwinsya
Yunnan pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Yunnan, chun simipi: 云南, phinyimpi: Yúnnán, machu: Yünnan, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kunming llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika Rakiy
16 prefectura-llaqtanmi kan.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
[allichay] Waki
[allichay] Runakuna
- 44 830 000 runakuna (Han runa 67,08%, Yi runa 11,0%, Bait runa 3,6%, Hani runa 3,4%, Zhuang runa 2,7%, Dai runa 2,7).
[allichay] Simi kapchiy
[allichay] Karu puriy
[allichay] Yachachiy
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yunnan pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Sichuan saywitu (inlish simipi)
- China Internet Information Center (inlish simipi)
- Sichuan (kastilla simipi)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
Kinraysuyu
Kinraysuyu (función) nisqaqa iskay yupay tantachisqapura apanakuymi, huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuq.
Kay hinam kinraysuyup minuywantam qillqanchik:
Kinraysuyuqa kay iskaynintin phatantam hunt'an:
- Kay: Tukuy X-pa nipankunaqa Y-pa napankunawanmi apanakun, chayqa nin,
- Sut'i nipapurachi: X-pa llapan nipanqa Y-pa hukllalla nipanwanmi apanakun, chayqa nin, sichus
Llapa apanakuyqa, nipayuq, chaywan huk (hukllalla) apanakuq nipayuq, nisqam (kinraysuyu paqtachani), nisqa ranti.


text:
Butanika
Butanika icha Wutanika (grigu simimanta: Botάvn = qura) icha Phituluhiya (grigu simimanta: φutόv = yura; λόYoς = yachay) nisqaqa Kawsay yachaypa istudyah rak'iyninmi tukuy yurakunata, kallampakunatapas laqukunatapas.
Iskay hinam Butanikata istudiaypaq kan:
- Pura Butanika: mirayta maskaq yachaykunam yurakunamanta.
- Tantayachisqa Butanika: tantayachiq Butanikap yachayninkunam allpa llamk'aypi huk runap yachayninpa rak'iykunapipas.
[allichay] Wiñay Kawsay
Butanika allpa llamk'aywan rikurisqansi, watakunapi 9000 7000 - taq K.ñ. Hinapas, Butanika pura yachay hina IV pachakwatapi rikurisqansi: Tiwfrastu qillqasqankunawan yurakunamanta Butanikap taytansi chikanyasqan. Kay qillqasqakuna ancha hatuntuku karanku. Kunan Butanika XVI pachakwata kama manam runayasqanchu.
Grisya llaqtakunayuq pampata mikusqas yurakuna iñisqanku: huk sawsi tantayachispa, Van Helmont kay iñiy manachasqan. Mikuchisqa puquchisqa sawsip unuwan llasaynin 75kg paqtasqan, pampa llasayninmanta 60g pichqa watapi chinkasqanstin.


text:
Antonio Guzmán Blanco
Antonio Guzmán Blanco sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin hatun puquy killapi 1829 watapi paqarisqa Caracas llaqtapi - † 28 ñiqin anta situwa killapi 1899 watapi wañusqa París llaqtapi) huk Winisuylanu taripay amachaq wan awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Tayta: Antonio Leocadio Guzmán
Mama: Carlota Blanco
Warmi: Ana Teresa Ibarra
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Kastilla simi
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Antonio Guzmán Blanco.
- Analítica


text:
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy nisqaqa Chinchay, Uralan Awya Yalapi mitmamusqa wiraquchakunap Ispañamanta kachariy awqanakuysi karqan, chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi, 1809 watamanta 1826 watakama.
Napoleon Bonapartep phransis awqaqkuna Fernando VII sutiyuq Ispañap Qhapaqninta atipaptinsi, Awya Yalapi wiraquchakuna mistikunapas chay atiykuyraykus maqanakuyta qallarirqan. Chay maqanakuyqa Ispaña Amirikayuq wiraquchakunap atiyninwansi puchukarqan. Chaywansi musuq kacharisqa mamallaqtakuna tukurqan.
[allichay] Awya Yalapi kacharikuna awqanakuykuna
[allichay] Hatun kacharikuna awqaq pusaqkuna
- José de San Martín (1778 - 1850): Arhintinamanta awqaq pusaq, Arhintinapi, Chilipi, Piruwpipas awqanakuq.
- Simón Bolívar (1783 - 1830): Winisuylamanta awqaq pusaq.
- Francisco de Miranda (1750 - 1816): Winisuylamanta awqaq pusaq. Ñawpaq kaq (El Precursor) nisqas. Afrikapi, Iwrupapipas Ransis Pachakutiypi maqanakurqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunap qispikuna maqanakuyninpipas, chaymantataq Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi.
- José Gervasio Artigas (1764 - 1850): Uruwayimanta awqaq pusaq.
- Bernardo O'Higgins (1778 - 1842): Chilimanta awqaq pusaq.
- Antonio José de Sucre (1795 - 1830): Winisuylamanta awqaq pusaq, Buliwyap Piruwpapas umalliqnin.


