text:
Ramran, Ramrash icha Lamrash (genus Alnus) nisqaqa huk urquchina sach'akunam, thansakunam, kimsa chunka rikch'aq, tukuy tiksimuyuntinpi.
Ramrankunaqa yakutam munanku.
Urin Awya Yalapi yuraq ramranmi (Alnus acuminata) wiñan, Buliwya, Ikwadur, Piruw mama llaqtakunapi. Chay yura ramrantaqa Alnus jorullensis nispa t'iktuqankupas, ichataq chay Alnus jorullensis (mishiku ramran) nisqaqa Chawpi Awya Yalapim wiñan. Manaraqmi allinta riqsinchikchu hukllachu rikch'aq icha iskaychu.
[allichay] Hawa t'inkikuna


c: text/html

text:
Añaki
Añaki icha Baktirya (grigu simimanta Baktήpιov, "k'aspicha", chaymanta latin simipi Bacterium) nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq (Procariota) nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam. Maypipas, tukuy tiksi muyuntinpi kawsanku. Ancha ch'iñilla kaptin, ch'iñi qhawanallawan (mikruskupu nisqawan) rikunchik.
Añakikunaqa ancha achka rikch'aqkunam. Achka hinatam kawsanku. Anqas añaki nisqakuna inti wayllanku, huk añaki rikch'aqkuna ismuchiqkunam, hukkunataq unquchiqmi. Runa kurkup ch'unchulninpi ancha achka añaki kawsaspa, mikhuna uspuyninchikpi yanapanku. Hukkunamantataq unqunchikmi.
Kaymi huk unquchiq añakikunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
- Q'icha unquy (Cholera)
- Wanthi unquy (Syphilis)
- Suq'a unquy (Tuberculosis)
- Lliqti unquy (Lepra)
- Sirk'i unquy (Bartonellosis)
- Yana wañuy (Pestis)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Ñawpa añaki (Archaea)
- Añaw icha Wirus (Virus)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Añaki

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Simun Pidru
Simun Pidru (iwriyu simipi שמעון Shimon, grigu simipi Πέtpoς Pétros, "qaqa, rumi"; Betsaida llaqtapi paqarisqa; 29 ñiqin inti raymi killapi 67 watapi wañusqa Roma llaqtapi) Musuq Rimanakuypi nisqakamaqa Jesuspa chunka iskayniyuqnintin apustulu nisqa disipulunpura huksi karqan. Mawk'a Kristiyanu inlisyap ñawpaq kaq pusaqninsi karqan, Romap ñawpaq hatun yayansi karqan.
Tiberias quchapi challwaq kaspa, Jesusta uyarispa qatirqan. Jesus wañuyman taripasqa kaptin, "manam riqsinichu" nirqan. Jesus hanaq pachaman rirqaptinsi, Kristiyanu inlisyata kamariywan ruraykacharqan.
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Simun Pidru.


text:
Namkin
Namkin icha Nam-kiyan [Nam-kiyan?; han simipi: 南京 Nom-cieng, Wade–Gilespi: Nan-ching, phinyimpi: Nánjīng; Llaqtap sutipaq, T'an qhapaq llaqta? (唐 Dhang) uma llaqta Qhin qhapaq llaqta/Qhiyan qhapaq llaqta? (淸 Tsieng) Kimlin? (金陵 Cim-ling).], abbreviated han simipi: Ñin (Ñin?; han simipi: 宁 Nieng), Chunwa Kiyansu Pruwinsya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Namkin llaqtapiqa 7 588 900 runakunam kawsachkanku.
[allichay] Wiñay kawsay
Kamasqa 495 a. C. wata.
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Nankín.
- El sitio oficial del turismo en Kiyansu (inlish wan kastilla simipi)


text:
Hillurina yura rikch'aq ayllu
Hillurina yura rikch'aq ayllu (familia Orchidaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, ancha rikch'aqsapam, 25.000-chá 30.000-chá rikch'aq. Achka rikch'aqninkunaqa ancha sumaq tuktuyuqmi, hillurina nisqa waytam.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk hillurina yurakuna:
- munti hamanq'ay (Sobralia mandonii)
- waqanki (Masdevallia veitchiana)
- waynilla (Vanilla spp.)
- wiñay wayna (Epidendrum spp.)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hillurina yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Hillurina yura rikch'aq ayllu


text:
Rapanuy
Rapanuy (Rapa Nui) icha Paskwa wat'a (Isla de Pascua) nisqaqa huk wat'am Pasiphiku mama quchapi, Chili mama llaqtaman kapuq. 1995 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Rapanuy ñiqpiqa manam huk wat'akunachu kachkan. Lliwmanta aswan sispa wat'aqa Pitcairn wat'am, 2.078 km karum, kuntinpi. Chilip chalanmantataq 3.526 km karum.
Ñawpa pacha Rapanuypiqa hatun pulinisya hawaykawsaysi karqan, ancha achka runakunas, iskay chunka waranqamanta aswansi. Ancha hatun wank'akunatam rurarqan, kunanraq rikunallam (Moai, Moai Maea, "rumi wank'a" nisqa). Chay runakuna chaypi kawsay pachata, sach'a-sach'ankunata puchukachirqaptinsi, lliwmanta aswan runakunas wañurqan. Kunan pachaqa manañapunim sach'a-sach'achu, ichataq ichhu-ichhum kachkan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Pinwinu
Pinwinu (Spheniscidae) nisqakunaqa yana yuraq alqa-alqa, ancha allinta wayt'aq, mana phawayta atiq pisqukunam. Pinwunukunaqa mama qucha patapim, chalapim q'isachan. Challwakunatam, umachakikunatam, yukrakunatapas mikhunku.
Chinaqa iskay icha ch'ulla runtutam wachan. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa. Iskay runtu kaptin, huklla kawsarin (wakin-wakinllapim iskaynin).
[allichay] Rikch'aqkuna
Abya Yalapiqa kay pinwinukunam kawsan:
- Patranka (Spheniscus humboldti)
- Pataqunya pinwinu (Spheniscus magellanicus)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pinwinu


text:
Kay libropika kay historiakunami tiyan
KAY libroka achka historiakunatami charin. Kay historiakunaka Bibliamanta japishkakunami kan. Bibliaka, tukuy shuktak librokunamantapash ashtawan alli libromi kan. Kan charikushka libropi historiakunaka, mana yanka parlokunallachu kan. Kaypika, angelkunatapash, jawa pachatapash, kay Allpatapash Dios rurashkatami willakun. Shinallatak, kunan punchakunapi ima tiyashkatapash willanmi. Ashtawankarin, shamuk punchapi Dios imata ruranatapash willanmi.
Kay libroka Bibliata ashtawan riksinkapakmi kan. Shinaka, imatallatak kay libroka yachachin. Kay libroka, ñawpa punchakunapi gentekuna imashina kawsashkatami yachachin. Shinallatak, shuk kuyaylla, alhaja paraíso Allpata Dios ruranatapash yachachinmi. Ashtawankarin, imashinami chay paraíso Allpapi mana wañushpa kawsanatapash yachachinmi.
Kay libropika, 116 historiakunami tiyan. Kay historiakunaka, 8 partekunapimi escribishka kan. Shuk parte kallarikushpaka, chay partepi imata yachakukrikushkatami willan. Kay libropi historiakunaka mana maypash kachun escribishkachu kan. Ashtawankarin, kati kati watakunapi ima tukushkatami willan. Shinami yachakunki kay historiakunaka ima watakunapi kashkata.
Kay historiakunaka intindirinalla shimipi escribishkami kan. Kay historiakunataka, shuk uchilla wawa liyishpapash intindinkallami. Taytamamakuna paykunapa wawakunaman kay historiakunata liyikpika, paykunapa wawakunaka achkata kushikushpami uyanka. Kay librota liyishpaka, jatun wamprakunapash ruku gentekunapash achka alli cosaskunatami yachankakuna.
Tukuy historiakuna tukurishka kipaka, Bibliamanta versokunami tiyakun. Chay versokunata Bibliapi liyishpaka allimi kanman. Shinallatak, Historia 116 tukurishka kipaka, tapuykunapash tiyakunmi. Chay tapuykunatapash liyishpa contestashpaka allimi kanman.
Kay libropi versokunaka, Bibliamanta japishkakunami kan. Shinapash, wawakuna intindichunka, intindirinalla shimikunapimi kan. Historiakuna tukuripi versokunaka, Bibliamanta japishkakunami kan. Mana shuktakta rikuchikpika, Bibliamanta versokunataka llukchishkanchikmi Sociedades Bíblicas Unidaspa Biblia Quichua Imbabura, 1994 watamanta. QC tiyakushpaka, Sociedades Bíblicas Unidaspa Biblia Quichua Chimborazo, 1989 watamanta japishkami kan. NM tiyakushpaka, españolpi Traducción del Nuevo Mundo de las Santas Escrituras (con referencias) Bibliamanta japishkami kan.


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk, sutipaq runaqa (* 19 ñiqin aymuray killapi 1881 watapi paqarisqa Selanik llaqtapi - 10 ñiqin aymuray killapi 1939 watapi wañusqa Istanbul llaqtapi). Turkiya pulitiku wan Umalliq.
1923 watamanta 1938 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Ali Rıza Efendi; Mama: Zübeyde Hanım
Ñawpaq warmi: Latife Usakligil
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Mustafa Kemal Atatürk.
- Biografía y reformas (inlish simipi)
- La vida de Atatürk (inlish simipi)


text:
Yuguslawya
Yuguslawya nisqaqa (sirbu hurwat simipi, sirbya simipi, hurwat simipi, isluwinu simipi Jugoslavija) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam karqan, 1918 watamanta 1991 watakama, kunan Isluwinya, Hurwatsuyu, Sirbya, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Makidunya musuq mama llaqtakunapi. Urin Islaw runakunap mama llaqtanmi nikurqan.
- 1918 watamanta 1929 watakama Sirbyukunap Hurwatkunap Isluwinukunap Qhapaq Suyun nikurqan, chaymantapacha 1940 watakamataq Qhapaq Suyu Yuguslawya karqan, Aleksandar I Karadjordjevic qhapaqpa kamachirqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman, italyanu awqaqkunap atipasqan karqan.
- 1945 watamanta 1991 watakamataq Susyalista Tantasqa Republika Yuguslawya karqan, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi aliman awqaqkunata atipaq kumunista ankallikunap kamasqan, suqtantin suyuyuq: Sirbya, Hurwatsuyu, Busna-Hirsiquwina, Yanaurqu, Isluwinya, Makidunya.
- Sirbyawan Yanaurqu 1992 watamanta 2003 watakama Tantasqa Republika Yuguslawya nikurqan, 2003 watamanta 2006 watakamataq Sirbyap Yanaurqup Tantasqan. 2006 watapi Yanaurqupas manawachariqyarqanmi.


text:
Pinchikilla ruraq
Pinchikilla ruraq (generator) nisqaqa kuyuy michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam.
Pinchikilla ruraqpiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, ichataq kakuqlla llut'ariq muyurikun tiyaq pinchikilla kururkunap chawpinpi. Muyurikuqpa t'urpintaq hawamanta muyurichisqam. Lorentz kallpa nisqarayku muyurikuq llutariy suyu pinchikilla kururkunapi pinchikilla puriytam paqarichin.
Pinchikilla ruraqqa pinchikilla kuyuchinap t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.
Pinchikilla ruraqkunawan pinchikillachanakunapim pinchikillata ruranku. Antawakunapipas, iskaymuyupipas pinchikilla ruraqpas, pinchikillawan k'anchanapaq.


