text:
Porto Alegre
Porto Alegre llaqtaqa Brasilpi (Urin Hatunmayu suyupi), Brasil wamp'urani huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1772 watapis tiksisqan.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 26 ñiqin pawqar waray killapi 1772 watapi
Porto Alegre llaqtaqa 1 409 939-chá runayuq kachkan.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Porto Alegre.
- Porto Alegre Munisipyu


c: text/html

text:
LLAJTANCHEJNINTINPAJ QHELQESQA TUKUY RUNAJPA ATIYNINKUTA SUT'INCHASPA
[Preamble]
Kaytaqa jatun tantakuypi, tukuynin llajtasmanta ujllachasqa runa qhelqerqanku, imakunachus kay pachapi atiyninghej kasqanta yachananchejpaj. Kay qhelqesqanku qhalichakurqa iskay chunka ujniyoj p'unchayllaña kasajtin waranqa jisq'on pachaj tawa chunka pusajniyoj wata tukukunanpaj.
Manaraj runaj atiynin imachus kasqanta rimayta qallarisasparaj, qhepallanpi qhelqesunchej imakunatachus runa masikuna qhatinanku kasqanta, tukuynejpi allin kay kawsayllapuni kananpaj.
Munaspa tukuypaj walej kawsay kananpaj.
Munaspa tukuy ujllachasqallapuni kawsakunankuta.
Munaspa qheshpi kay tukuypaj kananta.
Munaspa tukuypaj khuskamanta uj munaylla junt'akunanta.
Munaspa tukuy mana ujniyoj, uj llajtayojllapis kankuman jina, ayñillapipuni yanaparikuspa kawsakunankuta.
Munaspa cheqan kay tukuynejpi kananta, ama kawsaqe masikuna millay pejtuspi rikhurinankupajtaj, kay jinata riman, runaj allin kayninpaj atiyninkunaqa.
Ñawpaj kay rimay (1)
Tukuy kay pachaman paqarimujkuna libres nasekuntu tukuypunitaj kikin obligacionesniycjllataj, jinakamalla honorniyojtaj atiyniyojtaj, chantaqa razonwantaj concienciawantaj dotasqa kasqankurayku, kawsaqe masipura jina, tukuy uj munakuyllapi kawsakunanku tian.
Iskay kay rimay (2)
Kay pachapi kaj chhika, tukuy mana ujniyojpata atiyninku tian kay Declaracionespi qhaparikusqanman; yana qarayojpis, yuraj qarayojpis, puka kunkapis kachun chayri warmipis qharipis kachun, qheshwa simiyojpis, aymara simiyojpis, yuraj paralyniyojpis, mayqen religionllamantapis kayta atin, chayri mayqen polìtica yuyayllapipis atisqa kayta atinman chayri waj laya runa qollumanpis. Kayta atin maynejllamantapis ima rijch'aj llawartapis sirk'asninpi apaykachaspa, qhapaj kachun, wajcha kachun, mana chijllasqachu kanan tian.
Chantapis, ima rijch'aj polìtica qotumanchus uj runa atisqa kasqanraykupis, chay jawaqa mana qhawapayasqachu kanqa, jina uj qhapaj llajtamanta kachun, pay kikillanmantataj purikuj llajtayoj kachun, mana kay rimaykunamanta chijllasqachu pillapis kanqa.
Kinsa kay rimay (3)
Pillapis kay kawsayman atiyniyoj, mana ujllapatachu; tukuy runaspata atiynin tian qheshpisqataj, mana walej paypaj kaymantataj karuncharikuspa puririyta, sumj kawsaypi kananpaj jina.
Tawa kay rimay (4)
Mana pipis ujpaj kamachisqallanmanchu watasqa kanan tian munarisqallantapuni qhatispa, mana pipis esclavitud nisqaman sujituchu kanqa nitaj servidumbreman.
Phishqa kay rimay (5)
Mana pipis mayqen laya muchuykunaman nitaj llakiykunaman ñak'arinanpaj jina tanqasqachu kanqa, mana pitapis usuchinqankuchu chayri k'umuykachachinqankuchu sua alqota jinaqa.
Sojta kay rimay (6)
Tukuy kaj chhika atiyniyoj, may cheqanejllapipis, chay atiynin sumaj qhawarisqataj maynejllapipis yupaychasqataj kananpaj.
Qanchis kay rimay (7)
Mayqen runa masillapis leypa ñawpaqenpi kikin derechosniyojllapuni, chayraykutaj tukuy khuskamanta atinku kay kamachisqa leyespi atikuyta, kay leyes mana allin kajmanta jark'arinanpaj. Tukuy atiyniyoj kanku kikin amaprollamantaj pillapis mana kay declaracionesta uyarispa, munasqanman jina apaykachayta munanman chayqa, munankumantaj chayqa wajchakunata qhapajkunamanta, llank'ajkunata atiyniyoj qolqesapakunamanta, ñawiyojkuna mana ñawiyojkunamanta t'aqarayta, pillapis munaspa, kay Declaracionesta mana uyarispa, munasqanman jina apaykachariyta.
Pusaj kay rimay (8)
Pillapis atiyniyoj justiciata purichijkuna ñawpaqenkupi rimarinanpaj, ima juchapipis pejtusqa rikhurinman chayqa; jinamanta amparasqa llajta masisninwan khuska sumaj kawsaypi tiakunanpaj, kamachisqa leyes rimasqanman jina.
Jisq'on kay rimay (9)
Mana pipis mana kajllamanta presuchasqa kanqachu, nitaj wisq'asqa manataj llajtanmanta wajnejman qharqorparisqa.
Chunka kay rimay (10)
Pillapis atin, mashkha ukhu qayllankupipis kachun tukuy justiciawan rimasqanta uyarichikuyta, chijllasqa leyespi yachayniyoj kajkuna cheqan justiciata ruanankupaj; imachus derechusnin obligacionesnintaj sut'inchakunanpaj, chayri imatachus tumpasasqankuta unanchanankupaj, ley penal rimasqanman jinalla.
Chunka ujniyoj kay rimay (11)
- Mayqen juchawan atiykusqa runallapis, manaraj juchayojpuni kasqanta yachakusaspa, maynejllapipis atiyniyoj tukuy uyarinankupaj jina tapuykachakunanpaj ima juchasninmantachus tumpasasqankumanta, tukuy laya garantiastataj waqaychapunanku tian, mana manchikuyniyojta tukuy ima cheqan kasqanta parlananpaj jina.
- Mana pipis juchaman tanqasqachu kanqa, ruasqasninmanta, chayri ruanan kasajtin mana ruasqanmanta, mana chay ruasajtinpacha Derecho Nacional chayri Internacional rimasqanman jina jucha karqa chayqa, manataj juchan kasqanman jina asllawan llakiyta yapakunqachu.
Chunka iskayniyoj kay rimay (12)
Mana pipis kawsaynin ukhupi t'ojpisqachu kanqa, nitaj llawar masisnin ukhupi, manpunitaj wasinpi sat'ikusqankurayku abususta pillapis muchunanchu tian; chayri masisninwan jinapurasqanwan ichus honranta t'akariyta munasqankumanta. Tukuy laya runa atiyniyoj leyeswan qhawachikunapaj, chay mana kaj millay, runaj kawsakuyninpi chajrukuyta munasqankumanta jark'asqa kananpaj.
Chunka kinsayoj kaj rimay (13)
- Pillapis atiyniyoj mana manchikuyniyoj mayllapipis purikunanpaj, kikillantaj wasichakuyta mayqen rijch'aj llajtallapipis.
- Pillapis atin mayqen llajtallamantapis llojsipuyta, kikin llajtanmantapis kachun, munaspari llajtanmantaj kutimpuyta.
Chunka tawayoj kaj rimay (14)
- Pitapis ayqeykachachisanku chayqa, tukuy runa kaj chhikajpata atiynin tian mayqen wasillamanpis wajyarichikunanpaj, kikin llajtanpipis kachun wajnejpipis, chay wasipi pakasqa karikunanpaj.
- Kay tukuy nisqaqa manamin runa wañuchi runaspaj jinachu rimasqa kasan, manataj pipajchus ima juchanraykupis justicia ayqeykachachisan, nitaj imatachus Naciones Unidas allin kananpaj rimayninkuna contranpi juchachakujkunapajchu.
Chunka phishqayoj kaj rimay (15)
- Pillapis atiyniyoj uj llajtata legitimun llajtanta jina rejsikapunanpaj.
- Mana pitapis sajramanta kallpaykuspa llajtanta wajnojtachinankuchu tian, nillataj oponekunankuchu tian waj llajtata llajtanta jina rejsikapuyta munanqa chayqa.
Chunka sojtayoj kaj rimay (16)
- Mana riparaspalla ima rijch'aj runa kasqanta nitaj ima laya religiontachus paypaj rejsikapusqanta, chayri ima llajtayojchus kasqanta, qharispis warmispis kallpañojña kaspaqa atiyniyoj kanku yananchakunankupaj, casamientomanta parlaspari khuskamanta kikin derechosniyojllataj kanqanku, tantallapuni kawsakusaspapis, t'aqakunqanku chaypis.
- (missing)
- Aylluqa llajtaspaj sapin kaqanrayku, atiynin tian yanapachikunanpaj tukuy llajtayoj runakunawan Estadovan ima.
Chunka qanchisniyoj kaj rimay (17)
- Pillapis atiyniyoj tukuy ima kapuyllamanpis, ujpallatapis kachun ashkhakunajpatapis.
- Sajramantaqa mana pij kapuyninpis t'ojpisqa kanqachu.
Chunka pusajniyoj kaj rimay (18)
Pijpallatapis atiynin tian yuyasqantawan concienciantawan religionnintawan sut'inchananpajtaj qhatinanpajtaj; kay atiyqa khuskachan ima religionpis creenciapis waj jina religionmanpis creenciamanpis tukuykunanpaj, chantapis kay religiontawan creenciatawanqa mayllapipis qhapariyta atikusqanta, pipis yachananpaj chay yuyasqanwanpis, chay concienciawanpis chay religionwanpis khuskallapuni purisqanta.
Chunka jisq'onniyoj kaj rimay (19)
Tukuy runakaj chhikajpata atiynin tian yuyasqanta mayllapipis qhaparinanpaj, kay atiy kamachillantaj ama pipis rimarisqanrayku t'ojpisqa kananpaj, kamachillantajmin puriyta atisqanta tapuykachaspataj unancharispataj ujkuna waillasqankuta, chayri chay tukuy rimasqata maykamallapis ninrimanta ninri purichiyta.
Iskay chunka kaj rimay (20)
- Pillapis atiyniyoj runa masisninwan khuska tantakuypi kananpaj, paykunawantajri, sumaj kawsaypaj kanqa chayqa, ujllachakuyta.
- Mana pipis kallparparisqachu kanqa, mayqen runa qollumantapis ujnin kaj kananpajqa.
Iskay chunka ujniyoj kaj rimay (21)
- Mayqen llajtayojllapis atiyniyoj llajtanta cheqa yanninta puriysichinanpaj, pay kikin kamachispa chayri munayninmanta chijllasqa llajta masisninnejta.
- Pillapis atiyniyoj, kikin derechosllawantaj, llajtanpa llajta kamachis qotuman yaykunanpaj.
- Llajta masikunaj munayninkuqa, tukuynin aylluspata sapin kasqanrayku, chay munayqa mana imaynapi kallpasqachu nitaj jark'asqachu kanqa, llajta masikuna mana manchikuyniyojta, walej kasqallanta qhawaspataj apusninta chijllanankupaj, chay chijllasqa runa llajtanku ukhupi, leyes rimasqanman jina kamachinankupaj. Kay elecciones sutiyojqa, sapa llajta kamachista chijllarina mit'a chayamujtillan ruakunan tian.
Iskay chunka iskayniyoj kaj rimay (22)
Pillapis, llajta masisnin qotumanta ujnin kasqanrayku, atiynin tial llajtanpi qhawaykachayta tukuy ima walej kananpaj jina, puriytataj yacharinankama imawanchus, imaynatachus, payllamantachus chayri waj laajtaswan yanapachikuspachus llajtan kawsasqanta, chaykunata unanchaspa, allin kayta ruaspataj tukuy imapi kikin llajta masi astawan astawan runayayta atinanpaj.
Iskay chunka kinsayoj kaj rimay (23)
- Tukuy runaspata atiynin tian munasqanman jina llank'ananpaj, maynejllapipis llank'aspa kaswayninta mask'ananpaj, llank'aspallapunitaj kawsakuyman; chay llank'asqanmantatajri yupachikuyta, llank'ay patapitaj wasinpitaj runa jina kawsakuyta atinanpaj.
- Ujkunawan khuska llank'ay patapi ruasqanmantaqa, pillapis a tiyniyoj kikin lllank'asqanmatna, ujkuna jap'isqankuman jina kikillantataj yupachikunanpaj.
- Mayqen llank'aj runallapis llank'asqanmanta walej sonqochasqa kanan tian, paytaj yawar masisnintaj p'unchaymanta p'unchay runayaspallapuni kawsakunankupaj jina.
- Pillapis atiyniyoj, ima sajra kaymantapis jark'arikunanpaj, uj sindicatupi apuntachikuspa chay sindicatumanta ujnin kananpaj, chayri munaspa pay kikin uj sindicatuta rikhurichispa.
Iskay chunka tawayoj kay rimay (24)
Mana ujllachu, tukuy atiyniyoj kanku samarinkunankupaj samarikusaspataj munaynillanku ruasqa kunanpaj, ña ruanasninta junt'aykuspaqa pillapis atiyniyoj mana munanpaj, ruasqan patapi asllawan unayta llank'anallantapuni munanqanku chayqa. Watapi uj kuti samarikuy mit'a kanqapuni, chay samarikuy mit'amantapis llank'aj runa qolqeta jap'inapuri tian, samarikuy mit'atinta lllank'anmanpis karqa jina.
Iskay chunka phishqayoj kaj rimay (25)
- Pillapis atiyniyoj, allin kay kawsay patapi tiakuyta munananpaj llawar masisninwan khuska, mana imamanta usurispalla runa jina kawsakuyta atinanpaj, mana mikhunamanta, mana pìachamanta nillataj jampichikuymanta; kikin atiyniyojllataj llajtanpa Seguro Social nisqawan yanapachikunanpaj, mana paypaj ima ruanapis kasqanraykuchus, onqorparisqanraykuchus, manaña llank'ananpaj jina qheparparikusqanraykuchus, imanta k'irikusqanraykuchus, warmi mana qosayoj qharichus mana warmiyoj qhepakusqankurayku, icha machuyarparisqanrayku chaychus mana paymantapuni kapuyninta runa jina kawsakunanpaj jina chinkachisqanraykuchus manaña llank'ayta atinqa chayqa.
- Onqoj warmikunawan, wawataña uywasanku warmikunawan, tukuy wawaswan imaqa, atiyniyoj kanku may chhika sumaj qhawasqa kanankupaj, tukuy ima rijch'aj millay sajrakunamantataj jark'asqa kanankupaj. Wawaspis tukuy atiyniyoj kanku, k'ipa wawasnintin rejsisqa tatasniyoj wawasnintin, tukuypuni atiyniyoj kanku llajtanku ukhupi tiakujkunawan yanapachikunankupaj.
Iskay chunka sojtayoj kaj rimay (26)
- Tukuypata atiynin tian uj yachay wasipi kaspa runayanankama yachakunanpaj. Pillapis qhasilla, mana uj phatata mañarispalla yachachinanku leeytawan qhelqeytawan yupaytawan yachakunankukamallapis. Kay nisqataqa mana ujniyoj qhatinanku tian. Instrucción técnica y profesional castellani simipi sutiyojqa tukuy taripanankupaj jina kanan tian. Aswan yachayniyoj kayta munajkunapajqa jatun yachay wasispa punkusnin kicharisqa kanan tian.