text:
Sebastián de Belalcázar
Sebastián de Belalcázar sutiyuq runaqa (1480 watapi paqarisqa Belalcázar llaqtapi, Ispañapi; 1551 watapi wañusqa Cartagena llaqtapi, kunan Kulumbyapi) huk ispañul kunkistadurmi karqan. Belalcázarqa Dariyin (Darién) llaqtaman rirqan 1514 watapi, chaypi kapitanmi karqan. Francisco Hernández de Córdoba sutiyuq maqanakuqkunata pusaqwan Nikarawa mamallaqtamanmi rirqan, chaypi León llaqtap alkalden akllasqam karqan 1524 watapi. 1532 watapiqa Francisco Pizarrowan Piruw mamallaqtamanmi rirqan, Tawantinsuyuta atinapaq. Atawallpa wañuchisqaña karqaptin, Belalcázar chinchamanmi rirqan. Chaypi kaq Kitu mamallaqtata atirqaspa Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqtam wañuchirqan.
Chay qhipataq musuqmantam chinchaman rirqan, urin Kulumbyata atinapaq. Wayakil, Neiva, Popayán llaqtakunatam kamarirqan. Hinapas chay watakunapi Awya Yalapi, Ikwadur, Kulumbya suyukunapi achka runakunam Belalcázarrayku wañurqan, unquymanta, yarqaymanta, maqanakuymanta. 1540 watamanta 1551 watakama Carlos V Riyqa payta urin Kulumbyap hatun pusaqnin nirqanmi. 1551 watapi Ispaña mamallaqtaman kutimuchkaspa manaraq kutimurqaspa Belalcázar Cartagena llaqtapi wañurqan.


text:
Wayna Qhapaq
Wayna Qhapaq sutiyuq runaqa Inkakunap chunka hukniyuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup suqta ñiqintaq Sapa Inkan karqan, Tupaq Inka Yupankip churinsi.
1493 watamanta 1527 watakama qhapaq inkas karqan. Muru unquywansi wañurqan.
Iskaynintin churinsi qhapaqkuna tukurqan: Atawallpa Inka Kashamarka llaqtapis, Waskar Inka Qusqu llaqtapitaq.
Wayna Qhapaqpa kimsa kaq churinqa Inti Kusi Wallpa Waskar sutiyuqsi karqan, Hanan Qusqu panakap qhipaq kaqsi. Huk churintaq Pawllu Inka Tupaqsi karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Tupaq Inka Yupanki


text:
Ayllu llaqta
- Ayllu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Ayllu (sut'ichana) rikuy.
Ayllu llaqta nisqaqa Andespi runakunap - qhichwa runakunap, aymara runakuna, huk runa llaqtakunap - uchuylla llaqtam. Chaypi kawsaq runakuna huk ayllupi hina kawsan.
Michiypaq wayllakuna, chakrakunapas ayllu llaqtap kaynin, kuskan chaskinanchanmi, chakra qunakuy nisqapi ayllu llaqtayuq runapura rakinakusqa. Ayllu llaqtapiqa ayninakunku, mink'akunku, mana wiraquchap mistippas llaqtakunapi hinachu.
Ayllu llaqtaqa qhichwa runakunap tiksi kawsay kayninmi.