text:
Sasa kamachik / Ley fácil
P’anqa allin ñanchariq / Guía legal en Quechua
Kamachiy juch’uy, chawpi qhatukunamanta
Estatuto de las PYMES
Sut’inchay: sasa kamachiymanta iskay chunka samay tawa pachak chunka suqtayuq yupayninpi qun juch’uy chawpi qutukunaman wallpaspa allinmanta purichinanpaq.
Imataq juch’uy chawpi qhatukunari?
PYME nisqaqa niyta munan: juch’uy, chawpi qhatu kay jinamanta kamachiqa aqllan:
- Aswan juch’uy qhatukuna (microempresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jina kanman 2.400 UF nisqakamalla kanman.
- Juch’uy qatukuna (pequeñas empresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jinamanta 2.400 UF nisqamanta 25.000 UF nisqakama sapa watamanta.
- Chawpi qhatukuna (medianas empresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jina kanman 25.000 UF nisqamanta 100.000 UF nisqa kamalla sapa watamanta.
Yapayninmantawan sumaq llamk’ayninpaq kay jinamanta lakiykusun:
- Aswan juch’uy qhatukuna, (microempresas): Jisq’un llamk’akniyuq yupaychakun.
- Juch’uy qatukuna, (pequeñas empresas): Chunkamanta tawa chunka jisq’unniyuqkama llamk’akniyuq yupaychakunman
- Chawpi qhatukuna, (medianas empresas): Phichqa chunkamanta, pachak ji’q’un chunka jisq’unniyuqkama llamk’akniyuq yupaychakunman nin.
PYME nisqa, kunaqa mana waq llamk’aykunataqa qhatunkumanchu; wasi jallp’akunataqa manami kay wakichisqapi rikukunchu, askha qullqi kuyurichiqpis jinallataq.
Tiyanchu tukuypaqta wasi, juch’uy chawpi qhatukanata sinch’i yanapanapaq?
Kamachi iskay chunka, tawa pachak chunka suqtayuq yupayninpi churan kamayta riq’iytaima juch’uy chawpi qhatukunapaq.
Qullqimanta Ministerio nisqa; jinallataq juk kamayta Qutu Tantakuy Tapuymanta Qhawachiymantawan kay Suyunchiqpi tunpa juch’uy qhatukunapaq; Ministerio nisqaman.
Umallirichispa, qhawarichispa tanqaspa chayaqiyuq kananchikpaq kay PYME niqa kunaman phata suyunchikmanta.
Juk PYME nisqa imannamanta, usphi llamk’ayta qallarinapaq urqunmanri?
Tukuypaqta servicios nisqa kamachisqa usphi ranqhayta qunankupaq municipalidad nisqa ima usphi provisorio nisqallata jaywankuman, juk kutillapi mañaqkunaman,
Mana asqha qullqi kuyurichiktinqa 5.000 UF nisqa pataman usphi provisorio nisqata, watapaq qunanku tiyan mañasqanmanta iskay killa ukhupi.
Juch’uy chawpi qhatukuna yanapayniyuqchu kamachiykuna sanitarias nisqapi?
Ari; yupaychanku tukuy imakunawan sasa thaskiynin kananpaq.
Rimariy mana allin thaskichiktiyki: qhatuyuq runaqa usphiyuq sanitario niqamanta kanan tiyan; manaqa willay sanitario nisqayuq, mana chay raphiyuqchu chayqa payllami raphipi qillqaspa rimarinman chayqa sasayachinman muchunanta.
Muchuyta Pisiyachiy qanchis chunka phichqayuq sapa pachakmanta kaypaqqa kamachikqa sasayachinqa pay rimariqtin kay juchamanta.
Kamachiy usqhayta usphita urqunqpaq: SEREMI de Salud nisqa usphikunata qunan tiyan chhika pachallapi imakunatachus qhatu ranqhaypi mana p’usqunmanchu, nitaq runakunata unquykuchinmanchu.
Kay thaskiyqa kanman raphipi qillqasqata mañaspa usphimanta qullqiwan chayqi junt’ana.
Tiyanchu juch’uy chawpi qhatukunapaq wakin jark’aykuna ranqhawaqkuna pantayninmanta?
Ari, chay jinapiqa kamachik yupaychan mikhunankumanpis jinamanta allin kawsanapaq kamachiy Kamachiqmanta chayqikunaman jark’an rantisqankuman jina jinamanta: paykunallamanta aqllay imakunamanta, chayqiyoq junt’anman llamk’asqanmanta, yuppaychay imaynatachus mink’ata wakichisqamanta. Mana allin kawsayta apaspaqa mana chinpawaqchu SERNAC nisqaman manaqa chiqanmanta Apu policía nisqaman chinpanayki tiyan.
Kanchu yanapaykuna juch’uy chawpi qhatukunapaq solvencia nisqa ch’anpayuq kaptin?
Qhatukunapaq insolvencia nisqapi rikukuptin (niyta munan mana qullqi junt’ay atiqtin kamaykunata kamachikman, mañayta atin asesor qulqimanta insolvencia nisqa, sumaq sinch’i sut’inchananpaq qullqi yupaychay qhatumanta, jinamanta allin puririnanpaq.
Organismos nisqa tukuypaq manaqa paypaqta, jina watiqmanta allin thaskichinanpaq manaqa wisq’aykunanpaqpis.
Pikuna kanman qhawarichik kay insolvencia nisqamanta?
Mayqin runapis kanman, manaqa qutu runapis kallanman, sinch’imanta yanapaqkunami Kanman pikunachus qhawarichik munaptinku chaninchaniqta chinpanankuntiyan Superintendencia de Quiebras nisqaniqta.
Tiyanchu mana chiqanchaypi qhawarichik jina ruwananpaq?
Yawar masikuna mana atinmanchu qhawarichik jina, manataq phichqa wata tukukuypi qhaturikuqkunata qhatu manuqwan.
Jinallamantataq pichus qawarichik jina karqa manuyuq runamanta, mana llamk’ay atinmanchu Síndico de Quiebras nisqa chay kunallapaqtaq.
Imaynamanta yanapanman qhawarichik juk qhatuman insolvencia nisqawanri?
Juk raphi qillqasqata urqunman, willaspa imaynapichus rikukun chay qhatuqa, imakunankuta mana qhichunankupaq raphi qillqasqa p’akiymanta, p’uchukay p’unchay manu junt’aymanta, (juicio tributario).
Mayqin imakunamanta mana kamay junt’aymanta, pacha mana suchunmanchu, kimsa killa kama chaykamataq qhawarichik allinyachispa qullqi yupay qhatumanta tukuchanqa.
Asesor nisqa mañanmanchu junt’ayta llamk’ayninmanta?
Ari, qillqi junt’ayninqa kanqa puraqmanta uyñikuypi manuyuq kaq junt’ananpaq.
Pantaykunapi juch’uy chawpi qhatukuna muchuy sasayay tiyanchu jatun qhatukuna pipuchaypi?
Ari, wakin kunallapi pantaykunapi nikuqtin Código de Trabajo nisqaman. Juk PYME nisqa junt’anman 40 UTM, jatun qhatupaqtaq chayqa 60 UTM niqa jinamnata pantayniyuq kaspa mana sumaq allin jark’asqa kawsayninkumanta llamk’aqkuna chayqa PYME nisqakunamanqa phichqa p’unchayta qunqa sumaq allinta purichinanpaq, wakinkunapiqa pantaq mañanman wakichiyta yachakunapaq tukun llamk’aqkunapaq jinamata muchuy junt’akunman.
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


text:
Maya hawaykawsay
- Maya nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Maya (sut'ichana) rikuy.
Maya hawaykawsay nisqaqa ñawpa pacha Chawpi Awya Yalapi maya rimaykunata rimaq runa llaqtakunap ancha kururasqa hawaykawsaymi karqan.
Yukatan yaqa wat'api chunka tawayuq kaq pachakwat'api Maya runakunap hawaykawsaynin ismurqaptinpas, kunan Watimalapi K'iché, Kaqchikel, Tsutuhil runa llaqtakunas sisakuspa qhapayarqan. Chay llaqtakunaqa chunka pichqayuq wat'api ispañul kunkistadurkunap atisqan karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Maya hawaykawsay.


text:
Sanancha
Sanancha nisqaqa, Sanapa, Unancha, Unanchiy, Chimpu icha Tuyru nisqapas (kastilla simipi: señal, signo, grigu simipi: σύuBoλov, chaymanta kastilla simipi símbolo, latin simipi: signum) ima rikch'acha hina siq'isqapas icha rimasqapas, ima hatun, saphisapa, sasalla sut'inchana, haqi, mana rikunalla icha mana uyarinalla kaqmanpas t'upsiq.
Hinaptinmi achka hina sananchakunatam riqinchik:
- Qillqapi sanancha: sanampa (letra), sapaq sanancha (qillqa unancha .,;:?!);
- Silq'uy
- Mamallaqtap sananchankuna: unancha (p'achamanta rurasqa sanancha), wallqanqa sanancha (ñawpa pacha wallqanqa nisqa amachana ayñipi llimphisqan rikch'a)
- Apaykachana sanancha
- hukkunapas


text:
Kristiyanu iñiy
Kristiyanu iñiy nisqaqa Jesu Kristu qispichiq kaymanta iñiymi.
Kristiyanu iñiymantaqa Dyuspa Simin Qillqam willakun.
[allichay] Tiksinkuna
Kristiyanu iñiykama Jesusqa Dyuspa Churinmi. Huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Dyusqa Israel llaqtanwan Sinai urqupi Moysesman Chunkantin Kamachiykunatam qillqachispa Ñawpa Rimanakuytam kamachirqan. Jesustaq Urqupi Kamiykuypiqa musuq kamachiykunatam kamarqan. Qhipaq Sinapiqa rakinakuspa Kruspi kurkunta yawarnintapas quspa Musuq Rimanakuyta kamachirqan iñiqninkunata huchankunamanta qispichinapaq, wiñay kawsanankupaq. Wañuymanta sayarispa wañuytam atiparqan. Pisilla chaymanta hanaq pachaman rirqan. Chaymanta pacha Dyuspa pañanpi tiyachkan. Hamunqa kay pachaman runakunata taripanapaq.
Apustulu Pawlu kristiyanu iñiytaqa mana hudyu kaq llaqtakunaman yachachirqan. Payqa hinapas wañuchisqa karqan.
Kristiyanukunaqa tiksi sut'iyachiyninkunataqa Iñini mañaypi rimaykunku.
Yayayku nisqa, Iwanhilista Matiyukama Jesuspa kamachisqan mañayqa ancha chaninchasqam.
[allichay] Ima hinam kawsanku
Kristiyanukunaqa huk runakunatam katisismunisqa qillqawan kristiyanu iñiymantam yachachinku, Jesusqa hanaq pachaman rina kaspa lliw iñiqninkunata chay yachachiyta kamachirqaptinmi.
Kristiyanu tukuspa, runaqa bawtisakun huchankunamanta qhispichikunapaq. Jesu Kristumanta yuyanapaq, huchanmanta qhispikunapaqpas Siñurpa Sinantam mikhun.
Lliwmanta aswan chaninchasqa kristiyanu phistakunaqa kaymi:
- Nawidad: Jesuspa paqarisqan
- Paskwa: Jesuspa sayarisqan
- Pintikustis: Ch'uya Ispiritup runakunaman mast'arikusqan
Paskwapqa ñawpaqnin tawa chunka p'unchawkuna mallaspa sasinku Jesuspa muchusqanta yuyanapaq. Paskwap qanchistaq ñawpaqnin p'unchawkunaqa Simana Santa nikun. Chay pachaqa Jesuspa muchasqanta Yerusalempi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyaykunku.
[allichay] Wiñay kawsaynin
Jesuspa hanaq pachaman risqanmantapachaqa kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka kristiyanu inlisyakunam:
- Katulika inlisya
- Ortodoksa inlisya
- Protestantismu: Martin Luther-pa, huk rifurmatur nisqa runakunap kamasqan
[allichay] Abya Yalapi kristiyanu iñiy
Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "katuliku, kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap Tawantinsuyu iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.
Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptin, hukkunataq protestantu inlisyakunapi iñiqkunapas kanku. Chaywanpas, achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Runasimipi Kristiyanu Mañaykuna
- Jesuitas del Perú. 1. Runasimipi Genesis, 45 Kb. 2. Runasimipi Katisismu, 58 Kb.
- HCJB - Cunan Cristo Jesus bendician - Afirmacion Doctrinal: Tucui Diospaj huahuacunami yachana canchi ...
- Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)


text:
Chaqllisinchi
Khimika (kastilla simipi: química) icha Chhaqru yachay[muchusqa pukyu], kichwapi Chakllisinchi[1] (Chaqllisinchi) nisqaqa imayaypa phatmankunamantam isrukturanmantapas kayninkunamantapas yachay, chaypas ruranakuypi hinayachiyninkunatam, chaypas michantam.
Riqsinchik qallawakunata - mana t'inkisqa imayaykuna -, qallawamanta t'inkisqakunatapas.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ César Guanolema Curicama: Vocabulario kichwa – español por asignaturas. Validado por la academia de la lengua kichwa (llikapi, shuklla sutisuyu). chakllisinchi.


text:
Budismu
Budismu nisqaqa Siddhārtha Gautama (Buddha) sutiyuq runap kamasqan iñiymi, yachay wayllukuypas.
Chay Budismuqa Indyapi ñawpaq kaq yachaykunatas, ichataq musuq yuyachakuykunatas ch'aqtan, runata paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta pusanapaq. Runaqa allin kawsaypi kururakuspa imakunap chiqap kayninta riqsikuspa kawsachun, chaywan chay paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta qispichikuchun, nispa Buda yachachin.
Runap yuyayninqa - karma nisqa - huk wañusqa runap kawsasqanmanta musuqmanta paqarisqa runap kawsayninman pasachispa qallaykunsi. Budismuqa kakuq alma, kakuq ñuqa (atma) manam kanchu nispa nin. Chay almaqa manas kakuqchu, llapa wañuywan musuqmanta paqarimuywan hukchaykuqsi.
Budismu Indyapis paqarirqan, kimsa kaq kñ pachakwatapi tukri iñiy tukuspa. Qanchis kaq kq pachakwatapitaqsi Indyapi Hinduwismup anchhuchisqansi karqan. Kunankamaqa anti Asyapi lliwmanta aswan hatun iñiymi.


text:
Bobby Fischer
Robert James Fischer, Bobby Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1943 watapi paqarisqa Chicago llaqtapi - † 17 ñiqin qhulla puquy killapi 2008 watapi wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).
Tayta: Hans-Gerhardt Fischer ; Mama: Regina Wender.
Yachay wasi: Erasmus Hall High School.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Bobby Fischer.


text:
Wasichay
Wasichay nisqaqa wasi, pirqa ruraymanta maki kapchiymi. Pirqakunata wasi qatatapas rurananmi tiyan. Ayllu llaqtakunapiqa kunanraqmi qiru wasi icha t'uru wasikunata wasichanku, ichhuwan, lukatawan icha huk yurakunawan qatachaspa. Kay pachaqa wamaqyachkaspa, aswan wasikunata sinchiyanawanmi ruranku, qatankunatataq tihakunawan icha aluminyu latawan. Pirqakunataqa pirqaq nisqa runakunam ruran.
[allichay] Wasichay layakuna
[allichay] Qiru wasi
Qiru wasitaqa qirullamanta, k'aspikunawan qiru p'alltakunawanmi ruranchik.
[allichay] T'uru wasi
T'uru wasitaqa kallmakunamanta rurasqa pirqakunata t'uruchaspa ruranchik, llut'asqa yura pirqamanta.
[allichay] Champa wasi
Champa wasitaqa t'uruwan chapusqa kallmakunamanta rurasqa champakunawan pirqanchik.
[allichay] Rumi wasi
Rumi wasitaqa machina rimi nisqa, takanawan llamk'apusqa rumikunawan pirqanchik. Inkakunaqa rumi wasinkunata mana isku chapusqawanchu, mana t'uruwanchu, mana pirqa llut'anawanchu pirqarqanku, rumilla pirqata ruraspa.
[allichay] Tika wasi
Tika wasitaqa chakisqa t'urumanta rurasqa tikakunawan (aruwi, adubi, adobe) pirqanchik, tikakunata huq'u t'uruwan t'inkispa.
[allichay] Kusasqa tikawan pirqasqa wasi
Kusasqa tikakunataqa isku chapusqawanmi, pirqa llut'anawanmi t'inkispa chay hina wasikunata pirqanchik.
[allichay] Urmiyunwan pirqasqa wasi
Kunan pachapiqa, aswan wasikunatam khillay icha asiru k'aspikunawan urmiyunwan pirqanku.
[allichay] Wasichaypa nipankuna
- Pirqa llut'ana
- Pirqa rumikuna
- Tika (aruwi), t'urullamanta
- Kusasqa tika
- Rumilla pirqa
- Maychina rumi, Wasichana rumi
- Tunu
- Chakakuq
- Punku kirma
- K'ukti
- P'aqchi
- Sayakuq rumi
[allichay] Wasi rikch'aqkuna
- Manqus wasi (yupaychana wasi, qhapana, willka wasi)
- Chuntu wasi (mintu wasi)
- Kathidral
- Haylli k'ukti
- Iglu (Inuyt runakuna)
- Dolmen (Mawk'a Kiltakuna)


text:
Aya Sophiya
Aya Sophiya (grigu simipi: AYίa Eoφίa, Turkiya simipi: Ayasofya Müzesi) nisqaqa Turkiya mamallaqtapi, Istanbul llaqtapi, huk mawk'a inlisyam, suqta kaq pachakwatapi wasichasqa.
1453 watapi Bisantyup puchukasqankama Orthodoksya Inlisyap chawpinsi karqan. Turkukuna atiparqaspan, miskitaman hukcharqan.
1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Aya Sophiya.


text:
El Niño
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Niño rikuy.
El Niño nisqaqa (kastilla simimanta, wawa, maqt'acha, wawacha kaqraq Jesuscha, Nawidad p'unchawkunarayku) sapa kimsamanta pusaqkama watapi Inti Raymi icha Nawidad p'unchawkunapi Piruwpa chalanpi Pasiphiku mama quchap yakunpa q'uñikuyninmi.
Chay q'uñikuywanqa yakupi sallqa uywachakunam wañukun. Chayrayku challwakunam ayqikun icha yarqaywan wañukunmi, manaña mikhunata tarispa. Chayrayku chay watakunapi challwaqkuna nawidad p'unchawkunapi manañam challwakunata hap'inchu, mana allin musikuyninmanta anchata llakikuspa.
Pasiphiku mama quchapi yakup chiriyayninqa La Niña nisqam.


