text:
¡A! Fátima Sapay Qoya Mama; kunan, Perú suyuykupaq, llapantin Amérika Latina suyukunapaqpas, mancharikuy pachataq chayamushan chayqa, mana Diosniyoq komunismo hasut’ita qarqoy, chay suyukunamanta.
Kristiana relijionpa allinman runakunata horqosqan chay tukuy suyukunapi, amapuni munaychu, Diospa kamachisqan simi saroq komunismo kausananta.
Chaypaqyá, ¡Mamalláy!, kausashaqta hap’iy, mirachiytaq, Amérika Latinapi, llapallan tukuy rijch’aq runakuna cheqnisqanta millasqanta.
Kunan nisaq, chaykunata pasaqlla yuyashanaykupaq, yanapawayku:
a) Diospa chunkantin kamachikusqan simikunaqa niwankun: “Diosman sonqo kanki tukuy ima hayk’atapas llallispa”, “aman Diospa qhapaq sutinta qasinmanta hoqarinkichu”, “domingo kunapipas fiesta kunapipas samakunki”, nispa. Mana Diosniyoq komunismotaqmi, iñiyniykuta wañuchiytapuni munan; Dios mana kasukuyman, Dios k’amiyman iman, runakunata tanqaykun, Dios yupachanapaqpas, tukuy imapipas sasachaymanmi churallantaq;
b) Diospa chunkantin kamachikusqan simiqa ninmi: “taytaykita mamaykita yupaychanki”, “aman llunpaq sonqo kayniykita qolluchinkichu”, “amataq runa masiykiq warminta munapayankichu”, nispa. Komunismotaqmi ichaqa, tayta mamantinpa, wawakunantinpa munanakuyninta p’akiyta munan, wawankuq edukasionnintapas Estadoq makinman hap’ichispa. Komunismoqa manan munanchu runakunaq llunpaq sonqo, ch’uya sonqo kanankuta; aswanmi munan; kasarasqakuna, imallaña karqoqtinpas t’aqanakunankuta; warmi qharimanta mayqen kaqninkuq munayllanwanpas t’aqanakunankuta;
c) Diospa chunkantin kamachikusqan simiqa ninmi: “aman suwakunkichu”, “amataq runa masiykiq ima hayk’antapas munapayankichu”, nispa. Komunismotaqmi ichaqa: mana runaq-qa ima hayk’anpas kananchu, nispa nin; hinayá, runakunaqa kaqninkuwan allinyanankuta, hark’akun;
d) Diospa kamachikusqan simiqa ninmi: “aman runata wañuchinkichu” nispa. Komunismotaqmi ichaqa, guerrapi runamasintin maqanakuta kamarin, teqsimuyuntin runaman yuyayninta ch’eqechinanpaq, hinataqmi llapa llaqtakunapi runakunata auqanakuyman, sipinakuyman ima tanqaykun;
e) Diospa kamachikusqan simiqa ninmi: “aman pitapas qasinmanta tunpankichu”, nispa; komunismotaqmi ichaqa, yuyaymantapuni llullakuy huchawan yanapachikun, llapa runaq sonqonman chayayta munaspa.
Amapuni, komunismoqa haykumunanpaq llapa punkuta wesq’aspa, kamariy, suyuykupas, wakin Amérika Latinapi suyukunapas, ruwachunku, kallparichunku; qespinayku hatun p’unchay sispaykamunanpaq, imaynan Fatimapi, suyakuyniyku hunt’aq misk’i simikunawan niwarqankiku hina:
“Qhepamanqa, Llunpaq Sonqoymi atipanqa” nispa.
(con licencia eclesiástica)


c: text/html

text:
Tibet
Tibet, P'ut' (Tibet simipi: Bod) icha Phuig (Lhasa Tibet rimaypi: Poig) nisqaqa chawpi Asyapi huk mana qispi mama llaqtam, Chunwa mama llaqtaman kapuq.
1236 watakama Tibet qispi qhapaq llaqta karqaptin, Mungul-Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwa mama llaqtamanta wachuriq kaspapas kikin qhapaq suyu kakurqan (Ñilluwan qhapaq llaqta - T'a Ñilluwan?; han simipi: 大元 Dhah Qiuan, Wade–Gilespi: Ta Yüan, phinyimpi: Da Yuan).
1951 Chunwa Runallaqta Republikamanta awqaqkuna atirqan. Chaymantapacham Chunwaman kapuchkan. Chunwa kamachiqkuna Tibet Awtunumu Suyutam kamarirqan.
- 1 228 400 km²
- 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
- Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)
SimikunaLlamk'apuy
- P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
- Han simi (tukri simi)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ángel Clemente Rojas
Ángel Clemente Rojas sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin chakra yapuy killapi 1944 watapi paqarisqa Avellaneda llaqtapi - ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta Kampiunatokuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pirsonal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ángel Clemente Rojas.


text:
4 KAQ YACHACHIKUY
“Maymi risqaykimanmi ñoqapas risaq”
1, 2. a) ¿Imayna ñannintataq Rutwan Noemiyqa richkanku? ¿Imanasqataq llakisqa tarikunku? b) ¿Maymantaq Noemiyqa richkan, ichaqa imanichwantaq Rutmanta?
RUTWAN Noemiyqa Moab nacionmantam sasa purina ñanninta hinaspa wayqonkunata pasaspa richkanku. Karutaña risqankuwanmi manaña ancha rikurinkuñachu. Rutqa cuentatam qokun risqankuman hina tutaykamusqantaña. Suegranta qawaspanmi piensan: “Yaqachusmi maypi samanaykupaq huk sitiotaña maskanay kanqa”, nispa. Suegranta kuyasqanraykum kallpanchakun payta cuidananpaq.
2 Iskayninkum llaki vidapi kachkanku. Noemiyqa unay watañam viuda hinaspapas llakisqam kachkan Mahalon hinaspa Quelion sutiyoq wawankunapa wañukusqanmanta. Rutpas ancha llakisqam kachkan qosan Mahalon wañukuptin. Iskayninkum Belen llaqtaman richkanku, chayqa kachkan Israel nacionpim. Noemiyqa llaqtanmanmi kutichkan, Rutñataqmi mana reqsisqan llaqtaman familianta, llaqtanta, costumbrenta hinaspa diosninkunatapas saqespan (leey Rut 1:3-6).
3. ¿Imakunatam tapukunanchik Rut hina iñiyniyoq kanapaq?
3 ¿Imanasqataq Rutqa runapa llaqtanman ripurqa? ¿Imanasqataq huklawpi yachananpaq otaq tiyananpaq chaynataq Noemiyta cuidananpaq kallpanchakurqa? Kaykunamanta yachasqanchikmi yanapawasun Rutpa iñiyninta qatipakunapaq (qawariytaq “Pisillapi kaspanpas ancha valorniyoqmi” niq willakuyta). Ichaqa puntataraqmi yachananchik kay iskay warmikuna Belen llaqtaman imanasqa risqankumanta.
Llumpay llakipi tarikuq familia
4, 5. a) ¿Imanasqataq Noemiyqa familianwan Moab nacionman ripukurqaku? b) ¿Ima sasachakuykunapim Noemiyqa Moab nacionpi tarikurqa?
4 Intipa qespimunan Kachi Qocha lawpim Moab nacionqa karqa, chaypim Rutqa wiñarqa. Chay llaqtaqa tarikunmi hatun wayqokunawan rakinasqa mana ancha sachayoq pampakunapi. ‘Moab casta runakunapa allpanpiqa’ allinmi kawsaykuna qespiq, Israel nacionpi muchuy tiempo kaptinpas (Rut 1:1).
5 Israel nacionpi kawsaykuna mana kaptinmi Noemiypa qosan Elimelecqa llaqtanta saqespan Moab nacionman ripukurqa señorantawan iskay churinkunata pusarikuspan, chaypim Mahalonqa Rutta reqsirurqa. Chay llaqtaman ripusqankuwanqa iñiyninkupichá sasachakurqaku. Israelitakunaqa sapa watam Diospa akllasqan sitioman yupaychaq riqku (Deut. 16:16, 17). Iñiynin mana chiriyarunanpaq kallpanchakuptinpas qosan wañukuptinmi Noemiyqa llumpay llakipi tarikurqa (Rut 1:2, 3).
6, 7. a) ¿Imanasqam Noemiyta llakichinman karqa moabita warmikunawan wawankuna casarakuptin? b) ¿Imaynatam Noemiyqa kuyakuyninta qawachirqa llumchuyninkunapaq?
6 Kaqmantachá Noemiyqa llakipi tarikurqa wawankuna Moab nacionniyoq warmikunawan casarakuptin (Rut 1:4). Payqa yacharqam Israel castakunapa ñawpa abuelonku Abrahamqa Jehova Diosta yupaychaq warmillawan churin Isaacta casarachinanpaq munasqanta (Gen. 24:3, 4). Jehova Diospa qosqan Leypipas clarotam willarqa payta mana yupaychaq runakunawanqa mana casarakunankupaq. Chay kamachikuyqa karqa taytacha-mamacha yupaychaqkunawan mana hukllawakunankupaqmi (Deut. 7:3, 4).