text:
Chunkantin Kamachiykuna
Chunkantin kamachiykuna nisqaqa (iwriyu simipi: עשרת הדיברות, grigu simipi: AekάλoYoς [Dekálogos]) hudyu iñiypi, kristiyanu iñiypipas, Torakama, Ñawpa Rimanakuy nisqa qillqasqakama Moshe sutiyuq runaman Sinay urqupi Dyuspa kamachisqankunam.
Chay kamachiykunaqa hudyukunap, kristiyanukunap tiksi kamachiykunam kawsanakunapaq.
Dyuspa Simin Qillqapiqa Exodus (Mitikuy) nisqa qillqapim nin (2ñ Moyses (Exodus) 20:2-17 ):
(1) Dyusqa kay tukuyta rimaspa ñirqan:
- (2) Ñuqam Apuyki Tayta Dyus kani; Egiptomanta hurqumurqayki, wata runallapuni kasqaykimanta. (3) Ñuqamanta hawaqa wak dyusniyki ama kachunchu. (4) Ama ima lantitapas rurakunkichu, imaman rikch'akuqtapas, hanaq pachapi, kay pachapi, amataq allpap ukhunpi yakupi kaqman rikch'akuqtapas. (5) Ama qunqurikunkichu chaykunaman, amataq yupaychankichu. Imaraykuchus ñuqam Apuyki Tayta Dyus kani sinchi, qhusqu Dyus. Taytakunap huchallikusqanmantam wanachasaqpuni churinkunata willkankunatapas kimsa ñiqin miraykunakama, tawa ñiqin miraykunakamapas. (6) Ichaqa khuyawaspa, kamachikusqaykunata uyarikuq runakunata waranqantin mirayninkamam khuyapayasaq.
- (7) Ama qasi mana kaqta huqarinkichu Apuyki Tayta Dyuspa sutinta; Tayta Dyusqa manam saqinqachu Dyuspa sutin qasimanta huqarikuqta mana wanayniyuq.
- (8) Ama qunqankichu samarikuna p'unchayta Dyusniykipaq t'aqapuyta. (9) Suqta p'unchawta llamk'anki, chay p'unchawpitaq tukuy ruranayki kaqta ruray. (10) Qanchis kaq p'unchawri samarikuna p'unchaw kanqa, Apuyki Tayta Dyuspaq t'aqasqa. Chay p'unchawpi ama imatapas rurankichu. (11) Tayta Dyuspas suqta p'unchawpi rurarqan hanaq pachata, kay pachata, mama quchata, chay rurasqankunapi tukuy ima kaqkunatapas. Qanchis kaq p'unchawpitaq samarikurqa. Chayrayku Tayta Dyusqa samarikuna p'unchawta saminchaspa ñirqan, payllapaq t'aqasqa kasqanta.
- (12) Taytaykita mamaykitawan hatunpaq qhaway, chay hinapi Apuyki Tayta Dyuspa qunan allpapi unayta kawsanaykipaq.
- (13) Ama wañuchinkichu runa masiykita.
- (14) Ama khuchichakunkichu kasarakusqaykita wasanchaspa.
- (15) Ama suwakunkichu.
- (16) Ama runa masiykip hayunta llullakuspa rimankichu.
- (17) Ama munapayankichu runa masiykip wasinta;
- ama munapayankichu runa masiykip warmintapas, [qusantapas], qhari kamachintapas, warmi kamachintapas, wakantapas [buwisnintapas], asnuntapas, amataq ima kaqtapas.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Runasimi.de: Chunka kamachiykuna
- Quechuas.net / Aschmann: Chunkantin Kamachikuykuna (Chanka runasimipi)
- Chunkantin Kamachiykuna, Exodus 20:2-17, bible.is nisqapi:


text:
Padreyuq rit'i urqu
Padreyuq (kastilla simipi: Nevado Padreyoc) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Willkapampa wallapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi, Saqsarayuq rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.771 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Wamantay (5.450 m)
- Sallqantay (6.271 m)
- Saqsarayuq
- Tukarway (5.928 m)
- Quriwayrachina rit'i urqu
- Machu Pikchu
- Machu Pikchu llaqta
- Willkamayu
- Apurimaq mayu
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Santa Teresa llaqta, Aguas Calientes, Machu Pikchu, Willkamayu, Apurimaq mayu, Sallqantay rit'i urqu, Humantay, Tukarway rit'i urqu, Padreyoc rit'i urqu.


text:
Qallanqati
- Qallanqati nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Qallanqati (sut'ichana) rikuy.
Qallanqati icha Qallanqati I[1] (Callangate / Ccallangate) (mana Qallanqati V / Qullpa Ananta (6.110 m)) nisqaqa Piruwpi, Willkanuta wallapi, huk urqum, Qallanqati qutupi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.950 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Awsanqati
- Hatunkampa
- Hatunpampa
- Qullpa Ananta / Qallanqati V
- Wisk'achani (6.106 m)
- Allqamarinayuq icha Qullqi Krus (6.102 m)
[allichay] Pukyukuna
- ↑ John Biggar, The Andes - A guide for Climbers, p. 117


text:
Awsanqati (Sayapata)
- Awsanqati nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Awsanqati (sut'ichana) rikuy.
Awsanqati (Auzangate) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, Willkanuta wallapi huk urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Markapata distritupi, Sayapata llaqta ñiqpi (ama Willkanuta urqukunapi kaq Awsanqati nisqa, 6.384 m hatun urquwan pantaychu). Pikchunqa mama quchamanta 5.700 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- Saywitu: Awsanqati, Hapu Punta, Hatunñanu Punta, Iskupitani, Kisuq'ipina, Kunturkiña, San Braulio, Wila Aqhi, Yayamari, Phinaya llaqta, Wiluyu llaqta, Siwinaqucha.


text:
Runtu
- Runtu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Runtu (sut'ichana) rikuy.
Runtu nisqataqa pisqukunam huk uywakunapas miranapaq wachanku. Pisqukunaqa runtunkunata uqllanku. Mana hinallapas, huktaq uywakuna runtunkunata intip q'uñiyninpim saqinku malquchap puqunanpaq. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta, uqllay pacha nisqamanta runtuta t'uqyachispa paqarinku.
Pisqup runtunkunaqa isku rumi qarayuqmi.
Runakunaqa wallpakunatam huk pisqukunatapas uywanchik runtunkunata mikhunapaq.
Ñuñuq uywakunataq manam runtutachu wachanku, runa hinam uñachankunata wachaspa.