text:
Sasa kamachik / Ley fácil
P’anqa allin ñanchariq / Guía legal en Quechua
Yawar masikunamanta apukuna
Tribunales de familia
Yachachiy imataq apu yawar masimanta, imakunamanta rimanku, imayna juk jamutata uqharinku.
Imaqtin kamakun Apukuna yawar masikumanta?
Sinch’i paktachayta qunapaq, yawarmasimanta maqanakuypaq. Política de Gobierno nisqa ukhupi rikukun paktachaykuna musuqyaspa.
Sinch’iyasqa junt’awikuna yupaychasqa wallpachakunanpaq kanku:
Jurisdicción nisqa ukhupi yawar masi imakunasninta sumaqmanta qhawaykunanpaq.
Sapa chiqakunaman jaywana qhawarichiykunata allinmanta panpachanapaq yanapaywan. Purichispa phakik ch’uwanchaykunata uyñinakuypi.
Yawar masikunaqta tukuy ch’anpayninta qhawana, tukuyimakunata yupaychaspa; Chaypaqqa Apu yupan sumaq sinch’i qawarichiyniyuq, tantay qutu yachayniyuqmanta.
Takyachiy Apu sinch’i riqsiyniyuq, chiqan pachamanta imakuna riqsisqanmanta
Ruway ñan rimaykunata, llawchhu sankhulla kananpaq.
Sumaq usqhayta paktachan yawar masi kunapaqqa.
Allinchay yaykunapaq yapaykuna paktachayta.
Imakunata panpachanku Apukuna yawarmasimanta?
- Churichakuyta.
- Usphi sullk’a wawakunata suymanta urqunapaq.
- Usphikunata Apukunamanta sawasqa tiyakuqkunapaq.
- Yawar masi imakunasninta nikun, wasi maypichus tiyanku chayta mana ranqhasqachu kananpaq manusqa mayqinninmantapis kachun.
- Wawa uywana.
- Unqusqa rikukuptin mana imakunasninta qhaway atiqtin.
- Chayqi Allin kawsayta chiqamanta wawakunanwan apananpaq.
- Mana sawakuy munaqtin.
- Sawasqamanta jalkhay.
- Qillqachiymanta mana tayta kaptin.
- Jallch’aykuna: Apumanta mañana warawananpaq, pichus jallch’anapaq sullk’a wawakunamanta tayta, mamakuna wañuqtin.
- Juchallikuy sullk’a wawakunaman.
- Ch’anqay wawakunaman.
- Tupu jark’aykuna wawakunapaq , ch’anqaykuna, lluquykuna, wikch’uykuna kaptin.
- Sawayta chinkachiy.
- Tayta, mamakunamanta chayqikuna sullk’a wawanpaqta tukuyimakunasninta.
- Mikhuy mikhunanpaq qarana.
- Lakiy saway imakunasninta.
- Chiqamanta jalkhay.
- Maqanakuy yawar masi ukhupi.
- Tukuy ima kaptin yawar masikunaqta.
Imaynamanta chinpasun yawar masiq Apukunaman?
Mañaykunata saqispa, yawar masi Tribunales nisqaman mayqin runapis ruwallanman, kayqa abogado nisqawanpunikanman.
Mañayqa qillqasqata saqisqa kanan,allin ch’anpay kaptillan Apu tapuykurisunkiman payllataq chiqamanta apanqa kay ch’anpata.
Yawarmanta Apukuna tukuy Chile niqapichu tiyan?
Ari, tukuy llaqta, ayllukunapipis tiyan; wakin ayllukunapiqa tiyan Kamachi sananpakunamanta yawar masipi yachayniyuq.
Aboqado nisqata punichu munayman, mañayta churanaypaq?
Ari, abogado nisqawan puni mañayta churanapaq, tupu jark’aymantamanaqa manaqa allin juchalliykunamantaqa Apu sumaqmanta sinch’i umallirispa waq thaskiyta jap’inman.
Mana abogado nisqawan yupaymanchu chayqa, mañanman asesoría judicial nisqata yanqallata, may ayllupichus tiyakun chaymanta Corporación de Asistencia Judicial nisqamanta.
Mayqintaq thaskiy qhatirinapaq yawar masimanta apukuna?
Tukuy thaskiykuna yupaychan iskay tantakuyta: juk tantakuyta watuykunamanta, juktaq chayqa paktachanapaq kayqa nikun rimariykunamanta Apu ñawpaqninpi jinamant kimsa nakuna tiyan qhatirinapaq, juk ordinario nisqa, iskaytaq especiales nisqami tupu jark’aykunamanta ch’anqaymanta yawar masikuna ukhupi.
Imaynataq qatiri ordinario nisqa?
Mañayta churaspañaqa Apu willanan tiyan ñawpaq tantakuyta, mañasqataq rimarinan tiyan, pichqa p’unchayraq kaqtin tantakuy p’unchaymanta.
Kay tantakuypi kanantiyan mañasqa, mañaqpis kanallantaq tiyan sapa juk abogado niqawan. Chaypiqa sumaq sinch’i utqhayllata puraqmanta rimarikunankuntiyan; Aputaq sumaqmanta ch’uyanchaspa kuyuchin ch’anpay panpachakunanpaq, chawpichay niqta manaqa llanp’uchayniqtapis, chantaqa sut’inchan paktachaymanta; ruwasqakunata sumaqta yachana, sapa chiqamanta qhawaqninkunata chinpachinqanku, nisqankuta chaninchanqanku, chantaqa Apu ikay ñiqi tantakuypaq willanqa.
Tantakuy p’uchukay p’unchaymanta iskay ñiqi tantakuy chaniyuq ruwakunantiyan juk killa ukhupi wakichiymantaña. Sapachiqamanta aboqado nisqawan, Apuman willaykuna qillqasqata jaywanku, (testigos, documentos y otros), tukuchachkaspaña Paktachaq umallirisqanta willanqa, iskayninkuman jinamanta juk tantakuypaq willallanqataq.
Thaskiy qhatiriy ordinario nisqaruwakun tukuy ch’anpaykunapaq, mana qhatiriy especial nisqa kaptin.
Imataq unanchakun chawpichay yawar masimantari?
Chawpichay yawar masimanta juk llika ch’ampa pampachaymanta maypichus. Juk runa chawpichaq; yanapan llanp’uyachikunankupaq sumaqmanta ch’anpaykunasninkuta panpachanankupaq.
Juk thaskiypi munayniyuq; wakin thaskiykunapiqa kamayuq, mañayta churanapaq, sapa juk uyñirayman chayanapaq ñancharisqa Tribunal de Familia nisqawan kananku tiyan.
Imakunapitaq chawpichaq yawrmasi kamayuqri?
Mikhuy mikhuchinapi, wawa uywanapi, allin kawsayta wawakunawan apanapaq, Tribunal niaqaq chawpichaqman apachinqa ; ñancharinqa iskaynin chiqamanta uyñirinakuspa sumaqmanta ch’anpaykunata panpachanakupaq mana p’uchukay p’unchay mana chayanankupa. Kamachinakuykuna tarisqata chawpichaq ñapaqninpi, apupaq waliq kanqa chayqa jayrata jina chaniyuqllataq. Kay llasa ñanta pisiyachispa, mana uyñinaman chayanqanku chayqa, watiqmanta ñanta jap’irinallataq p’ukukay p’unchayman.
Chawpichaqman qullqiwan junt’nachu?
Chawpichayta munaqpaq:
- Sapa juk qullqiwan junt’ananku tiyan Ministerio de Justicia nisqamanta chani junt’anapaq willasqa kanqa,
- Mana qullqiyuqkunapaq yanqhallami kanqa, Corporación de Asistencia Judicial nisqawan ñancharisqa kanqa.
Chawpichayta kamachisqapaq: mikhuy mikuchinamanta, wawa uywanamanta, sumaqmanta wawakunawan kawsana.
- Chaykunaqa yanqhallami, wakinkunalla qullqiwan junt’ankuman,runa qullqiyuqman jina; chaypaqqa yupaychana tiyan runa yupay sapa qutu yawarmasimanta.
Tiyanchu organisma nisqa ruwasqanta qhawananpaq Resoluciones Judiciales nisqamanta?
Ari, Tribunales nisqa yawar masimanta yupaychakunku unidades de cumplimiento o de ejecución nisqakunawan, chiqamanta allin thaskinanpaq resolución judicial nisqata, jayrata mana p’akinankupaq; niyta munan juk runa mana pensión nisqata junt’anchu chayqa Tribunal niqta junt’anantiyan.
Mayk’aqmanta kay musuq Justicia nisqa yawar masimanta ima allinchaykunata churanku, kay kamachiyman iskay chunka samay iskay pachak pusaq chunka suqtayuq yupayninpi?
Juk p’unchay tarpuy killa iskay waranqa phichqayuq (Ley N° 19.968) thaskiyta qallarin.
Kamachik wallpan Tribunales nisqa yawar masimanta, apukuna yapaspa, tukuy imakunata allin qawananpaq.
Kamachi iskay chunka iskay pachak pusaq chunka suqtayuq yupayninmanta, (Ley N° 20. 286), pichqa chunka p’unchay tarpuykilla iskay waranqa pusaq watamanta yaykun kay allinchaykuna orgánica nisqa thaskiriymantawan, Sumaq allin chiqanchayninta urquymunaspa Tribunales nisqa yawar masimanta, jinallamantataq munaspa Justicia nisqa, yawar masimanta nisqa.
Allinchasqakuna sumaq kanapaq Kamachiymanta kanku:
- Apukunata yapanku jisq’un chunka phichqayuqta, yanapaykunata chayqa suqta pachak tawa chunka tawawan.
- Apukuna sananpamanta ayllu juch’uy kunapi yachayniyuq.
- Wallpakun ñiqikuna sumaqta ruwanapaq sapa Tribunal nisqapaq.
- Kitichiqakuna wallpakun jefe de unidad de servicios nisqa, tukuy chiqapi jusgados yawar masiniqpi.
- Kamay ch’ampay chawpichanapaq qaraymanta wawa uywaymanta, sumaq kawsaymantaima.
- Kamay mañayqa kanman. Mikhuy mikhuchinapi, wawa uywanapi.
allin kawsayta wawakunawan apanapaq, p’unchay mana chayanankupaq.
Qillqay mañaymanta tukuy ima kaqta tribunal nisqapi.
- Kamay Comparencia Patrocinada nisqamanta juk abogado nisqawan, procedimiento especial nisqa kaptinqa arpa sumaq kawsakunanpaq jark’aykuna kaykuna jina kanman.
- Jatun wasikuna musuq filtros nisqamanta willaykunata, mañaykunatawan jap’inankupaq.
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