7 Chayna kaptinpas Mahalonwan Quelionmi Moab nacionniyoq warmikunawan casarakururqaku. Chaywan Noemiy llumpay llakisqa kaspanpas kallpanchakurqam llumchuyninkunawan sumaqllata kawsakunanpaq, paykunaqa Rutwan Orfam karqa. Payqa munarqachá tiempopa risqanman hina cheqap Diosta llumchuyninkuna yupaychanankuta, paykunapas Noemiytaqa kuyarqakum. Ichaqa manaraq wawayoq kachkaptinkum Rutpa qosan chaynataq Orfapa qosanpas wañururqaku. Chayna llakipi tarikuptinkupas kuyanakusqankum kimsankuta yanaparqa chay llakinkuta atipanankupaq (Rut 1:5).
8. ¿Imanasqam Rutqa admirakurqa Jehova Diosmanta?
8 ¿Rutpa religionninqa consuelanmanchu karqa qosan wañukuptin? Manapaschá. Moab nacionpiqa achka dioskunatam yupaychaqku, huknin yupaychasqan diosmi karqa Quemos (Num. 21:29). Yaqachusmi Moab runakunaqa religionninkupi taytacha-mamachankuta yupaychanankupaq warmachakunata kañaqku, chaywanmi sutillata qawachiqku mana llakipayakuq kasqankuta. Noemiypa yupaychasqan Jehova Diosqa manam chaynachu karqa. Jehova Diosqa llakipayakuq hinaspa kuyapayakuq kasqanmantach Mahalonwan Noemiyqa Rutman willarqaku, chayqa maynatachá admirachirqa. Jehova Diosqa serviqninkuna kuyakuywan kasukunankutam munan manam manchakuspa kasukunankutachu (leey Deuteronomio 6:5). Qosan wañukuptinchá suegranwan Rutqa astawan amistadta ruwarqa. Paymantachá uyarirqa tukuy atiyniyoq Diospa ruwasqankunamanta, llaqtanta kuyakuywan cuidasqanmantapas.
9-11. a) ¿Imatam tantearurqaku Noemiywan Rutwan hinaspa Orfaqa? b) ¿Imatam ruwachwan desgraciakuna pasawaptinchik?
9 Noemiyqa tapukuqchá nacionninqa imayna tarikusqanmanta. Ichapas huk negociante willaptin yacharurqa Jehova Dios llaqtanta yanapaptin Israel nacionpiqa manaña yarqay kasqanmanta. Belen llaqtaqa kaqmantam sutinman hina “Tanta Wasi” karqa. Chaymi nacionninman kutinanpaq tantearurqa (Rut 1:6).
10 Chaynaqa, ¿imatam Rutwan Orfaqa ruwanmanku karqa? (Rut 1:7.) Llakipi tarikusqankum astawan yanaparqa suegranwan huk sonqolla kanankupaq. Yaqachusmi Noemiypa sumaq sonqo kaynin hinaspa Jehova Diospi iñisqan Ruttaqa astawan kallpancharqa kuyananpaq. Chaymi kimsanku Juda nacionman rinankupaq tantearqaku.
11 Kay willakuymi yachachiwanchik allin ruwaqkunapas otaq mana allin ruwaqkunapas ima desgraciawanpas ñakarisqankuta (Ecl. 9:2, 11). Yachachiwanchiktaqmi llumpay llakipi tarikuspaqa hukkunapa yanapayninta maskananchikpaq, Jehova Diospi amparakuspaqa astawanraqmi llakipayasqa kasunchik (Prov. 17:17).
Tukuy sonqonwan Rutpa kuyasqan
12, 13. ¿Imanasqam Noemiyqa Ruttawan Orfata ruegarqa wasinkuman kutikunankupaq? ¿Imatam paykunaqa nirqaku?
12 Ñannintam kimsanku richkanku, Noemiymi ichaqa preocupasqa kachkan. Piensachkanmi llumchuyninkunapi, paykunaqa anchatam kuyarqaku Noemiypa wawankunata paytapas kuyankum, chaymantapas tukuy imankuta saqespankum richkanku. Noemiyqa manam munanchu astawan ñakarinankuta, yachanmi Belen llaqtaman riptinku mana imapas qonanpaq kasqanmanta.
13 Chaymi Noemiyqa manaña aguantaspan ruegakurqa: “Kutikuychikyá sapakama mamaykichikpa wasinman. Tayta Diosyá qamkunata favorecesunkichik imaynam qamkunapas ñoqawan chaynataq wañukuq wawaykunawan rurasqaykichikpi hina”, nispa. Noemiyqa munanmi paykunata Jehova Dios favoreceptin kaqmanta casarakunankupaq hinaspa familiayoq kanankupaq. Bibliaqa nintaqmi: ‘Iskayninta muchaykariptinmi qaparispa waqarqaku’, nispa. Rutwan Orfaqa maynatachá suegranta kuyarqaku. Kutiyta mana munaspankum kaynata nirqaku: “Ñoqaykuqa qanwanmi ripusaqku llaqtaykiman”, nispa (Rut 1:8-10).
14, 15. a) ¿Pikunamantaq Orfaqa kutikurqa? b) ¿Imaynatam Noemiyqa convencechiyta munarqa Rutpas kutikunanpaq?
14 Noemiyqa hinallam kallpancharqa kutikunankupaq. Israel nacionman riptinku paykunawan casarakunankupaq wawankuna mana kasqanmanta hinaspa qosanpas mana kasqanmantam entiendechirqa. Chaynata entiendechispanmi qawachirqa yanqapaq risqankuta. Reqsikuntaqmi paykunapaq mana ima ruway atinanmanta. Chaymi Orfaqa cuentata qokuspan Moab nacionpi mamanman hinaspa ayllunkunaman kutikurqa. Hinaptinmi suegranta muchaykuspan llakisqa kutikurqa (Rut 1:11-14).
15 ¿Rutpas kutikurqachu? ¿Noemiyqa convencechirqachu kutikunanpaq? Manam. Bibliaqa willawanchikmi Noemiywan qeparusqanta. Noemiyqa yaqapaschá kaqmanta riyta qallaykun, Rut hinalla qatisqanmanta cuentata qokuspanmi nirqa: ‘Waqaya Orfaqa kutikun llaqtanman hinaspa diosninkunaman, chaynayá qampas kutikuy’, nispa (Rut 1:15). Noemiypa chayna nisqanmantam kayta yachachwan, Orfaqa manam llaqtallanmanchu kutikurqa ‘diosninkunamanpas’ kutikurqam. Quemos sutiyoq taytachata hinaspa huk taytachakuna yupaychaytapas allinpaqmi hapirqa. ¿Chaynatachu Rutpas piensarqa?
16-18. a) ¿Imata nispanmi Rutqa tukuy sonqonwan sientesqanta nirqa? b) Tukuy sonqonwan Noemiyta kuyasqanqa, ¿imatam yachachiwanchik? (36-37 paginapi dibujotapas qaway.)
16 Rutqa Noemiytawan Jehova Diostam anchata kuyarqa. Iskayllankuña richkaptinkum, Noemiypa uyanta qawaspan Rutqa nirqa: “Ama ruegawaychu qanmanta rakikuspa kutikunaypaq. Maymi risqaykimanmi ñoqapas risaq, maymi yachasqaykipim ñoqapas yachasaq, aylluykikunam ñoqapa aylluy kanqa, Diosnikipas ñoqapa Diosniymi kanqa, maypim wañukusqaykipim ñoqapas wañukusaq, chaypitaqmi pampakusaqpas. Sichu kawsananchikkama qanmanta rakikuptiyqa [Jehova] Diosyá llumpayta castigawachun”, nispa (Rut 1:16, 17).
17 ¡Mana qonqanapaqmi chayna nisqanqa! Kimsa waranqa wataña pasaruptinpas hinallaraqmi Rutpa nisqanta yuyanchik. Qawachinmi tukuy sonqonwan kuyakuq kasqanta. Noemiyta kuyaspanmi Rutqa maymanña riptinpas qatinanpaq tantearqa, paymantaqa wañuyllam rakinman karqa. Rutqa munanmi Noemiypa llaqtanpiña kayta hinaspa Moab nacionpi lliw reqsisqankunata chaynataq diosninkunatapas saqeyta. Munantaqmi Noemiypa yupaychasqan Jehova Diosta tukuy sonqowan serviytapas. * Orfam ichaqa mana chaynachu karqa.
18 Chaymi Belen lawman hinalla rirqaku. Chay ñanta reqsiqkunam ninku: “Yaqapaschá chayarqaku huk semanapi”, nispa. Ichaqa iskayninkum risqankuman hina kallpanchanakurqaku.
19. ¿Imaynatam kuyawaq familiaykita, amistadnikita hinaspa iñiqmasikikunatapas Rut hina?