- Educación sutiyoj yannin tukuy runa masista, uj munakuyllapi ujllachasqa kawsakunankupaj jina, pusanantaj yanapanantaj tian p'unchaymanta p'unchay allinta runayanpaj. Educación nisqaqa yanapanan tian tukuy runa ujllachakunankupaj, mana pipis chijllaspalla may llajtayojchus runa masin kasqanta, ima religiontachus apasqanta chayri ima ayllumantachus kasqanta, jina kaspa tukuy uj llajtayojllapis kankuman jina uj munakuyllapi kawsakunankupaj Ujllachasqa Llajtaspa ruanasninta kallpachaspa, tukuy allin kayllapipuni tiakunankupaj.
- Tataswan mamaswanqa aswan atiyniyoj, ujkunamanta nisqa kanqanku, chijllanankupaj mayqen yachay wasillatapis wawasninku munayninkuman jina yachakunakupaj.
Iskay chunka qanchisniyoj kaj rimay (27)
- Pillapis atiyniyoj, kikin munayninmanta, khuskachakunanpaj pejtukunanpajtaj llajtanpa yachasqasninwan, yuyasqasninwan imachus llajtanpi k'acha kasqanwan ima, llajtanpata ujnin kaj kasqanraykuri atiyniyojllataj, kawsaqe masisninwan khuska, llajtanmanta sumaj kayninta jap'ikuyta, pìunchaymanta p'unchay astawan astawan jatunyachiytataj.
- Pillapis imata jinasqanmanta, ruasqanmanta, imata qhelqesqanmanta chayri parlaspa yuyayta qosqnmanta kikin pay chay nisqata ruaj jina, ruasqasninmanta jinaqasmantapis tukuy atiyniyoj qhawakapunanpaj jayk'ajllapis poqoyninta pallananpaj.
Iskay chunka pusajniyoj kaj rimay (28)
Pillapis atiyniyoj, kay Declaraciones ama nisqalla jina qhepaykukunanpaj, sayachiyta ima rijch'aj runa qotusllatapis kay Declaraciones tukuy runakunaj kawsayninta allinchananpajpuni.
Iskay chunka jisq'onniyoj kaj rimay (29)
- Tukuj runa kaj chhika, comunidadmanta ujnin kasqanrayku, ashkha obligacionesniyoj comunidad ukhupi: runa masisnillanwan khuska kawsakuspa pillapis sumaj kayninta tariparqoytataj runayaytataj atisqanrayku.
- Democraciayoj llajta ukhupiqa pillapis leyes rimasqallanman purinqa, waqaychanapaj runaj derechosnintam ama pejtus kananpaj, tukuy llajta masikuna cheqan yannillantapuni purisqankuraykutaj llajta masikunapaj mana walej kay chinkapunanpaj.
- Tukuy kay derechostawan libertadestawanqa, mana imarayku pipis apaykachanqachu Ujllachasqa Llajtas rimasqanta wajninchayta munaspa.
Kinsa chunka raj rimay (30)
Mana mayqen kay Declaracionpi rimasqa kasqan unanchakunanchu tian yuyaspa Estadowan, ima qotullamanpis, chayri pillamanpis atiyta qosqanta, mayqen rimasqa derechosnillanpis mana yupasqa kananpajqa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Samuelmi wañukapurqan, hinan llapan Israel runakunaqa huñuykukuspa llakisqa waqararqanku, Ramá llaqta wasinpitaq p'ampapurqanku. Chaymantataq Davidqa Parán ch'inneqta ripurqan. 2Maón llaqtapin tiyarqan huk qhapaq runa, kinsa waranqa ovejayoq waranqa cabrayoq. Rutuy tiempopin ovejankunata rutuchisharqan Carmel llaqtapi, chaypi qhatunayoq rantinayoq kaspa. 3Chay runan Caleb miraymanta karqan Nabal sutiyoq, payqa millay phiña uyayoq runan karqan maqllaraqtaq. Warmin Abigailñataq ichaqa allin yuyayniyoq munay rikch'ayniyoq sumaq warmi karqan. 4Ch'inneqpi kashaspan Davidqa yacharqan Nabalpa oveja rutuchishasqanta, 5chaymi payqa chunka runankunata kacharparimuspa nirqan: –Carmel llaqtatan Nabalpata rinkichis, sutiypin napaykunkichis. 6Ninkichistaq: Q'aya wata kunan hinapas aswan allinraq kapusunki, wawaykikunapaqpas, wasiykipi lliw kaqkunapaqpas. 7Kunantaqmi yacharqoni oveja rutuchiypi kashasqaykita, qanpas yachankiñan michiqniykikunaq ñoqaykuwan Carmelpi kasqanta. Ñoqaykuwan paykuna kashaqtinkuqa manan imallantapas qechuchirqaykuchu manallataq imanachirqaykupaschu. 8Munaspaqa michiqniykikunata tapuy, paykunan aswan allintaqa willasunki. Chayrayku, qanta valekuyki, kay waynaykunata allillanta qhawaripuwanki, allin horasllapitaqmi hamushankupas. Kunantaqyá ima atisqallaykita paykunaman qoykapuway, ñoqapas churiyki hinan kani nispa, nispaykichis. 9Davidpa runankunataq rispanku Nabalpaman chayaspa payman willarqanku Davidpa nisqankunata, hinaspan suyaykurqanku imatachus kutichinanta. 10Waynakunatataq Nabalqa phiñarikurqan: –¿Pitaq Isaipa churinri? ¿Pitaq Davidri? Kunanqa askhan sapa p'unchay patronninkumanta chinkakuqkunaqa kashan. 11¿Imaynataq ñoqari qoyman rutuqniykunapaq wayk'uchikusqay mikhunata, ukyanata, aychatapas mana reqsisqay mana yachasqay runamanri? nispa. 12Hinan waynakunaqa ñanninkuta kutipurqanku, chayaspataq Davidman Nabalpa nisqanta llapanta willarqanku. 13Chaymi Davidqa runankunata nirqan: –Hakuchis espadaykichista apakuychis, nispa. Hinan runakunaqa chumpirqarikuspa espadankuta aparikurqanku, kaqllataq Davidpas. Paywan riqkunataq tawa pachak qharikuna karqan, wakin iskay pachaknintaq q'epita qhawaspa qheparqanku. 14Nabalpa runankunaq hukkaqnintaq chay uyarisqanta Nabalpa warmin Abigailman willarqorqan: –Davidmi kachamusqa waynankunata wiraqocha napaykuqta, paytaqmi millayta phiñarikuspa kutichin. 15Chay runakunaqa sumaqllañan ñoqaykupaqqa karqan, campopi paykunawan tiyamushaqtiykupas manan imaykutapas qechuwarqankuchu, manataqmi imanawarqankupaschu. 16Tuta-p'unchaymi amachawarqanku ñoqaykutapas uywanchistapas. 17Qanpa wiraqochaykin ichaqa millaypuni mana piqpapas imanirqonan, ¿icha imallatapas ruwawaqchu? Davidqa kunan ima mana allintaraqchá ruwanqa, Nabalta aylluntapas, nispa. 18Chaymi Abigailqa usqhaylla q'epicharikurqan iskay pachak t'antata, iskay qara p'uyñu vinota, phisqa oveja aycha kankata, phisqa arroba hank'ata, pasasmanta pachak k'umpakunata, higosmanta iskay pachak k'umpakunatawan, chaykunatan llapanta asnokunapi cargaykukurqan. 19Hinaspan runankunata nirqan: –Qankuna ñawpashaychisña, ñoqataq qhepataña hamusaq, nispa. Manataq qosanmanqa imatapas willarqanchu. 20Abigailqa huk asnopi sillaykukuspan tiyasqan orqomanta pakayllanta uraykurqan. Chayllamanmi Davidta runankunantinta rikurqan pay cheqasman hamushaqta. 21Davidtaq yuyaykusharqan: Yanqamá chay runaq lliw kaqnintaqa ch'inneqpi waqaychashasqani mana imantapas llamiykuspa, paytaq ichaqa allinta ruwashaqtiy mana allinwan kutichiwan. 22Kunantaq chay awqayta llapa qharikunantinta wañurqarichimusaq, manan hukllapas qhepanqachu, mana hinata ruwaqtiyqa Señor Dios ñoqata ñak'arichiwachun, nispa. 23Davidman tariparqospataq, Abigailqa usqhaylla asnonmanta uraykuspa Davidpa ñawpaqenpi qonqoriykukuspa pampakama k'umuykukurqan. 24Chakinman qonqoriykukuspataq nirqan: –Wiraqocháy, hukta huchachanaykitaqa ñoqata aswan huchachaway. Uyariykuwaypuni rimapayasqayta. 25Ñoqaqa waynaykikunata kachamushaqtiykiqa manan chaypichu karqani. Chhaynaqa, ama kasuychu chay uma muyusqa Nabaltaqa, imaynachus sutinqa Nabal, chay hinapunin payqa mana yuyayniyoq, imatapas manan yuyaywanpunichu ruwan. 26Aswanpas Señor Diosmi manaraq munanchu qan hamuspayki yawar unuta ruwaspa makiykiwan awqaykita wañuchinaykita. Señor Diosraykun qanraykun jurani, qanta llapan mana allin ruway munaqkunaqa awqaykipiwan Nabal hina ruwasqapuni kachun. 27Wiraqocháy, chaskiykuway kay apamusqay mikhunakunata, hinaspa rakiykuy runaykikunaman. 28Hinallataq valekuyki pampachaykuwanaykita kay warmi kamachiykita. Señor Diosmi qantaqa takyachisunki wawaykiq wawankama kamachikuq-kayniykita, Señor Diosrayku maqanakuq kasqaykimanta, hinallataq tukuy p'unchay kawsayniykipi mana, ima mana allinpas kasunkichu. 29Pillapas qanta wañuchinanpaq maskhaspa qatiykachaqniykimantaqa Diosniyki Señor Diosmi waqaychasunki, awqaykitan ichaqa kikin Señor Diospuni rumi warak'asqata hina warak'arparinqa. 30Chhaynaqa, Señor Diospa llapan qanmanta allin nisqankuna hunt'akuqtin, Israelpipas umallita churaykusuqtiyki, 31qanqa aman llakikunkichu amataq sonqoykipipas phutikunkichu huchayoqta mana wañuchisqaykimanta, qan kikiykiq munayniykiman hina vengakuspa wañuchisqaykimantapas. Señor Dios allinta ruwasuqtiykiqa, ñoqa kamachiykimantaqa yuyarikuwankipuni, nispa. 32Chaymi Davidqa nirqan: –Saminchasqa kachun Israelpa Diosnin Señorqa ñoqaman qanta taripachimuwasqanmanta. 33Saminchasqataq qanpas yuyaykusqaykipas kachun, ñoqa kikiy munayniyman hina makiykunawan wañuchispa yawar unuta ruwanay kashaqtin hark'aykuwasqaykimanta. 34Israelpa Diosnin Señorpa sutinpin niyki, paymi mana allin ruwanaymanta hark'aykuwan, manachus qan usqhaylla taripamuwankiman karqan chayqa, qhariyki Nabalqa runankunantin manan kawsashaqñachu illarinkuman karqan, nispa. 35Davidtaq chaskiykurqan payman apasqan mikhunakunata, hinaspan niykurqan: –Kunanqa kusisqa wasiykiman kutipuy, rikushanki hinapas niwasqaykikunata uyariykin, mañakusqaykitapas kasuykitaqmi, nispa. 36Abigail wasinman kutipunanpaqtaq qharin Nabalqa hatun mikhuyta ruwasqa reypaq hinaraq, kusisqan kasharqan sinchi machasqallaña, chayraykun payqa mana ima nirqanpaschu qhepantin p'unchaykama. 37Tutamantanñataq Nabalpa machasqan pasarqoqtin rikch'arimurqan, Abigailtaq llapanta willarqan imakunachus pasasqanta, chaymi Nabalpa sonqonqa qonqaylla phatarqorqan manataq kuyurirqanñachu. 38Chunka p'unchaymanta hinataq Señor Diosqa Nabalta wañurqachipurqan. 39Nabalpa wañukapusqanta uyarispataq Davidqa nirqan: –¡Saminchasqa Señor Diosqa kachun, Nabalpa millay nimuwasqanmanta pay kutichin! Mana allin ruwanayta hark'aykuwaspataq, Nabal kikinman kutichin mana allin ruwawasqanta, nispa. Chaymantataq payqa Abigailman kacharqan rimaykuqta, icha paywan casarakuyta munanmanchus chay tapuykuqta. 40Kamachinkunataq Carmel llaqtata Abigailman chayaspa nirqanku: –Davidmi kachamushawanku: Qantan warminpaq munakusunki, nispanku. 41Chaymi warmiqa qonqoriykukuspa nirqan: –Ñoqaqa huk kamachillan kani, chay hinaqa wiraqochaypa runankunaq chakin maqchiqllaqa kasaqmi, nispa. 42Chaymantataq asnonpi sillaykukuspa, phisqa sipasninkunantin puririrqan Davidpa runankunaq qhepanta, chhaynapin Davidwan casarakapurqan. 43Davidqa casarakullarqantaqmi Jezreel llaqtayoq Ahinoamwan, iskayninkutaq warminkuna karqanku. 44Davidpa warmin Micaltataq taytan Saulqa qoykapurqan Galim llaqtayoq Laispa churin Paltiman warminpaq.


text:
Pasqu pruwinsya
Pasqu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pasco) nisqaqa Pasqu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pasqu urqu llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Wayllay mamallaqta willkachasqa - Hunin mama llaqta risirwa
- Urqukuna: Altus Mach'ay - Añilqucha - Qiwllaqucha - Tarata - Wallqashhanka - Waqurunchu - Yanaqucha - Ñawsanka - Ñawsaqucha - Walla: Waqurunchu walla
- Mayukuna:
- Quchakuna: Chinchayqucha
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chunka kimsayuq distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Yukio Hatoyama
Yukio Hatoyama, Yukiō Hatōyama (Nihun simipi: 鳩山由紀夫), sutiyuq runaqa ( * 11 ñiqin hatun puquy killapi 1947 paqarisqa Tokyo llaqtapi - ) Nihun mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku.
2009 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Iichirō Hatoyama; Mama: Yasuko Hatoyama.
Ñawpaq warmi: Miyuki Hatoyama
Churinkuna: 1.
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yukio Hatoyama.
- Nihun simipi:
- Kastilla simipi:
- Biografía por Fundación CIDOB (en español)
- La llave de la fraternidad por Yukio Hatoyama publicado en El País]


text:
Zapotillo kiti
Zapotillo kiti (kastilla simipi: Cantón Zapotillo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Zapotillo llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pichqa kitillinmi kan:
- huk llaqta kitilli: Zapotillo
- tawa chakrapura kitilli: Cazaderos, Garzareal, Limones, Paletillas
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- www.hcpl.gov.ec / Zapotillo kitimanta (kastilla simi)


text:
Roger Milla
Albert Roger Mook Miller icha Roger Milla sutiyuq runaqa (* 20 ñiqin aymuray killapi 1952 watapi paqarisqa Yaoundé llaqtapi - ) mama llaqtayuq Kamirun piluta hayt'aqmi.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Roger Milla.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Roger Milla.