text:
Siñurpa Sinan
Siñurpa Sinan, Kumunyun icha Iwkharistiya (grigu simipi: (Θeίa) Euxapισtίa, latin simipi: Communio) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.
Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan (Mathiyu 26:26-29 , Markus 14:22-25 , Lukas 22:19-20 , 1ñ Kurinthuyuqkunapaq 11:23-26 ).
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Siñurpa Sinan.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Munashqantsita ruranantsipaq, runakuna ali jusgashqa kananpaq, y ali kawanantsipaqpis kay patsacho, tantyashwan imanoq lapantsikunapis bälishqantsita. Tsaynoqpa tantyashwan imanoq lapan runa mayintsikuna derëchun nishqankunata tsararaykashqanta. Manami pipis kay derëchun nishqankunata kachanmantsu.
Wakinkuna kay derëchun nishqankunata despresyar mana reqipäkushpan pasaypa mana ali kaqkunata rurapäkun. Rurapäkuptin interu munducho lapan runakuna shonqun rurincho rabyakärin. Tsawraqa lapanpita mas munashqannoq wilakärin mas alina kawapäkunanpaq kaynoq nir: "Lapan runakuna mana mantsakuypa kawanmanna y pishiychöpis manami kanmannatsu. Tsaynoqpis lapan runakuna ima yarpashqankunalatapis parlanman y munashqankunalamanpis kriyinman".
Laykuna kanman runakunapa derëchun nishqankuna mana elqashqa kananpaq. Tsay presïsumi kaykan. Mana kaptenqa imatapis mas rurayta mana pwëdir runakuna imaykanoqpapis mana ali awturidäkunapa kontran sharkapakun y tukuynoqpa nakatsikoqkunata elqätsipäkun.
Tsaynoqmi lapan nasyunkuna amistächo kawapäkunman. Tsaypis presïsumi.
Lapan nasyunkunapa delegädunkuna juntakärir eskribipäkorqan Nasyones Unidas nishqanpa qalaykatsinan kartata. Tsay kartacho eskribipäkorqan runakunapa derëchun nishqankunapita. Tsaynoqpis eskribipäkorqan imanoq runakuna balurniyoq kashqanta, y olqupaq warmipaqpis derëchun nishqankuna iwal kashqanta. Tsay eskribishqankunaman yärakärin Nasyones Unidas nishqanpa myemrunkuna. Tsaynoqpis tsay kartacho eskribiraykan kaynoq nir: "Librina arupäkushun ali kawayman chayapäkunantsipaq" nir.
Nasyones Unidas nishqanpa lapan myemrunkuna promitipakorqan yanapänakur arupäkunanpaq interu munducho runakunapa derëchun nishqankuna respitashqa kar kumplikänanpaq.
Kay promitishqanqa ali rurakashqa kananpaq, Iapantsikunapis juk yarpayla tantyapäkushwan kay derëchun nishqankunata.
Tsaymi Nasyones Unidaspa juntakashqan runakuna wilakun kayta:
INTËRU MUNDUCHO LAPAN RUNAKUNAPA DERËCHUNKUNAPITA WILAKUSHQAN
Kay wilakushqan lapan runakunapis nasyunkunapis iwal tantyapäkunanpaq tsay derëchun nishqankunapitami. Tsaynoqpaqa lapan runakunapis y mandaq awturidäkunapis, kay wilakushqanman yarpashqala kashpanqa, yachatsipäkunman wakinkunata kay derëchun nishqankunata respitananpaq. Tsaynoqpis juklä nasyunkunawanpis shumaq animatsipäkunman nasyunnincho kaqkunata y wakin munaynincho kaqkunatapis kaynoq nir ninanpaq: "Kay derëchun nishqankuna lapan runakunapaqmi. Noqa tsay derëchunkuna nishqannoqlami ali kawashaq runa mayëkunawan'.
Lapantsikunapis Iibrimi yurishqantsi. Bälintsimi y derëchuntsikunapis wakinkaqkunanoqlapami. Yarpaynintsikunapis kaykanmi runa mayintsikunawan juk wawqinoq kuyanakur kawapäkunantsipaq.
Lapantsikunapaqpis kay wilakushqancho eskribishqankaq dere.chuntsikuna. Kay derëchuntsikuna iwalla kanman ima räsa runakunapaqpis, yoraqpaq yanapaqpis, warmipaq olqupaqpis ima kläsi rimaqkunapaqpis, mayqan relijyunkunaman kriyeqkunapaqpis, tsaynoq ima politikacho pureqkunapaqpis, mayqan nasyunpita runakunapaqpis, riku runakunapaq pobri runakunapaqpis, imanoq yurishqa kaqkunapaqpis, y tsaynoq imanoq kawaqkunapaqpis.
Kay derëchuntsikuna iwalla kanman lapantsikunapaqpis. Markantsi nasyunnoq kaptin o mana nasyunnoq kaptinpis, markantsi kikintsipa munaynintsicho kaptin o jukpa munaynincho kaptinpis, markantsipa awturidäninkuna imanoq kaptinpis, derëchuntsikuna iwalla kanman.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan mana pipis wanutsimänantsipaq, Iibri munaynintsicho kawanantsipaq, y mana pipitapis mantsakuypa kawanantsipaq.
Manami pipis rantishqa runanoq arunmantsu jukpaq.
Kastigashqa karpis, manami pipis fiypa nakatsishqaqa kanmantsu animal nakatsishqa kashqannoq, ni pasaypa umillatsishqapis kanmantsu.
Lapantsikunatapis maycho tsaychöpis awturidäkuna mana jarukuylapa ali respitamashwan.
Laykuna jusgamashwan lapantsita iwalla. Kay karta eskribishqa kashqanpita mana käsukoqkunapita Iaykuna kuydamashwan lapantsikunatapis mana despresyashqa kaylapa.
Juk runa, nasyunninpa layninta mana käsukur, mana al ita ruramaptintsi, derëchuntsi kanmi awturidäkunaman kejakoq aywanantsipaq. Y tsaycho lapantsi atyendishqa kashwan iwalla.
Manami pipis lutalaqa prësutsishqa kanmantsu karsil wayiman. Ni tsaynoqpis lutalaqa qarqushqa kanmantsu markanpita.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan imalapitapis runakunapa nawpancho jusgashqa kanantsipaq, alipita mana alipitapis. Tsay mana alita jusganman juk tsaycho mana jatikashqa kaq awturidä iwalla mana mayqanpapis faburnin sharkuylapa.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan "Jutsaynaqmi kanki" nimänantsipaq imalapitapis akusashqa kaptintsipis manaraq shumaq musyakashqa kaptenqa. Lay nishqannoq musyakashqa kanman lapan runakunapa nawpancho imalapis defyendikunantsipaqnoq kaykaptenqa.
2. Manami pipis kondenashqa kanmantsu rurashqanpita y mana rurashqanpitapis tsay jinan öraqa mana nawpapita patsa nasyunninpa laynincho "tsaynoq katsun" nishqa kaptin, y tsaynoqpis lapan nasyunkunapa yarpashqan layninkunachöpis. Jutsantsikunapita kastigashqa kanantsipaq kaqkunapita manami mastaqa kastigashqa kashwantsu jutsantsi kaptinpis.
Juk runataqa manami pipis lutalaqa imatapis ruranmantsu: kikinta, familyankunata, ni wayinkunatapis. Ni eskribishqan kartankunatapis ama kichanmantsu. Tsaynoqpis ama ashlinmantsu. Lapantsikunapami derëchuntsi kan tsaykunapita laykuna kuydamänantsipaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan maypapis libri purikunantsipaq y maychöpis nasyunnintsichöqa täkunantsipaq.
2. Lapantsikunapami derëchuntsi kan kikintsipa nasyunnintsikunapita yarqunantsipaq y tsaynoqpis kutimunantispaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan juklä nasyunkunacho wayintsita ashir täkunantsipaq qatikachämaqnintsikuna kaptin.
2. Markantsipa kontran ni Nasyones Unidaspa kontran juk runa ima jutsatapis rurar manami ninmantsu "Noqapa derëchö kanmi juklä nasyunman aywakur täkunäpaq qatikachamaqn. kaptin." Jutsantsikuna ima politikakunapita kaptinmi itsanqa derëchuntsi kan qeshpikunantsipaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan may nasyunkunamanpis pertene.sinantsipaq.
2. Juk nasyunman pertenësiyta munaptintsi, manami pipis lutalaqa nimashwantsu "Manami qam pertenësinkimantsu kay nasyunman." Tsaynoqpis lutalaqa nimashwantsu "Qam manami kikikipa nasyunnikimanpis pertene'sinkimantsu."
1. Olqupapis y warmipapis, edäninman chayaptin, derëchun kanmi kasarakunanpaq. Tsaynoq derëchun kan kasarakunanpaq ima räsa runakunawanpis, mayqan nasyunman pertene.seqkunawanpis, ima relijyunkunaman kriyeqkunawanpis. Tsaynoq kasarakurmi derëchun kan familyanta formananpaq. Kasädu kar, rakikashqa kar, o mayqankuna nawpata wanuptinpis, derëchunkuna kanmi iwalla olqupaq y warmipaqpis.
2. Manami pipis fersanmantsu kasarakunanpaqqa. Itsanqa kasarakärenqa kikinkuna awninakur munanakushqalanpita.
3. Tsay kasarashqa kaqkunapitami juntakashqa kaykan lapan markakunapis. Tsaynoqpis derëchun kanmi runakuna y nasyunpa mandaqninkunapis kasarashqa kaqkunata kuydananpaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan imaykantsikunapis kikintsipaq kananpaq. Y tsaynoqpis derëchuntsi kanmi pi lawanpis imaykantsikunalachöpis dwëñunoq kapäkunantsipaq.
2. Manami pipis lutalaqa qechunmantsu pitapis imalankunatapis.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan shonquntsicho munashqantsita yarpanantsipaq y munashqantsi relijyunman kriyinantsipaq. Tsaynoq derëchuntsi kaptin trukashwan juk relijyunpita juk relijyunmanpis. Relijyunnintsita rikatsikushwan japalantsi y wakin runakunawanpis, kikintsikunalapaq o runakunapa nawpanchöpis. Tsaynoq rikatsikushwan yachatsikushpantsi, kumplishpantsi, y kultuntsikunata rurashpantsi.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan yarpashqantsita parlanantsipaq mana pipis fastidyaylapa. Tsaynoqpis derëchuntsi kanmi ima notisyakunalatapis ashinantsipaq runakunata mayatsinantsipaq imaykanoqpapis: parlaypa, eskribiypa, o radyupa pasatsiypapis mayqan nasyunkunamanpis.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan juk patsalaman juntakänantsipaq itsanqa mana búllata ruraylapa.
2. Mana munaptenqa manami pipis pitapis "kay noqakunaman pertenësiy" ninmantsu fersaypaqa.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan nasyunnintsikunacho mandaq kayta munar chayanantsipaq. Tsaynoqpis derëchuntsi kanmi kikintsi jukta munashqantsi kaqta akranantsipaqpis mandaq kananpaq.
2. Lapantsikunapami derëchuntsi kan iwalla awturidä kanantsipaq nasyunnintsikunachöpis.
3. Markakunapa munayninchömi churakashqa kanman gobyernupa yanapäsheqnin awturidäkuna. Tsaykuna rurakashqa kanman käda bötukuna watakunalacho. Tsaymi Iapantsikuna imanoq karpis munashqantsi kaqpaq iwalla pakaylapa bötushwan. Tsaycho gänaq kaqmi yaykunman awturidä kananpaq. Mana pakaylapa bötorqa juknoqpa bötushwan awturidänintsikuna markantsi munashqannoq akrashqa kananpaq.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan ali kawanantsipaq. Wakin imayoqpis kaqkuna yanapäshinman mana imayoqpis kaqkunata. Tsaynoqpis nasyunnintsipita y juklä nasyunkunapitapis pwëdishqanyaq yanapäshinman pishiycho kawaqkunata lapan derëchunkuna kumplikänanpaq. Tsay yanapäshiy kanman respitashqa kanantsipaq y kikintsi aliyätsikunantsipaqpis.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan kikintsikuna munashqantsinoq arunantsipaq mana despresyashqa kaylapa. Shumaq sigurashqa kanman ima aruychöpis. Y tsaynoqpis aruynintsipita yarquptintseqa yanapäshishqa kashwan imalawanpis.
2. Lapantsikunapamj derëchuntsi kan mana despresyaylapa aruynintsikunacho iwal gänanantsipaq wakin aroq mayintsikunanoq.
3. Lapan aroqkunapami derëchun kan ali pägashqa kananpaq kikinpaqpis y familyankunapaqpis ali respitashqa runanoq kawananpaq. Pishëpakoqnoq kaptenqa yanapäshishqa kanman imanoqpapis runa mayinkunapita.
4. Lapantsikunapami derëchuntsi kan aroq mayintsikunawan juntakaykur imalatapis formanantsipaq mandaqnintsikunapita respi tatsimänantsipaq.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan aruynintsikunapita jamakunantsipaq. Manami aläpaqa arushwantsu pwëdishqantsipita mastaqa. Y tsaypita juk watata kumplirkuptin bakasyunnintsi kanman itsanqa pägashqa
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan ima!antsikunapis ali aypänanpaq kikintsikunapaq y familyantsikunapaqpis. Tsaykunapaqqa kanman kaykuna: mikuynintsikuna, röpantsikuna, wayintsikunapis. Tsaynoqpis qeshyaptintsi mëdikukuna atyendimashwan, y imalachöpis wakin runakuna yanapäshimashwan. Tsaynoqpis derëchuntsi kanmi kuydashqa kanantsipaq mana aruynintsi kaptin, qeshyaqtukur mana aruyta pwëdiptintsipis, byúdayashqa kaptintsipis, awkin kaptintsipis, o ima desgrasya päsamaptintsipis.
2. Wachaq warmipa y akapa wamrankunapapis derëchun kanmi shumaq ali kuydashqa kananpaq. Kasarashqa kaqkunapa y mana kasarashqa kaqkunapapis wamrankuna iwalla derëchun kanmi kuydashqa kananpaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan dembaldila primarya kaq eskwëlakunaman yachakoq yaykunantsipaq. Manami ni juklaylapis mana yachakuypaqa kanmantsu. Tsaynoqpis mas jatun kaq yachakuy eskwëlakunapis kanman imalapis kayta munaptintsi yachakunantsipaq. Tsay eskwëlakunaqa lapan runakunata chaskinman iwalla yachashqantupu.
2. Kay yachakuy kanman noqantsikuna runa mayintsikunawan ali shonquyoq kanantsipaq. Tsaynoqpis kanman runa mayintsikunapa derëchunkunata respitanantsipaq, tantyanakunantsipaq, pasensyantsi kananpaq y pipis yanasantsi kananpaq. Tsaykuna kanman markantsikunawan, juklä nasyunkunawan, jukniraq räsakunawan, ima relijyunkunaman kriyeqkunawanpis. Tsaynoqpis yachakuy kanman yanapänantsipaq Nasyones Unidasta runakunata ali kawayman churananpaq.
3. Taytankunapami derëchun kan tsurinkunata munashqannoq imanoqpapis edukananpaq.
1. Lapantsikunapami derëchuntsi kan markantsikunacho kustumrintsikunata ruranantsipaq. Tsaynoqpa munaq kaqpa derëchun kan kantananpaq, dansananpaq, dibuj ananpaq, tukananpaq, puklananpaq, y imalatapis rurananpaq markanpa kustumrin kashqannoq. Tsaynoqpis juk yachaq imalatapis mushoqta ruraptenqa tsay kanman lapantsikunapaq juknintsi y juknintsipis mas ali kawanantsipaq.
2. Lapantsikunapami derëchuntsi kan imalatapis mushoqta ruraptintsi o eskribiptintsi kikilantsipaq gänashqantsi kaqkuna kananpaq. Manami pipis ninmantsu lulakushpan "Noqami rurashqä kayta" tsaynoqpa apakunanpaq ruraq kaqpa derëchunta.
Lapantsikunapami derëchuntsi kan gobyernuntsi kananpaq nasyunnintsikunacho y lapan nasyunkuna juntakashqanchöpis kay derëchuntsikúna rasunpa kumplikashqa kananpaq.
1. Lapantsikunapami ruranantsikuna kan markantsicho kumplinantsipaq. Tsaynoqlapami aliyätsikuntsi kikintsikuna.
2. Derëchuntsikunata rurarpis mana qechushwantsu jukpa derëchunkunata. Tsaypaq kanmi laykuna respitatsikunantsipaq y tsaynoqpis reqitsimänantsipaq wakinkunapa derëchunkunapis kashqanta. Tsaynoqpis tsay laykuna kaykan ali shonquyoq runakuna kanantsipaq, ali respitanakunantsipaq, y ali runa mayintsikunawan kawanantsipaq. Tsay ali kaway kaykan runakuna awturidäninkunapaq bötushqan nasyunkunacho.
3. Kay derëchuntsikunata kumplishpantsi manami Nasyones Unidas nishqankunapa kontrannin yarqushwantsu.
Kay nishqankunacho manami qam tarinkimantsu derëchuykikuna kaptin pipa derëchunkunatapis elqätsinaykipaq imata rurashpaykipis. Tsaynoq kaykan qampaq, juk nasyunpaq, juntakashqa runakunapaq, o pi runalapaqpis.


text:
Yang Shangkun
Yang Shangkun, (Chinu simipi: 杨尚昆, chino tradicional: 楊尚昆, pinyin: Yáng Shàngkūn, Wade-Giles: Yáng Shàngkūn) sutiyuq runaqa, 25 - ñiqin aymuray killapi - 1907 paqarisqa Tongnan (Chongqin) llaqtapi - 14 ñiqin tarpuy killapi- 1998 wañusqa Beijing llaqtapi).
1988 watamanta 1993 watakamam ñawpaq kuti Runallaqta Republika Chinapa Umalliqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Li Bozhao
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yang Shangkun.
- (Chinu simipi):


text:
George Walker Bush
George Walker Bush sutiyuq runaqa (6 ñiqin anta situwa killapi 1946 paqarisqa New Haven llaqtapi, Connecticut suyupi, USA-pi) huk US-amirikanu pulitiku runam. 2000 watamanta 20 ñiqin qhulla puquy killapi 2009 watapi p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 43 kaq umalliqninmi karqan.
Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 2000 watapi 2004 watapipas umallinapaq akllanakuykunapim yallirqan.
11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (World Trade Center, New York Twin Towers nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (Pentagon nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George W. Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.
USA-pa umalliqnin kachkaspa, iskay hatun maqanakuyta qallarirqan:
- 7 ñiqin kantaray killapi 2001 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Afganistan mama llaqtata atirqan.
- 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Hussein sutiyuq umalliqninta urmachispa hap'ispa. Chay Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi chay Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.
2005 watapi Awustu killapi Katrina nisqa hatun pillunkuy New Orleans llaqtatam thuñichirqan, chunka waranqa runata wañuchispa. George Bush mana allinta yanapaptin, aswan USA runakuna manañam Bushtachu q'imin.