19 Kunanpas lliwmi imawanpas ñakarinchik. Bibliapa nisqanman hinam kay “tiempokunaqa sasallaña”, chaymi tukuy imawan ñakarinchik (2 Tim. 3:1). Chayraykum tukuy sonqonchikmanta Rut hina kuyakuyninchikta qawachinanchik. ¿Imaynatam chayna kuyanakuyqa yanapawanchik? Kallpatam qowanchik kay sasa tiempopi mana allinkunata atipanapaq. Sonqomanta kuyaqqa imaña pasaptinpas hinallam kuyan señoranta, qosanta, ayllunta, amistadninta hinaspa iñiqmasinkunatapas (leey 1 Juan 4:7, 8, 20). Chaynata kuyanakuspaqa Rut hinam kasunchik.
Rutwan Noemiyqa Belenpiñam kachkanku
20-22. a) ¿Imaynam Noemiyqa tarikun Moab lawpi vida pasasqanwan? b) ¿Imatam piensan ñakarisqanmanta? (Santiago 1:13 nisqantapas reparay.)
20 Tukuy sonqonchikwan kuyasqanchiktaqa manam rimasqallanchikwanchu qawachina, ima ruwasqanchikwanpas qawachinam. Rutqa ruwasqanwanmi Noemiyta hinaspa Jehova Dios tukuy sonqowan kuyasqanta qawachirqa. ¿Imaynatam qawachirqa?
21 Iskaynin viudakunam Belen llaqtachaman chayarunku, chayqa kachkan Jerusalen llaqtapa 10 kilometro sur lawninpiraqmi. Llaqtanman chayamusqanmantam runakunaqa kusikurqaku, paypas hinaspa familianpas ancha reqsisqam karqaku. Warmikunañataqmi qawaspanku tapukunku: ‘¿Noemiychus wakqa?’, nispa. Moab nacionpi sasachakuykuna pasasqanwanmi Noemiyqa rikchayninpi hukmanyasqa tarikurqa (Rut 1:19).
22 Noemiyqa llakinkunatam willarqa familianman hinaspa ñawpaq vecinankunamanpas. Manaña sutinmanta qayanankupaqmi ruegakurqa: “Amaña Noemiywanqa sutichawaychikchu aswanqa Marawanña”, nispa. ¡Mayna llakisqachá kachkan! Payqa Job hinam piensarqa Jehova Dios ñakarichisqanmanta (Rut 1:20, 21; Job 2:10; 13:24-26).
23. ¿Imapitaq Rutqa piensan? ¿Imawan yanapasqa kanankupaqmi Diosqa Leyninpi kamachirqa? (Uray patanpi willakuytapas qawariy.)
23 Noemiywan Rutqa punchawkuna pasasqanman hinam Belen llaqtapi costumbrachkankuña, Rutqa piensachkanchá suegranwan imayna vida pasanankumanta. Yacharuntaqmi Jehova Diospa Leyninpi wakchakuna yanapasqa kananpaq pallapakuy kasqanmanta. Cosecha tiempopiqa cosechaqkunapa usuchisqanta otaq saqesqankutam pallapakunmanku. Chakrapa patankunapi puchuq kawsaykunatapas apakunmankum * (Lev. 19:9, 10; Deut. 24:19-21).
24, 25. ¿Imatam Rutqa ruwarqa Boozpa chakranman chayaruspa? ¿Imayna llamkaytaq pallapakuyqa karqa?
24 Cebada cosechanapaq tiempom chayaramurqa, chayqa yaqapaschá karqa abril killapi. Rutmi chakrayoqkunapa chakranpi pallapakunanpaq rin. Mana piensayllatam haciendayoq Booz runapa chakranman chayarurqa, payqa karqa Noemiypa wañukuq qosan Elimelecpa ayllunmi. Rutqa mana imatapas nispallanmi pallapakuq yaykunman karqa, ichaqa rutuqkunapa capataznintam permisakurqa. Yaykunanpaq niptinmi Rutqa chaylla pallapakuyta qallaykurqa (Rut 1:22–2:3, 7).
25 Cebada rutuqkunapa qepankuta rispanmi Rutqa pallapakuq. Wichichisqankuta otaq mana rutuspa saqesqankutam huñuq, gavillakunata wataruspanmi huk sitioman churaq cebadapa granonkunata horqonanpaq. Chay ruwayqa sasallañam karqa, astawanraqmi llumpayta rupamuptinqa. Chaywanpas Rutqa hinallam mana samaykuspan llamkaq, samaykuqqa sudorninta pichakunanpaq otaq ‘wasipi’ imallatapas mikunapaqmi (yaqapaschá chay wasiqa karqa llantukunankupaq wasi).
26, 27. ¿Imayna runataq Boozqa karqa? ¿Imaynatam Rutta yanaparqa?
26 Rutqa manachá munaqchu allin llamkaq kasqanta hukkuna qawanantaqa. Rutta rikuspanmi Boozqa capatazta tapurqa pi kasqanmanta. Boozqa tukuy sonqonwanmi Jehova Diosta kuyaq hinaspapas iñiyniyoq runam karqa. Chakranman chayaspanpas llamkaqkunatam saludaq: “Diosyá qamkunawan kachun”, nispa. Llamkaqkunapas chaynatam contestaqku. Boozqa Rutpa mayornin kasqanraykum churinmanta hina nanachikun (Rut 2:4-7).
27 Chaymi respetowan nirqa: “Mamáy”, nispa. Hinaspam chakrankunapi hinalla pallapakunanpaq chaynataq paypaq llamkaq sirvientankunawan kuska kananpaq nirqa, chaynapi rutuqkuna mana fastidianankupaq. Nanachikurqataqmi mikunanpas mana faltananpaq (leey Rut 2:8, 9, 14). Alabaspanmi kallpanchaq, ¿imanasqa?
28, 29. a) ¿Imayna warmi kasqanwanmi Rutqa reqsichikurqa? b) ¿Imaynatam ñoqanchikpas Jehova Diospi Rut hina amparakuchwan?
28 Rutñataqmi Boozta tapurqa imanasqa huklaw nacionniyoq kachkaptinpas kuyapayaykusqanmanta. Boozñataqmi nirqa, aylluy Noemiypaq tukuy ima ruwasqaykimantam yacharuni, nispa. Noemiyqa allintachá llumchuyninmanta willakurqa Belenpi warmikunaman. Boozqa yacharqataqmi Diosta servinanpaq Rut tantearusqanta, chaymi nirqa: “Tukuy chay rurasqaykimantayá Tayta Dios kutichipusunki, [. . .] Diosyá qanman llumpayta pagapusunki. Hamurqankiqa paypa waqaychasqan kanaykipaqmi”, nispa (Rut 2:12).
29 Imaynam chiwchichakunapas mamanpa rapran ukupi amparakunku chaynam Rutpas amparakurqa Jehova Diospi. Boozpa kallpanchasqanmantam tukuy sonqonwan agradecekurqa. Doceruspanpas tutaykuqkamam hinalla llamkarqa (Rut 2:13, 17).
30, 31. ¿Imaynatam Rut hina agradecekuq, allin llamkaq hinaspa tukuy sonqonchikwan kuyakuq kachwan?
30 Sasachakuy tiempopi kawsaspanpas Rutqa Jehova Diospim confiarqa. Suegranta yanapananraykum imata qoptinkupas agradecekuspan chaskikurqa. Payta kuyasqanraykum rupaypi tukuy punchaw mana penqakuspan pallapakurqa. Imaynata hinaspa pikunawan llamkananpaq consejaptinkupas allinpaqmi hapirqa. Ichaqa astawanmi Jehova Diospi hapipakurqa amparasqa kananpaq. Ñoqanchikpas pay hinam Jehova Diospi confiananchik imawanña sasachakuspapas.
31 Rut hina tukuy sonqonchikwan kuyakuq chaynataq pay hina humillakuq hinaspa allin llamkaq kaspanchikqa hukkunatam kallpanchasun. Ichaqa, ¿imaynatam Jehova Diosqa Rutta hinaspa Noemiyta bendecirqa? Chaymantam qatiqnin yachachikuypi yachasunchik.
^ par. 17 Rutqa manam huk nacionniyoq runakuna hinachu “Dios” nispallan nirqa, aswanqa Jehova Diospa sutintam rimarqa. Salvatore Garofalo runapa La Biblia nisqan qellqapim nin: “Tukuy sonqowan kuyananpaq prometekuspanmi Rutqa [Jehova] sutita rimarqa, chaywanmi qawachirqa Israel nacionmantaña kasqanta”, nispa.
^ par. 23 Chay pallapakuyqa wakchakunatam yanapaq, chayna yanapakuytaqa Rutqa manam rikurqachu Moab lawpiqa. Moab lawkunapa hichpan nacionkunapiqa manam kuyapayaqkuchu viudakunataqa. Huk qellqam nin: “Yaqa llapanpim viudakunaqa wawankupa uywasqanña karqaku. Wawanku mana kaptinqa kikinkum rantikuqku sirviente kanankupaq otaq chuchumika kaspam vidankuta pasaqku otaqmi wañuyllataña suyaqku”, nispa.