- Milla.fr.tc Sitio web oficial de Roger Milla


text: 1Ndicha tuhun ihya: Tatu minoo ndo cuñí ndo quɨndaha ndo chi ñáyɨvɨ yɨhɨ́ cuenda ra Cristo, vaha xaan tyiño quichí cuvi iñi ndo sacuvi ndo. 2Soco nɨñɨ cuñí chi vatyi ra yɨhɨ́ ndaha vehe ñuhu cuvi ra noo ra ñahri cuatyi iyó. Ta cuñí chi cha coo noo ri ñasɨhɨ ra. Ta cuñí chi cha cuvi ra noo ra tyihi tuñi vaha iñi yoso caa cunyacuvi, noo ra vaha nuu ñáyɨvɨ. Ta cuñí chi vatyi vaha cuví ra chihin ñáyɨvɨ chaa vehe ra. Ta coto ra yoso caa sañahá ra. 3Ma cuvi ra noo ra tuhvá chihi ndixi, ni ma cuvi ra noo ra nanducú tɨsɨhɨ. Ta ma cuvi ra noo ra nducu xuhun noo cuhva ña vaha. Soco cuñí chi cha vaha ñáyɨvɨ cuví ra, ta cu̱vi ra noo ra ña tuhvá cañi tahan. Ta ma cuvi ra noo ra cuñí xaan xuhun. 4Ta cuvi ra noo ra yɨhɨ́ ndaha vaha ñasɨhɨ ta sehe: Noo ra nyacá ñaha chi sehe tacuhva vatyi quichaha ñu chi ra, ta saha ñu ñáyɨvɨ chi ra. 5Vatyi tatu ña chitó ra cunyaca ñaha ra vehe ra, ¿yoso caa cusaha cumi ra vehe ñuhu Nyoo? 6Ta noo ra nichaa chihin tuhun Nyoo ña tahán chi quɨndaha ra vehe ñuhu vatyi coto sacahnu ra chi ra ta tachi tuñi Nyoo chi ra, tari tachi̱ tuñi ra chi cuihna vatyi cahnu sahá ra chi ra. 7Ta sɨɨn ri cuñí chi vatyi cuví ra noo ñáyɨvɨ vaha nuu ñu ityi chata, coto tahan ra tɨcahan nuu ta cana cava ra chichi ndaha cuihna. 8Ta tyicuan caa tucu ra tyinyeé chihin tyiño vehe ñuhu. Na cachi co̱o ra. Ma cuvi ra noo ra cuendu, ta ma cuvi ra noo ra tuhva chihi ndixi ñandɨhɨ. Ta ni ma nyiyo iñi ra saha canaa ra xuhun chihin noo cuhva ña vaha. 9Cuñí chi vatyi cutuñí vaha iñi ra yoso caa tahán chi chino iñi yo chi Nyoo ta coto vaha ra tyi vaha cuahan ra chihin Nyoo. 10Ta cuñí tucu chi cha nye̱he xihna yo tatu vaha iyó ra chihin Nyoo tyicuan ta cuví sacuvi ra tyiño vehe ñuhu. 11Ta tyicuan caa tucu ñusɨhɨ, cuñí chi vatyi cuví ñu ñáyɨvɨ vaha. Ma ñɨɨ ñu cuendu. Ta cachi coo ñu. Ta nɨñɨ cuñí ñu chihin tandɨhɨ ri tyiño. 12Noo ra tyinyeé chihin tyiño vehe ñuhu na coo noo ri ñasɨhɨ ra. Ta cuñí chi vatyi coto vaha ra cunyaca ñaha ra chi sehe ra ta ñáyɨvɨ nyicú vehe ra. 13Vatyi ra tyinyeé, tatu vaha sacuvi̱ ra tyiño cha tahán chi sacuvi ra, cuahan ca ra ityi nuu chihin Nyoo. Ta cunɨɨ ca iñi ra cahan ra tuhun cha chinó iñi ra chi ra Cristo. 14Yɨhɨ́ iñi cha cuhin cha numi ri cunyehi nu nyaún. Soco tatu cucuei, yucuan chaha tyaí ihya chuun tacuhva coton yoso caa tahán chi coo ñáyɨvɨ cuenda Nyoo. Vatyi maa yo cuví yo vehe ñuhu Nyoo nyitó. Ta cuñí chi vatyi sañihi ca yo sañaha yo cha ndicha cha cumí yo chi inga ñáyɨvɨ. 16Cha ndicha cuví vatyi yaha xaan cuhva cahnu tuhun xehe cha sanatuvi̱ Nyoo, vatyi coo yo tari iyó maa ra: Nyoo nanduvi̱ ra rayɨɨ ta chicoo̱ ra chichi noo coño ñuhu tari maa yo. Ta catyí Tatyi Ii vatyi vaha ra. Ta nyehe̱ ángel chi ra. Nɨcahnu ñuhu ñayɨvɨ̱ cahán ñu tuhun ra. Ta chinó iñi ñáyɨvɨ chi ra nɨcacahnu ñuhu ñayɨvɨ̱. Ta cuanuhu̱ ra nya gloria.


text:
Atuq
Atuq (Vulpini; latin simimanta vulpes) nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam.
Antikunapi qhichwa simipi atuq nispaqa sapsilla antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus) nisqamanta rimaytam munanchik. Ichataq allqu rikch'aq aylluman kapuq huk rikch'aqkunam atuq nisqa.
Kaymi huk atuq nisqa rikch'aqkuna:
- Antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus): Awya Yalapi (Antikunapi) kawsaq;
- Sichura atuq (Pseudalopex sechurae): Awya Yalapi (Piruwpa, Ikwadurpa chalanpi, Chapari nisqapi) kawsaq;
- Puka atuq (Vulpes vulpes): Chincha Awya Yalapi Iwrupapi Asyapipas kawsaq;
- Uqi atuq (Vulpes velox): Chincha Awya Yalapi kawsaq;
- Chincha atuq (Alopex lagopus): Chincha suyukunapipas kawsaq;
- Mayu atuq (Chrysocyon brachyurus): Chincha Awya Yalapi kawsaq
- Palyan atuq
Lluta yachaytarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Atuqwan tupar wapsanki, manchakanki; simiki pashtanchu [1].
khawanakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Yaranga Valderrama, Abdón: Diccionario de la cultura andina/ Quechua-español/Yachaysimi; Limaq, Piruw. ISBN 9972-874-42-7


text: 1Wawqe-panillaykuna, kunanmi willamuykiku imaynam Macedonia lawpi iñiqkunaman Dios favorecesqanta. 2Paykunaqa ancha sasachakuykunapi kachkaspankupas hatuntam kusikurqaku, ancha wakcha kachkaspankupas tukuy sonqonkuwanmi qorqaku. 3Qorqakuqa manam atisqallankutachu, aswanqa mana qoy atisqankutawanmi, ñoqapunim rikurqani tukuy sonqonkuwan qosqankutaqa. 4Anchatam ruegawarqaku qollqe chaskinaykupaq, yanapaytam munarqaku Jerusalen llaqtapi kaq wawqe-panikunata. 5Piensasqaykumantapas mastaraqmi huñururqaku, puntataqa Señormanmi qokuykurqaku hinaspañam Diospa munasqanman hina ñoqaykuman qowarqaku. 6Chaymi Titota ruegarqaniku qallarisqanpi hina chay kuyakuy ofrendata qamkuna ukupi huñuyta tukumunanpaq. 7Qamkunaqa lliwpim masyankichik, masyankichikmá iñiypipas, sumaq yachachiypipas, yachayniyoq kaypipas, allin ruray munaypipas hinaspa ñoqayku kuyawaykupipas, chaynaqa masyaychikyá kuyakuy ofrenda qoypipas. 8Kayta nispayqa manam kamachichkaykichikchu, munaymanmi wakinkunapa tukuy sonqonwan rurasqanku yachanaykichiktapas chaynapi kuyakuynikichikqa cheqap kasqanta qawachinaykichikpaq. 9Qamkunaqa yachankichikñam Señorninchik Jesucristopa favorecewasqanchikta. Payqa apu kachkaspam wakchayarurqa qamkunata kuyasuspaykichik, chaynapi wakcha kayninwan qamkuna apu kanaykichikpaq. 10Qamkunapa allinnikichikpaqmi consejoyta qoykichik. Qayna watamantaraqmi puntarqankichik ofrenda huñuytaqa, manataqmi huñuyllatachu aswanqa puntataraqmi munaypaq-munarqankichik. 11Chaynaqa kunanyá tukuychik qallariyninmantapuni kusikuyllawanña munasqaykichikta, kapususqaykichikman hinayá qoychik. 12Pipas cheqapta qoyta munaptinqa Diosqa chaskin kapuqninman hinam. Payqa manam mañanchu mana kapuqniyoqtaqa. 13Manam kayqa hukkunata yanapaspa muchuypi kanaykichikpaqchu. 14Aswanqa igualla kanaykichikpaqmi, kunanqa kapusuchkankichikmi mana kapuqniyoqkunaman qoykunaykichikpaq, hukpiñataqmi paykunapa kaptin pisisuptikichik qosunkichik, chaynapim igualla kankichik. 15Bibliam nin: —Manam puchurqachu achka huñuqpapas nitaqmi pisirqachu aslla huñuqpapas —nispa. 16Graciastam Diosman qoni nanachikusunaykichikpaq Titomanpas allin sonqo qosqanmanta. 17Chaskirqam ruegakusqayta hinaspam qamkunamanta sientispa kikillanmanta hamuchkan. 18Titotawan kuskatam kachamuchkaniku iñiqmasinchikta, paypas iñiqkuna ukupiqa reqsisqam Cristomanta allin willakusqanpi. 19Manataqmi chayllachu, huñunakuq iñiqmasinchikkunapas paytam akllaykurqa yanapakuy ofrendata apaptiyku riysiwanankupaq, chaytaqa rurachkaniku Señorta hatunchanaykupaqmi hinaspa kusikuywan rurasqaykuta reqsichinaykupaqmi. 20Chaynapim pipas mana yanqakunata rimanqachu kay achka ofrenda aypunaykumanta. 21Allin kaq ruraytam munachkaniku Señorpa qayllanpipas chaynataq runakunapa qayllanpipas. 22Paykunawantaqmi kachamuchkaniku sapa kutilla kusikuyllawan ruraq wawqenchiktapas, qamkunapi llumpayta confiakusqanraykum payqa aswan-aswanraq chayna rurayta munachkan. 23Titoqa puriqmasiymi hinaspa qamkuna ukupi llamkaqmasiymi. Wakin wawqekunañataqmi iñiqkunapa kachamusqan, paykunaqa Cristota hatunchaqkunam. 24Chaynaqa iñiqkuna yachananpaqyá qawachiychik kuyakuynikichikta, qawachiychiktaqyá qamkunamanta alabakusqayqa cheqap kasqantapas.


text:
Loading content ...
Published by the Dakota Mission. Teewoed c&rrier. Vol. V. No. 4. TAKU WASTE OKIYA, TAKU SICA KIPAJIN. Price, Fifty Cents a Year. APRIL, 1876 ADDRESS .70HN P. WILLIAMSON Greenwood, V. T. HEWAKTOKTO TIPI. Toka tamakoce onSpa nakaha cicica- gapi, qa ihukuya tipi wanji en wakmaheza pusyapi nakun wakaga. Makoce he Ft. Berthold cajeyatapi, qa Dakota fiewaktokto tipi eyapi. Hen oyate yamni witaya yukanpi. fiewaktokto oyate denakecapi 600; qa Padani 900; qa Mawatani 420, hena ee. MiniSoSe opaya Dakota unpi kin koSka tanka wanji hen tohinni zuya i sni wanica naceca. Wanna waniyetu opawinge oyate hena ohini Dakota om kicizapi sdonunyanpi; qa nakun akotanhan waniyetu opawinge tona heconpi naceca eSta hehanyan WaSicun wanica, qa wowapi wanica, qa tuwedan oyake Sni. Ehanna hena oyate wicotapi tuka makoSica qa ozuye on wicayusotapi. Isanyati Minisota etanhan najicapi omaka 1863, he iwaniyetu Isanyati napewicayuzapi kta keyapi, qa en yapi, unkan itkom wicakutepi, qa om kicizapi, cja anokatanhan kici- ktepi. MalipiyawicaSta cinhintku Gii9iye kici hen hinhpayapi. Wicohan hececa ota hen econpi, on etanhan makoce kin he iwaktokdakapi nina ota, qa we makoce cajeyatapi iyececa. Maka kin he wokdaka okihi unkanS: Makoce kin de iksuyapi on wanna wa- tokdamayanpi, qa waanatanpi on maku kin namaSuSujapi, qa kicicutepi on noge oyazanmayanpi, qa iyakicihpa- yapi qa howayapi on cuwi iyoyagma- yanpi, qa we papsonpi kin wanna i omajuna, qa pawicayuzapi on pema- Sda; qa wanna micante ocowasin on hitiwicawakda qa oyate denakeli iwi- cawakdepa iyemaceca ye, eye kta tka ye do. Oyate hena maka akan qa malipiya ekta ecaca wanicapi kte wanna ikiyedan yapi. Okpaza en unpi ecen wanna atakunipi kte Sni. Tuka hehan wanna Wakantanka towaonSida iyowicahi, qa wanna anpa kiyena seca. Kokoyalianna wanna hotonpi, qa, Itancan u ye, eyapi. Anpao wicanhpi wanna wowiyuSkin on hinapa. Woniya Wakan wicasta wanji wanna kahniga, okiyapi kta e Jesus iye taokiye mazaska wanjikSi mnayewicakiye. Hecen April wi kin de en wicaSta kahnigapi kin he, Rev. C. L. Hall, eciyapi, tawicu Emma C. Hall eciyapi kici, Wakantanka oie heci ayapi kta. Hecen iyoyanpa hee ce wanna en i kta. Padani, Hewaktokto, Mawatani 0- wasin anagoptan po. Wicohan ota sdonyayapi eSta nakaha de wicohan iyotan tanka ni9upi ye do. WowaSte tanka, woksape tanka witfoni hanska hena ee, awacin po, wicada po, opa po. Oyate okSan yaunpi kin, Titonwan, yaotaninpi. Otokahe ekta Iapi Oaye nina wicoie da, unkan winohinca ko nina wohdakapi, unkan nakaha aSkatudan Iapi Oaye iapi owotanna ece da, unkan wawistenya se ececa. Hehan nakaha Iapi Oaye ohini kaSpapi qupi qa iyuSkinyan Skan keya unkan piwecida do. Hunkpati, Ihanktonwan, Isanyati, nahon po, Wakantanka tawowasi|wan- na fiewaktokto tipi iyotankapi do. Ohoda po. Kokipa po. Makoce kin hen zuya dapi kinhan Wakantanka sdonye kte do. AyuStan po. Tona Wakantanka taokiye yaunpi kin, niS eya owasin ahitonwan po. Itancan nitawa ake makoce wanji ohi- ya, oceti wanji kaga, qa oyate wanji iyoyamwicaya. Oyate hena kohanna awacinpi kta cekiya po. Hecen anpetu waSte Isaya cajeyate ciqon he kohanna hi kta, qa " Sunktokeca qa tahinca kin akiptan wihanpi kta, qa mnaja kin he tatanka iyecen peji yute kta." Is. 65: 25. IKCEWICASTA WOTANIN. WakpaipakSan hen ake wicaSta wanji, Thomas Wakeman (Wowinape hee), wowapi tokSu wanji TunkanSidan econSi. Medary, D. T., (Contanka) hetanhan qa Marshfield, Minn., (Uta- pahidan) hehanyan. Waniyetu yamni sam hanke econSi. Omaka wanji ca wokajuju denakeca $364.00. WakpaipakSan etanhan wicaSta nonpa Mail Contractor wicohan he wanna yuhapi. Wicohan tehika esta tanyan kuwapi, qa ohini wiyeya yukanpi. Qa taanpe- tupi ohnihdeya eSta icunhan tuwe Wanikiya, qa tuwe Waawanhdake Itancan hecinhan, he ohinni kiksuya yakonpi. Hecen wicohan tawapi tanyan iyoptapi kta ohini ai9iciyapi. 67. E. Bobertson, Stage Driver MRS. S. D. HINMAN TE. Winohinca de Mary Hinman eciyapi, Isanyati tipi en March 1st hehan te. Dakota ekta tokaheya hi ehantanhan waniyetu 16. WoSice sni he ehan omaka 1860 hehan hihnaku kici CanSayapi en waonspekiya hi. Qa akeS WakpadanSica en Isanyati waniyetu wanji unpi he ehan en hi, qa ehantanhan om un qa ecen te. Tehan Isanyati om un nakaeS takuyapi se ececa, qa ^e-cin on ota canteSicapi, tuka iyotan cinca hoksidan Sakpe ehpeya iyaye cin on oiyokiSice, tuka Wakantanka wamdenica en ewicaton- wan he unkiksuyapi. Winohinca de tohan ota kinmapica heca. Tipi tawa tanyan yuha, qa tuwe kaSta en. hi ca ekta etonwan qa cantewaSteya napewicayuza ece. OnSikapi hena ohini onSiwicada, qa nina nagiyeyapi eSta wacinko Sni. Iapi Sica qa wowinawizi iapi ota eSta iye hena tohini wanji eya nawahon Sni. Winyan eSta wicanagi niyanpi awacin qa winohinca nina wahokonwicakiya ece. WakpaipakSan etanhan Thos. Wowinape Wakeman heye: Iapi Oaye en Anpetu Wakaii waonspekiyapi kta kagapi he waSte, qa iteowapi okica- sdecapi he nina wastewadake. Hehan Iapi Oaye wiyuskin, ohinni kaSpapi qupi nakaeS, he waStewadake. Detanhan iyuta unkayapi kta iyececa, okihipica kinhan omaka 1877 hetanhan tanka kta uncinpi. James D. Akicitamaza heye: Taku wanji iyowicakipi ca Iapi Oaye en Miniwakan hen Oyesna wanihan ake wowapi onspewicakiya, keye. Hehakawakpa ekta Dakota WaSicun om kicizapi, qa Ft. Pease en Wasicun unpi owasin napewicayapi. Hecen Isantanka ota ekta iyayapi. Ft. Lincoln, Taspan wakpa, etanhan akicita Sungakan unpi 600 iyayapi, qa Ft. Laramie, Magawakpa okijate etanhan 500 iyayapi tuka hena eciyatanhan nahanhin takudan nawahon Sni. Tinta pte wanna ecadan wanice kta unkan WaSicun iS eya hunh iyokipipi Sni, hecen Tunkansidan Waaia wicasta woope kagapi cja WaSicun tuwedan ptewiye wanjidan kte kte Sni keyapi. Waziyata makoce Canada eciyapi he SagdaSin tawapi, heciya Ikcewicasta denakeca keyapi 95,320. Dakota onge heciya onajica unpi denakeca o- wicawapi 1450. Wiyohiyanpa oyate tona unpi WaSioun icicahiya unpi, qa ota WaSicun wicolian tanyan okihipi. Heci oyate 29,186. Unkan Siceca 7,- 199 owicawajn qa hetanhan 2,015 wowapi yawapi en unpi. fieyatanka etanhan David Tateitoheya wowapi kaga qa Rev. S. Tunkansaiciye qu qa heye : Mdokehan Iapi Oaye wanjikSi mayaqu heon kaSpapi zaptan ci9u. Miniwakan hetanhan yen iciyapi kte econwicawaSi do. Nakun mitawin micunkSi kici wanna wowapi yawa okihipi do. Hehan can tipi wanji micicaga qa wahduStan hehan wamayazan. Wi wanji sam iyeya hehan amasni. Eya token owakihi wo- oekiye on waktami9iye. Hehan deciya waniyetu kin de wa Sbe Sni qa oicimani waSte do, eye. Ihanktonwan itancan decana iyuha ateyapi ti kin en wokdakapi, unkan WaSicun Wakan nom yuhapi, Rev. J. W. Cook qa Rev. J. P. Williamson hena en wicakicopi, qa wiwangapi: Ihanktonwan maka wiyopeyapi mazaska kin onge iye Tunkansidan etanhan yuhapi iwicawangapi, unkan unmana heca tohini yuhapi Sni keyapi. Unkan Wotanin Wowapi qa TunkanSidan tipi ekta yaotanin Sipi, qa miye den mdaotanin. jjj
Object Description
Community newspapers
Indians of North America -- Newspapers
Dakota Indians
Dakota language
Description
Tags
Add tags for front cover
Comments
Post a Comment for front cover


text:
Ruud van Nistelrooy
Rutgerus Johannes Martinius van Nistelrooij (icha Ruud van Nistelrooy) sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin anta situwa killapi 1976 watapi paqarisqa Oss llaqtapi - ), Urasuyu mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ruud van Nistelrooy.