text:
Sallqa amachay
Sallqa amachay nisqaqa runakunap sallqa pachata waqlliymanta amachay rurayninkunam.
Iskaynintin sallqa pacha amachay layakunatam riqsinchik:
[allichay] Rikch'aq amachay
Rikch'aq amachaywanqa runa waki icha mama llaqta runata sapaq yura, uywa icha k'allampa rikch'aqkunata manam chakuyta, manam pallayta, manam wañuchiyta saqillanchu. Chayta ruranku rikch'aqkuna ama wañunanpaq.
[allichay] Sallqa suyu amachay
Sallqa suyu amachaywanqa runakuna amachasqa sallqa suyu nisqa sapaq suyuman ama richunchu, icha chayman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.
Mamallaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyukunaqa mamallaqta parki nisqapas.


text:
Georges Pompidou
Georges Jean Raymond Pompidou sutiyuq runaqa, (* 5 ñiqin anta situwa killapi - 1911 paqarisqa Montboudif (Cantal) llaqtapi - † 2 ñiqin ayriway killapi - 1974 wañusqa Paris llaqtapi ).
1969 watamanta 1974 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Pompidou
Mama:
Ñawpaq warmi: Claude Cahour
Wawakuna: Alan
Yachaywasi: Lapèrouse (Albi), Pierre de Fermat, Liceo Louis-le-Grand.
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Georges Pompidou.
- (Ransiya simipi):


text:
Musuq Rimanakuy
Musuq Rimanakuy icha Musuq Tistamintu nisqaqa Dyuspa Simin Qillqap musuq rakinmi, Jesus kawsarqaptinña qillqasqa liwrunkunam, grigu simipi qillqasqa.
Musuq Rimanakuypa liwrunkuna iwanhilyu (kusi willay) nisqa liwrukunam Jesuspa kawsasqanmanta Kruspi wañusqanmanta sayarisqanmantapas willaq, Apustulkunap rurasqankuna nisqa liwru, ipistula nisqa chaski qillqakuna kristiyanu iñiqkunapaq, Huwanpa Apokalipsisnin nisqa liwru.
[allichay] Musuq Rimanakuypa liwrunkuna
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Musuq Rimanakuy.
- Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
- Mushuj Testamento Diospaj Shimi (Musuq Rimanakuy, Chimpurasu Kichwa rimaypi)
- Apunchij Jesucristomanta alli huillana
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
- Gospelgo
- Mushuq Rimanakuy (Kashamarka rimaypi)
- Mushuq Rimanakuy (Inkawasi-Kañaris rimaypi)
- Mushuk Rimanakuy (Pastasa kichwapi)
- Mushuk Rimanakuy (Lamas-Luritu rimaypi)
- Mushuq Rimanakuy (Chincha Kunchuku anqash rimaypi)
- Mushuq Rimanakuy (Urin Kunchuku anqash rimaypi)
- Mushuq Rimanakuy (Marqus rimaypi)
- Uyarispam Runaqa Iñin / Faith Comes By Hearing (FCBH): Dyuspa Simin Qillqata achka rimaykunapi uyariy (Musuq Rimanakuy)


text: Esta cancion es un chongo ojola la puedas cantar, por que si la cantas bien, y algunos entienden lo que se habla, se cagaran de risa. bueno aqui te dejo este bochornito... de tu pata DANCES Lam wiskakituy wiskakituy uchketemanta lloqseykunampaq umallantaraq orqoykamun kaykau waklauman qawaykachasqa kusisqallaña wiskaskituy pawakachando wiskakituy Lam Mi Lam Lam wiskakituy wiskakituy rumi qawanman siqaykuspa chakachllanta kichaykuspa tuntuchllampas walin wasnlin quñi kaptinmi wayrachikuchkan una ramputa wiskakituy Lam Mi Lam Lam urqupi warmita tarini siriapty munanchu qayani qamunchu qangrata qapini pampaman saqtani qawanman pawani kunkata llaquani ñiñinta kachuni walinta llikini silimpi laquiani pañataq niwchkan kachariway kachariway ñuwawa nichkani chayqaya kacharichkaykiña Lam a pleno banquete kachkapty mamanmi qamurun qawayman ichimun makdito demonio ratero postako maliante pindejo manaña kasuptiy papay niñicha ingeniero abogado dorctor wiraqocha señor violador kachaykuy kachayku ñuqaqa ay ay añañau manaña cahaykuniñachu (bis) SI TE TRABAS EN LA LENGUA INTENTALO, YO SIN SABER QUECHUA LA CANTE, Y CONTUNDENTE.. CHEVERE...... CHAUFA CON POLLO Y MANDEN FRUTA SI LO LOGRAN, REPRESENTANDO SIEMPRE YO A LA FAMILIA MENDOZA. DE AYACUCHO...