text:
Juan Velasco Alvarado
Juan Francisco Velasco Alvarado sutiyuq runaqa ( * 16 ñiqin inti raymi killapi 1909 watapi paqarisqa Piwra llaqtapi - † 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1977 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. Hatun chakra kamay allinchayta qallarispa patrunkunata hatun asindakunamantam qarqurqan allpakunata chakra runaman, indihina runakunamanpas quykuspa. 1975 watapi qhichwa simita Piruwpa huk tukri siminman rurarqan.
Ancha unqusqaña katinmi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpi Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq hiniralmi Velascota kamachinamanta qarqurqan. Iskay watamantam Velascoqa wañurqan.
Kastilla runakuna witiskiyaptin, paykunapa yawarnin apaqkuna charikuyaran chakrakunata, niyaran 'asinda' (allpa k'iti nisunpaq). Chaychu llank'aqkunata allichu rikayaran; chay hanan 1930 watamanta, niyaran tikrasun.Chaynupan kasqa Musuq chakra kachiy, apusimin yarqamuran 24 punchawpi, suqtañiqin killapi 1969 watapi.
Achka mamallaqtakunawan Piruw willanakuyta qallarirqan. Sutin rantin churaran kachaykunata, Piruwpa allinta rikunanpaq.27.05. 1975 watapi, sinchi apusími 21156-wan nirqan Kastilla simiwan paqta Runa simi , kamayuq simi kachun, Mama llaqta Piruwpi.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Juan Velasco Alvarado.
- Juan Velasco Alvarado: El general que cambió al país
- Daniel Chiarenza: El fin de la revolución nacionalista y antiimperalista peruana. loquesomos.org, 19 de diciembre de 2009
- Francisco del Carpio: Velasco volverá sobre los hombros de los trabajadores. Jornal de Arequipa, 12 de octubre del 2009
- Terrorismo made in U.S.A. en las Américas
- Biografía en EP


text:
Kristján Eldjárn
Kristján Eldjárn sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin aymuray killapi 1894 watapi paqarisqa Tjörn í Svarfaðardal llaqtapi - 14 ñiqin tarpuy killapi 1982 watapi wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk Islandya mama llaqta yachachiq wan pulitiku karqan.
Taytan: Þórarinn Kr. Edjárn ; Maman: Sigrún Sigurhjartadóttir.
Warmi: Halldóra Eldjárn.
Churinkuna (4): .
Willay pukuykunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kristján Eldjárn.


text: De la neurona a la mente II: La integración Sistema Nervioso • Cuerpo • Mente PROF. DR. LUIS M. ZIE HER Di rec tor del Gru po Uni ver si ta rio de Neu - rop si co far ma co lo gía. 1ª Cá te dra de Far - ma co lo gía, Fa cul tad de Me di ci na, UBA. Re su men La neu ro cien cia de sis te mas al en ca rar la pa to gé ne sis de las en fer - me da des a tra vés de en fo ques trans dis ci pli na rios des de lo ge né ti como le cu lar has ta la bio lo gía de sis te mas y la sa li da con duc tual per - mi ten com pren der la neu ro bio lo gía de las fun cio nes nor ma les y al - te ra das del Sis te ma Ner vio so de sa rro llan do y co rre la cio nan do la es - truc tu ra y la fun ción de los di fe ren tes sis te mas ce re bra les, tan to en el neu ro de sa rro llo co mo en los es ta dos cog ni ti vos, afec ti vos, de en - ve je ci mien to, etc. En bue na me di da la bús que da de los me jo res re - cur sos te ra péu ti cos en psi co far ma co lo gía se ba sa en los avan ces es - pec ta cu la res de las dis ci pli nas neu ro bio ló gi cas y psi co ló gi cas pa ra com pren der los me ca nis mos por los cua les el Sis te ma Ner vio so Cen - tral con tro la la con duc ta. Los ni ve les de pro ce sa mien to en el Sis te ma Ner vio so Cen tral (SNC) con for man un ver da de ro "ár bol" ini cián do se en las mo lé cu las, con ti - nuan do con mi cro cir cui tos neu ra les, ár bo les den drí ti cos, neu ro nas, cir cui tos lo ca les, cir cui tos in te rre gio na les, cir cui tos aso cia ti vos y SNC. El SNC por su par te al coe vo lu cio nar y co de sa rro llar se jun to con la pe ri fe ria per mi te que am bos "en ca jen y se com ple men ten". La apa ri ción del en tor no que es mo de la do por las sa li das emer gen tes tan to del sis te ma ner vio so co mo del cuer po lle va a al te ra cio nes del in gre so sen so rial y al can za al SNC en un sen ti do uni di rec cio nal. Una vi sión am plia, per mi te en ten der al SNC co mo in clui do den tro del cuer po y a és te in clui do por el en tor no co mo sis te mas di ná mi cos al - ta men te es truc tu ra dos que se aco plan el uno al otro en sen ti do bi di - rec cio nal. A su vez, las con duc tas adap ta ti vas emer gen de la in te rac - ción en tre los sis te mas y el SNC res pon de con fe nó me nos de neu ro - plas ti ci dad (for ma ción de cir cui tos de pro ce sa mien to) que per mi ten otor gar sus tra to real a la adap ta ción con el cuer po y el en tor no. Pa la bras Cla ve Neurociencia de sistemas • niveles • integración cerebro / cuerpo / entorno • neuroplasticidad. In tro duc ción La Psi co far ma co lo gía con ba se en la neu ro cien cia con for ma su de - sa rro llo en en fo ques mul ti dis ci pli na rios. Si los even tos bio quí mi cos por un la do (de ri va dos de la ca rac te ri za ción de los neu ro trans mi so - res y sus re cep to res) y clí ni cos por el otro, con for ma ron las ba ses de la psi co far ma co lo gía has ta bien en tra da la dé ca da del 80, hoy, la me di ci na mo le cu lar y la neu ro cien cia de sis te mas bus can com pren - der y en ten der los sis te mas neu ro na les in vo lu cra dos en la fun ción nor mal del ce re bro y sus ro les en la pa to gé ne sis de las en fer me da - des neu rop si quiá tri cas. La aca de mia sue ca al otor gar el pre mio No - bel a tres cien tí fi cos pio ne ros en la neu ro cien cia sis té mi ca (Carls - son, Kan del y Green gard) ha te ni do la vir tud de se ña lar el ca mi no de ma ne ra con tun den te. Es to ha ge ne ra do ré pli cas y crí ti cas mo les - tas de par te de cien tí fi cos in vo lu cra dos en las cien cias ge né ti co-mo - le cu lar acos tum bra dos a re ci bir pre mios a de sa rro llos téc ni cos que si bien son al ta men te va lio sos (la se cuen cia ción del ge no ma hu ma - no) no por ello de jan de re pre sen tar so la men te uno de los ni ve les de pro ce sa mien to, el más ele men tal, de los or ga nis mos adap ta ti vos com ple jos. Al re duc cio nis mo de lo pu ra men te clí ni co de un la do y al de los dog mas ge né ti co-mo le cu la res del otro, se opo ne la neu ro - cien cia de sis te mas per mi tien do la in te gra ción ra cio nal del uno con el otro. Co mo muy bien lo in di ca el edi tor de Neu ron en el año 2001 "los diá lo gos cru za dos en tre dis ci pli nas per mi ten a las nue vas ge ne - ra cio nes ac ce der igual men te y con la mis ma fa ci li dad a las apro xi - ma cio nes sis té mi cas y a las ge né ti co-mo le cu la res". Ne ce si ta mos com pren der las ba ses de las dis fun cio nes neu ra les pa ra di se ñar tra - ta mien tos ra cio na les y efec ti vos pa ra las mal lla ma das "en fer me da - des men ta les" y los tras tor nos neu ro de ge ne ra ti vos. Los de sa fíos de la neu ro cien cia pa ra el si glo XXI in vo lu cran de sa rro - llos di ver sos: mé to dos con cre tos de diag nós ti co, co mo los de la ima - ge no lo gía fun cio nal; el de sa rro llo de nue vos y más efec ti vos tra ta - mien tos con me