text:
Loading content ...
SANTEE, NEBRASKA. TAKU WASTE OKIYA. TAKU SICA KIPAJIN. A. L. RIGGS, PUBLISHER. VOLUME XLII NUMBER AUGUST-SEPTEMBER, 1913 WOKAJUJU KASPAPI ZAPTAN. ANPETU OYAKAPI July 1-4, Gettysburg, Pa. July wi kin de en United States oyate wokiksuye tanka wan yuhapi. Hekta omaka 50 he ehan Isantanka oyate akipam kicizapi qon be okicize tukte iyotan tehika oyakapi ece qon he Gettysburg, Pa. dc etu, qa he July 1-4 hehanyan akicica wicahca tona okicize he en opapi etanhan ni unpi kin 15,000 en hipi qa hena hunli okicize heon wohdakapi. Heehan okicize kiii akicita 150,000 bena opapi etanhan nahanh hena ni unpi kin heepi. Hehan nakun okicize he wanna waziyata wicaSta ohiyapi qa itokah wicaSta napapi, hehan Gettysburg etanhan wikoSka ota upi qa akicita ohiyapi kin on wopidaya iwicadowanpi. Unkan he etanhan wakanka Sakpe ni unpi e en hipi qa ake hen dowanpi. Okini wicahca qa wakanka tona anpetu tehika he en unpi hena iyokiSieapi naceca, tuka ohakam icagapi hena wiyuskinpi ecedan sdonyapi. Nakun President Wilson wokiksuye deon wohdake, qa hehaii icunhan wakinyan aku qa kilianSica tka wakeya iyotan tauka ohna Skanpi, oyate kektopawinge ota mahen unpi, he icunhan cistiyedan magaju esta tanyan Skanpi. Hehan anpetu dena icunhan akicita wokiksuye tanka kin oiyokipi tanka yuhapi, wayajopi, qa mazakantanka utapi, qa wowan3rake obe ota kin dena ou oiyokipi qa .i iSpa wowinihan seca. Qa makoce owancaya- taiihan ahi kin qa akicita wicalica tawotakuye- pi hena koya oyate ota wokiksuye de en opapi kektopawinge wikcemna zaptan en opapi. July 9, Los Angeles, Cal. ekta. Nakaha Christian Endeavor omniciye tanka wan ma- kaowancaya omniciye yuhapi. Mniwanca iyu- wchtanhan qa wita etanhanhan qa owancaya- tanhan kalinili uwicasipi kin 13,000 ecetu. Qa he en koska qa wikoska wicaho 900 witaya dowanpi nahonpi unkan maka akantu Sni seececa. Hehan oitancan piyapi. Dr. Francis E. Clark tuwe okodakiciye cle icahye cin hee, he ake akta ataya itancan kta kahnigapi. Omniciye kin de Los Angeles California itokah ihanke ikiyedan makoce waSte etu qa tankan htayetu cuSni ehan omniciye oiyokipi yuhapi qa oiyokipi tanka en opapi. July 10, San Francisco, Cal. Wiyohpeyata otouwe kin de ikiyedan he wan Mt. Tamalpais •eciyapi kin he ataya couwanca, unkaii he nakaha ide qa tehika, akicita hen yankapi qa witawata wicaSta qa makoce wicaSta hena etanhanhan ataya wicasta kektopawinge wanji hena ide kin kasnipi kta kuwapi, anpetu yamni Skanpi tuka okihipi sni, icunhan nina tate nakaeS teliike, wicota iyokata on tapi kta tka, kitki- tun.ua nipi. Eya tinta ide kin tehika seca tka iyotan conwanca ide kin isanpa teliika, tinta ide kin tehika eSta cistiyedan, qa canmahen ide kin canseca qa canwapa Sogya wanke cin hena tehan itkonyan ide han, qa kohanna sni kta okihi Sni ece. July 22. Binghampton, New York. Nakaha wokage tipi tanka hca wan ide qa wicaSta ota hen htanipi etanhan 50 tapi, hunli peta on tapi qa hunh owanye etanhan hiyuiciyapi tka kata hdihpayapi qa'ota kiunnipi. Etauhan wauna 22 otonwe en wayazanka tipi en niwicayapi. De wokoyake okage tipi tanka qa tehan wankantuya, heon wicota wankan tipi itopa hehanyan nnpi kin ihukuya ide kin on hdicu okihipi Sni ohinlipaya on tapi. July 28, Peking, China.. Itokaga mokoce ekta makaobaSpe tonakica Peking otonwe en wokiconze yanke cin kipajinpi qa taakicita om kicizapi. Tuka waziyata wokiconze wanna ohiya qa itokaga wokiconze ehdepi atakuni Sni. July 30, Washington, D. C. Icamna tanka wan tunkanSidanyanpi totonwe kin kaStaka. Tateyanpa. magaju qa wasu waihangyapi. Can wojnpi en can adetka ota yuksa ehpeya. Tipi ota tiakahpa yujun qa otonwe owanyag waste qon ataya oaSica kaga. i waSte on Wakantanka oie nalionpi, qa awacinpi, qa wacinyanpi, qa wicohan waSte uina imni- hecapi kin heceedan on wiconi waskuyeca icahunyanpi kti. T. PTAYA OWOHDAKE WOKAJUJU Ptaya Owohdake on taku uonpa epe kta : 1. Ptaya Owohdake Womnaye kiksuya po. Okoclakiciye iyohi wicacaje nitonakeca sdonya- kiyapi. Hecen wicacaje iyohi on kaSpapi wanji iyacinyan ayTahipi kta. Onge okihipi Sui on tuwe okihi kaSpapi waiiji isanpa ehpeye waSte. 2. Hemani wokajuju he toketu wanua omdaka. MazaSa yamni ca wanji ehpeyapi, he ohua yawapi kta keyapi. Miye mdawa unkau decetu. WOJU KIN Wicasta kin de wandakapi. Wiyohiyanpata wicaSta kin heca. Makanopiye wan tahu en napiukiya he ohna taku su yuha, qa hetanhan nape on icu qa kada ehpeya ece. Okinni aguyapi su kin heca. Akotanhan wicaSta tokeca wan tatanka ou maka yumdu. Mahiyumdu wan tokeca un. Hinyahin heca unpi keyapi. En ikiyedau wahupakoza hiyahanpi qa su kada ehpeyapi kin tem\'api. Qa hen uakun inyan yukan. Hehaii itato tauhan ihanke kin en wapepeka yukan. Hena ehna su wanjikji ilipaya. Qa apa inyan ahinhpaya. Wowapi kin de wanmdaka he on Jesus oie wan weksuya. Galile mde kin icahda taokiye wicaye cin om yanka. Unkan wicota en hipi. Hena Jesus onsiwicakida qa malipiya oie kin owicakiyaka. Tuka wiyacinpi on wowicakiyaka ; qa heya; Wicasta woju wan woju iyaya. Unkan woju icuuhan apa canku icahda hinhpaya ; hecen wahupakoza kin eu hipi qa temyapi. Apa tukten inyan ota kin en ilipaya; hen maka akan- tnyedan; qa niaki tonana heon ohankoya hinanpa; tuka hutkan nica, qa spaye Sni, heon wi kata aya hehan ov.asin Snija. Apa iS wapepeka ehna ih*~aya; unkau wapepeka opeya uye ca ao- tinsya qa kte. Tuka apa maka waste kin en ihpa- ya, qa etanhan ota icaga; hunh wikcemna yamni qa hunh opawiuge etanhau icaga ce, eya. Helian ohakam taokiyewieaye cin wiwangapi, qa he okaiinihwicakiye kta keciyapi. Hehan Jesus hecen ewicakiya; Su kin he Wakantauka oie kin ee. Canku icahda qon tona nahonpi kin heepi; hehaii tuwe Sice cin he en hi qa taku cantepi en ojupi qon he eyaku ece; hecen awacinpi kiu on niwicayapi kte Sni. <^a tona wicoie nahonpi eca iyuSkinyan icupi ece kin inyan ota ehna uu qon hena ee; hena hutkan nicapi qa cistiyedan wicadapi, tuka taku ij'iitauwicayapi hehau ayustanpi ece. Qa wapepeka ehna ihpaye ciqon, tona wicoie nahonpi, tuka wiconi kin de woawacin qa wowi- jiee wohnaye kin hena wicoie kin kte ece, qa heeen waskuyeca takudan aicage sni kin hena eepi. Tuka toua wicoie kin nahonpi eca cante waste qa owotanna mahen yuha uupi, qa wacintankaya wieoliju waSte econpi ece, hena maka waSte en ojupi qon heepi ce, eya. Iho, unkiye owasin Wakautanka oie kin ua- unhonpi. Hecen obe topa kin dena wanji tukte e en unkopapi he. Canku icahda ojupi qon iyecen naunhonpi kinhan etanhan taknkan icage kte Sni, owasin unkakiktonjapi nakaeS. Qa inyan ota ehna ojupi qon iyeuncecapi kinhan, iS eya etanhan unwaStepi kte Sni. Sanpa unSicapi qa ehpeyepica unkayapi. Qa nakun wapepeka ehna ojupi qon iyeuncecapi kinhan etanhan unkiwaStepi kte Sni. Taku waSte econ wauncinpi eSta takudan unyuStanpi Sni. Suton sni itokam owasin Snija. Maka waSte en ojupi qon heceedan cinpica. Cante owotanna qa Sioux City $9 36 Tyndall 6 32 Running Water. 7 10 Dante 7 04 Mitchell 3 90 Belvidere 3 15 Scenic 5 95 Aberdeen 8 96 Fargo 18 15 Mobridge 12 96 La Plant 15 20 Eagen 9 20 Pipestone 10 05 Sisseton 14 40 Wilmot ...13 60 Waubay 11 48 Britton 11 32 Scotland $5 84 Springfield .... 6 80 Avon 6 76 Wagner 7 32 Chamberlain. . . 1 20 Interior 4 70 Rapid City 7 60 Edgeley 11 60 Linton 13 72 McLaughlin 14 20 Terry, Mont 24 00 Flandreau 9 45 Wolsey 6 10 Peever 14 04 Milbank 12 95 Webster 11 05 Andover 10 20 Granite Falls... 13 65 Heceii hena eciyatanhan wanna idukcaupi qa oyanke iyohi etanhan tonakeca cetu dapi kta omakiyakapi waSte. John P. Williamson. PAHASA EKTA YAPI KIN PahaSa el Ptaya Owoglake kte cin September 3, 1913 he anpetu oyasin ptaya el unpi uncinpi. Tona hemani opapi kte cin Kennebec, So. Dak. hen inajinpi kiu el akipe wicunkipi kta. Owinja palita hduha hipi waSte qa tuwa okihi kin wakeya ko kdubapi waSte. Helian wayajo ospaye wan Sisseton, So. Dak. etanhanpi hena Siyotanka cancega ko kduha upi kta uncinpi. Tuwe hemani okna upi kte cin Sam. White bird qa Geoige Scott, Houston, So. Dak liecen itokam wowapi unqupi kte. Sam Whitebird. SANT££ Normal Training School OCTOBER 1 YUHDOKAPI KTE. Tona woonspe kin de en opapi kte anpetu de en hipi kte. Heyake unpi kte cin tanyan hduha hipi kte. Upi kin on wokajuju qa heyake kin iye ihdajujupi ece. Hehau token okihipi kin woyute on niazaska ahipi kte. Tuwedan mazaska akenonpa $12.00 ihukuya hdajuju kte Sni, tuka tona okihipi sanpa econpi kte. Apa $16.00, apa $20.00, apa$30.00, qa wanjikji $50.00 qa $76.00 econpi ece. Ecin omaka wanji eca wayawa uupi iyohi on mazaSka opawinge unkiyepi unsotapi ece- Tuwedan denakeca kajuju nnkiyapi Sni tuka token okihi onSpa hdajujupi. Qa owasin token okihipi iyokipiya econpi ece. Wanna wayawa tipi kin tauyan piyapi. Taku owasiu ayuco wanka. Dakota Home qa Boy's Cottage waawanyake teca ynhapi kte. Waonspekiye unmapi kin owasin hdipi kte. Dehan wicota wayawa hipi kta iyececa. October 1 hehan yulidokdokapi kte tuka September 1 na- honmayayapi kte, oyapapi awacannipi kinhan. 0 XT A. L. Riggs. Santee, Nebraska.