text:
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu (familia Cruciferae icha Brassicaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 338 rikch'anayuq, 3.709 rikch'aqniyuq.
[allichay] Tuktunkuna
Kintu tuktu-tuktu icha iskay kintu tuktu-tuktu manam tiyana raphiyuqchu.
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, tawantin raphimuyum, wach'illam, chakana hinam. Tawantin wayta raphinkunaqa qispillan, hinallaqtami tawantin akilla raphinkuna, iskay muyupim. Suqtantin sisa raphinkuna iskay muyupim. Hawa sisa muyuqa chutu iskayniyuqmi, ukhu muyutaq tawa suni sisa raphiyuqmi. Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi, ch'ulla icha iskay q'illayuq. Iskay puquna ruru raphim.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa murusapa suni p'uru rurum (silikwam).
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:
- k'ita yuyu (Brassica campestris)
- sitqa, yana mustasa (Brassica nigra)
- kulis (Brassica oleracea)
- nabus (Brassica rapa)
- kimpi (Coronopus didymus)
- uqi qura (Descurainia titicacensis)
- maka, hayaq willk'u (Lepidium meyenii, Lepidium peruvianum)
- willk'uyuyu (Lepidium sativum)
- hanu k'ara (Lepidium ruderale)
- ch'inkil, uqhururu (Nasturtium officinale)
- rawanu (Raphanus sativus)
- yuraq mustasa (Sinapis alba)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu


text:
Allpa yaku kawsaq
Allyawiq (kichwapi Allyawik)[1] icha Allpa yaku kawsaq nisqakunaqa (classis Amphibia) chiwiklla, huq'u qarayuq uywakunam, surq'anniyuq, wayra samaq, yakupi icha allpa patapi kawsaq. Lullunkunaqa, huq'ullu nisqa, yakupi kawsaspa challwa hina yawsamaq nisqawan saman.
Allpa yaku kawsaqkunaqa ancha llamp'u, ñut'u runtukunatam yakuman wachan. Chay runtumantaqa huq'ullu t'uqyan.
[allichay] Allpa yaku kawsaq rikch'aq ñiqikuna
- Wata-wata / Salamandra (Caudata)
- K'ayra / Lachak (Anura) (Hamp'atu nisqakunapas)
- Tapyamach'aqway (Gymnophiona)
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Consuelo Yánez Cossío: Léxico ampliado quichua-español, español-quichua. Quito 2007.
[allichay] Pukyukuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Allpa yaku kawsaq.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Allpa yaku kawsaq


text:
Kañina
Kañina icha Suñaya (kastilla simipi: moneda, inlish simipi: currency) nisqaqa huk mama llaqtap icha mama llaqtakunap kañinapaq imam.
Kunan pachaqa iskaynintin hinam kañinata llamk'achinchik:
- Q'illay kañina icha Q'illay suñaya nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.
- P'anqa kañina icha P'anqa qullqi nisqaqa papilmanta rurasqa p'anqakunam, mana chawkachanalla, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.


text:
Sirbu hurwat rimay
Sirbu rimay - Hurwat rimay (Srpskohrvatski / CpпckoxpBaTckи, Hrvatskosrpski) nisqaqa ñawpaqta Yuguslawya kasqa suyukunapi uralan islaw rimaykunam.
Chay Yuguslawya kasqa suyukunapiqa kay k'iti rimaykunam: Tapuna rimakama rakinachisqa:
- Štokavski: što? = "ima?"
- Kajkavski: kaj? = "ima?"
- Čakavski: ča? = "ima?"
Mawk'a islaw "ě" kunkallakama rakinachisqa:
- Ekavski: reka = "mayu", vreme = "mit'awi"
- Ijekavski: rijeka = "mayu", vrijeme = "mit'awi"
- Ikavski: rika = "mayu", vrime = "mit'awi"
1918 watamanta 1992 watakama Sirbu hurwat simi nisqaqa Yuguslawyap tukri simin nisqam karqa. Chay Yuguslawya puchukaptinmi, musuq mama llaqtakunapi manañam sirbu hurwat simimanta rimankuchu, llapa mama llaqta kikin rimayniyuq kayta munaspa.
Kunan pacha kay tukri simikunam kachkan, anchata rikch'anakuqmi rimaykuna, hap'iqanakunallam:
- Hurwat simi (štokavski, ijekavski, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
- Busna simi (štokavski, ijekavski, turku rimasapa, latin siq'i llumpawan qillqasqa)
- Sirbya simi (štokavski, ekavski, kirilitsa siq'i llumpawan qillqasqa))


text:
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Washington rikuy.
George Washington sutiyuq runaqa (*22 ñiqin hatun puquy killapi 1732 watapi – † 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1799 watapi) Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpa umalliqninsi karqan (1789 watamanta - 1797 watakama). Awqapuriqninkap Qhapaq kamaqninsi Hukllachasqa Amirika Suyukunap Qispikusqa Awqanakuynin (1775 watamanta 1783 watakama), chaymantapas Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpaq umalliqninsi karqan 1789 watamanta 1797 watakama.
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Partidu
Partidu nisqaqa (kastilla simimanta: partido) pulitiku tantanakuymi, kuskan idiyuluhiyayuq, mama llaqtapi kawpayta aknachayta munaq. Wankurisqan runakunaqa munayllam yaykamun.
Partidukunaqa manam mamallaqtapchu tantanakuynin, ichataq achka, lliwmanta aswan mamallaqtakunapiqa partidupi wankurisqa kawpaq runakunam mamallaqtap kawpayninta pusan, kamachiyninpi rimana huñunakuypipas. Rimana huñunakuy akllanakuykunapim partidukunaqa atipanakun.
Huk mamallaqtakunaqa ch'ulla partidu llikayuqmi, ahinataq kunan Chunwapi, ñawpa pacha Suwit Huñupipas kumunista partiduyuq.


text:
Piyata
Piyata nisqaqa (Sarayaku runakunap kichwa rimayninmanta) aslla watakunapaq llamk'apusqa chakram, aslla puquna allpayuq sach'a-sach'a k'itikunapi.
Runakuna sach'a-sach'a k'itichata chaquspa huk, iskay watallatam chakra yurakunata puquchinku, chaymantataqmi chakrata purunman saqinku, sach'a-sach'ap musuqmanta wiñakunanpaq. Huk, iskay watamanta huk wayuq mallkikunam wiñan, chaymantataqmi aswan hatun sach'akunam, llukcha uku nisqapas. Chay hinatam musuq sach'a-sach'am tukukun. Runakunataq wakpi kaq k'ititam chaqun, musuqmanta aslla watakunapaq.


text:
Iskaysuphu asuka
Ukumari asuka[2] icha iskaysuphu asuka[3] (Arctocephalus australis) nisqaqa huk asukam, Urin Awya Yalap chalanpi kawsaq, Pasiphiku, Atlantiku mama quchakunapi. Challwakunatam mikhun.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Campagna, C. (IUCN SSC Pinniped Specialist Group) (2008). «Arctocephalus australis». Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, UICN nisqap kamachisqan 2012. 14 January 2009 p'unchawpi rikusqa.
- ↑ Arctocephalus: grigu simi, "ukumari uma".
- ↑ Kastilla simipi: Lobo marino de dos pelos.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Iskaysuphu asuka.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Iskaysuphu asuka


text:
Thomas More
Thomas More,(kastilla simipi: Tomás Moro, inlish simipi: Saint Thomas More) (* 7 ñiqin hatun puquy killapi 1478 watapi paqarisqa London llaqtapi - † 6 ñiqin anta situwa killapi 1535 watapi wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Dyusmanta yachachiq, taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku kaspa runam karqan huk kathuliku Santu karqan..
[allichay] Qillqasqankuna
- Utopia
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Thomas More.
- El príncipe y la utopía: Nicolás Maquiavelo y Tomas Moro


text:
Wikipidiyata yanapay!
KUNAN QARAY »
Hunu runa tukuy Tiksimuyuntinpi Wikipidiyamanta ima musuqtapaq kunan p'unchaw yachanqa. Mana qullqichakuy ruraykamay Tiksimuyuntin yanapaq llikayuq kaspayku, tukuy rimaykunapi mayninpipas runakunaman musuq aswan allin willaykunata apamuspa kallpachakunchik, mana suñana, mana qhatirayuq. Qusqaykiqa Wikipidiyap ruranankunata qatipayachiyta yanapawanqaku, qampaq aswan ruranallachaspa.
—Wikipidiyataqa Wikimedia Foundation nisqam yanapan, 501(c)(3) tax exempt nisqa khuyapayana tantanakuymi. Tiyayninqa San Francisco llaqtapi, California. Hukllachasqa Amirika Suyukunapiqa, Wikipidiyapaq qusqaykikuna mamallaqtaman qunapaq chaskikusqa kañinamanta qichusqa kanqa. Tukuy kriditu kartaykiwan qarayniykikunaqa PayPal nisqawanmi rurasqa kanqa.


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 paqarisqa Dole llaqtapi, Ransiyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1895 wañusqa Villeneuve-L'Etang llaqtapi Paris ñiqpi) huk phransis chaqllisinchi, hampi yachaqsi karqan.
Arpaysapa ruraykuspas unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.
Tayta: Jean Pasteur ; Mama: Marie Laurent.
[allichay] Suñaykuna
- Medalla Rumford (Royal Society)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Louis Pasteur.


text:
Wilhelm von Humboldt
Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand von Humboldt sutiyuq runaqa (22 ñiqin inti raymi killapi 1767 watapi paqarisqa Potsdam llaqtapi; 8 ñiqin ayriway killapi 1835 watapi wañusqa Tegel llaqtapi, Berlin ñiqpi) huk aliman simi yachaq runam karqan, Berlin Yachay Sunturpa (Universität Berlin, kunan Humboldt-Universität zu Berlin) kamariqninmi.
Alexander von Humboldtpa wawqinmi karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wilhelm von Humboldt.


text:
Rawray kuyuchina
Rawray kuyuchina nisqaqa ukhunpi rawranap (allpa wiramanta rurasqa, hukkunapas) rawrayninwan tukukuq wapsikunap ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.
Antawakunam rawray kuyuchinayuq.
Rawraywan tukukuq wapsikunam ñit'iyninwan asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun. Tanqana p'allta uraman tanqasqa kaptin, hawan kutimun muyuriq t'urpipi kachkaqraq kuyu michawan. Chayqa iskay ñiqin kuyuy mit'a nisqam.
Rawranap pusampuyninkamaqa kay rawray kuyuchinakunatam rakinachinchik:
Huk asiru tiñiqipi hayk'a kuyuy mit'akunakamataq kaykunatam rakinachinchik:
Huklla kuyuy mit'apim rawraq rawrachina kuyuchina p'alltatam kuyuchin. Huk mit'akunapitaq kachkaqraq kuyuy michawan purin.


text:
Wasi
Wasi nisqaqa kawsananchikpaq, tiyananchikpaq rurasqam. Wasita rurayqa, wasichay nisqa, ancha chaniyuq maki kapchiymi.
Wasiqa pirqakunayuqmi, wasi qatayuqmi, punkuyuqmi, wintanayuqmi. Wasip ukhunpi pinchi kaq rakikunataqa wasi ukhu icha ukhu nispalla ninchikmi.
Llamk'ay paqtachikamaqa, kay wasi rikch'aqkunatam riqsinchik:
- Kawsana wasi
- Llamk'ana wasi (taller)
- Yachay wasi (escuela)
- Manqus wasi (templo), Inlisya
- Wawa wasi
- Qurpachana wasi, tampu
- Qullqa wasi
Tawantinsuyupiqa akllasqa sipaskunam aklla wasipis kawsarqanku.


text:
Taripay suntur
Taripay suntur icha Yachaq tantari (kastilla simipi: tribunal, corte) nisqaqa chirarimanapaq tantaymi, kamachikuna chay chiqarimaypa tiksin kaptin.
Kay runakunam taripay sunturpiqa rimanakun:
- Ch'ataq ch'atasqa nisqa runata q'uma nisqa huchamanta ch'atanmi, wanachanapaq.
- Amachaq ch'atasqata, mañaqta amachaspa rimapunmi.
- Taripakuq taripayta rimanmi, ch'atasqata wanachaspa icha qispichispa, taripanakuypitaq huk mañaqta chiqachaspa icha mañaqpura chimpapuraychispa.
Kay iskay hinatam chiqarimanku:
- Wanana taripana nisqapi ch'ataq taripakuq ima q'uma rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin
- Taripanakuy nisqapi taripakuq iskay mañaqpurataq huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.
Mama llaqtapi Hatun yachaq tantari icha Kamachikamayuq tantari nisqaqa rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin.


text:
Malwa yura rikch'aq ayllu
Malwa yura rikch'aq ayllu (Malvaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 240-chá 250-chá rikch'ana.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
- kampik (Theobroma)
- kakaw (Theobroma cacao)
- patas (Theobroma bicolor)
- saqsa kuti (Theobroma ferruginea)
- siku patasi (Herrania)
- tilu (Tilia)
- lupuna (Ceiba)
- yawar wiqi (Ochroma)
- bawbab (Adansonia)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Malwa yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Malwa yura rikch'aq ayllu
- Sistemática de plantas


text:
Humphrey Bogart
Humphrey DeForest Bogart, Humphrey Bogart sutiyuq runaqa (25 ñiqin qhapaq raymi killapi-1899 paqarisqa Musuq York llaqtapi, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1957 wañusqa Hollywood llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Bogartqa wañurqan 1957 watapis tunquchu apanqara unquymanta.
Tayta: Belmont De Forest, médico cirujano; Mama: Maude Humphrey, aranway pukllaq.
Warmikuna:
Helen Menken (1926-1927)
Mary Philips (1928-1938)
Mayo Methot (1938-1945)
Lauren Bacall (1945-1957)
[allichay] Suñaykuna
- Oscar Suñay (1951)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Humphrey Bogart.
- Biografía de Humphrey Bogart MundoCine
- Video


text:
Giza hatun chuntu
Giza hatun chuntu icha Kheops chuntu nisqaqa Giza ñiqpi, Iqiptupi huk chuntu wasikunam, Tiksimuyuntinpi lliw chuntu wasikunamanta aswan hatunmi.
Kheops sutiyuq pharaw nisqa iqiptu qhapaqpa chuntunsi karqan.
Kheops chuntuqa huk Giza chuntu nisqakunapuram kachkan. Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqakunamanmi kapun.
- Rurasqan wata: 2650-2500 KÑW (BC)
- Ruraq: Mawk'a Iqiptu
- Imayuq: Tawa kaq qhapaq miraypa aya wasin, pharaw Khuphu-p kamachisqan.
- Thuñisqan wata: Kachkaqraq
- Imarayku thuñisqa: -


text:
Ukumari
Ukumari, Qusqupi Ukuku nisqakunaqa (Latin simipi Ursus - familia Ursidae) aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq, ancha hatun uywakunam.
Piruwpi kawsaq ukumari rikch'aqqa Tremarctos ornatus (anti ukumari) nisqam.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy kawsaqraq ukumari rikch'aqkuna:
- genus Ursus
- Paqu ukumari (Ursus arctos)
- Yana ukumari (Ursus americanus)
- Yuraq ukumari (Ursus maritimus)
- Asya ukumari icha Yuraqkunka ukumari (Ursus thibetanus syn. Selenarctos thibetanus)
- genus Melursus
- Wirp'a ukumari (Melursus ursinus)
- genus Helarctos
- Malay ukumari (Helarctos malayanus)
- genus Tremarctos
- Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus)
- genus Ailuropoda
- Hatun panda (Ailuropoda melanoleuca)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Ukumari