no res efec tos ad ver sos; con se guir el ac ce so al SNC por ca mi nos di rec tos e in di rec tos de ci to qui nas y mo du la do res de la fun ción neu ro-in mu ne-en dó cri na; in ter ven cio nes tem pra nas que de - ten gan el avan ce de las en fer me da des neu ro de ge ne ra ti vas per mi - tien do a tra vés de pro ce sos de neu ro plas ti ci dad una ma yor so bre vi - da y fun ción de las es truc tu ras ner vio sas. Pa ra ello es fun da men tal en ten der las ca rac te rís ti cas dis tri bu ti vas de es tas en fer me da des a lo lar go de múl ti ples es ca las tem po ra les y es pa cia les en la fun ción del sis te ma ner vio so. La com pren sión de la neu ro bio lo gía de las fun cio nes nor ma les y al - te ra das del sis te ma ner vio so per mi te in gre sar a la pa to gé ne sis de las en fer me da des a tra vés de apro xi ma cio nes bá si cas que ilu mi nan la fun ción del ce re bro, de sa rro llan do y co rre la cio nan do es truc tu ra y fun ción en los di fe ren tes sis te mas ce re bra les tan to en el neu ro de sa - rro llo co mo en los es ta dos cog ni ti vos, afec ti vos, de en ve je ci mien to, etc. Así, los pro ce sos que se afec tan en las en fer me da des neu ro de - ge ne ra ti vas son los mis mos que ope ra ron en la mi gra ción neu ro nal en el de sa rro llo, en la di fe ren cia ción de las lí neas neu ro na les y glia - les a par tir de las "stem cells" y en la ad qui si ción por pro ce sos de apren di za je y me mo ria de las fun cio nes ner vio sas su pe rio res. Los pro ce sos de plas ti ci dad apa re cen in vo lu cra dos en am bas si tua cio - nes: las ge ne ra do ras de la es truc tu ra y fun ción nor ma les co mo en los cam bios que ope ran en las en fer me da des de ba se afec ti va, cog - ni ti va o neu ro de ge ne ra ti va. Ne ce si ta mos elu ci dar los com po nen tes ge né ti cos, epi ge né ti cos y am bien ta les que lle van al de sa rro llo de las en fer me da des neu rop si quiá tri cas com ple jas, las ba ses neu ro bio ló gi - cas de los sín to mas men ta les con ba se en la dis fun ción de los sis - te mas cog ni ti vos y emo ti vo /mo ti va cio na les. To do ello pa ra per mi tir di lu ci dar el me ca nis mo por el cual los tra ta mien tos far ma co ló gi cos y las te ra pias cog ni ti vo /con duc tua les son ca pa ces tan to de me jo rar la sig no /sin to ma to lo gía co mo de re tar dar la pro gre sión de las en fer - me da des, aún las de ba se ge né ti ca só li da. El uso ra cio nal de los psi co fár ma cos ya ini cia do el si glo XXI, im pli - ca un cam bio fun da men tal res pec to de las po si cio nes, prác ti cas, in - ter pre ta cio nes y doc tri nas que im pe ra ron des de su in tro duc ción co - mo gru po te ra péu ti co en la dé ca da del ´50. Los pri me ros psi co fár ma cos (neu ro lép ti cos, an ti de pre si vos tri cí cli - cos, IMAO, li tio) fue ron des cu bier tos en bue na me di da por ca sua li - dad (se ren di pity), co mo efec tos co la te ra les de me di ca cio nes uti li za - das con otros pro pó si tos (an ti his ta mí ni cos, tu ber cu los tá ti cos). A par tir de me dia dos de la dé ca da del ´80, de jan pa so a nue vos pro - duc tos ob te ni dos por "di se ño mo le cu lar" en los que se ca rac te ri za en pri mer tér mi no el tar get mo le cu lar al que el fár ma co se de be rá fi jar (bin ding). Lue go de la ob ten ción de gran can ti dad de com pues tos por quí mi ca com bi na to rial, se de fi nen com pues tos "lí de res" pa ra lue go ca rac te ri zar su ac ción (ago nis ta, ago nis ta par cial, an ta go nis ta com pe ti ti vo o no com pe ti ti vo) así co mo los efec tos de ri va dos de la ac ción, tan to a cor to co mo a lar go pla zo en mo de los sim ples (es truc - tu ras sub ce lu la res, cé lu las, te ji dos, ór ga nos y sis te mas) y en or ga - nis mos com ple jos (ani ma les, en la far ma co lo gía pre clí ni ca, y se res hu ma nos, en la far ma co lo gía clí ni ca). En bue na me di da, la bús que da de re cur sos te ra péu ti cos pa ra el tra - ta mien to de las en fer me da des men ta les se aso cia con los avan ces es pec ta cu la res de las dis ci pli nas neu ro bio ló gi cas y psi co ló gi cas que per mi ten una me jor com pren sión de los me ca nis mos por los cua les el Sis te ma Ner vio so Cen tral (SNC) con tro la la con duc ta. Niveles de Acción El es tu dio de los ni ve les de in te gra ción des de las es truc tu ras mo le - cu la res has ta los or ga nis mos adap ta ti vos com ple jos (Mu rray Gell- Mann) no es de in te rés ex clu si vo pa ra la "neu ro fi lo so fía", si no que tie ne im pli can cias de to do ti po, en par ti cu lar, pa ra com pren der la fi - sio pa to ge nia de los tras tor nos psi co pa to ló gi cos, con for mar la ba se de las cla si fi ca cio nes diag nós ti cas y en ca rar ra cio nal men te las te ra - pias de ba se psi co ló gi ca y far ma co ló gi ca. En es te sen ti do, la neu ro cien cia in vo lu cra la in te gra ción de los dis - tin tos ni ve les en un en fo que mul ti dis ci pli na rio de la in ves ti ga ción y PSICOFARMACOLOGÍA // 9


text:
Pieter Zeeman
Pieter Zeeman sutiyuq runaqa (25 ñiqin aymuray killapi 1865 watapi paqarisqa Zonnemaire llaqtapi - 9 ñiqin kantaray killapi 1943 watapi wañusqa Amsterdam llaqtapi) huk Urasuyu mama llaqtap pachaykamay yachaqsi karqan.
1902 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).
Tayta: Catharinus Forandinus Zeeman; Mama: Willemina Worst.
Ñawpa warmi: Johanna Elisabeth Lebret (1873–1962).
Churinkuna (4):
Alma mater: Leiden Yachay Sunturnin
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Rumford Medal (1908)
- Matteucci Medal (1912)
- Henry Draper Medal (1921)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Pieter Zeeman.


text:
1我保罗和提摩太是基督耶稣的奴仆,写信给腓立比属于基督耶稣的众圣徒,诸位监督和执事.
2愿我们的父上帝和主耶稣基督赐给你们恩典和平安!
感恩和祷告
3我每逢想起你们,就感谢我的上帝. 4每次为你们众人祷告的时候,我心里都很喜乐. 5因为你们从开始直到现在,一直和我同心合意地传扬福音. 6我深信,上帝既然在你们心里开始了这美好的工作,祂必在耶稣基督再来的时候完成这工作. 7我对你们众人有这样的感受是很自然的,因为我常把你们放在心上1:7 “我常把你们放在心上”或译“你们常把我放在心上”..不论我是身在狱中,还是为福音辩护和作证的时候,你们都与我同蒙恩典. 8上帝可以作证,我是怎样以基督耶稣的慈爱之心想念你们.
9我所祈求的就是:你们的爱心随着属灵知识的增加和辨别力的提高而日益增长, 10使你们知道怎样择善而从,做诚实无过的人,一直到基督再来的日子, 11并靠着耶稣基督结满仁义的果子,使上帝得到荣耀与颂赞.
为基督而活
12弟兄姊妹,我希望你们知道,我的遭遇反而会使福音传得更广, 13连所有的皇家卫兵和其他众人都知道我是为了基督的缘故而受囚禁. 14大多数主内的弟兄姊妹看见我为主被囚,信心受到鼓舞,更加放胆无惧地传扬上帝的道. 15当然,有些人宣讲基督是出于嫉妒和争强好胜,也有些人是出于善意. 16后者是出于爱心,知道我是上帝派来维护福音的. 17前者传讲基督是出于个人野心,动机不纯,以为可以增加我在狱中的痛苦. 18那又怎样呢?无论他们传福音是真心还是假意,基督的福音毕竟传开了,因此我很欢喜,而且欢喜不已. 19因为我知道,借着你们的祷告和耶稣基督之灵的帮助,我终会得到释放.
20我殷切地期待和盼望:我不会感到任何羞愧,而是放胆无惧,不管是生是死,都要一如既往地使基督在我身上得到尊崇. 21因为对我来说,活着是为了基督,死了也有益处. 22如果活在世上,我可以做工,多结果子.我真不知道该怎么选择! 23我处在两难之间.我情愿离开世界,与基督在一起,那实在是再好不过了. 24可是为了你们,我应该活在世上. 25我既然对此深信不疑,就知道自己仍要活下去,继续跟你们在一起,好使你们在信仰上又长进又充满喜乐. 26这样,我再到你们那里的时候,你们可以因为我的缘故更加以基督耶稣为荣.
27最要紧的是:你们行事为人要与基督的福音相称.这样,不管是去看你们,还是只听到你们的消息,我都能知道你们同心合意,坚定不移地一起为福音奋斗, 28毫不惧怕敌人的恐吓.这清楚表明他们必灭亡,你们必得救,这是出于上帝. 29因为上帝为了基督的缘故,赐恩使你们不但信基督,而且为祂受苦, 30经历你们从前在我身上见过,现在又从我这里听到的同样争战.
1Cristo Jesusta servij Pablohuan, Timoteohuanmi,
Filipos pueblopi Cristo Jesusmanta Diospajlla causacuj, crijcunaman quillcanchij. Cancunapish, cancunata ricujcunapish, servijcunapish, ¿allillachu canguichij?
2Ñucanchij Taita Diospish, Apunchij Jesucristopish cancunamanca, jatun cʼuyaita, sumaj causaita cushca cachun.