Object Description
Community newspapers
Indians of North America -- Newspapers
Dakota Indians
Dakota language
Description
Tags
Add tags for front cover
Comments
Post a Comment for front cover


text:
Aixin-Jueluo Yinzhen
Aixin-Jueluo Yinzhen (chinu simipi: 愛新覺羅胤禛, Manchu: Aisin Gioro hala i In Jen), Yongzheng Hatun Qhapaq (* 13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1678 watapi watapi paqarisqa Pikkin llaqtapi - 8 ñiqin kantaray killapi 1735 watapi wañusqa Tailing llaqtapi).
Qing panaqa 1722 watamanta 1735 watakama Chunwa Hatun Qhapaq
Tayta: Aixin-Jueluo Xuanye; Mama: Xiaogongren Qhapaq warmi.
Ñawpaq warmi: Xiaojiangxian Qhapaq warmi, Xiaosheng Qhapaq warmi Qi warmi
Churinkuna: Honghui, Hongyun, Hongshi, Hongli, Hongzhou, Hongpan, Fuhe, Fuhui, Fupei, Hongyan.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Aixin-Jueluo Yinzhen.


text:
Testimonios
Página de portal - Indice según género literario
Mitos - Leyendas - Cuentos - Cuentos con moraleja - Relatos históricos - Ensayo - Poesía
Indice según región
Resumenes en castellano
Summaries in English
Otros materiales
Historia breve de la literatura quechua
Bibliografía quechua
Enlaces
Referencias
QHOYAS LLANK’AY
Potosí Oruro ladospi, ninku, tian ashqa qhoyas. Chay qhoyasmantataj orqhonku llank’ajkuna imaymana mineralesta: qorita, qolqeta, istañuta, titita, waj mineralesta ima. Casi tukuy chay mineralesta apachinku waj llajtasman, chaypi maquinasta, autosta tukuy ima vendenasta ruanankupaj. Chaymanta, mineralesninchejta ruasqallataña apachimuwanchejtaj vendewanchejtaj. Uj imata rantikunchej chayqa, ichapis mineralesninchejmanta ruasqa kanman.
Chayjina qhoyastaj tukuy ladospi tian. Tian yungaspi, altiplanopi, kallantaj ancha pataspi, casi rit’is ukhupi, chaypi.
Qhoya llank’ajkunataj manchayta ñak’arikunku, nin. Sapa p’unchay qhoya ukhuman yaykunanku tian, uj kutistaj tutaqa llank’amullankutaj.
Ajinasta willawanchej uj runa pichus unayta llank’arqa uj qhoyapi:
"Noqa llank’arqani uj jatun qhoya ukhupi; chaypi qanchis watata llank’arqani. Llank’ay qallarisparaj, yuyarini uj kuti may chhika mancharikusqaymanta. Uj runawan karqayku, q’ala laqha karqa chay ukhupi, ñak’ayta k’anchanasniykuwan rikusarqayku. Ñataj yakusta "k’aj k’aj" chakisniykuwan sonachispa, ñataj uj ch’in ch’inllapi, jatun qhoyasninta purisarqayku. Chanta, jina purispataj, "qoooooo!" nispa sinchita sonachikusqa, qhon qhonjina. Lank’ay masiyman manchay manchisqaymanta wawajinalla k’askaykuchikuni, "qhartatatatatata" qharkatispa ari, "Ima kanman chay manchay!" nispa ari. Jawamantaj llojsimuspaña, "Carajo!" nerqani, "Manaña qhoya ukhupi trabajasajñachu! Kunitallan mitayta mañarikapusaj, llojsimusajtaj, carajo!" Casipuni qhoya llank’aymanta llojsipuni ari. Chay ñaupajtataj, manaraj mitayta mañakojteyqa, willawarqanku chay jatun sonakusqa uj carro waj tunnel pata ladopi pasasasqanta. Chayllamantamá noqaqa mancharikorqani!
Waj kutistaj, mana qhasillasllamanta mancharikuykuchari. Ancha phutiyta chay qhoyas ukhupeqa. Uj kallapu urmaykuwasunman, tojos phaskarikunman, samanayku wayra ujpi mana kapuwasunmanchu, uj t’oqoman mitk’asunman, uj wiñay wiñay chinkanapi chinkasunman, ni jayk’ajtawan p’unchayta rikusunmanchu. Tukuy imaymanas pasan qhoyas ukhupeqa.
Chayrayku qhoya runas, llank’aj rispa, kokatawan alkojoltawan ch’allanapaj apanku, "Kayqa Tiopaj kanqa." nispa, "Kaywan Tio Supayman gustunta qosunchej." nispa, sapa yaykuspa chay kokata saqenku alkojolta ch’allanankutaj qhoyaj pampanman.
Ñak’arikuy kajtin, runataj salvarikun chayqa, chay runa mana Tioman kokata q’owasta churasparaj, mana qhoyaman watejmanta yaykunmanchu, Tioj atinanmanta chay chhikata mancharisqanrayku, imaraykuchus "Tio phiñakuspa jinasqa." ninku.
Uj kutistaj sapitanchej chaypi purisanchej, uj pitataj sintinchej ladonchejpichus wasanchejpichus kasqanta. "Pay Tio kanman" ninku chaypi kasqanta. Wakin kutistaj kutiwanchej kikin sarusqasninchejpaj sonaynin. Uj trechota purinchej, sayarparinchej, uj wajpatajinalla uyarinchej sarusqasninchejta. "Seguro chay Tio." ninku.
Imamantaj rijch’akun Tiori? Uj supaymanpuni rijch’akoj, nin: jatun, iskay runaspaj sayaynin, nin, uyantaj diablospaj uyankujina, jamp’atu q’arayoj, kataristaj llojsimunku uman patamanta, jatunchej ñawisniyoj… Uj runa kasqa, paytaj "Tiota rikorqani!" nispa, phinkirispa llojsimun qhoya ukhumanta; qhaparispa, muspharispa, q’alá locoyaporqa chaymanta.
Sapa qhoya ukhupi tian Tioman rijch’akoj uj t’urumanta ruasqa. Kayqa kasan maynintachus tukuy qhoya runas pasananku tian. Kay Tioman rijch’akojtaj tiasqapi ruasqa, jatun ullún rikuchispa, sapa qhoya runas pasasaspa, uj pitana k’uyunata jaywarinku, siminman churaykunkutaj, chayrayku yanayasqa simin. Tiotaj mana munanchu warmis qhoya ukhuman k’askanankuta, imaraykuchus qhenchachanman qhoyata.
Ajinata ninku: "Sapa qhoyapi kasajtinchej, Tiota sumajta respectanapuni, pay ancha kallpayoj kasqanrayku. Uj kutis, rumis "ts ts" urmayta qallarinku. "Chayqa Tioj kallpan." ninku. Chay pachantaj noqanchej kallpachakuspa Tioj kallpanmanta jark’akunchej, "Tioj kallpanta igualananchej tian." nispa, khuchi nisqaswan Tiota alqochakunchej. Ajinamantaña manaña rumi aysa phaskarimonqachu.
Ancha ñaupa pachasmanta, Tio sapitan kausakorqa orqos ukhupi, nin, chanta, manaña sapitan kananpaj, Pachamamawan tantakorqa. Kunankamataj, Pachamama tiallantaj qhoyas ukhupi, paymanpis qhoya llank’ajkuna ch’allananku tian. "Vieja" suticharqanku paytaqa. Martes Viernes dia ch’allananku tian payman.
Waj supaypis tiallantaj qhoyaspi. Kaypaj sutin "Gallo" castellano parlaypi, qheshwa parlaypitaj "Orqo Wallpa" sutin kanman. Kayqa uj wallpajinalla, qhoyaman yaykuspa, uj mineralta llank’an, chakisitusninwan rumi perqata thawispa, mineralta orqhomun. Uj kutis chaymanta, runas uj mineral qotuta tarinku, mana ni pej llank’asqanpi, "Kayta "Gallo" ruasqa." ninku chanta.
Supaykunasmanta qhoya ukhupi jark’akunanchejpaj, wakin runas apaykachanku kunkankupi uj atoj senqanta. Kaywan kallpachakunku, mana onqoykuna chayananpaj, "qhoya onqoy" nisqaqa.
Ajinasmanta mancharispa, noqayku llank’ajkuna qhoyapi llank’ayku. Qhoya qayllanpi tiakuyku, wasisniyku uj wasi ujwan k’askasqas. Warmisniykupis qhoya empresapaj llank’allankutaj, pallirisjina, kumbeaspa mineralta rumismanta t’aqaspa. Tukuyniykutaj mikhunasniykuta rantiyku empresaj tiendanmanta. Pisi kutislla llojsíy atiyku chay qhoya kancha muyumanta, chay kikinpi tiakuyku, chayrayku.
Wakin llank’ajkuna, ancha unaytaña qhoyapi llank’aytawan, "qhoya onqoywan" onqoykuman. Chanta manaña qhoyapi llank’aykumanchu, qhoyaj jawallanmantaj kachawayku.
Ajina qhoya llank’ajkunaj kausayniyku."
VOCABULARIO
titi - plomo
tutaqa - de noche
k’anchana - linterna
k’aj k’aj - sonido de caminar por el agua
qoooooo - sonido de un carro sobre rieles
qhartatatatatata - sonido figurado de temblar
mita - sueldo; pago
qhasillas - cosas supérfluas
kallapu - madera usada para sostener la pared de los túneles
tojo - piedra suelta
mitkay - tropezar
chinkana - laberinto
Tío - (cast.) divinidad de las minas
sarusqa - paso
ullu - miembro viril
k’uyuna - cigarrillo barato nativo
ts ts - sonido de piedracillas que caen
alqochay - insultar
aysa - alud, avalancha
orqo wallpa - gallo (sinónimo: k’anka)
thawiy - escarbar (animales)
qhoya onqoy - silicosis
palliri - trabajadores (generalmente mujeres) que separan el mineral de la roca con un martillo
kumbeay - (cast.) amartillar
qhoya kancha muyu - el recinto de la empresa minera con las casas de los mineros
fuente: Testimonio relatado por Benjamín Ramírez en 1982.
TIAY PRIMA
Unay watas wawa imillita kasajtiy, Tiay Prima mamaypaj hermanan cuentawaj kayta uj ch’isisnin tutasnin q’ala wawas tantaykuspa. Payqa, nin, enamoraykusqa wayna yoqallamanta yoqallallataj paymanta. Nitaj ni piman willasqachu; pakayllamanta paykuna munanakusqanku. Chaymantataj encinta rikhurisqa; chayta yachakuytawankamataj mana ni piman willasqachu solo wayna yoqallallaman.
Chanta paykunaqa sapitankupi parlarikusqanku. Mana kaypi kasan umanñachu si es que qan encinta rikhurinki chayqa. Ripuna kanqa karuman mana ni pej tarpamunawanchejpajjina. Jinapí uj ch’isi chinkaykusqanku. Ya q’ayantintaj mamáy tatay q’ala primos tias q’ala familiasqa mask’asqanku imillitataqa; achay unayta. Ni tarisqankuchu.
Casi kinsa semanas killas pasasqa y unay kay yoqallataj pusasqa manchay karu jaqay Bandiola yungas Sucrepampa yungas nisqaman chaypitaj. Jallp’asta qhasilla tarikusqanku tarpunapaj tukuy imaymana poqoykunasta, sumaj kosa jallp’asta, chay misk’i jallp’asta. Entonces chaypitaj yoqalla manchay trabajador kasqa, imillitataqa cuidasqa. Dias pasasqa semanas pasasqa paykuna sapitanku ch’in ch’in qaqas chaypi ch’ujllata ruakusqanku, chaypi tiakuspataj lloqallaqa trabajaj kasqa inti llojsimusqanmanta hasta inti yaykupunankama. Inti yaykuy horas, nin, rikhurimoj kasqa, tutamanta ripoj kasqa tapeqituntin.
Jinapí imillaqa p’unchay hora rejtin, chay k’ajay kajtenqa, rej kasqa t’ajsakojjina mayuman, jatun mayu, Kachi Mayu nisqa, chay pozanman rej kasqa. Anchay q’omeriyarisqa yaku achaypi gustakoj kasqa pay bañarikuyta sapa dia dos horasta "oración horasta" paykuna ninku. Cuando chaypi t’ajsakuytawankamaqa pay pisi ropitantaqa yakuman yaykusqa; manchachikuspa mana ukhuman yaykojchu kasqa. Pero imachus payta chay pasarqa chay diaqa nin, llusk’aykusqachus imachus aysaykunman karqa ima fuerzachus, aysaykunman karqa, yaykusqa yakuman. Ukhuman. Ujllatataj wawa chujchanmanta sentikusqa pipis aysaykunmanjinata chay yakuman chinkaykuchisqa ukhuman ukhuman libre aswan ukhu yakuman. Chaypitaj p’ultiyukusqa. Jinapi yuyaynin chinkachisqa. Mana astawan yuyarikunñachu. Chaykamalla.
Chaymantaqa qosanqa tardenqa mana warmín rikuspa chaypeqa, payqa yacharqa maypichus kananta tarinanta yakuta manchay rin "Bañakojchá rin" nispa mayuman cheqanta kacharikusqa. Chanta mayupi ajinata purispa qhaparispa: "Prima! Prima! Maypi kasanki? Maypi kasanki?" Prima mana rikhurisqachu. Ma tarisqachu.
Q’ala llakisqa tiuy rerqa uj karupi kaj vecinosman yanapayninkuta mañarej.
Tantasqanku uj kinsa tawa runa tantakusqanku tatas lugarmanta yachajkuna machetesniyoj ajina riflesniyoj armasniyoj cazanankupaj karqa. Chaymanta purisqanku, nin, q’ala chay semana entero semana mana tarisqankuchu, nin, chay Primata.
Chanta uj semanawan pasasqa, qanchis diawan casi, iskay semanamanta, Prima rikhurimusqa tioy Juliánman. Paynillanmanta chakillanmantataj, q’ala ropitasnin t’irasqa, q’ala llik’isqa, q’ala sonqo nanay, chujchapis q’ala tansasqa; ch’umi ukhumanta llojsikamusqa. Entonces Juliantaj chay abrazaykusqa q’ala waqaspa "Maypi karqanki?" ujnin kikillantaj tapusqa, nin. Y, chaypitaj: "Cuentaway, ima pasasunki? Maypi karqanki? Piwan kamorqanki?" "Solo es que kunanqa libre yarqhasqa kani, ancha yarqhasqa yarqhasqa kani; kapusunkichu mikhunayki? Ama sonserasniyki parlawaychu!" Chanta chaypi tiay Primaqa mikhuykuytawan mikhuykuytawankamaqa "Kunan cuentowanki a, Primata." "Mana atini kunan q’ala sayk’usqa kani. Puñúy munani." nispa, chay rato puñurpasqa, nin. Puñukapusqa. Chanta tuta, y tuta, chaupi tuta horas tioy Juliantaj pijchayaspa pijchayaspa qhawaspa qhawaspa "Puñusan" nin kay warmenqa. Payta qhawaspa t’ukuspa mana ni imata ni jap’ikuyta atispa umanpeqa. Ima pasanman karqa? Chaymanta tiuy Juliánqa puñukapullasqataj, nin, kikin lugarninpi.
Chanta sut’iyamojtintaj libre chay horakama sut’iyasqa pijchayaspa kasqanpi sut’iyamojtin rijch’arisqa. "Primay, Prima!" nisqa. Prima mana chaypi kallasqataj. Chinkapullasqataj. "Imata kunan kanmanri?" nispaqa, casi locoyasqa chay ratoqa. Chinkapullasqataj. Otra vez. Pero wasimanta kay pachaqa. Puñusarqa ladonpi, nin. Payqa mana as sut’ipichu yachakunchu que Julianqa si tutamantachu riporqa o tutapachachus o ima horachus saqerqa paytaqa.
Entonces otra vez que payqa apurimullasqataj, nin, a vecinosnin q’ala noticiata apamusqa: "Primaqa mana wañusqachu sino kutirimpuwan ch’isi noqawan …" Ni pi creyesqankuchu paytaqa. "Ma chayta parlawajchu. Mana allinpichu kanki. Jawaman ripuy antes qanqa hasta qonqanaykikama warmiykitaqa."