text:
Wañuy wanay
Wañuy wanay icha Wañuy kamachiy nisqaqa huchallikuq runata wañuchinapaq wanachaymi.
Wañuy wanayqa huk mama llaqtakunapi - ahinataq Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakunapi - manañam kanchu, hukkunapitaq - ahinataq Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Chunwapi, Nihunpi - kunanraqmi llamk'achinku.
Kay hinam taripasqakunata wañuchinku:
- Runa warkhuna
- Uma kuchuy
- Illapay
- Sipina k'urpana (ñawpa pacha Ispañapi, kulunyankunapipas)
- Chamqapuy (Islam mama llaqtakunapi)
- Miyu wapsi ukhu (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Miyu t'uksina (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Pinchikilla tiyana (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi)
- Runa kañay (ñawpa pacha Iwrupapi, Kathuliku Inlisyap kamachisqan, layqa qulluypi, inkisisyun nisqapi)
- Chakatay (Romanukunap pachanpi, hinataq Jesus wañurqan)


text:
Emiliano Zapata
Emiliano Zapata Salazar sutiyuq runaqa, (* 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1879 watapi paqarisqa San Miguel Anenecuilco, (Morelos) llaqtapi - † 10 ñiqin ayriway killapi 1919 watapi wañusqa Chinameca, (Morelos) llaqtapi), Mishikupas Awqaq suyup hiniral.
Tayta: Gabriel Zapata; Mama: Cleofas Salazar
Ñawpaq warmi: Piedad Reyes
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Emiliano Zapata.
- Zapata, Flores-Magón y el anarquismo,
- Emiliano Zapata 1909-1919 ç


text:
Wanachay
Wanay icha Wanachay nisqaqa pi runamanpas paypaq millay kaq ruraymi huchallikusqanrayku, q'umallikusqanrayku.
Kay hinatam wanachanku:
- Tayta mamaqa wawanta wanachan mana uyarisqanrayku, ima millaytapas rurasqanrayku.
- Hinallataq yachay wasipi yachachiq mana uyariq, mana llamk'aq yachaqaqkunatam wanachan. Huk mama llaqtakunapim yachachiq ama maqachunchu, yachaqaqkunata rimapullachun, ruranakunatam qullachun.
- Mama llaqtaqa q'umalli nisqa huchallikuq, mana kamachikunakama ruraq runatam wanachan. Chay wananaqa taripay sunturpim kamarikunku. Kay wanaykuna hinam kachkan:
- Qullqi wanay: Taripasqa runaqa kañinatam quchun.
- Samk'ay wanay: Taripasqa runaqa samk'ay wasipim wichq'asqa kachun, huk mit'alla icha wañunankama (ancha millay rurasqanrayku).
- Wañuy wanay: Taripasqa runaqa wañuchisqa kachun (huk mama llaqtakunallapiraq, ancha millay rurasqanrayku): runa warkhunapi, uma kuchuywan, miyu wapsi ukhupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), pinchikilla tiyanapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi). Huchallikuqqa wañunanta samk'ay wasipim suyan.
- Maqay wanay: Taripasqa runaqa maqasqa kachun, asutiwan icha k'aspiwan (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)
- Mutuy wanay: Taripasqa runaqa mutusqa kachun. Makinta, chakinta, huk kurku yawrikunatapas kuchunku (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)


text:
Qawaytaq
¿IMAMANTA? Runakunapa wakin tapukuykuna rurakusqankumanta. Qampas tapukurqankipaschá kayna tapukuykunataqa:
¿Imaynatataq yachawaq kay tapukuykunapa kutichiyninta? Kanmi kay asuntokunamanta yachachiq waranqantin librokuna. Ichaqa manam cheqaptachu yachachin. Wakinqa huk tiempollapaqmi servin, tiempopa risqanman hinam ichaqa manaña valenchu, chaymi huk librokunataña qellqanku.
Ichaqa kanmi confiakunapaq cheqapmanta yachachiq huk libro. Jesusmi Diosta mañakusqanpi nirqa: “Palabraykiqariki cheqapmi”, nispa (Juan 17:17). Chay Palabratam sutichakun Biblia nispa. Chaymi qallariypi kaq tapukuykunata Bibliapa nisqanman hina kutichisun.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Llumpay mana allin ruraykunapa chaynataq cheqninakuyllaña kasqanpim kawsanchik. Achkaq religionkunam yachachinku Dios munaptinmi ñakarinchik nispa.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Diosqa manam haykaqpas mana allintaqa ruranchu. Job 34:10 nin: “Mana allin rurayqa Diosmanta karunchasqayá kachun. Hucha rurayqa Tukuy Atiyniyoq Diosmanta karunchasqayá kachun”, nispa. Diosqa kuyakuq kayninpim runakunaman sumaq suyakuyta qowanchik chaymi Jesus yachachiwarqanchik kaynata mañakunanchikpaq: “Hanaq pachapi Taytayku [...], munaychakusqayki hamuchun. Munasqaykiyá rurasqa kachun kay pachapipas hanaq pachapi hina”, nispa (Mateo 6:9, 10). Diosqa ñoqanchikmantaqa nanachikunmi chaymi munaynin rurakunanpaq admirakuypaq kaqta rurarqa (Juan 3:16).
Qawaytaq Genesis 1:26-28; Santiago 1:13, hinaspa 1 Pedro 5:6, 7 nisqanta.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Guerrapiqa mana yupay atina runakunam wañuchkanku. Llapallanchikmi tukuy imaymanawan ñakarinchik.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Diosqa prometenmi enteron Pachapi hawkayay kananmanta. Hanaq pachamanta Dios gobiernamuptinqa runakunam ‘guerrapaqpas manaña yachanqakuñachu’ “espadankutapas rejakunamanñam tikrarunqaku” (Isaias 2:4). Diosqa chinkachinqataqmi ñakariykunatawan mana allin ruraykunataqa. Bibliaqa ninmi: “Diosmi pichanqa paykunapa weqenta, manañam kanqachu wañuypas, lutokuypas, waqaypas nitaq nanaypas. Ñawpaq kaqkunaqa [ñakariywan mana alli ruraykunaqa] pasarunñam”, nispa (Apocalipsis 21:3, 4).
Qawaytaq Salmo 37:10, 11; 46:9, hinaspa Miqueas 4:1-4 nisqanta.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Yaqa lliw religionkunam yachachinku runakuna wañuruptin cuerponku ukupi espiritun otaq alman hinalla kawsasqanmanta. Wakinqa ninkum wañusqakuna imatapas ruraruwananchikmanta, ninkutaqmi mana allin runakunata Dios infiernopi wiñaypaq castigasqanmantapas.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Eclesiastes 9:5 nin: “Manam imatapas yachanchu wañuqkunaqa”, nispa. Chaynamá, wañuqkunaqa manañam imatapas sientenkuchu, imatapas rurankuchu, manam imatapas rurawanchikmanchu nitaq yanapawanchikmanchu (Salmo 146:3, 4).
Qawaytaq Genesis 3:19 hinaspa Eclesiastes 9:6, 10 nisqanta.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Llapallanchikmi kuyasqanchik ayllunchikkunawan kusisqa kawsakuyta munanchik. Chaymi kuyasqanchik ayllunchikkunawan kaqllamanta tupaykuyta munanchik.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Yaqa llapallan wañusqakunam kawsarimunqaku. Jesusqa prometerqam ‘wañuqkuna kawsarimunankumanta’ (Juan 5:28, 29). Kay Pachapi kawsarimuqkunaqa kay pachapim suma-sumaq paraisopi kawsakunqaku, qallariymanta Diospa munasqanman hina (Lucas 23:43). Cheqapmá, hamuq tiempopim Diosman sonqo runakunaqa mana onqospa wiñaypaq kawsakunqaku. Bibliam nin: “Allin ruraq runakunam allpataqa dueñoyanqaku. Paykunaqa chaypimiki wiñaypaqraq kawsakunqaku”, nispa (Salmo 37:29).
Qawaytaq Job 14:14, 15; Lucas 7:11-17, hinaspa Hechos 24:15 nisqanta.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Yaqa lliw religionkunapim runakunaqa Diosta mañakunku. Ichaqa achkam piensanku mañakusqankuta Dios mana uyarisqanta.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Jesusqa nirqam: ‘Mañakuspaykiqa amam nisqallaykitachu kutirispa-kutirispa rimanki’, nispa (Mateo 6:7). Mañakusqanchikta Dios uyarinanpaqqa munasqanman hinam mañakunanchik. Chaypaqqa yachananchikmi Diospa imam munasqanmanta chayman hina mañakunanchikpaq. “Paypa munasqanman hina mañakuptinchikqa uyariwanchikmi” nispam nin 1 Juan 5:14.
Qawaytaq Salmo 65:2; Juan 14:6,14, hinaspa 1 Juan 3:22 nisqanta.
¿IMAYNANPITAQ KAYNATA TAPUKUNKU?: Runakunaqa piensankum qollqeyoq kaspa, allin reqsisqa kaspa hinaspa allin rikchayniyoq kaspa kusisqa tarikunankumanta chaymi chaykunapi afanakunku. Ichaqa manamá kusisqachu tarikunku.
BIBLIAPA YACHACHISQAN: Jesusmi kusikuyta imayna tarinamanta nirqa: “Mayna kusisqam ‘Diostam necesitani’ niqkunaqa”, nispa (Mateo 5:3). Kusisqaqa tarikusunchik Dios necesitasqanchikta reqsikuspa hinaspa paymanta chaynataq munayninmanta cheqapta yachanapaq kallpanchakuspallam. Cheqap yachachikuykunataqa Bibliapim tarisunchik, chayta estudiaymi yanapawasun allinpaq otaq mana allinpaq kaqta yachananchikpaq. Bibliapa nisqanman hina tanteakuspanchikqa otaq ruraspanchikqa kusisqam kawsakusunchik (Lucas 11:28).
Qawaytaq Proverbios 3:5, 6, 13-18 hinaspa 1 Timoteo 6:9, 10 nisqanta.
Bibliapa yachachisqanman hina soqta tapukuykunamantam yacharunchik. ¿Munawaqchu astawan yachayta? Sichum qampas ninki ‘Diostam necesitani’ nispa, hinaptinqa astawan yachaytachá munanki. Tapukunkipaschá kayna tapukuykunatapas: “¿Ñoqanchikmanta Dios nanachikuspanqa imaraykutaq permiten ñakariykunatawan mana allin ruraykunataqa?, ¿Imaynatam familiaywan kusisqa kawsakuyman?”, nispa. Kayna tapukuykunamanta hinaspa hukkunamantapas Bibliaqa allintam kutichin.
Ichaqa achka runakunam Biblia estudiaytaqa mana munankuchu. Unay tiempo leenapaq hinaspa sasa entiendenapaqmi hapinku. ¿Munawaqchu Bibliapa yachachisqankunamanta yachanaykipaq yanapakuykuna chaskiyta? Chaypaqmi Jehová Diospa testigonkuna iskay yanapakuykunata rurarunku.
Punta kaq yanapakuyqa kaymi ¿Imatapunim Bibliaqa yachachin? nisqa librom, kaytaqa rurakurqa Bibliapa nisqanman hina tapukuykunata kutichinanpaqmi, chaynapi mana tiempoyoq runakunapas yachanankupaq. Iskay kaq yanapakuyqa wasinkupi mana qollqellapaq Bibliamanta yachachiymi. Mana imamanpas obligasuspaykim Jehová Diospa testigonkuna wasikipi otaq munasqayki sitiopi watukamususpayki sapa semana pisi-pisimanta Bibliamanta allinta yachachisunki. Millonninpi runakunam kay yanapakuykunata chaskinku, hinaspam achkaq runakuna cheqapmanta yachasqankuta reqsikunku.
Qampas yachawaqmi Bibliapa yachachisqan ancha valorniyoq kasqanta. Bibliapa yachachikusqanqa creenciakunamanta, pantay yachachikuykunamanta, hinaspa manchachiwasqanchik kaqkunamanta librawaspanchikpas suyakuyniyoqta, hawkallata hinaspa kusisqatam kawsachiwanchik. Jesuspunim nirqa: “Yachankichikmi cheqap kaqmanta, chay cheqapmi libreyachisunkichik”, nispa (Juan 8:32).


text:
Yakuchaq, Yawraq wapsi icha Idruhinu (musuq latin simipi: Hydrogenium, grigu simimanta YδpoYόvov, "yaku ruraq"), H nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa mana kaptinpas, intipim ancha achkam, lliw qallawamanta aswan yakuchaqmi. Tiksi muyupi kachkaspa, yakuchaq wapsim iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (H2).
Yakuchaqqa muksichaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).
Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa yakuchaqmi kan. Yakuchaqwan k'illimsayaqwan t'inkisqakunata k'illimsa yakuchaqkuna ninchik.


text:
Achkiy
Achkiy, Qusqu-Qullawpi K'anchay, kichwapi Achik (latin simipi: lux) nisqaqa huk micha rikch'aqmi, ima k'anchaqpas. 380-manta 780-kama nanumitru pillunya suni kayniyuq iliktrumaqnitiku illanchaymi.
Achkiytaqa rikunapaq mat'ipayanchik. Chaypaqqa ñawinchik ukhunman hamunanmi tiyan.
Achkiy kay achkiy puyku nisqakunamanta paqarinmi:
- Inti
- Quyllurkuna
- Killa (intip k'anchapusqan)
- Planitakuna (intip k'anchapusqan)
Tiksi muyupi (sallqa kaqpi):
Runap rurasqan:
- K'anchanakuna (achkinakuna: pinchikillayuq, ninayuq)
Sapallan achkiy rikch'aq, pillunya suni kayniyuqqa, kikin llimphiyuqmi. Chay achkiy llimphikunataqa k'uychipim rikunchik. Lliw llimphi achkiykuna chaqrusqataq, inti k'anchaypi hina, yuraqmi achkiymi.


text:
Puquy mit'a
Puquy mit'a, Hawkay mit'a icha Kallchay pacha nisqaqa watapi ruphay mit'ata qatiq mit'am. Puquy mit'apiqa tutakuna suniyanmi. Achka mallkikunam wayun, murukunam puqun, chayraykum hatun aymuray pacham.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim, uralan larunpitaq marsu, awril, mayukilla killakunapim. Kalindaryukamaqa puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Qhapaq raymi inti t'ikrakuykama mit'am.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikina
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Puquy mit'a.


text:
Waraniyi runa
Waraniyi runa nisqaqa lliw Waraniyi simita rimaq runakunam, Arhintina, Brasil, Buliwya, Parawayi mama llaqtakunapi tiyaq.
[allichay] Waraniyi runa llaqtakuna
Waraniyi runakunamanqa achka runa llaqtakunam kapun: Simba, Chiriwanu (Chiriguano), Mbya (Mbyá), Achiy wayaki (Aché Guayakí), Kaywa (Kaiwá), Chiripa (Chiripá), Pay tawitira (Paí tavyterá), Tapitiy (Tapieté), Shita (Xetá).
[allichay] Buliwyapi Waraniyi runakuna
Buliwya suyupiqa 133.393 Waraniyi runa kawsan, Chiriwanu nisqakunam, Santa Krus suyupi, Chuqichaka suyupi, Tarija suyupipas [2].
[allichay] Rimay
Waraniyi runakunaqa Waraniyi simitam (Rimakunap ayllun: Tupi waraniyi) rimanku.
Huk rimakuna (Qhichwa simi - Wanariyi simi):
- qhari: aba
- warmi: cuña
- uma: cang
- k'aklla: tatipi
- ñawi: teza
- rinri: apizacua
- maki: mbo
- inti: cuarací
- killa: yací
- yaku: I
- nina: tata
- urqu: ibiti
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Pukyukuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Waraniyi runa.