Crijcunamanta Pablo Diosta mañashcami
3Cancunamantaca, cutin, cutin yuyarishpa ñuca Taita Diosta pagui nicunillami. 4Diosta ñuca mañacushpaca, cushicushpami tucui cancunamantaca mañani. 5Alli huillaita ñuca huillai callari punllamanta cunancamami, chai ruranapica maquita cucushcanguichij. 6Caitatajca allimi yachani: Diosmi cancunapica chai allita rurai callarirca. Chaitaca Jesucristo cutin shamuna punllacama, Paillataj rurashpa caticungallami. 7Cancunataca, chashna alli nina cajpitaj alli nishpami, tucuicunata ñuca shungupi apani. Cancunaca tucuicunami, Dios mana cʼuyaipajta cʼuyashpalla cushca cai huillanapica maquita cushcanguichij. Alli huillaimanta ñuca preźu cajpipish, cai alli huillai alli cashcata ricuchishpa, mitsaricujpipish, ñucahuanmi cashcanguichij. 8Ñuca cancunata Jesucristo shinallataj, ima shina yallitaj cʼuyajtaca, Taita Diosllataj yachanmi.
9Cancunapica, ashtahuan ashtahuan cʼuyaita mirachichun. Shinallataj imalla alli canatapish, Paita rijsinapipish alli yachajcunata rurachunmi mañacuni. 10Chashna cashpami, imapish alli cajllata agllanguichij, Cristo shamuna punllapajpish pi mana juchachipaj, alli shuyacunguichij. 11Chashna alli granota pʼucushca shinami, Jesucristomantaca cashcata rurashpa, Taita Diostaca sumajyachishpa alabanguichij.
Cristopajmi causacuni
12Huauqui, panicuna, caita yachapaichij: Ñucata tucui laya llaquicuna japishcamantamari, ashtahuanpish alli huillaitaca maipipish ashtahuan huillai tucushcani. 13Cunancarin jatun mandajpaj cai huasipi caj soldadocunapish, chaishujcunapish, tucuicunamari Cristomanta ñuca caipi preźu cajta yachancuna. 14Ashtahuancarin chaupi yalli crijcunamari, ñuca caipi preźu cashcata yachashpaca, mana manchashpa Apunchij Jesusmantaca, cushicushpa Diospaj Shimita ashtahuan huillana yuyailla tucushpa huillancuna.
15Maijancunaca, ñuca shina casha nishpa ñucata pʼiñachingaraicullami, Cristomantaca huillancuna. Chashna cajpipish, shujtajcunaca alli shunguhuanmi huillancuna. 16Alli shunguhuan huillajcunaca, alli huillaita mitsangapaj ñuca caipi preźu tiyacujta yachashpami, cʼuyashcamanta huillacuncuna. 17Cutin caishujcunaca, quiquinpaj allita mashcashpallami huillaj tucuncuna. Paicunaca ñuca preźu tiyacujta yachashpa, ashtahuan llaquichingaraicullami huillancuna.
18¿Imatataj nishunri? Chashna ñucata llaquichingaraiculla huillashpapish, huillana yuyaihuantaj alli shunguhuan huillashpapish, ashtahuanca, Cristomanta huillachunlla. Chaimi ñucataca, achcata cushichin, ashtahuan cushicushapishmi. 19Cancunaca, ñucamanta Diosta mañacunguichijmi. Jesucristopaj Espíritu ñucata ayudacunmi. Chaimantami, caimantaca llujshina cashcata yachani. 20Chashnami ñuca munashca, ñuca yuyashca shinallataj, imapipish mana pingachishca casha. Ashtahuanpish huañushpapish, causashpapish saruncuna shinallatajmi, Cristolla jatun cashcataca cunancarin ashtahuan ñuca aichapi ricuchisha nini. 21Chaimanta ñuca causacushpaca, Cristopajmi causacuni. Huañushpaca, japina cashcata ña japishamari. 22Shina cajpipish cai pachapi causacushpaca, Cristopajta ruranapaj alli cajpimari, imata mana agllai tucuni. 23Ñucapajca huañunapish alli, causanapish allimari ricurin. Ashtahuanca huañushpaca, Cristohuan ña tiyagrina cashcata ricushpaca, huañunatami yallica munani. 24Shina cajpipish cancunapajca, ñuca cai pachapi causashpa catinamari tucuita yalli alli. 25Chashna cajpica, crishcata alli catinata cancunaman ashtahuan yachachishpa, cushicushpa tucui cancunahuan cana cashcataca, allimi yachani. 26Ñuca cutin tigrashpa cancunahuan cajpimi, Cristo Jesusmantaca ashtahuan cushicunguichij.
27Ashtahuanca, Cristomanta alli huillaita caticujcuna shinataj alli causacuichijlla. Chashnami cancunaca alli huillaimantapish, tucuicuna shayarishpa macanacuj shina, shuj shinalla, shuj yuyailla alli catinguichij. Ñuca cancunapajman rishpa, mana rishpapish, cancunataca chaillatami uyasha nini. 28Cancunata pʼiñajcunataca, ama manchaichijchu. Paicunapaj yuyaipica, cancuna caita caticushcamanta chingarinaman ricushcatami yuyancuna. Ashtahuanpish cancunaca, Taita Dios cancunata quishpichishcatami yachanguichij. Chaica, Taita Dios cushcamari. 29Taita Diosca cancunamanca, mana Cristota crinallatachu curca, ashtahuanpish Paimantaca llaquita apanatapishmari curca. 30Chaimantami, cancunapish ñaupa ñuca apaj cashca llaquicunallatataj apacunguichij. Cunanpish llaquita ñuca apacushcataca, ña yachanguichijllatajmi.


text:
Chinchay Hatunmayu suyu
Chinchay Hatunmayu suyu (Purtuyis simipi: Estado do Rio Grande do Norte) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqta: Natal.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hatun llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chinchay Hatunmayu suyu.
- Uficial qillqa web
- Chinchay Hatunmayu Anuário Estatístico


text:
Anastasio Somoza
Anastasio Somoza García sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin hatun puquy killapi 1896 watapi paqarisqa San Markus llaqtapi - 29 ñiqin tarpuy killapi 1956 watapi wañusqa Ankun llaqtapi ) huk Nikarawa mama llaqtap Awqaq pusaq, pulitiku runam, Nikarawap umalliqninmi kachkan.
1937 watamanta 1947 watakama wan 1950 watamanta 1956 watakamañam umalliq karqan.
Tayta: Anastasio Somoza Reyes; Mama: Julia García.
Ñawpa warmi: Salvadora Debayle
Churinkuna: Lilian, Luis Anastasio wan Anastasio Somoza Debayle.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Anastasio Somoza.
- Anastasio Somoza García


text:
Mat'iykay
Mat'iykay ( Protestantismo) icha Mat'iykaq Iñiy( Fe Protestante) nisqaqa chunka suqtayuq kaq pachakwatapi Kathuliku Inlisyamanta rakisqa icha qhipaqnin pachapi paqarisqa kristiyanu inlisyakunam.
Martin Luther sutiyuq aliman munqhiqa Kathuliku Inlisyata allinchayta munarqan, manam inlisya runakunachu, ichaqa Dyusllam apunchik, manam qullqita qunawanchu qispichikusunchik - Iñiylla, Dyuspa Grasyanlla, Jesukristulla, Dyuspa Simin Qillqalla nispa. Tayta Papa, uralan Iwrupapi kaq qhapaqkunapas ama niptinsi Iwanhiliku Inlisya nisqa Katuliku Inlisyamantas rakikurqan.
Kunan pacha Abya Yalapi prutistanti inlisyakunam anchatam miraykun Dyuspa Simin Qillqata runapura mast'aspa.
Huk prutistanti inlisyakuna
Wawakunatapas bawtisaqkuna:
- Lutheranukuna (Martin Lutherpa kamarisqan inlisya)
- Kalwinistakuna (Jean Calvinpa kamarisqan inlisya)
- Anlikanukuna (Inlatirrap Inlisyan nisqapas)
- Zwinglianukuna (Ulrich Zwinglip kamarisqan inlisya)
- Methodista Inlisya
- Presbiteryana Inlisya
Wiñasqaña, chiqapta iñiq runakunallata bawtisaqkuna:
- Anabaptistakuna (16 ñiqin pachakwatapi)
- Baptistakuna
- Menonitakuna
- Huteritakuna
- Amishkuna
- Pintikustal
- Kharismatika iñiqkuna


text:
Abstract
Kay qillqasqaqa Sacsamarcapi tukuy imakuna puchurpayasqata allinta
apaykachanamanta plan nisqa huk qillqasqa kamariyta ruranapaqmi. Kay kamariy
ruranapaqqa, Enfoque Ecosistémico nisqamanhina, Sacsamarca llaqta kikinmanta
imaymana willanakunam huqarikun, chaynamanta llapannintinman qayanakapaq,
hinallataq, sumaq kawsanapaq. Imaynataq chay puchukunaqa Sacsamarca llaqtapiqa,
imaynamantataq apaykachakunman chaykunamantapas yachakuntaqmi.