"Mana, mana kaytaqa. Ma locochu kasani. Noqa sut’ita parlasqani: warmiy ch’isi kutimun pijchakusajtiy. Mikhuná mañawan. Jamuychej, jamuychej kay wasiypi rikuchisqaykichej. Kay kay platopi mikhuná qararqani, kaypi mikhun." Kay rikuchisqa tukuy imata, imaynatachus mikhusqanta tukuy ima. "Kay ropanpis kay kay kay q’ala t’irasqa q’ala llik’isqa kayjina pedazos pedazitosnin kaypi ajina jap’ispa tirakun pay kikinpi saqen kayqa." Jinapi entonces q’ayajtinkamaqa entonces tranquilokusqa. Entonces piensarikusqanku otra vez cierto kay sut’intajsina kanman kasqa. Juliántaj nerqa: "Noqa munarqani allinta cuentawananta imachus pasasqanta. Man ni imá cuentawanchu." nin. "Solamente yarqhasqa kasqanta, puñúy munasqanta, chanta puñun, noqataj puñurpallanitaj sayk’usqawan. Velasarqani payta puñuyninta hasta tuta chaupi tutakama chay pero chaymantaqa puñuy atiwajtintaj, puñuywan vencechikullanitaj. Jinapi vencey sut’iyamuytataj sayarini rikojjina "Prima! Prima! Sayariy! Sayariy! Wayk’umunki." ninaypaj uj parlanaypaj otra vez, cuando ch’usaj caman mana kanchu." nin. "Cocinaman yaykuni; mana kanchu kaypi." nin. "Yaku pilaman yaykuni; mana kanchu. Mayuman rini, mana tarillanitajchu. Chinkapullantaj otra vez." nin.
Kay runastaj yacharqanku maypichus uj tata uj curandero sutin chay lugarespi, jampiri. Entonces paykuna nisarqanku "Jampirita necesitanchej, adivinota. Entonces pay willawasun sut’inta imachus pasasan, maymanchus rin warmiyki, imajtintaj ajinata pay comportakusan qanwan, man razon … mana razonninniyoj chinkaripun, otra vez rikhurimun, otra vez chinkapullantaj. Rina, adivino tian kay waj llajtapi, pusasqayku, risun mulaspi." nispa.
Iskay dia purispa iskay ch’isi purispa, chayasqanku adivinoman. Adivinotaj qhawasqa suerteta, y warminpaj sutinpi apasqa warminpaj p’achanta nispachari qhawachinanpaj. Adivinoqa mana sut’intachu imatapis nin, sino "Warmiyki manchay karupi qanmanta kasan, pero mana wañusqachu." "Sapanchu o piwanchu kasan? nin tapusqa tioy Julianqa, chayta astawan yacháy munasqa. Entonces paytaj nisqa: "Mana sapanchu." nisqa. "Pitaj kasan qharichu warmichu? Piswan kasan?" nisqa. "Mana chaytaqa niykimanchu sut’itaqa." Tiapun kokapi pay qhawan. "Kokapí mana sut’ipi chay willwanchu, pero mana sapanchu; kasan acompañasqa. Pero ujta niykiman: anchay manchay fiero fiero fiero acompañasqa payqa kasan." nisqa. "Ancha peligro, ancha peligros paypaj nanpi muyuyninpi kasan. Payqa anchatataj sapa rato qanman qhaparikamusan, sutiykita sutikamusan, qhaparispa: "Julián! Julián! Imarayku mana jamunkichuri? Jamuy, ari! Jamuy, ari!" qhaparikamusan qanmantajina." nisqa. "Imanasankutajri? Maqasankuchu? Imanasankutaj?" "Mana, pay ancha necesidadpi kakusan qanmantajina; mana ni pi yanapaj kanchu. sapan kasan pero chay nastaj compañerosnin mana allinchu kanku." nisqa. "Warmichu qharichu mana chay llojsimunchu." nisqa. "Mana chayta niykimanchu warmichus qharichus solo niykiman mana … Imataj kunan kanmanri?" Entonces curandero chay jampireqa nisqa: "Mana noqa kayta as allinyaymanchu, pero tian waj noqamanta aswan yachayniyoj, achaywan ima risunman chay lugarniykiman." nisqa. "Pero paganawayku tian." Asqha may mashqa qolqetachari asqhata mañaykusqa, nin.
Kinsa diamantataj otra vuelta yaykullasqataj yungasmanqa. Chay yungaspitaj kay jampireqa ña suyasasqaña chay ujnin jatun jampiri ima. Iskay jampiriswan risqa chay lugarpi. Mulaswan yaykusqanku chay ch’ujllankama. Chay lugarpitaj entonsqa kikin lugaresninmanta paykunaqa maypichus bañakoj karqa chay ultimo centro trapiton achay kasqa manchay good manchay sumaj manchay sumaj señal, chay trapiton centritonmanta chay ch’ichi trapiton paypi ch’ichi pichakusqan cuerponmanta jump’a jump’illa achay trapiton sut’ita willaj kasqa imatapis chay jampirismanqa. Manachus chay trapitonqa, mana paykuna tarinkumanchu karqa ni imá ni uj pistata kay ajinapaj kay tiay Primapaj, nin. Entonsqa, paykuna suyananku kasqa dia kananta martes p’unchay o viernes p’unchay; waj p’unchaykunaspeqa mana chay paykuna ni ima ruáy atejchu kanku, nin, porque chay diasllapi chay jampirisqa jampiyninkoqa manchay sut’i kaj kasqa y resultaj kasqa kosata. Waj diaspeqa wakichikoj kasanku imastachus ruanankuta rantinankuta wayk’unankuchus tukuy imas q’epista ima aparaj kasanku mikhunasta ujyanasta. Jinapi paykuna chay jampirisqa tutallanpuni ruaj kasanku kay jampiy jina pampa jampirisqa kay aysataqa. Paykuna sutikunku "aysa". Nisqanku: "Primaykita pusamusqayku kay viernes ch’isita."
Primer martes ch’isi paykunaqa tratasqanku ruayta aysata, tukuy ima chay sutista completota qosqanku; tukuy imá preparakusqanku; entonces paykuna nisqanku: "Primayki espiriton jamonqa, parlanqa qanwan." nisqa. "Mana noqayku cuerpón chayachimuykumanchu. Manchay fiero, uj runa manchay fiero poderniyoj q’ala manchay sinchi poderniyoj jap’isqan kay Primaykitaqa. Mana ni pi payta kacharichinmanchu, pay mana munajtenqa." nisqa. "O sea que noqayku pusamuykuman solo espiritullanta aysapi. Chaywantaj qan parlawaj Primaykiwan." nisqanku. Mana tioyqa ni chaykunasmanta ni ima entienderqachu ni primerospeqa. Imachus kay imachus? "Pero mana creenki chayqa, es major dejapunayki. Dejapusunman kayta achay kay maypichus kasan achallapi. Creenki chayqa, creenayki tian noqaykupi imatachus nisqaykuta ciegojina. Mana creey as tumpata, qan asikunki noqaykumanta ruasqaykumanta imatachus nisqaykumanta mana creewaykuchu chayqa, mana jampikuy tarikonqachu warmiykipajqa." nisqanku. "Jina cuerpo y alma chinkachikamponqa kay maligno." nisqa. O sea que pay yachasqaña, kay runaqa, mana normal runa kasqantachu, sinoqa maligno. Chayqa nisunman yungaspeqa tian malignos ch’in lugarespi. Entonces achay malignowan tinkukusqa kay tiay Primaqa. Achay malignotaj chinkachikapusqa.
Jinapi kay runasqa entonsta munasqanku jampiyta pero mancháy phiñarikusqanku cuando cuentakuytawankama kay tioy Julián mana as primerospi creéy yachasqachu chay tukuy imata paykuna nisqasninta.
Aysaqa ruasanpuni. Chay aysa imaynachus? Primera vez pay chayta uyarisqa. Jinapí, nin, dia viernes ch’isi entonsqa allín wakichikusqanku tukuy ima chay jampiswan aysata ruasqanku. Aysapitaj mana Primá chayachimusankuchu, nin. Mana yanapáy atisqachu ujnin runataqa ujnin jampiritaqa, imaraykuchus ancha ch’uchali fuerte fuerte espirituspaj. Aysiritaj nerqa: "Kay trabajo ancha sinchi, sinchi trabajo noqaykupaj. Mana uj ratitopajchu, ni uj p’unchaypajchu," nisqanku, "ni uj tutapajchu." Juliánqa manaña ni imá piensasqachu, solo munarqa warminta rikuyta ujtawan, chay tukuy imas nisqankuta "Chay malignoj poderninpi kasan" nisqanku, achaykamataj payqa desesperakusqa. Waqaspa tukukusqa. Entons paykuna consolasqanku. "Ama llakikuychu! Ama waqaychu! Kutichimpusqayku. Jamponqa warmiykeqa." nisanku.
Chaymanta casi kinsa semana pasajtinkamaqa, killa p’unchay o killa wañuy kasqa, achay killa wañuypi tioy Julián tinkunakusqa otra vez ch’ujllanpi. Y chay ch’isitaj kasqa chay killa wañuy ch’iseqa kananku karqa solo kinsa ukhu, nin, mana ni pi vecinos ni ima paykunaqa yanapayta atinkumanchu chay ch’isi aysa ch’isipeqa. Nispa kay tioy Juliántajri manchay kallpachakunan karqa, nin, tukuy imaymana tukuy atiyninwan tukuy kallpanwan tukuy sonqonwan kanan karqa chay ch’isipajqa. Pay necesitarqa q’ala voluntadninta fuerzasninta yanapananpaj kay jampiristaqa.
Entons jampiris wakichisqanku manchay jatun mesa puesta mesa puesta sutisqa. Tendakun chay ch’ujlla punkupeqa mast’akutajina ruasqanku, nin, porque ima chaypitaj corderos k’ajllasqas k’ajllasqas p’alqa p’alqalla wijchurillasqas qallariy aqhas, mosoj aqhas, piscos, mikhunas, tukuy imá atisqankuta suyachisqanku paykuna espiritus chayamunanpaj. Chaypi espiritusqa chayamunan karqa kay maligno espiritus y chay pichus sumaj espiritus yanapasarqanku Primata kunankama kausayta. Q’ala adueñokapusarqa, nin, kay maligno. Jinapitaj bueno espiritus kallantaj. Maypichus malo espiritus rikhurin bueno espiritus kallankutaj chaypi, nin. Paykuna yanapanankupaj, si es que chay Diospaj wawanchus o mana Diospaj wawanchus. Entonces Primataj payqa manchay creedora karqa Diospi, nin. Chaynejta entonsqa Diosninmanta yuyarikuspa kay bueno espiritusqa kay yungapeqa paykuna sutichasqanku sutichaj kasqanku: "wak’ita". Wak’itaqa karqa uj t’ojmalitu lloqallitu, manchay ajina t’ojmalitu juk’itasniyoj ajina ropitayoj indiaquito lloqallitu uj staquituyoj ima, nin. Pero karqa uj juch’uy mana machu runachu, uj lloqallitu. Entoncs achay kasqa wak’itan paypataqa.
Ajina karqa chay mesa armasqanku. Chay ch’isi maligno jamusqa, nin. Juliánqa sientesqa uyanta "laphala phala phala phala phala phala pha" ima p’isqopis ima thaparankupis purisanman o phawariykachasanman jinata, nin. Entons kay Juliánqa, chujchasnenqa libreta sustowanqas k’aspilla rikhurisqa chay rato chay tutanqa, nin, oracion tutaqa. Jinapí uyarisqa uj vozta, nin. "Mana noqata kay gustawanchu." nisqa. "Imataj kay?" Entonsqa uj pipis mikhunata despreciasqanmanjinata "Mana noqataj kayta mañarqanichu, pitaj kayta apawan? Kay chhika millay mana kay gustawanchu. Mana noqata kay gustawanchu. Kayta noqa munani aswan sumaj mikhunasta aswan sumaj ujyanasta." Achaykunasta mañasqa. Tioyqa primera vez uyarisqa sutista, chay jampismanta, chay mesa jampismanta. Incluso mañasqanku chay llama sullus, achaychá noqayku antes rikoj kayku, ari, naspeqa, ajina, ch’in llajtaspeqa, pampa jampista vendenku, tukuy imaymana millay chhika millay cosasta. Es que Tioy Julián primera vez uyarisarqa, nin, chaykunasta, entonces anotakunan kasqa listapi chaytaqa qhepanpajqa, qhepan aysakupajqa. "Kinsa aysapi rikhurichimpusqayki nata warmiykita." nisqanku. Otra vez kallpachakuspaqa imatachus nisqasninkuta dias horas pasasqan ma diasqa mana suyaspa suyaspa p’unchay sut’iyamunanta suyaspa ch’isiyananta chay dia chayamunanpaj. Otra vez. Chaypi entonsqa wak’aqa qhepanpeqa manchay kusisqa rikhurimusqa, nin. Wak’aqa nisqa: "Kunanqa kosata sonqowankichej. Kusisqa kani tukuy ima ruasqaykichejwan y sobre todo Julián Juliancito mana payqa tejrakapunchu. O sea kosa sonqo wawa que payqa warminta munan chayampunanta entonces noqa yanapasaj; kusisqa kani Juliánwan." nisqa. "Julián mana wasanchawanchu a pesar que Juliánqa según pay cuentan qhepanmanqa may chhika ratosta payqa nisqa: "Libre rendikapuni", nin "Mana astawan kay p’ajpakuswanqa sigeymanchu." nisqa. Sapa kuti piensamentonpeqa pero imananqataj?
Chantá ujnin hermanon chayamusqa tioy Juliánpataqa chay ajina chay phutiynin kasajtin, entonces jampirisqa nisqanku: "Hermanonoyki chayamun. Caramba, kayqa perjudicawanchej anchatataj noqanchejtaqa. Mana extraños jamunankuchu kayman." nisqa. Jinapi nisqa: "As apuradota kay hermanoykita chinkachinayki tian. Ripuchun. Usqhayta, usqhayta. Kacharpakuy. Pusarqapuy hasta mayu pata chimpakamapis. Sapayki kaypi kanayki tian q’ala minchhapajqa porque as kay aysapeqa warmiyki jamonqa." nisqanku. Entonces achaywan imataj hermanontaqa kachapusqa tio Juliánqa waqarispa hermanon jawapi.
Akay kinsa aysapitajri tiay Primaqa rikhurimusqa, chay tuta aysapi. Mesa puesta tukuy ima q’ala gustunkuman imaynachus nisqankumanjina kasqa wak’aspaj, porque paykunaqa chay maligno wak’aman y sumaj wak’aman purajta contentananku karqa, nin, porque tukuy ima mañasqanwan. Entonces y kay "yuraj wak’ita" nin tiay sutichaj. Yuraj wak’itayqa payqa manchayta pelearqa kay millay sumaj simpatico runawanqa. Kay yana maligno nisqa sutiyojqa jampirisqa paykuna sutichanku "yana maligno" y kay sumaj malignotatajri sumaj malignotaj. Entonces kay jampirisqa nisqanku "yana maligno", "yuraj maligno". Tiay Primatajri … sutichakun "wak’ita", porque paytaqa nisqa pay yuyakun, i? "Mosqoyniypijina" nin. "Kay wak’itayqa jamuwarqa noqaman. "Ama manchariychu, wawitay. Noqa yanapasqayki, wawitay." nin. Imaynataj ajina parlawasan." Primera vez primera vez rikhurisajtenqa kay wak’itataj tiay Primamanqa, nin. "Ajina parlawasqa: "Ama manchariychu, wawitay. Noqa ladoykipi kani. Mana ni imamán llakiykuniykichu kanqa, wawitay." "Pero imaynataj wawitay nisawankiri? Qanchá antes wawitay kanki. Mana qanqa kay juch’uy lloqallitu kankeqa? Imaynata yanapawanki, kay noqa jatun warmi kanaqa, kay encinta kasanipis." nispa. "Mana qantachu nisayki noqaqa "wawitay"." nisqa wak’itaqa. "Nisayki "wawitay" porque chay juch’uy wawita kasan wisaykipi chayta parlasqani." nin. Kay tiay Prima entonces chaypi pay nin a … ajna noqayku tapojtiykoqa: "Imaynapitaj mayk’ajtaj primero primero primeroqa tinkukorqanki? Imaynatá rikorqanki kay wak’ata? Imaynapitaj tinkukorqanki?" nejtiykoqa, pay yuyarikun, a. yuyarin: "Mosqoyniypijina." nin "Chay q’ala phutiyniypi llakiyniypi kasajtiy, kay runa millana maypi mantachus pusawarqa wasiymanta chay mayupi, mayupitaj tantawarqa, mayupitaj p’ultiwarqa yakuman, achaymantataj noqa wañusqa karqani. Wañusqamantatajjina entonsqa kutichimuwarqa kay wak’ita." nin. "Noqa wañusqa kasajtiy," nin "mosqoyniymantajina" nin, paytaqa wak’itaqa kutirichimusqa. Entonces "Ajiná presentakuwarqa." nin. "Mana noqa lloqallituchu kani. Noqaypaj suteyqa "wak’ita"." nisqa. entonsqa mayk’ajllapis wajyayta munawanki chayqa, imatapis mañayta munawanki chayqa, niway … "wak’itay" ninawayki tian." nisqa. "Achay suteyqa." nisqa.