text:
Wapsi kuyuchina
Wapsi kuyuchina yaku wapsip ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.
Rawraq k'illimsawan huk paylapi yaku t'impuptin chaymanta hamuq yaku wapsi asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan, huk kuti huk kinraymantam, huk kutitaq wakin kinraymantam, iskaynintin hutk'ukuna hukchaqlla kichasqa wichq'asqa kaptinmi. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun.
Ñawpaq antakurukunam wapsi kuyuchinawan kuyuchisqa karqan: wapsi antakuyuwan.
James Watt chay wapsi kuyuchinataqa kamarirqan, 1769 watapi rikurichispa.


text:
Eleftherios Venizelos
Eleftherios Venizelos,grisya simipi: Eλeuθέpιoς BevιZέλoς (* 23 ñiqin chakra yapuy killapi 1854 watapi paqarisqa Khanià (Ta Xavιά) llaqtapi - 18 ñiqin pawqar waray killapi 1936 watapi wañusqa Paris llaqtapi).
1910 watamanta 1915 watakama ñawpaq kuti Grisyapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Maria Katelouzou (1891-1894); Elena Skylitsi (1921-1936)
Churinkuna: Kyriakos wan Sofoklis Venizelos.
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaskankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Eleftherios Venizelos.
- Sitio de la Fundación Venizelos


text:
Lucio Gutiérrez
Lucio Gutiérrez sutiyuq runaqa (23 ñiqin pawqar waray killapi 1957 watapi paqarisqa Kitu llaqtapi) huk ikwaduryanu awqaq pusaqmi, pulitiku runapas, 2003 watamanta 2005 watakama Ikwadurpa umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) karqan.
2000 watapi CONAIEwan kuska awqallikurqan Jamil Mahuad sutiyuq umalliqta qarqunapaq. Jamil Mahuad urmaptinmi, awqaq suyup yanapayninwan Gustavo Noboam umalliq tukurqan. Awqaq pusaqkuna Gutierrezta samk'ay wasimanmi churarqan, chaypi suqta killam kawsarqan. Chaymantataq CONAIE tantanakuypa, Pachakutik partiduppas yanapayninwan 2003 watapi Gutierrez Mamallakta pushak akllasqam karqan. Pachakutikwan CONAIEwanpas Ikwadur mamallaqtatam kamachirqan, Nina Pacari, Luis Macas sutiyuq indihina pusaqkuna paypa ministrunkunam karqan. Suqta killa yallisqa kaptin, Gutierrez paykunata guwirnumanta qarqurqan. 2005 watapi Gutierrezqa karu llaqtaman lluqsirqan, chaymanta qatiq umalliqnin (vice-presidente nisqa) Alfredo Palacio sutiyuq pusaqmi musuq Mamallakta pushak tukurqan.


text:
Ecuador llaktapi shukman churakuyka wiñaykawsaypimi sapita charin, kaykunami tukurik kimsa patsakrik watakunamanta ashtawan anchayarimushka. Kay shuktakyarikunaka Mamallaktakuna tukuy shukllayachiyman aysarishkamanta chikansamikunapash sinchi samikunapash tukushpa katishkakuna. Shinami mushuk urma pukuchiykuna, llankakkunapak tantanakuykuna, mushuk kawsay ayllurikuna, ñawpaman manapash yuyashka kawsaykuna, shuktak llaktakunaman runakuna purikuymanta rikurishkakunapash mushuk kawsayta rikuchin. Llaktamanta runakuna kawsay awaripi rikurikta shukman manyayachikuna; imashina ruraykuna, llaktayukkuna paykunallatak kamachiyrinata harkashkakuna.
Kawsaypura rikuytapash, kawsaypura yachaytapash mana pakta charishpaka yanka yanapaykuna chayakpipash, shimillawan yanaparinamanta rimarikushpapash mana mana usharinchun, yanapaykunapash mana paktankachu; kay llakikunami kawsaypura kimirinakuyta llapikkuna kashkamanta mana allichin.
Mushuklaya Sumak Kawsayka kawsankapak mutsurik wallpakunata, ima mitakunatapash, tikra rakichinmi; shina tukuykuna paktay tukuchun, kullkiyaypash pukurichun mutsurinmi. Sumak Kawsay kamachiy llikakunaka mana chawpiripak kashkatami Mamallaktaka rikun, ashtawanka tukuykunapak tantanakuykunata paktachichinatakmi.
Chaymanta, kay paktay yuyayka tukuyta tantachik llaktayta hatunyachichun nin. Ancha chikanyachinata hamutakpash, mushuk kimirinakuytapash, kutin rakinatapash, tukuysami kawsay ushayta charik kachunmi yuyayta kun. Mushuk katinallapak yaykurikuna, tukuykuna mitsarina, saywashka allpa tantarinapash mayhan runa kashkata rikunmi, allikachinpashmi. Ashtawankarin yanapanata, tawkasami kawsayta charik ayllullaktata, sapi kawsayta charik runakunata yachakchayan allikachinpashmi.
Hampinapi, yachaypi, tukuykuna kamaypi, mikuypi, yakupi, wasipi kamachiychinaka tukuykuna Mamallakta runakuna kuyuriypi tantarichinmi. Kayka Mamallaktata ruraywan harkanami, ama ashtawan kullki mana pakta charimanta mana washanyachishka kachun, shina llankaypak ima mutsuykuna tukuykunapak kachun, runakuna Sumak Kawsayta charikkuna tukuchunmi rurachin.