text:
Iliada
Iliada icha Iliás nisqaqa (grigu simipi Ἰλιάς, Iλιάδa) ñawpa grigukunap epos nisqa harawi willaykuyninsi karqan, Omirospa qillqasqansi, Truyanu maqanakuy nisqamanta willaq.
Iliadaqa runa qhapaq nisqa Agamemnon sutiyuq qhapaqpa Akhiliyas sutiyuq hatun awqaqwan rimanakuynin, hayu kayninmantam willan. Chay Akhiliyas ancha phiñakuspas huk mit'a mana maqanakuyta munaptinsi, achka grigu awqaqkuna wañun, paypurataq Akhiliyaspa qhuchumasi, Patroklos sutiyuq. Runakunap kinrayninpiqa grigu dyuskunam maqanakun. Athini grigukunap larunpi maqaykuptin, Aristaq Truyanukunap masinmi karqan. Patroklospa wañuyninmanta astawanraq phiñakuspa, Akhiliyas Ektor sutiyuq truyanuwan maqanakuspa wañuchin. Iliada tukukun Akhiliyaspa pisiyaq phiñakuyninwanmi, manaña Akhiliyaspa wañuyninmanta, manaña Truyap puchukayninmanta willaspa.
Iliadaqa lliw Iwrupapi qillqakunamantaqa aswan ñawpa pachamantas karqan, 730 kñ watamantas. Odisiyataq Iliadamanta iskay chunkachá aswan qhipaq.


text:
Isabel I
Isabel I sutiyuq warmiqa ( * 22 ñiqin ayriway killapi 1451 watapi paqarisqa Madrigal de las Altas Torres llaqtapi - † 26 ñiqin ayamarq'a killapi 1504 watapi wañusqa Medina del Campo llaqtapi) Kastillap wan León quyansi karqan.
Fernando II Aragunpa qhapaqwan kasarakuptinsi Kastilla Aragunwan huñusqa karqan Ispaña tukuspa. Ispañapi qhipaq kaq arabya mama llaqtata Granadatas atirqan.
Chay Kathuliku Riykuna nisqaqa Cristobal Colontas Atlantiku mama quchanta kuntiman kacharqan. Abya Yalata tariptinsi hatun Kastilla Atiysi qallarirqan.
1503 watapis Isabel I Kastillap quyan inkuminda nisqa llikatas kamachirqan, indihina runakunap allpankunata hap'ispas inkumindiru nisqa atiq wiraqucha awqaqkunaman quykuspa.
Tayta: Kastillap Juan II; Mama: Purtugalp Isabel. (*1428-†1496).
Willkan Karlus I sutiyuqqa Ispañap ñawpaq ñiqin qhapaqninsi karqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Isabel I.
- Página Web Oficial de la Casa Real
- Página de la Capilla Real Granada


text:
Medidas de prevención para contrarrestar enfermedades por la época invernal
El Ministerio de Salud Pública frente a la fuerte temporada invernal que afecta a varias provincias del país recomienda a la ciudadanía tener una actitud responsable y de prevención ante las enfermedades que se presentan en la época invernal. Para esto, se aconseja:
Kay killa tamiyakunapi unkuykunamanta harinkapak
Unkuyta Rikuk Wasimi kay tamiya killakunamanta wakin markakuna llakiyapashkamanta tukuy chaypi kawsakkunata unkuykunamanta harkarichun mañan. Chaypami kayta yuyarichin:
- Uhushpaka codowan, shuk pintuwan, shuk pankwanmi killparina kan.
- Mikukrishka puntapash, hipapash, ishpana ukumanta llukshishpapashmi makitaka alli alli mayllana kanchik.
- Ama maypipashchu ishpana kanchikchu.
- Chuya yakutami upiyana kanchik. Unkuyta Rikuk Wasimi cloro yakuta karakun.
- Wasi ukuta, wasi kanllatapashmi punchan punchan pichana kanchik.
- Maypi yakuta wakaychinchik chaytami alli alli killpashpa charina kanchik, shinami dengue chuspi ama tiyarichun harkashunchik.
- Maypi yaku wakaychishka kaktami semanan semanan mayllana kanchik, shinami dengue chuspipa lulunkunata anchuchishunchik.
- Ama maykanpash hanpita upiyanallachu kan. Hanpikunami unkuyta pakan. /Unkuyta Rikuk Wasi/PC.


text:
Kawsasqamanta rawrana
Kawsasqamanta rawrana nisqakunaqa wañusqa kawsaqkunamanta - lliwmanta astawan yurakunamanta - chaskisqa, kawsa imayay kaq rawranakunam, kutipayaq michayuq (mana rumiyasqa rawrana hina).
Kay rawraykunapi kaq kawsasqamanta micha nisqaqa hallch'asqa inti micham, yurakunap inti wayllaywan wiñaspa llamk'achisqanmi.
Kawsasqa imayaykunata kañaspa chay kawsasqamanta michatam ancha ñawpa pachamantaña chaskinchik: yanunapaq, wasi q'uñichinapaq. Musuq allwiyakunawantaq kawsasqamantaqa rawrana pinchikillachanakunapi pinchikillatam ruranku, ichataq antawakunapim llamk'achinku.
Kaymi huk kawsasqamanta michayuq rawranakuna:
- Qiru yamt'a, k'ullumanta puchunkuna
- Runap icha uywap akasqan
- Chhalla (chakra yurakunap puchunkuna)
- Chakra yurakuna
- Misk'i wiru
- Kulsa (Brassica napus)
- Papil q'upa
- hukkunapas
Chakra yurakunatapas rawraptin, runakunapaq sallqa pachapaqpas sasachakuykunam hamun: Manaña mikhunapaqchu, ichataq rawranapaqmi puquchinku, ahinataq antawapaq ethanulpaq misk'i wirutam Brasilpi. Chaywan aswan runakunata yarqanman. Ancha hatun chakrakunatam llamk'achinku, sallqa pachata waqllispa, sach'a-sach'atataq qulluspa.


text:
Burinkin mana warkurinapaq partidu
Burinkin mana warkurinapaq partidu nisqaqa (inlish simipi: Puerto Rican Independence Party, kastilla simipi: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP) Burinkin mama llaqtap Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta kachariyninpaq ruraq burinkinu partidum, 20-X-1946 p'unchawpi kamarisqa.
- Burinkin mana warkurinapaq partidup sananchan. (Burinkin mana warkurinapaq partidup sananchan)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- www.independencia.net
Pukyumanta willaypi pantasqa:
unanchacham kachkan, ichataq manam
unanchachachu


text:
Yawar
Yawar nisqaqa sirk'anchikkunapi puka, yaku hina ukhu yawrim.
Sunqum yawartaqa sirk'akunanta tanqan. Yawar muyuriy nisqapi kurkunchikpi sirk'akunanta muyupayaspa kurkup kawsaykuqkunata muksichaqwan mikhuna imayaykunawan ñukyuykun, chimlasayta, q'upa imayaykunata apaykuspa.
Yawarqa manam puriqllachu, yaku hinallachu. Kay yawarpi kawsaykuqkunam kan:
- Puka yawar kawsaykuqkuna (erythrocytes): Surq'anpi wayra pachamanta yawarman hamuchkaq muksichaqta yawar puka nisqa imayaywan hap'iykun.
- Yuraq yawar kawsaykuqkuna (leucocytes): Mana allin kaqkunata, wamaq imakunatam tukuchin, ahinataq añakikunata.
- Yawar llukllunachakuna (thrombocytes): Yawarta k'irikunapi lluklluchin.


text:
Yaku muyuriy
Yaku muyuriy nisqaqa tiksimuyuntinpi yakukunap muyuriyninmi.
Inti illanchayninwan yakukunatam, mama quchap hawanpi kaq yakutam q'uñichinmi. Chay yakup rakinkunaqa wapsiyanmi, wayra pachapi yaku wapsi tukuspa. Wayrakuna chay wapsita mast'arinmi. Yaku wapsi musuqmanta chiriyaspa yakuyanmi, ancha achka yaku sut'uchakuna, phuyum tukuspa. Chay sut'ukuna nisyu hatunyaptin, param, urmamuq yakukunam tukukun. Chay paray yakuqa allpa pachaman yaku pachamanpas uramaykun, allpap hawanpi purispa icha allpap ukhunman mismispa. Chay allpap ukhunamantaqa yaku pukyukunapim hawaman paqarimun, mayu tukuspa. Chay mayukunataq mama quchamanmi purimun.


text:
Naoto Kan
Naoto Kan, Naotō Kan (Nihun simipi: 菅 直人), sutiyuq runaqa ( * 10 ñiqin kantaray killapi 1946 paqarisqa Ube llaqtapi - ) Nihun mama llaqta Pachaykamay kamayuq wan pulitiku.
2010 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Hisao Kan; Mama: .
Ñawpaq warmi: Nobuko Kan
Churinkuna: 2 (Gentarō wan Shinjirō Kan).
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Naoto Kan.
- Kastilla simipi:
- Biografía por Fundación CIDOB
- Inlish simipi:
- Nihun simipi:


text:
Wayra tanqana
Wayra tanqana p'acha,[1] Wayra apana p'acha[2] icha Wamp'una p'acha nisqaqa wamp'uta wayrawan kuyuchinapaq hatun p'acha p'alltam, wayra wamp'u nisqa wamp'u chawpinpi t'uyurka nisqa sayaq hatun k'aspipi watasqa.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:17, 27:40. Qosqo rimaypi, Sociedad Biblica Peruana, 2004: wayraq tanqanan [ñawpaqkaq] tela.
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:40. Ayakuchu rimaypi, Rómulo Sauñe, Donna Sauñe, Sociedad Biblica Peruana, 1987: wayrapa apanan [ñawpaqnin] tela.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wayra wamp'ukuna.


text:
CUENTOS QUECHUA
Documentos de Investigación: CUENTOS QUECHUA
Ensayos de Calidad, Tareas, Monografias - busque más de 170.000 documentos.
Tags:
Palabras: 658 | Páginas: 3
Views: 140
ISKAY WAWQEKUNAMANTA
(willakuy)
Iskay wawqekunas purunpi purisqaku, chaymantas huk Ukumari rikuriramusqa. Wawqekunaqa mancharikuspankus ayqeyta qallarisqaku, hukninsi sachaman qespiruspan llapa yurakunawan pakaykachikusqa, kukninpañataqsi mana maypipas pakakunanpaq kasqachu, ichaqa pampallapis wischukuykusqa wañuq tukuspan.
Ukumariqa asuykuruspansi muskiyta qallarisqa muyuriqninta,
Runaqa mana samayninta kachaykuspas kuchparayasqa una unay, chaynapis Ukumariqa wañusqachiki nispan ripukusqa.
Huknin runaqa sachamanta uraykamuspas wawqenta tapusqa: - Ukumaritaqa qawamuni linlikipi rimapayasusqaykitam, - ¿Imatataq nisuranki? - Wischusuqniyki runawan ama puriychu niwanmi nispas kutichisqa.
CHEQNIPASQA UÑA ÑUÑUMAMANTA
(willakuy)
Karu llaqtapim maman ñuñuma suyasqa llapa uñankunata, hinaptinsi huknin kaq cheqnikusqanku ñuñumachaqa qeparirusqa wakinkunamanta. Chaymanta raykus llapallan wawqenkunapas llumpayta cheqnikusqaku, aswanqa asipayaqku imas ima ruwasqanmantapas.
Chayna kaspansi uña ñuñumaqa ripukusqa mana reqsisqan llaqtaman, ña ripukusqan qawas sinchita waqasqa purunkunapi, sacha chawpinkunapi; tarisqanpis puñukuykuq tutaykamuptinpas.
Ichaqa chayna purispas, huk punchaw tinkurusqa yantapakuq runawan, chay runaqa kuyapayaspas pusakusqa wasinman, chaypis utuluntin misiwan yachasqaku. Chaypipas hinallas cheqnikusqaku yaw mana allin ñuñuma nispanku, - Utulus llumpayta suptapasqa purachallanpas patparinankama, Misiñataqsi sillunwan achpipasqa.
Ñuñumachaqa manaña maypipas allin kawsayta tarispansi yapamanta ripukusqa ñannintakama, hinaspas huk qochata chayaspan tuytusqa tukuy kusikuywan. Ichaqa intipa kanchiriyninwansi yakupi qawakuykusqa mallqo maqtaña kasqanta, hinaspansi yuyaymanaspan kikimanta yachakusqa purinkichu kasqanmanta, pisilla hamutasqanmanta ima.
Allinta tanyakuspansi kutirisqa wawqenkuna maskaq, ña tariruspansi waqenkunapa ruwananta ruwaspan unay wata kawsasqa.
MICHIQ PASÑACHA
(willakuy)
Huk pasñachas ushanta
michisqa, pitaqsi yacharqa maypi purisqantapas, manas uyarisqachu ima willakuytapas,
Manas sapallanchu hamusqa ichaqa ushantinkunas. Huk punchawsi pasñachaqa puñurusqa purunpi, hinaspansi musqosqa mana allinta; chaysi rikcharispan sinchita waqasqa, hinaptinsi huk runa nisqa, - Ama waqaychu pasñacha nispan.
Chaynapis sipaschaqa kuyayllapaqña kasqa, ichaqa llapa maqtakunapas qepanpis puriqku kuyayta maskastin.
Ancha watapis chay pasñaqa llapa qarikunata waqachisqa, manas mayqentapas kuyasqachu, ichaqa tumpata kuyarispansi saqeq. Chaymanta raykus hanaq pachapi kaq taytanchik huk ñakariyta qosqa ama pitapas waqachinanpaq.
Chay ñakariypis apachimusqa llumpay nanaq onqoyta, hina hawanmansi llapa ayllunkunapas wakchayasqaku hinaspas Watapi watapis qalayninku wañusqaku.
APUWAN WAKCHA WAWQEKUNA
(willakuy)
Huk pachas kasqa iskay wawqekuna, hukninsi apu, hukninñataqsi wakcha. Chay apu kaqnin runas mana imatapas wakcha wawqenman qoykusqachu, chaynapis wakcha ...


text:
Pinchikilla kuyuchina
Pinchikilla kuyuchina nisqaqa pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikraq kuyuchinam.
Pinchikilla kuyuchinapiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, t'urpita muyurichispa. Hukchana nisqawan hukchaykuq pinchikilla puriyrayku kururpa llut'ariyninpas hukchaykun, chaywan tiyaq llut'arinap puchunkunawan aysanakuspa karunchanakuspa kuyunmi.
Pinchikilla kuyuchinaqa pinchikilla ruraqpa t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.