Kay puchurpayasqakuna apaykachanapaq kamariyqa kimsamanmi rakikun: (1)
Imakunamantataq puchukunaqa lluqsin, imaynatataq puchukunaqa rakikunman,
chaykuna, (2) puchukunapa akllaspa huqariynin, wakmanta chay puchukuna apaykachay,
wak kawsaykunaman kutichiy, (3) Pachamamamanta yachakuy. Ñawpaq iskay
rakisqakunaqa, pisi qullqiwan llapanpaqpas allin ruranapaqmi. Kimsa kaq rakisqapiqa,
kimsa yachakunapaq qillqasqam rurakun, llaqtap puchu kamayuqninman allinta
willananapaq, chayhinamanta allinta chay puchukuna llapan punchawpi apaykachanapaq.
Ministerio del Ambiente nisqa wasipa qusqa pampa llaqtakunapi puchukuna
apaykachaymanta rurasqanqa, manam allinchu Sacsamarcahina llaqtakunapaqqa.
Chaymantam chay llaqta kikinta qawaspam wak musuq ñan rurakun.
Temas
Residuos sólidos--Eliminación--Perú--Sacsamarca (Ayacucho : Distrito)
Residuos sólidos--Administración--Perú
Ecosistemas--Perú--Ayacucho
Para optar el título de
Magíster en Desarrollo Ambiental


text:
“Rusiamanta uywaq runakunaqa tukuy mudupi takyachiyta munachkanku kay kawsasqa allqu layata.”
Lucy Nikitochkinaqa Moscupi, Rusiapa hatun llaqtanpi tiyan. Paymi kunallan kachkan Presidenta Klub Nasiyunal Rasapa “Perumanta Q’ala Allqu” (HaциoHaлbHый kлyб пopoды “пepyaHckaя roлaя coбaka” – HKП пepyaHckaя roлaя coбaka), kayta qallarirqanku puquy killapi (febrero) iskay waranqa chunkayuq watapi (2010), kay rasata amachanankupaq mirachinankupaq ima ruwarqanku.
Lucy kayta willawanchik: “Klubninchikqa manan hatunchu ichaqa chaypi kaq runakunaqa chiqanpuni kay allquta munakunku. Klubqa huk qipi masikunawan huñunakuspa, kuska llamkanku. Chaypim Perumanta q’ala allqukunaqa qullanakuna kanku chay hatun ayllupa”.
Chaymanta, waranqa isqun pachak isqun chunka pichqayuq watamanta (1995) pay, maman Olgawan, kay q’ala allqu uywaq wasiwan kanku, kaypa sutinqa Van Edelsieger, achka primiyukunata chaskirqanku kay allqu llallinakuypi Europapi iskay waranqa chunka suqtayuq watapi (2016) iskay waranqa chunka qanchisniyuq watapipas (2017) Perumanta q’ala allqukuna allin uywaqkuna kaptinku. Chaypim manam allqukunapa allin kawsaninllata qawachinku (ñawinta, ADNninta, sunqunta, hukkunatapas) aswan huk ruwaykunawanpas (quchapi tuytunku, tukuypi yachachinku) allqunkunapa allin kawsayninta, allin kallpantapas takyachinku, chaynayá akllaq kusisqa ayllukunaqa paykunawan kuskachakuspa kusisqa kawsanmanku unay timpu.
Lucy willawanchik, kay chapu allqupa sasachakuyninqa layanpi kachkan; aswan ancha riqsisqa q’ala allqukuna kaptinku – kikinmanta, ancha mana hukniyuq kaptinku. Achka allqumanta huwiskuna manam allinta riqsinkuchu kay laya allquta hinaspa huk chapuyasqa (peludu) allquta kikin rasamanta rikuspa utirayasqa qipanku. Kayqa, mana hinaptinpas, Rusia runakunaman, allqu uywaqkunaman manam manchachinkuchu, paykunapa munayninqa kachkan kay layapa sumaq sumaqninta tiqsimuyupi riqsichiyta munaptinku.
“Hloris Flora van Edelsieger”, chaymanta Lucy willawanku “- Flora nispa sutichiniku. Floraqa huk china allqucha, chapuchanqa llimpi aquhina, uchukchallam, kimsa chunka kimsayuq sintimitruyuqllam, sumaq sayaqniyuqpas. Flora llallirqa Euro Dog Show 2017watapi, klasinpi, hinallataq World Dog Show 2017watapi. Floraqa ancha riqsisqa kachakn hinaspa allinta ruwachkan layanta riqsichinanpaq, hinallataq huk llallinakuypi huknin kaq kitita llallirqa huk q’ala allquwan kuskachakuspa, chayqa huk hatun raymi.”
“World Dog Showpi 2017 watapi Leipzigpi, Alemaniapi” Lucy hina willawanchik “astawan chapu allqukuna karqanku, pichqa (5) chapusapa, suqta chunka qanchisniyuq (67) q’ala allqukunapas, llapanku karqanku qanchis chunka iskayniyuq (72) allqukuna. (https://www.wds2017.de/fileadmin/media/wds/meldestatistik/Statistic_of_entries_WDS_2017.pdf) hinaspa sapa kutihina, hamutarqani kay chapu allqu layaqa, uywaqkunapaqqa huk hatun yachachiqmi. Chiqanpuni kay layaqa allqupa allinyayta yanapanku, chaykamataq q’ala allqukunaqa manapunim. Sichus allinta qawanki chapuyasqa allquta yachankipuni. Wakin chapu allqukunamanta huk laya allqukunaman rikurinku ichaqa mana Perumanta q’ala allquman. Ñuqamanqa anchatam gustawan chapuyuq allqukunaqa yaqa ñuqapa munasqayman kaqlla kanku, Perumanta q’ala allquqa.”
“Yaqa ancha unayña” hina willawanku Lucy, “rimarqaniku Europa runawan allqu uywaqkunawan kay allqu layamanta, imayna kunan kuna astawan paqarinku chapusapa. Llakinapaqmi, Rusiapi, wakin chapusapa allqukunata wañuchirqanku manaraq kay chapu allqu riqsichisqa kaptin Raza oficialhina. Ñuqapaqqa ichapas wakin Europa runakuna allqu uywaqkuna chaynallata ruwarqanku. Ñuqapaqqa kay chapuyuq allqu riqsichiyqa yanaparqa (kay allqukunata) kawsanankupaq. Kay layanchikqa mana hukniyuqmi chaymi mana imaypas chinkachisunchu genetikapa yanapayninta chapusapa apamusqankuta mirachinanchikpaq. Chiqanpuni suyani, hatun suyuypi Perumanta chapuyuq allqu astawan riqsichikunman.
Hatun suyunchikqa ancha hatunmi, hinaspa kay allqu layaqa (q’alapas chapuwanpas) llapa runata kusichiyta atinmanku. Kay allqu layaqa ancha kuyaysapa kanku hinaspa llapa kuyayninta, kusikaynintapas allquyuqkunaman qunku.
Kunantaq Rusiaman achka sumaq allqukunata Perumanta apamurqanku. Achka runakunatam riqsirqani kay allqu munakuqta chaymi allqu uywaq wasipi yanapawanku. Kunantaq uywaq ayllukunapa partinmi. Allqukuna allin kayninta Rusiapi paqarisqankuqa kunanqa ancha allinmi qipamanta. Rusia runa uywaqkuna qispichiyta munanku kay sumaq kawsaq allqu layata.”
Perumanta q’ala allquqa chapuwan ayllunpa p’inqakuyninmi karqa; kay mana riqsisqa allquta imay mudupipas pakanapunim karqa. Kay chapuwan allqupa tariyqa huk aylluta paywan kawsananpaq ancha sasam karqa, manam pipas munaqchu. Hinaspapas, llapa allqu paqarisqanmantapacha pachakmanta iskay chunka pichqayuq chapuwan paqarinku, chayna kaspapas ichapas iskay utaq kimsa allqukuna chapuwan karqaku huk kamadapi suqtamanta pusaqkama, kaykunaqa, llakinapaqmi karqa, chiqanpuni kay allqukunata sipichinmanku allqu uywaqkunaqa.
Iskay waranqa watapa qallariyninpi, huk allqumanta llallinakuypi kachkaspa ñuqa tapurqani huk allqu uywaq warmita “¿Imatam ruwawaq sichus huk chapuyasqa allqu kamadapi kaptin?”
Paymi kaynata kutichimuwarqa: “ ¡sichus huk chapuyasqa allquwan kaspa, utaq sipinki utaq huk balata churakunki!”
Kay susidisqanqa astawan chaykunamanta yachayta richkachiwarqa hinaspa chaychallapi kay ancha ñawpaq laya allqumanta yachayta munarqani intindinaypaq imaraykum mana allinta huñunakuspa allqupa kayninpi qispichinku genetikapa “allqakunata” huk allqukunapi paqarichistin yaqa mana ima sanampayuq, chayta huk lawmanta qawaspaqa, kikinpi huk genetikapa “allqan”: mana chapuyuq. Ñuqapa munayniyqa karqa huk ñankunata maskayta anchukunapaq, imayna wakin allqukuna layapa kamachisqanman mana yaykuyta atirqankuchu, chaymi kay q’ala allqupa llapanpa kuyayninta, allin sutinta ama kalmakunanpaq, tukuy kallpanwan tarisqankuta. Huk rimaykunapi, ama imatapas saqichwan kay chapusapa allqukuna ñuqanchikpa q’ala allqunchikta churanmanku karqa huk mana riqsisqa laya allqupa kitinman maypi aysachikun genetikapa “allqankuna”. Aswan tarisqayqa, astawan ancha llakinapaq kaspa, chaymi tukuy hamutasqayta kay q’ala allqumanta mana chapuyuqmantapas tikrachiwarqapuni.