text:
Córdoba (Ispaña)
- Córdoba nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Córdoba rikuy.
Córdoba (ñawpa pacha: Corduba) nisqaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Andalucía suyupi.
Cordobaqa Córdoba Emiratu nisqap (islam Damasku Kalifatup huk suyunpa) uma llaqtansi karqan, chaymantataq Córdoba Kalifatu nisqa islam qhapaq suyup uma llaqtansi. Chaypacha Tiksimuyuntinpi lliw llaqtakunamanta aswan hatunsi karqan, yaqu hunus runayuq. 1236 watapis kristiyanu kastillayuq awqaqkuna arabya runakunata atispa llaqtatas hap'irqan.
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Córdoba (Ispaña).


text:
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqaqa Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq (IUCN) nisqap llamk'aykusqan chikichasqa kawsaq rikch'aqkunamanta sutisuyum.
Kaymi Chikichay patakuna:
- EX Extinct (Wañusqaña rikch'aq)
- EW Extinct in the Wild (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
- CR Critically Endangered (Ancha chikichasqa rikch'aq)
- EN Endangered (Chikichasqa rikch'aq)
- VU Vulnerable (Chullchu rikch'aq)
- NT Near Threatened (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
- LC Least Concern (Mana llakiq rikch'aq)
- DD Data Deficient (Mana kaq willaykuna)
- NE Not Evaluated (Mana k'uskiykusqa)
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, 2008 watapi
- http://www.iucn.org/ (inlish simipi)


text:
Piruw
Piruw (kastilla simipi: Perú, aymara simipi: Piruw) nisqaqa Urin Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.
Piruwqa republikam, umalliqniyuq, Kunrisu nisqa rimana huñunakuyniyuqpas.
Wichay larumanta Ikwadur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Buliwya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Buliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.
Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.
[allichay] Allpa saywachi
Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsia Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.
Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (Sierra) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:
- Urqukuna: Shuyturahu - Awsanqati - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - - Wallakuna
- Ariqkuna: Ampay - Chhachani - Chupiqiña - Hamp'atu urqu - Misti urqu
- Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Pallqaqucha - Aqupiya qucha Chuqllu qucha - Lankilayu - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Qunuqucha - Salinas qucha - Siwinaqucha
- Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Huchusuma mayu - Mantaru- Marañun - Mayutata - Pampas mayu - Putumayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Willkamayu
- Wat'akuna: Chincha wat'akunakuna - Ballestas wat'akuna - Yuraqwat'a - Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna
- Amachasqa sallqa suyukuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki
[allichay] Chiriqunuy
- Tropikal chiriqunuy:
Paraymit'a
Chirapakuna
Altu pachakuna
Transisiwnpa
- Qhichwa-qunuy chiriqunuy:
- Pampap chiriqunuy:
Qullaw Urquwan
- Rit'ipa chiriqunuy:
Altu Urqukuna
[allichay] Yurakuna
[allichay] Uywakuna
- kuntur - tunki - wik'uña - chinchilla - charapa - tiwrun - khillaychuki challwa - chuqi challwa - samanna - pinwinu - quwi - añas - yukra - wisk'acha - mach'aqway - wakamayu - luru - puma - paqucha - wanaku - llama - suwaq'ara - uturunku
[allichay] Pulitika rakiy
Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, pruwinsyakuna (194), distritukunapas.
Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Mama llaqta
- Dimukrasya
- Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
- Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895 - 1930
- Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931 - 1955
- Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
- Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama
- Sananchakuna: Unancha - Wallqanqa - Llaqta taki - Huk sananchakuna:
- Suti
- Suti: Virú ---> Pirú ---> Perú (kastilla simipi) ---> Piruw (qhichwa simipi)
- Tukri sutin: República Peruana (Piruwanu Republika) [1821 - 1950] ---> República del Perú (Piruwpa Republikan) [1950 watamanta kunankama]
[allichay] Runakuna
Piruw llaqtapiqa askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, Qhichwa runa, Aymara runa, Awahun runa, Ashaninka runa, hukkunapas.
[allichay] Rimaykuna
- Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq
- Qhichwa simi: 8 000 000 rimaq
- Aymara simi: 500 000 rimaq
- Awahun simi: 45 000 rimaq
- Ashaninka simi: 40 000 rimaq
- Machiqinqa simi: 10 000 rimaq
- Haqaru simi: 3 000 rimaq
/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
(Pukyu: [1])
[allichay] Iñiykuna
- Kristiyanu iñiy
- Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa
[allichay] Hatun llaqtakuna
- Lima 8 500 000 tiyaq
- Ariqipa 850 000 tiyaq
- Truhillu 790 000 tiyaq
- Piwra 315 000 tiyaq
- Qusqu 300 000 tiyaq
- Hullaqa 208 553 tiyaq
[allichay] Musiku
- Kañinakuna: Sol de plata, Libra peruana, Sol de Oro, Inti, Nuevo Sol
[allichay] Karu puriy
Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.
[allichay] Yachay tarpuy
Qillqakuna - Qillqaqkuna
- (Apu) Ollantay (aranwa)
- Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
- Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
- César Vallejo (1892 - 1938)
- José María Arguedas (1911 - 1969)
- Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
- Mario Vargas Llosa (* 1936)
Taki kapchiy
- Ima Sumaq, Juan Diego Flórez, Felipe Pinglo Alva, Chabuca Granda, Tania Libertad, Jesús Vásquez, Arturo Cavero, Eva Ayllón, Dina Páucar Valverde, Sonia Morales, Delfin Garay, Uchpa, Shapis, Grupo 5, Gianmarco, Susana Baca (takiq, Grammy 2002)
Tusuy
[allichay] Raymikuna
[allichay] Rikchakuna
-
-
Kuntur, Qullqa qhichwa hawanpi phawaq
-
-
-
-
El Inca Garcilaso de la Vega.gif
-
-
Mawk'a wasi pampa, Chan Chan
-
-
-
-
-
-
-
-
Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi
-
-
[allichay] Apaykachana
- Panamirikana ñan
- Khillayñan: 3.462 km
- ñankuna: 72.900 km
- 254 antanka pampa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Piruw.
- www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta
- www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993
- Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)