text:
Yumay
Yumay nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.
Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun.
Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.
Runa hinam uywakunapas yumanakunku.
Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.


text:
¿Neguét cam ỹataqta ‘eesa? Qalota na shiỹaxauapi nnataxatac ram ‘eesa re’era qaỹaxactaq, qaq ne’ena qaỹaxactacpi ‘eeta’:
¿Hua’ague ca sachigoxotaca’ague ca ỹataqta nateteuo qaraỹanec? Qalota na ỹajnaxanaxaicpi, qalaxayi ra laỹajnec huo’o ra sanatenhuo huo’otaq saqaỹague ye laỹanec. Na shiỹaxauapi nataq’en huo’o ra npe’en cam ỹataqta ‘eesa naỹajnec.
Qalaxayi, huo’o aye neré saishet ra ratenataxan qataq iaxat cam ‘eesa naỹajnec. So Jesús enapeco: “Ram araqtac mayi ỹataqta ‘eesa” (Juan 17:17 Dios nvita na shiỹaxauapi). Nagui aye nere qaỹamata’ac La Biblia. Na huetalec ana’ana nmejna nache qaỹachigotaigui aye nere La Biblia.
¿TA’AINEC RA QAINATAXALEC RE’ERA QAỸAXATTAQ? Enauac ana a’lhua nlaqtelec na nayiloxo qataq na quejnaxac. Huo’o na amaqtaxanaxaicpi ỹapaxaguenec ra Ñi Dios nache ena’ac re’era lqui’ic na shiỹaxauapi.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: Ni Dios sa ishet ra chigoqo’ot ca qauem. Job 34:10 enapec: ‘Ni Dios sa ishet ra yo’ot ca qauem cha’aye ỹaỹamachiguiñi ra l’onataxanaxac.’ Ỹaguec ram lauochi Ñi Dios na shiỹaxauapi ỹoqo’oye nache huotaique ỹanem na shiỹaxauapi cam ỹataqta no’on l’mariaxac, ỹoqo’oye so Jesús qomi ỹapaxaguenque ra ‘eeta’ ca qanatamnaxac: “Am Qartaa Dios mayi qoneto’ot na piguem [...] Ña anamaxaño qome ra aronataxanaxac. Yaqto ỹo’ot ca qonetapeguec, enauac nam huetalecna, eeta’am nam hueto’ot na piguem” (Mateo 6:9, 10 Dios nvita na shiyaxauapi). Ñi Dios ỹataqta ‘eesa ra qomi ỹauoteque ỹoqo’oye co’ollaxa huo’o so ỹan ỹaqto ishet ra ỹo’ot cam eetapeguec (Juan 3:16).
Nataqa’en anmitaique ye: Genesis 1:26-28; Santiago 1:13, qataq 1 Pedro 5:6, 7.
¿TA’AINEC RA QAINATAXALEC RE’ERA QAỸAXATTAQ? Ra laataxac nmaañe na shiỹaxauapi. Nataqa’en huo’o na ỹoqta’a quejnaxacpi.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA’ RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: ‘Ñi Dios ỹapalaxat qome ra laataxac huetalec ana a’lhua, nache huo’o ca nlaxaxayec. Qome nvita na a’lhua ra l’onataxanaxac ñi Dios nache na shiỹaxauapi sa ishet ra qaỹapaxaguenec ca laataxac, qataq ca lainecpi qaiahuotaa ñigui l’onataxanaxat ra ỹo’ot ana a’lhua’ (Isaias2:4). Nataqa’en Ñi Dios iaxaneguet ra nque’ejnaxac na shiỹaxauapi. Ana Nere La Biblia enapec: “Nache ñi mayi iỹodeec ‘enauaque naua lachi namayipi. Huaña, nache sa ishet ra ileu ca shiỹaxaua, qataq sa ishet ra noỹiitac, huo’otaq ra n’alactapiguiñi, huo’otaq ra huo’o ra nqui’ic. Cha’aye ‘enauac na seloqtaigui nagui enuac imeuo” (Revelación [Apocalipsis] 21:4 Dios nvita na shiỹaxauapi).
Nataqa’en anmitaique ye: Salmo 37:10,11; 46:9 qataq Miqueas 4:1-4.
¿TA’AINEC RA QAINATAXALEC RE’ERA QAỸAXATTAQ? Huo’o na ỹapaxaguenec ra huo’o ca lqui’i qataq ca lpaqal na leuaxaicpi. Nataqa’en huo’o na ia’axatac cam leuxaic Ishet ra am ỹoiqnapec qataq ra ishet ra amnaaxat. Nataqa’en huo’o na ỹapaxaguenec ra Ñi Dios ishet ra am ỹamaxa cam nhuaxanaxanqa’ huetaña ca noreq.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA’ RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: Ra Seleuac nache semaxauo. Eclesiastes 9:5 enapec “na leuaxaicpi sa ishet ra huo’o ca nomtega” Sa ishet ra huo’o ca ỹaỹaten, sa ishet ra huo’o ca noma, huo’otaq huo’o ca ỹo’ot, nache sa ishet ra qomi itauan huo’otaq qomi ỹoiqnaape.
Nataqa’en anmitaique ye: Genesis 3:19 qataq Eclesiastés 9:6, 10.
¿TA’AINEC RA QAINATAXALEC RE’ERA QAIAXATTAQ? Enauac ñamanac ra qanachalataxac qataq sauotaxac ra nachalataxac ca qanauochaxaua. Ỹoqo’oye, sauoqtaique ra qa’ancalaxateec ca qanauochaxaua mashe sogote ileu.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA’ RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: Qalota qome na shiỹaxauapi qancalaxatec qataq qanachalataxañe. Cha’aye so Jesús enapeco’ ‘enauac na leuaxaicpi huaxaỹa qome cam lavilỹaxac so maye nache nca’alecpi’ ( Juan 5:28, 29 NM). Nam ỹoltaxa qancalaxatecpi nache ishet ra tateec ra nachalataxac ne’ena a’lhua cha’aye chigoqchigui ra maiche lcuenataxa Ñi Dios. Nache qome na qancalaxatecpi ra ỹataqta ỹalaxaguet ñi Dios nache ishet ra tateec ra nachalataxac. Ana La Biblia enapec: ‘Nam ỹaxalaxaguetpi ñi Dios nachena na ỹanalec ana a’lhua nache tateec ra lca’alaxa’ (Salmo 37:29).
Nataqa’en anmitaique ye: Job 14:14, 15; Lucas 7:11-17 qataq Hechos 24:15.
¿TA’AINEC RA QAIANATAXALEC RE’ERA QAYAXATTAQ? Qalota na shiỹaxaua tamnaxaicpi. Qalaxaye, huo’o na eetexa Ñi Dios saiasateguet na tamnaxac.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA’ RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: So Jesús enapeco’: “Qaq ra ‘anatamen, nachi sa ishet ra ‘avi’iguelaxattalec ca ‘ar’aqtac maye qaiqa ca naigui” (Mateo 6:7 Dios nvita na shiỹaxauapi). So’ottaq cam ỹataqta ỹaỹamaxareta Ñi Dios nache ishet ra ỹasateguet cam qanatamnaxac. Ỹoqo’oye ye 1 Juan 5:14 enapec: “Cha’aye qomi’ saỹajnaqta ra huo’otaq seỹaxanqaique ca ỹaỹamaxareeta ñimaye, qalaq ishet ra qomi’ hua’axaỹalo”.
Nataqa’en anmitaique ye: Salmo 65:2; Juan 14:6, 14, qataq 1 Juan 3:22.
¿TA’AINEC RA QAIANATAXALEC RE’ERA QAYAXATTAQ? Huo’o nam nocopita ran nsallaxa, qataq huo’ona nocopita ra nataxala. Qalaxaye enauac re’era sa ishet ra qomi ỹanem ca ỹataqta no’on qantonaxac.
QALAXAYE ANA LA BIBLIA ’EETA’ RA LAPAXAGUENATAXANAXAC: So Jesús enapeco’: “Ỹataqta machiguiñi qome nam nauattotela’t ra iuen ca ltaunaxanaxac Ñi Dios” (Mateo 5:3 Dios nvita na Shiỹaxauapi). Ra sauoqtaique sa’amaxasoqchiguiñi qataq ra sauoqtaique sanataxa ca qantonaxac, nache ñimitaque cam ỹataqta ‘eesa lataxac Ñi Dios qataq cam iaxataque ñi maye. Ana La Biblia ia’axat ra ỹataqta ‘eesa Lataxac Ñi Dios qataq qomi ỹapaxaguenque cam ỹataqta no’on. Ra salagasoxoguet ram L’aqtac Ñi Maye Qartaa Dios nache ishet ra sanataxa ca qantonaxac qataq ishet ra sa’amaxasoqchiguiñi (Lucas 11:28).
Nataqa’en anmitaique ye: Proverbios 3:5, 6, 13-18 qataq 1 Timoteo 6:9, 10.
Ana La Biblia mashe semetenaqtaq ra ishet ra ỹasategueta naua’ seis qaỹaxatape. Qalaxaye, ¿aua’uotaique ra nquictasheguem cam araỹajnec ram huetalec ana La Biblia? Qaq ra “anauotootela’t ra auen ra amitauan Ñi Dios”, nache yoqta ra huotaque nquictec ca araỹajnec. Qalaxaye ỹoqta ra ña anataxatac ra ta’enco Ñi Dios ra ỹaxattec ra quejnaxac qataq ra nquiic huetalec ana a’lhua ra qaiaxattac ra ‘eesa ra qomi iauoteque ñimaye. Huo’otaq ra auauotaique ra no’on ra arcoxoc. Nache ana La Biblia qomi itauan cam shenatapeguec qataq ishet ra ỹasateguet Qataq ia’axat cam sasaỹatenac.
Qalaq huo’o na sanocopita ra itaxaỹaxan ana La Biblia cha’aye eetega qalaqai. ¿Auaỹamaxareta ra am qaitauan ỹaqto’ ishet ra auaỹaten nam huetalec ana La Biblia? Nache na Testigopi de Jehová ishet ra am itauan, na mayipı dos naua ltauanaxanaxactel.
Aye uauchiguiñi ltaunaxanacte lere ‘eeta’ ra lenaxat: “Ishet ra qanauachaxaua Ñim Dios”, aye’aye nere ca’ỹo’ot yaqto ishet ra am itauan ra anapaxaguena ana La Biblia. Qaq ra lỹa ltaunaxanaxac nachi naigui ra am qaỹapaxaguenec ana La Biblia cam maiche arma’. Huo’otaq ca maiche iqchiguiña. Qalota na shiỹaxauapi mashe qaitauan nache ỹaguec ra ntonaxac cha’aye ‘eetaxa ra ilalec ram ỹataqta ‘eesa ia’axataq Ana La Biblia.
Am natqa’en ishet ra auanata cam ỹataqta naigui ra l’aqtac Ni Dios. Qataq ishet ra qomi isoreec cam saq ‘eesa naỹajnec qataq nam ỹoqta’a’t qaỹaxatacpi sanateneguet ram lapaxaguenataxanaxac ana La Biblia. Qalaxaye qomi ỹanema ra qanaquitaxac qataq ỹo’ot ra ỹataqta sa’amaxasoqchiguiñi. Cha’aye So Jesús enapeco’: “Nachi qami qome ỹataqta qauauatoñita ra ‘eesa lataxac, qaq re’era ‘eesa lataxac, nachi ra ỹataqta qami’ huesochiyiñi naqa’en” (Juan 8:32 Dios nvita na Shiỹaxauapi).


text:
Ho Chi Minh
Ho Chi Minh sutiyuq runaqa, witnam simipi Hồ Chí Minh, chinu simipi: 胡志明, Nguyen Tat Thanh (19 ñiqin ayriway killapi 1890 watapi paqarisqa Hoang Tru llaqtapi, Nghe An, Witnam mama llaqtapi; 2 ñiqin tarpuy killapi 1969 watapi wañusqa Hanoi llaptapi) witnam pulitikum, awqaq pusaqmi, kumunista pusaqmi karqan.
1945 watamanta 1969 watakama Chincha Witnampa umalliqninmi karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Proceso de la colonización francesa
- Carnet de prisión (poemas)
- Programa del Partido Comunista de Indochina
- Acciones que "deben hacerse" y que "no deben hacerse"
- El leninismo y la liberación de los pueblos oprimidos.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ho Chi Minh.


text:
Wp/qug/Ransiw shimi
Ransiw shimi (kikin shimipi : Français) shuk Europamanta shimimi kan. Chay shimika Francia mamallaktamantami kan. Kunan pachapi, tawka mamallaktakunapi runakunaka chay shimita rimanakun : Kanadapi, Costa de Marfilpi, Suizapi, Runakunapak Congo Ripuplikapi...Inlish shimi shina, tukuy allpapachakunapi rimashkami kan, tukuy shimikunamanta pusaklla Ransiw shimimanta yallik rimashkami kapan.
[edit] Rimaykuna
Verbos nishkakunaka kashna tikrachishkami kan:
Rimaykunata kashna rurashkami kapan: Ñawpapi, pita imatapash rurakun nina kanchik, kipaka imata rurakun nina kanchik. Shinalla, Pierre mange, Pedro mikukun nin. Shina kakpi, verbo kipaka, imata Pedro mikukun nina kanchik: Pierre mange du pain, Pedro tantata mikukun.
[edit] Rimakkuna
Tukuy Francia mamallaktamanta runakuna uchillamanta Ransiw shimita rimanchu, chay mamallaktapi tukuy yachay wasikunapi Ransiw shimita yachachishkami kapan. Shinallatakmi, Quebec markapi (Kanadapi), uray Bilhikapipash, Inti yaykuypak Suizapash, Ransiw shimita mama shimimi kapan.
[edit] Ransiw shimipi sumak killkaykuna
Kapak Ransiw shimipi killkakkunaka chaykunami kan: Molière, Victor Hugo, Antoine de Saint-Exupéry, Honoré de Balzac, Marguerite Duras, Léopold Sédar Senghor, Paul Verlaine, Aimé Césaire, ashtawan shukkunapashmi.


text:
Tibet
Tibet icha P'ut' (6 centery Tibetan: Bod)/Phuig (Lhasa Tibetan: Poig) nisqaqa (Tibet simipi: Poig) chawpi Asyapi huk mana qispi mama llaqtam, Chunwa mama llaqtaman kapuq.
1236 watakama Tibet qispi qhapaq llaqta karqaptin, Mungul-Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwa mama llaqtamanta wachuriq kaspapas kikin qhapaq suyu kakurqan (Ñilluwan qhapaq llaqta - T'a Ñilluwan?; han simipi: 大元 Dhah Qiuan, Wade–Gilespi: Ta Yüan, phinyimpi: Da Yuan).
1951 Chunwa Runallaqta Republikamanta awqaqkuna atirqan. Chaymantapacham Chunwaman kapuchkan. Chunwa kamachiqkuna Tibet Awtunumu Suyutam kamarirqan.
- 1 228 400 km²
- 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
- Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)
[allichay] Simikuna
- P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
- Han simi (tukri simi)