Entonces, chaypeqa kay tiuy Juliánqa chay killa wañuy puñuy tuta aysaku ruasankupeqa wasinpi suyasqa, y tiay Primataj jamusqa, sapitan, rikhurimusqa. Mana kaypeqa ni yuraj maligno yana maligno ni mayqen maligno rikhurimusqankuchu. Imaynatachus pay sapitan kasarqa wasinpi, kiksitullantataj llojserqamusqa ch’umi ukhumanta y yaykoqapusqa wasinman, nin. "Juliansituy! Juliánniy! Imata ruasanki? Ay que, ay que may, por fin kay kay sut’iman llojsimuni. Tariyta mana atinichu wasinchejta, ari, otra vez kay chinkallanitaj mana taríy atinichu." nispaqa, yaykorqamun como si mana ni imapis pasanmanjinata Primaqa. Chaymanjinatajri warmiyki kutimojtenqa, nispa, jampirisqa q’ala ordenes qosqanku payman imatachus ruananta, nin. "Ama ni may manapi uj pestañada mana puñunkichu." nisqanku. "Warmiyki chaymanta entienden qanwan kananpaj." nispa. "Maypachachus tomay puñuy vencerqosonqa chayqa, yana maligno chinkachikapullanqataj warmiykitaqa." nisqanku. "Mat’ita jap’ikuy pollera watitunmanta." nisqa.
"Kinsa ch’isita aguantanayki tian por lo menos." nisqanku. "Tutay p’unchay cuidanayki tian, kinsa ch’isipeqa yana maligno aburrokonqa, riponqa, pero kutimullanqataj." nisqanku. "Qan qhawanayki tian warmiykita sumajta, y ama kuyurikuychu kaymanta." nisqa.
Jinapi entons tio Juliánqa kay kinsa ch’isitawan kinsa tutatawan kinsa p’unchaytawanqa aguantasqa mana puñusqa warmin michisqanpi tutay p’unchay. Chay kinsantin ch’isi pasasqantawankamataj, jampirisqa nisqanku: "Noqayku kutimusqayku qhepan semanata chaupi semanapi sapa martes tarde y viernes ch’isi como de costumbre noqayku jamusqayku kay lugarman sirvej wak’itata, porque mana noqanchej qonqananchej tian wak’itasta. Kunanpi saqesqayku." nisqanku. "Karupi kasan yana malignoqa, mana jamonqachu, ya wak’ita kasan warmiykiwan kasan qanwan wasiykipi. Pay cuidasasunki. Entons chay wak’ita makinpi saqerpasqayku qantaqa. Noqayku ripusayku kunan wasiykuman ruanas familiaresniyku tiallantaj tukuy ima." Entons paykuna iskay semanamanta ripusanku wasisninkuman kay jampirisqa.
Jinapi tiay Primaqa entonsqa poco a poco dia per dia chay kinsa dia pasajtinkamaqa, as normal vidamanjina tukupusqa, nin. Tioy Juliántaj rej, nin, ya trabajaj pero mana sapanchu, nin. Prima chukoj, nin, ladonpi.
Entons nacichikunanpaj kay jawaman kay jawapi kasqa, nisqa, entons Sacabapi ña siete ocho ya ya arí o qanchis pusaj killa encinta kasajtin chay, jawapi nacichikorqa wawanta yana wawitanta Sacabapi. Y ni siquiera doctor makinpipischu sino parteraj makinpi porque mana chayasqankuchu a tiempo doctorman entons partera atendinan kasqa. Doctor mana chaypichu kasqa chay horapaj. Pero a como normal na normal parto entons wawa sanito pay sanito.
Entons Prima chaypi vidanta ruan familianta as normal. Qanchis wawasniyoj kan. Pero ujmán uj wawasnintaqa payqa ña escuela karikojtinkukamaqa, pusampun Sacaba wasinpi, achaypitaj wawasqa ña phishqa wata sojta wataña escuelaman yaykunanku edadpi kanankukamaqa, Primaqa tiakun Sacabapi. Ajina tiay Primaj kausaynin.
VOCABULARIO
tapeqe - merienda, avío
p’ultiykukuy - sumergirse
t’iray - arrancar
t’irasqa - hecho tiras (arrancado)
ch’umi - maleza selvática, monte bajo, arbustos selváticos
pijchay - mascar coca
kay pachaqa - esta vez
mana allinpichu kay - no estar en sus cabales
jampiri - curandero
centro - enaguas de la chola (sinónimo: unkhunchana)
aysa - sesión de espiritismo en que se atrae el espíritu de una persona (sinónimo: aysaku); derrumbe de tierra
ch’uchali - débil
aysiri - jampiri que conduce un aysa o aysaku
k’ajllasqa - descuartizado
p’alqa - ahorquillado, bifurcado (sinónimo: palqa)
p’alqa p’alqalla - abierto (las piernas del cordero están extendidas en forma de horquetas)
wak’ita - idolito, diosillo (sinónimo: wak’a)
t’ojmalitu - niño pequeño de menos de cinco años
staquitu - bolsita para coca (sinónimos: istalla, wayaqa)
laphala phala phala pha - sonido del movimiento de alas
thaparanku - mariposa nocturna de gran tamaño
aysaku - ? (sinónimo: aysa)
p’ajpaku - bribón
maligno wak’a - dios maligno
sumaj wak’a - dios benigno
ajna - apócope de "ajina"
millana - abominable
p’ultiy - sumergir
michiy - pastorear; aquí: cuidar
jawapi - quiere decir fuera de la chajra en el Chapare
contado por Delina Beér (2002), transcrito y resumido por Robert Beér (2004)
TATA PUKARA FIESTA
Tata Pukara Fiestaqa Tarabuco llajtitapi, Sucre qayllanpi. Kay fiestataj yuyachin Jumbati jatun tinkunakuta, maypichus chay tinkunakupeqa Tarabuqueñosqa Doña Juana Azurduy de Padillawan umapi khuska españolesta atiparqanku. Kay Pukara fiestaqa ruakoj ñaupajmantapacha, ninku, manaraj Jumbati tinkunaku kasajtin. Kay fiestaqa ruakun marzo killapi Pachamamaj yuyayninpi jamoj poqoykunapaj.
Kwichi
Kay "kwichi" nisqaqa karqa: uj purikoj runa karqa campopi, chay puriyninpitaj tarikorqa uj sach’ata; kay sach’aj pallqasnintaj uj cruzman rijch’akoj karqa; chaymanta payqa qonqorikorqa persignakuspa; chaymantaqa payqa sach’aman lloq’arqa chay sach’aj pallqa cruzta k’utoj; jatun mancharikuywan, wasinman aparqa. Kay sach’a cruztaj "kwichi" sutikoj.
Qhepamantaj kay kwichitaqa iglesiaman aparqa, milagro rikhurisqajinata bendesichinanpaj, misatapis kay kwichipaj ruachisqa. Kay kwichi tarisqantaj ñaupa runasmantapacha manaraj españoles jamusajtinku. Paykunapajri pichus kay kwichiyoj kajri diospaj wawan nisqa karqa.
Kay kwichita apanku Tata Pukara sutiyoj fiestamanqa Tarabuco llajtapi. Kay fiestá pasachej sutikun "pasante". Kay pasante, qolqeyoj kaspari, kwichita kay fiesta tukukunankama mana chay qhepan watakama wasinpi jap’iyta atin. Kay ch’ijllasqa pasante mana qolqen tiapojtinri, waj runaman qoyta atin, chanta kay runaqa kwichita mañakuyta atin.
Pukaraqa uj arco iskay k’aspismanta ruasqa. Sapa k’aspitajri iskay runaj sayayninjina. Tukuy imaymana poqoykunaswan t’ikaswan mikhunaswan ujyanaswan ima t’ikanchasqa. Sapa arco ladomantajri kinsa wiphalas churasqas. Ajinallatataj kay Pukaraman churakun tukuy imaymana juch’uy t’antitas urpustawan. Kaj pasantej atikuynin rikukun kay Pukarapi. Kay iskay k’aspis tinkuyninpitaj kasan kwicheqa t’ikaswan chujlluswan t’ikanchasqa. Chay Pukara fiestapitaj tusunku; chay tusuyninkutaj sutikun Pujllay.
Fiestapitaj, Pujllay nisqapeqa, sapa tusoj mana qallarisparaj Pukarata napaykun paña makinwan santificakuspa. Pujllaypitaj tusunku Pukaraj muyuyninpi.
Pukara niyta munan fiesta ruaj pasantej tukuy atikuyninta mana chayqa qhapaj kayninta. Maychus aswan t’ikanchasqa arcoyoj pasanteqa, aswan sumaj qhawasqa kay pasante kanman. Kay fiestari tukuy aylluspajqa kanan tian, mana uj runalla sino tukuy aylluspis qhapaj atiyniyoj tukukunankupaj. Pasantetaj wakichinan tian tukuy runaspaj may chhika mikhunastawan aqha ujyaykunastawan.
Pujllay
Kay Pujllaypi tusunku "pujllay" sutiyoj tusojkuna. Tusunkutaj Pachamamaj munakuyninta kutichispa junt’apunapaj. Unay yachasqankujinataj, kay Pujllay qallarinpuni inti yaykusajtin. Ujnin tusojkuna yana p’achallisqa tusunku, wakin tusojkunataj puka p’achallisqa, apaykachallankutaj yuraj wiphalasta. Chaykuna chayamojtinkukamaqa, "Pujllay chayamusan! Pujllay chayamusan!" qhaparinkupacha.
Wakinkunataj caballospi lloq’aykusqas chayamunku; kay caballospis sumaj llijllaswan t’ikanchasqas. Caballoswan, kunkankupi ch’ilin ch’ilinkunasta thalarispa, tusojkunawanpis chayamunku pasakoj wasinman. Wakinkunataj chakipi chayamunku, pinkillusninkú waqachispa, ayllusninkutaj qhatiykusajtinku, "Pujllay chayamusan! Pujllay chayamusan!" qhaparisaj.
Tukuy tusojkunawan ayllusninkuwantaj pasantej wasinpeqa tantakonqanku, pasantetaj ancha kusisqa allin jamusqankuta rikuchenqa, aqhata muyuchispa. Chaymantataj wasinpaj ukhunmanqa yaykonqanku Pukarata napaykoj.
Tusojkunataj tusunku manaña atinakama. Kay fiestataj apakoj kinsa tawa p’unchaykunasta. Tusojkunataj kayjina p’achallisqas kariyasqanku:
Iskay ponchosniyoj kanku; kay ponchosta "unkus pallados" sutichanku; uj juch’uy ponchitowan hombrosninkuta qhatakunku; jatun ponchotaj siki patankupi watasqa. Ponchoj uranpi "aymilla" nisqa ukhu p’achanku tian; pantalonninkutaj "calsona" sutiyoj. Chaymanta jatun chaki pollqosniyoj "sobres" nisqasniyoj kanku; kay pollqosninkutaj tukuy imaymana uywa warawasniyoj. Juk’utasninkutaj phatu qaramanta ruasqa, chhikan karaykuna rikhurikunankupaj; iskay chhallaj chhallajkunas chay juk’utasninkjupi. Chaupi wisankupitaj "sinchu" nisqataqa watakunku; kaytaj juch’uy campanillitasniyoj. Chaymantataj iskay mana chay tawa juch’uy ch’uspasta apaykachanku. Umankoj patanpitaj mast’akun "cofia" uma paño nisqaqa, uj uma q’epichana kuntur lijrasninman rijch’akoj; kaytaj soldadosniyoj, tusojkunayoj, pukarasniyoj, uywasniyoj, espejosniyoj, uj chask’ayojpis. "Cofia" patapitaj chumpis watasqas tian. Umanku patapitaj churakunku "montera" nisqa uma tapanata t’ikasniyojta.
Sapa Tata Pukara fiestapitaj Pujllaypeqa kasanku "prestes" nisqas, qhepan wata fiestata ruajkunaqa. Qhepan kaj p’unchaypi "presterio" nisqaqa ruakun; kay "presterio" p’unchaypitaj sutichanku pasakojkunata qhepan watapaj. Tukuy runastaj makisninkú qhapirakuspa ojllanakuspa "Allinllá pasakuy" ninkoqa. Chaymantataj prestejwan pasakojwan umasninku pataman warmisninkumanpis churapunku uj pilluta jak’umán ruasqata vaca urpituswan t’ikanchasqatapis; chayllawantaj chay pillusqa chujlluswan q’aytusmanta warkhusqaswan t’ikanchasqas; Chay t’anta pillupatapitaj churanku t’ikasta, serpentinasta, misturatawan. Chaymantataj paykunamanqa jaywarinku uj p’uñu aqhata may chhika ashqa chuwaspi mikhunastawan.
Fiestataj tukukun tuna warak’aywanqa. Chaypitaj pasantej warmenqa warak’an presteman, chaymantataj warak’an tukuyman, tusojkuna Pukaraj muyuyninpi tusunankukama. Chaymantataj kacharparinku prestestaqa, tusojkuna uj cheqankama paykunawan khuska rejtinku; chay qhepamantaj tusojkunaqa kutimunku tusoj q’ala sayk’usqas machasqaspis urmaykunankukama.
Ajina Tata Pukara Fiestaqa.
VOCABULARIO
yuyachiy - comemorar
tinkunaku - batalla
purikoj runa - viajero, viajante
sach’aj pallqa - rama de árbol
k’utuy - cortar
pasachiy - fungir de "pasante"
pasante - (castellano) persona elegida para patronizar y pagar los gastos de una fiesta
urpu - palomita pintada hecha de pan
napaykuy - saludar
paña makiwan santificakuy - persignarse
maychus - mucho; quanto
lloq’ay - montar caballo
ch’ilin ch’ilin - (onomatopeismo) campanilla
pasaku - fiesta con pasante
pasakoj - pasante
ayllu - comunidad; familia; familiar, pariente
apakuy - llevar (tiempo)
chaki pollqo - calcetín (sinónimos: chaki p’acha, chaki qoñichina)
warawa - adorno al estilo de Sucre (animales geométricos, etc)
chhallaj chhallaj - (onomatopeismo) espuela
chaupi wisa - cintura
uma q’epichana - aguayo puesto en la cabeza
uma tapana - sombrero, casco o similar
pasakuy - fungir de "pasante"
pillu - corona
vaca urpitu - vaca pintada en miniatura hecha de pan
fuente: "La Festividad del Tata Pukara" por Marco Wakatika, 2002.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
a la cabeza de la página


text:
KAQ KEYMI LLAPAN PATSACHOW IMANA KAQ NUNAKUNAPAPIS DERECHUNKUNA
QALLANAN KAQ
Musyantsikmi keynow kashqan ta: Imana kaq nunaku napis nunam kayan. Llapantsik tseynowlla kashqaqa tseynowllam derëchuñtsikkuna kapamantsik. I tseynow kaptinmi kushi, shumaq, allilla kawashun derëchuntsikkunawan (kikintsikpa kaqwan).