text:
Aqumayu pruwinsya
Aqumayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Acomayo) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Aqumayu llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
Sallqa suyukuna: Qhichwa, Suni (Javier Pulgar Vidal)
Quchakuna: Aqumayu pruwinsyapiqa tawa aswan hatun qucham:
- Aqupiya qucha (Aqupiya llaqta ñiqpi)
- Pampamarka quchawan Asnaqucha (Musuqllaqta ñiqpi)
- Pumaqanchi qucha (Pumaqanchi llaqta ñiqpi)
Uchuy quchakuna: Maqpi (Umacha), Waywaqucha (Aqumayu), Yanaqucha (Musuqllaqta) Qiwaqucha (Pumaqanchi), Hurinuqucha, Tiktiqucha (Aqupiya), Chinaqucha (Hembra), Machu Sankarara;
Mayukuna: Apurimaq mayu - Aqumayu - Kachimayu - Marpamayu - Wililli
Uchuy mayukuna: Qullqamach'ay (Aqumayu distritu), Q'intir (Sankarara), Waqar, K'ayasqmayu (Llaqtapampa), Chakamayu (Taqtabamba), Q'aqawa (Santo Domingo), Qaywa, Pumaqanchi (Pumaqanchi), Unusi, Mayusa, Tikuna (Ch'usiqani)
[allichay] Pulitika rakiy
Aqumayu pruwinsyapiqa qanchis distritum.
Pumaqanchi distrituqa aswan hatun distritum Qusqu suyupi.
[allichay] Runakuna
Aqumayu pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]
[allichay] Karu puriy
- Waqrapukara (Musuqllaqta distritupi)
[allichay] Yachachiy
Pumaqanchi llaqtapim kan yachay wasikunapas.
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Qusqu suyu
- Aqumayu pruwinsyapi allpa llamk'ay (kastilla simipi)


text:
User:Awkiku
Alli puncha mashikuna, kaypimi llankakuni, runa shimita sinchiyankapak. Ñuka Franciamantami kani, shinapash Cotacachi llakta ñuka llakta shinami kan, shuk Cotacachimanta warmiwan sawarishkami kani, runa shimi ashta kuyanimi, ña rimanata ushani, shinapash ñuka nalli rimakpika willawaylla.
Kunan, kaykupi kidapay, ama kallpapaychu, runa shimita sinchiyankapak ayudapay, runa shimi ama wañunkapakka kaypimi tukuykunapura killkashun. Kaypi rimanakushun, kay wikipidiyapi ashtawan sumak yachaykunata churankapak.
Pense-bête de mots en kichwa
[edit] runa shimipi killkashka pamkakuna
- mamallaktapak sumak kawsay paktaykuna
- Asamblea nacional pankapi shuk rimayta maskankapak : [1]
- Runa simi rimaykunaka CODENPE pankapi : http://www.codenpe.gov.ec/index.php?lang=kw
- Runakunapak Hayñimanta Ruray Yuyay
- ECUADOR LLAKTAPAK MAMAKAMACHIY
- Bibliamanta ñawpak rimaykuna, [2] - Runa simi, Kastilla simiwan chapushkami.
- Secretaria de pueblos pankapi shuk rimayta maskankapak
- El Ciudadano pankapipash
- Secretaria de pueblos pankapipash
- Tukuy.net pankapi
- Ashtawan, ashtawanpash tiyanmi !


text:
Kacharpaya
- Wakin runamanta karcharpayamanta ñawirinaykipaq qhaway kacharpari.
Kacharpaya icha kacharpari tukuy raymikuna tukukuypi kacharpayay, qhipa p'unchayninpi. Raymichaywan khuska karcharpayaqa tusuy takiy ima.
Kacharpaya raymiqa Buliwya suyupiqa ruwakun tukuy laya raymikuna tukukuypi. Jinallataq ayllumasikuna atillchakunapis waq k'itiman ch'usasaktinku.
Phukllay raymipitaq kacharpaya ruwakun raymichaykunata tukuchiypaq, ususman k'itikunaman jina. Kacharpaya raymichakun Arhintinapi, Buliwyapi, Piruwpipas. Wakin k'itikunapi riksisqallataq phukllay p'ampay sutiwan. P'ampaku ruwakun qhapariy, kusiy, waqay ukhupipas, p'ampakuntaq juk ruwasqa runata juk jusk'upi phukllaypa sutimpi. Wakin llaqtakunapitaq tusunku p'ampasqaq patanpi, kay raymichaywantaq tukukun phukllay raymi.


text:
Raqacha yura rikch'aq ayllu
Raqacha yura rikch'aq ayllu (familia Umbelliferae icha Apiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 440 rikch'anayuq, 3500 rikch'aqniyuq.
[allichay] Tuktunkuna
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, wach'illam, wakin-wakinllapi iskaykinraymi.
Pichqantin akilla raphi qispim, maykunapi manam kanchu. Pichqantin wayta raphi qispim. Hinallataqmi pichqantin sisa raphin, huklla muyum. Iskaynintin ruru raphi huñusqam, ukhu tiyaqmi.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa iskayman rakikuqmi.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk raqacha hina yurakuna:
- apiyu, kastilla raqacha (Apium graveolens)
- raqacha (Arracacia xanthorriza; Arracacia edulis)
- yarita (Azorella compacta; Azorella bilcha)
- kulantru (Coriandrum sativum)
- sanurya (Daucus carota)
- aya llant'a (Eryngium weberbaueri)
- inuhu (Foeniculum vulgare)
- qhurita (Petroselinum sp.)
- anis (Pimpinella anisum)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Raqacha yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Raqacha yura rikch'aq ayllu


text:
Rikch'aq wañuy
Rikch'aq wañuy nisqaqa huk uywa, yura icha k'allampa rikch'aqman tukuy kapuqninkunap wañuyninmi. Huk rikch'aq wañuspaqa, manañam hayk'appas paqarimunqachu.
Rikch'aqkunaqa wañun sallqa pachapi chikanyaykunarayku - ahinataq tukuy Dinusawru rikch'aqkuna 65 hunu ñaqhas - ichataq runap ruraykunaraykum, ahinataq Mawrisyu wat'api kawsasqa dodo, ancha ñawpa pachataq mamutchá.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wañusqa uywa rikch'aqkuna.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wañusqa yura rikch'aqkuna.


text:
Jacques Charles
Jacques Alexandre César Charles sutipaq runaqa (* 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1746 watapi paqarisqa Loiret llaqtapi (Orléanais) - † 7 ñiqin ayriway killapi 1823 watapi wañusqa París llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq wallpariqsi, Yupay yachay, Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan. 1787 Charles Wapsikuna Kamachikunapas.
Warminqa Julie Bouchaud des Hérettes sutiyuqmi karqan.
1793 Académie des Sciences nisqapi yachaqayninkunatam tukurqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jacques Charles.


text:
Ch'iraw mit'a
Ch'iraw mit'a, Sisa pacha, T'ikay pacha icha Pawqarwara nisqaqa watapi chiri mit'ata qatiq mit'am. Ch'iraw mit'apiqa p'unchawkuna suniyanmi. Ñawpaq qasa kasqa allpamanta musuq yurakunam phutumun, musuq kawsaymi tukukun.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa marsu, awril, mayukilla killakunapim, uralan larunpitaq sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim. Kalindaryukamaqa pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Inti raymi inti t'ikrakuykama mit'am.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ch'iraw mit'a.