I derëchukunata mana wiyakurninpis mana alli nunakunam allápa allqotsayarqan wakin nunakunata. I tseynow allqotsanqanta musyar llapan patsachow nunakuna llakikur ajayarqan. I yapey mana tseynow kananpaqmi munantsik key patsa keynow kananta:
Parleyta munashqaqa yarpanqantsikmannowmi parlashwan llapantsik nunakuna. Kreyinqantsikmannowmi imamanpis kreyikurnin kashwan llapantsik nunakuna. Ama ni pipis mantsakutsuntsu ni imapitapis. I manam ni pipis pishupukoq kanmantsu.
Allápa mana alli allqotsaq awtoridakuna kaptenqa mana meymanpis tsatakiyta, pwedirninmi awtorida wajaq sharkuyanman. I tseynow mana kananpaqmi alli kanman llapan nunakunapa derëchunkuna leykunachow alli qellqashqa kanman, llapantsik reqinapaq.
Imey kutipis mas shumaq kawakiychow llapan nasyonkuna jukninwan jukninwan kayánanmi kanan.
Nasyonkuna purwakarkur; kanan Naciones Unidas jutiyoq, eyllukayashqanchow nasyonkunam konstitusyonchow áninakuyarqan, keynow nunakunapa derëchunkuna kananpaq. Llapan imana kaq nunapapis derëchunkuna kanman. Pi nunapis nuna kanqannowmi ima nunatapis kikintanow rikanman. I nuna karninmi: Oliqopis, warmipis derëchunkunachowqa mana meyqanpis jukláyatsu kayanman. Llapan nasyonkunam ániyashqa Naciones Unidas yanapeyta, markakunachow key konstitusyonta mana qonqarishpa llapan nunakunata reqitsiyanqa shumaq kawakuyánanpaq.
Naciones Unidas eyllukayanqan kaq nasyonkunam yachatsinakuyashqa tsey kamatsiyanqanchow keynow rurananpaq. Nasyonkunachowmi llapan nunakunata yachatsikuyanman nunakunapa derëchunkúnata wiyakurnin kayananpaq.
Tsey intutsinakuyanqanchow keynow kananpaq nasyonkunam key derëchukunata llapan nunakunata káyitsiyanman.
I tseynow kaptinmi nasyonkuna purwakayanqanchow (asamblea generalchow) kanan willakayámushqa Llapan Nunakunapa Derëchun (Los Derechos Humanos). Key willakayámunqanchowmi, llapan patsachow imana kaq nunakunapapis derëchunkuna keykan. I mey markachowpis llapan nunakunam kawayanman key derëchukuna keykanqanmannow. I pi nunapis o gobiyernupis key derëchukunata yawarninmi imanowpapis nunakunata yachatsikuyanman ániyánanpaq. I mey nasyonchowpis llapan nunakuna key derëchukunata káyiyánanpaqmi kikin nasyonninchow i jinantin nasyonkunachowpis tukiy láyapa willakuyanman. I Naciones Unidaschow kaq nasyonkunachowpis i tsey nasyonkunapa kallpan kaq nasyonkunachowpis tseynow rurayanman.
Artikulu 1.
Meyqan nunapis manam pipa sirweqnin nuna kananpaqtsu yurikushqa. I nuna karninmi meyqan nunapis juk láyatsu kayanman derëchunkunachowpis. I yarpachakiyta yacharninmi i allita mana allita shonqonkunachow mákurninmi nunakuna jukninta wiyanakur kayanman.
Artikulu 2.
Key niyashqanmunqanchow derëchukunaqa llapan nunakunapaqmi kanqa imana kaq láya nunakunapaqpis, ima rikoq nunakunapis, warmikunapaqpis, ollqokunapaqpis, i mana kaq idiyomata parlaq nunakunapaqpis, ima relijyonninchow kaq nunakunapaqpis, ima politikuman kreyeq nunakunapaqpis, imaman kreyikoq nunakunapaqpis, meylo markayoq nunakunapaqpis, waktsa nunakunapaqpis kapoqyoq nunakunapaqpis, i imana kaq yurishqa nunakunapaqpis.
Llapan nunakunapa derëchunkunapis meyqan nasyonkunachowpis imanow gobyernu kaptinpis, nasyonkuna, ichik nasyonkunata nitirarpis, key derëchukunataqa niyaman qonqayanmantsu.
Artikulu 3.
Juk nunapa derëchunmi kanman kawananpaq, i mana pipis jarqarishqa purikunanpaq i mana pipis peyta allqotsananpaq.
Artikulu 4.
Manam meyqan nunapis pipa sirweqnin nuna kanmantsu. Manam meyqan nunatapis sirweqnin kananpaq ni imanowpa rantikushqa kanmantsu.
Artikulu 5.
Manam ni meyqan nunata imeyká ashnutanow rutatarnin, mana ankuparnin maqarnin rurayanmantsu ni pikunapis.
Artikulu 6.
Llapan nunakunapa derëchunkunam kanman mey markachowpis leykuna kanqanmannow kananpaq.
Artikulu 7.
Justisyankunachowmi llapan nunakunatam justisyankunataqa ratatsiyanman. Meyqan nuna kaptinpis llapanpaqmi key leykunaqa. Itsanqa juk awtorida ninqa meyqan nunatapis keynow nishpa: - Qampaqqa manam derëchiyki kantsu justisyachow, o keynow nishpa ninqa: - Key nunapaqqa manam justisya kanqatsu - nishpa.
Tseynow niptinpis llapan nunakunapaqmi key derë'chunkuna. I tseynow nirninqa key deklarasyonchow ninqanta manam wiyakuyantsu.
Artikulu 8.
Mey nasyonchowpis konstitusyon kaq leykunata o meyqan leykunata niana wiyakurriin juk nuna allqotsakunqa nuna mayinta. Tsey allqotsashqa nunaqa tsatakunmanmi alli kaq awtoridaman i tsey awtorida manam jaqerinmantsu keynow kananpaq leyninwan.
Artikulu 9.
Manam ni pi awtoridakuna muneyninta rurarnin juk nunapa mana jutsan keykaptinqa tsey nunata ni pwestuman ni karselman llawitsiyanmantsu ni kuyey markanpita qarqoyanmantsu.
Artikulu 10.
Llapan nunakunapa derëchunkunam kanman tsatashqa kayanqanta alli kaq jweschow llapan nunakunapa nowpanchow altsananpaq. I juk nuna jutsayoqta tarirqa mana alli rurashqanpita !eykuna kanqanmannowmi qochiyanman derëchunkunata.
Artikulu 11.
- Tsatashqa karninqa juk nunaqa manam jutsayoqran jwes jutsan tarinqanyaq. Nunakunapa nowpanchow, justisyata jwes rurashqanchowmi, tsey nunapa derëchun kanman juk washaqnin peypaq parlakunanpaq.
- Juk nuna imatapis ruranqa; i tseynow ruranqata manana rurananpaqqa juk mushoq ley kikinpa nasyonninchow o llapan patsachow karinqa. Tsey nunaqa rurashqanpita manam jutsayoqtsu kanman. Pi nunapis imata ruranqanchow mana alli kashqanta, ni pi musyarqantsu, manam jutsatsu kanman, ni nasyonninchow ni llapan patsachow; manam juk jutsapaq kantsu ishkey laya justisya.
Artikulu 12.
Mana imapis keykaptenqa nuna mayinpa kaweykininman, ni yarwar mayinman (familyanman), ni pi nuna manam jaka kanmantsu, ni qellqakuyanqanta paqilapa leyikunmantsu, ni wayinman mana alli rurakoq yeykunmantsu. I ulikurkurnenqa nunakunapa jananchow nunapa wasan manam rimanmantsu. Tseynow mana alli nunakunapaq llapan nasyonkunachowmi leykuna kanmi.
Artikulu 13.
- Mey nasyonchow keykarninmi meyqan nunapapis derëchun kanman munanqanpa purikunanpaq, munanqan markachow tákunanpaq.
- Mey nasyonpita o kikinpa nasyonninpita yarqushqa karninpis, meyqan nunapa derëchunmi kanman nasyonninman kutikunanpaq.
Artikulu 14.
- Pi nunapis mana alli awtorida qatikachaptenqa, tsey nuna derë'chunchowmi ashinman, meyqan nasyonchowpis tákunanpaq.
- Lluta jutsakuna ruraq, Naciones Unidaskuna nishqanta mana ruraqkunaqa, manam key derëchuyoqtsu kayan.
Artikulu 15.
- Meyqan nunapapis derëchunmi kanman nasyonninpa nunan kananpaq.
- Mana pitapis awtorida muneyniyta rurar waqanmantsu nasyonninpita, pi nunapis munarqa eywukunmanmi juk nasyonkunachow täraq.
Artikulu 16.
- Meyqan laya, mey nasyon, meyqan relijyonchow karninpis oliqopis, warmipis, llapan nunakuna mallwayarqa derëchunkunam kanman kasakurnin yarwar mayinkuna kayäpunanpaq. Warmipaqpis, ollqopaqpis tseynowllam derëchunkuna kanman kasakuyänanpaq. I kasadu keykäyanqanchow rakikayaptinpis derëchunkunam keykanman.
- Ishkankuna warmi oliqo munanakurninmi kasakuyanman. Manam ni pipis pushanmantsu mana munanqanwan kasakunanpaq.
- Yarwar mayikunawanmi qal]ayan markakuna nasyonkunam rikapäyanman i yanapäyanman alli kawayänanpaq.
Artikulu 17.
- Llapan nunam kapoqyoq kanman; munarqa japallan o piwanpis shuntukur.
- Mana pitapis qochiyanmantsu kapoqninta.
Artikulu 18.
Llapan nunapam derëchum kan, munanqannow yarpachakunanpaq, i rurananpaq, relijyonnin akrananpaq o jukta ashinanpaq; tseynow kashqanchow derëchunchowmi ninman japallan kashqanchow o nunakunapa nowpanchow.
Artikulu 19.
Llapan nunam derëchunchow munanqanta ninanpaq o ruranapaq; tseypaqreykur nuna pipis piñapanmantsu ni qatikachanmantsu. Kikin rurashqantaqa shuntukiywanpis munarqa musyatsikunmanmi kikinpa nasyonninchow o juk nasyonkunachowpis.
Artikulu 20.
- Meyqan nunakunapapis derëchunmi kanman imapaq eyllukayänanpaq i ima purwakayanqanchow shuntukayänanpaq. I tsey purwakayanqanqa kanman manam pitapis piñapäyananpaq.
- Manam munaqtaqa, manam pipis purwakan kanman qayanmantsu.
Artikulu 21.
- Llapan nunapam derëchun kanman nasyonninchow kamatsinanpaq; kikin o marka mayinta akrarkur kamatsikoq pushananpaq.
- Meyqan nunakunapis derëchun kanman, nasyonkunapa ofisinanchow uryayänanpaq.
- Pipis awtoridaman chan marka mayinkuna munaptinmi; key muneyninkunata rurayanman patsatsikoqkunapa watan ushkäriptin alli kaq marka mayinkunata akrar. Key akrakiykanman mana pipis rikareykämashqam.
Artikulu 22.
Llapan nunakuna key patsachow kawarnin kayaptinmi derëchun kanman seguru sosyalninkuna kananpaq. I tseynow kananpaqmi mas kapoqyoq nasyonkuna yanapäyanman waktsa nasyonkunata; peykunanman rurayanman kanqanmannow. I tseynow gobiyernu ruraptinmi llapan nunakuna imeypis shumaq alli kawayanman, i munayanqanmannowmi winakuyanman.
Artikulu 23.
- Llapan nunakunapa derëchunmi kanman uryayoq kayänanpaq. I munanqan uryeytam akrayanman. I uryayanqanchow mana rureyta yacharqa o qeshyamarqa manam ruranmantsu. I llapan nasyonchowmi leykuna kanman mana uryayoq nunakunata yanapäyananpaq.
- Tseynowlla uryeychow keykäyaptenqa tseynowllam ushkan kanman meyqan nunakunapapis.
- Llapan uryakoq munatam ushkan qoyanman mana suwapashpa yawar mayikunawan alli kawananpaq; mana tseynow kaptenqa kamatsiyoqkunam leykunata qorqoyanman yanapakuyänanpaq.
- Llapan nunapam derëchun kan purwakarkur sindikatu nishqanta ruraya'nanpaq; keyta rurayanman wallkinakushqa kayänanpaq.
Artikuiu 24.
Llapan nunapam derëchum kanman uryarirqa jamakurinanpaq; uryeykunaqa manam junareqnowtsu kanman; kamatsikoqkuna leychowmi keyta qeliqayanman. Jamakiynin chämuptinqa llapan uryakoqmi jamakuyanman mana ushkanta oqrashpa.
Artikulu 25.
- Meyqan nunapapis ushkäninmi atskam kanman alli kawakiychow kikin, warmin, i tsurinkuna kawayänanpaq. I ushkanmi tinkunman mikiyninkunapaqpis, ratashninkunapaqpis, wayinpaqpis, qeshyarninqa jampikuyänanpaqwan i estäduta pägananpaq llapan marka mayinkunapaq ruranqanta. I uryey mana kaptenqa, o qeshyakiykaptenqa, o soqru tikrakuriptenqa, o paju kaptenqa, o owkisyaptenqa, o imanowpapis mana uryeyta pwediptenqa, meyqan nunapapis derëchunmi kanman seguru sosyalnin tsarananpaq.
- Wawayoq paju warmikunapaq i waktsa wamrakunapaq nasyonkunachow leyninkuna kanman munayanqanmannow yanapayänanpaq. Key ley llapan tsurikunapaqmi derëchunkunata ratatsin.
Artikulu 26.
- Meyqan nunakunapapis derëchunmi kanman yachakuyänanpaq. I yachakiy mana rantiyoqmi kanman primariyata ushanqanyaq. I llapan wamrakuna primariyachow yachakuyänanman. Keynow yachakiychowqa nunakuna derëchunchowmi kanman ima profesyontapis akrananpaq.
- Yachakuyaqa kanman llapan nunakuna winayänanpaq; nuna mayinkunawan mana piñapänakur, wallkinakur kawayänanpaq; manam chikinakushpa, mana jorqapänakushpa, kuyanäkur nuna purapis, nasyon purapis; ima läya nunakunapis, imanow relijyon kaqpis, Naciones Unidasta yanapäkur alli kawakunapaq.
- Teytakunapa derëchunmi kanman tsurinkunapaq yachatsikiyninta akrananpaq.
Artikulu 27.
- Pi nunapis derëchunchowmi kanman qotsukur, qatswakur, shumaq qotsukuwanta wiyakiyta, markanpa kaweynin qellqeyta, i marka mayinkuna ruranqanta meyqanpis tsari nmanmi kushikurinanpaq, yarpachakunanpaq.
- Manam pipis derëchuyoqtsu juk rurashqanta noqam rurarqä ninanpaq; keynow mana kanapaq imatapis ruraqkuna wil lakuyanmanmi kamatsikoqkunaman.
Artikulu 28.
Llapan nunakuna derëchun kan keychow qellqashqa kaqta, tseynow kananpaq.
Artikulu 29.
- Llapan nunam ruranan markan nishqanta, tseychow yurishqanpita, täran winanpis marka mayikunawan. Tseynow kawarnin alli nuna keyta yachakun.
- Key deklarasyonchow derëchukuna nishqanmannow kaweykarninmi llapan nunakuna wiyachakuyanman nasyonchow leykuna kashqanta. I wakin nunakunapa derëchunkunata mana jalupashpa, shumaq kakushwan nunakuna kawayänanpaqmi, mana piñapänakur pipaqpis mana allim munarislipa, tseynow nunakuna kawakunapaqmi tsey leykunata gobiyernu rurashqa.
- Key derëchukunata i muneykunata manam pipis rurayanmantsu mana Naciones Unidas munanqannowqa.
Artikulu 30.
Key deklarasyonchowqa manam ni imapis kantsu meyqan nasyonpis, meyqan läya nunakunapis ni meyqan nunapis, nuna rnayinkunapa derëchunkunata micharnin kayänanpaq.