Chay chapuyasqa laya allquta riqsinaypaq kayta nikurqani, hamutanayraqmi kachkan imarayku q’ala allqukuna kawsanku? Chaynam as asllamanta yaykurqani huk tiqsimuyupa isturiyanman, giyugrafiyanman, genetikapa yachayninman; kaykunan uyaymanta apawarqa kikin quchayuqman: “FOX13” gen nisqanman, kaytaq chayllapi apamuwarqa sut’illa kaqman, ancha rimay atipana karqa chapu allqupa sayaqninrayku.
Aswanmi kusa huk qalata paqariptin huk chapu allquwan tinkuchiyta, kuk yuyaykunata yachaspa [Anexo I qawaykuy kay laya allqumanta riqsinaykipaq – FCI].
Víctor F. Vásquez Sánchez, biyulugu, kayta yachachiwarqanku: FOX13 nisqanqa “huk genmi, kayqa kachkan achka mamiferukunapi. Perumanta q’ala allqu kayta riqsichikun huk unquyhina, allqupa chapunta urmachistin hinallataq kirunkunatapas tikrachistin”. Hinaspa astawan yachachiwanchik kay genmanta: kansi iskay laya: huk kamachiq H (paypa quchanmi q’ala kanankupaq) huktaq kutipuyta atinman h (mana tikrasqa, nichwan, paypa quchanmi chapu kayqa). Kay genqa iskay iskaypi kachkan, hinaspa sichus kamachikuqnin rikurimunqa huknin kupiyapi, Hh, kayqa tukuy timpu allqupi rikurimuspa q’alata paqarichinqa. Hukninpitaq, sichus genpa iskaynin kupiyankuna kutirimunku, hh, allquqa chapuwan paqarirqa. Iskayninku huk kikin kamadapi kaspa, hukkuna kanku Hh, hukninkunataq hh, chayqa chaynan, mana anchuy atipana. Kaymi apawanchik huknin kaq tarikuyman: chapuwan allquqa kikinpuni mana anchuy atipana.
Ichaqa hinam Vásquez Sánchez yachachiwachkanchik allqumanta, kayqa allinpuni kanqa hamuq timpupi kay laya allqupa. Niwanchiktaq kayta: sichus iskay kupiya kamachiq variyantipa HH tinkunku, FOX13 genqa wañuchiqman tikran, sullunta wañuchistin. Chaytapunin “anchukuyta munachkaniku kay laya allquta takyachinapaq”kaytapas niwanku. Kayqa, kay allqukuna astawan kawsananpaq waqaychana kanqa ama imaypas chakrusqa HH kanmanchu, kayta qispichinku, chayta niwanku, anchukustin “q’ala allquta tinkichiyta yawarmasinwan, mana akllaspawanpas, chayqa manam allinchu, tukuy timpu huk laya allqukunawan tinkichina kanqa”, chaymantapas q’ala allquta tinkichina kanqa huk allqukunawan, kikin layamanta ichaqa chapuwan, chaynam anchuchina kanqa q’ala layapa H, genpa FOX13 rikurimuyta, iskay kuti masyachistin hinaspa chayrayku sullunta wañuchinman. (Vásquez Sánchez F., FOX13 – Biólogo, MsC. Biotecnología de Plantas y estudios de doctorado completos en Genética y Biología Celular en la Universidad Autónoma de Madrid – ARQUEOBIOS.)
Chaynam, manayá yacharqallachu imaraykum kay ancha ñawpaq layaqa mana chapuwan kanku, aswanyá chapuyuq layapa chanisqanmanta riqsichiwarqanchik, kay chapuwanmi kikin layata wiñaypaq waqaychanqa, ichaqa ñuqapaqqa sut’illam karqa sichus pipas imatapas ruranman karqa kay chapuwan layata chinkachinanpaq, kikin Perumanta q’ala allquta wañuy ñanman churachkanku. [Anexo II qawaykuy, astawan kay tarisqanmanta yachanaykipaq]
Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan kaqqa, !tiqsimuyupi llalliq allqu kayta ayparqa!
Waranqa isqun pachak isqun chunka suqtayuq watamanta (1996) achka qillqasqa mañakusqanmanta, tayta Goran Brick, Club de Chihuahua et chiens exotiques (CCCE) kamachiqnin chaskirqa huk allin papelta Sociedad Canina Centralmanta, hamuq huñunakuyta ruwanankupaq Kumisiyun Zootecnicapa maypi rimana kanqa chapu allqu layamanta hinallataq allin mirachinankumanta. Club Français du Chihuahua, du Coton de Tuléar et des Exotiques – afilié à la Société Centrale Canine – agrée par le Ministére de l’Agriculture.)
Usyananchikpaq, chapuwan allquta SCCqa arí niykurqanku isqun punchaw hawkaykuskikillapi (juliopi) iskay waranqa pusaq watapi (2008), kaywanmi iskay kaq llallikuy Perumanta q’ala allquqa chaskirqa – huknin kaqmi karqa ña chunka kimsayuq wataña maypi chaskirqanku riqsichisqa allquhinata.
Kay ruwayqa qallarinapaqmi karqa. Allqu uywaq Franciamanta runakuna manam qasilla kanmankuchu karqa huk suyullapi chaskikuyllawan, chaymi kay laya allquta tiqsimuyupi riqsichikunanpaq aswanraq Perumanta, kikin suyunmanta, allinmi nisqanraq karqa. Chayna kaspapas, Europamanta uywaqkuna nirqanku kay layaqa manaraqmi llapan Perupi riqsirqankuchu, chaypiqa q’ala allqullatam riqsirqanku, chayna kaspa tukuy llapan genetikapa mañakusqa, ñawpaq nisqayta huk lawman saqirqanku.
Kaytapas, manam imaypas qunqanchikmanchu Europapa wakin llaqtankunata, Alemania, Suecia, hukkunatapas, kay laya allquta chapuwan riqsichiyman yaykurqanku chay mirachinapaq programankunapi.
Iskay waranqa chunka watapi (2010), Choopetta de Luna Capreza huk tituluta chaskirqa chaynam Franciapa llalliqnin karparirqa, isturiyapi, huknin kaq Perwana china allqu chapuwan kay galardunwan kayqa. Kay riqsichikuyqa Franciata pusaqnin suyuhinata churaykurqa kutichikuypi waqachakuypipas kay ancha ñawpaq perwana laya allquta, hinallataq Choopettatapas waqaychana karqa ñawpaqninhinata kay suyupi, tiqsimuyupipas .
Usyananchikpaq, iskay waranqa chunka kimsayuq watapi (2013) kay laya allquqa riqsichikurqa Federacion Cinologica Internationalwan, chaynam Perumanta q’ala allqupa arbol genealogiconqa kicharikuspa, musuq layanwan, chapuwan allqu kanku. Pichqa watakuna Franciamanta,Europamanta allqu uywaq runakuna maqanakuypi karqanku chapuwan allqunrayku, mirachinankupaq programakunaman yaykuyta atinankupaq, kusikuypaqmi allinta qispirqanku. ¡Kunantaq kay musquyqa chiqanpuni qispirqa (https://elcomercio.pe/lima/conoce-variedad-perros-peruanos-pelo-252165)
Chaynam, iskay waranqa chunka pichqayuq watapi (2015) huknin kaq kutipi, Cinologico pacha isturiyanpi, Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan laya, !Tiqsimuyupi llallikuq karparirqa (World Winner)! Magenta, willaykachastin hanllarayapaq imayna kay ñawpaqmanta perwanu allquqa kunan kunaqa tiqsimuyupa llaqtayuqmi. Kay allquqa uywaq wasi Belga suyumanta hamun, hinallataq huk Croata warmipa wasinmanta.
Llapa allqu uywaqkunata, europeokunata, pirwanukunata astawan ruwayman churaqanku, llapa tukuy munaqkunata, pikuna Perumanta q’ala allquta chaninta yupaychayta ruwanku, llapa layanpi. Ichaqa manayá imaypas qunqachwanchu kaykama ñanta apasqanta. Hawamantaqa manam sasachu tikrasqankunata saqiyqa q’ala allqu chapuwan, wakinkunahinata riqsisqa huk ancha akllasqa huñunakuy runakunapa, utaq, aswan allinkunapi, huk chiqan kaqlla imayna tiqsimuyupi ruwanku: wischustin, sapaqyachastin, chaynalla as asllamanta winarqanku suyariykikaman, chaskiykikaman. Ichaqa kay yupaykunapa, istadistikakunapa qipanpi kachkan hukkuna kaykunawan ñakarirqanku kay watakunapi manaraq kay maqanakuy llallinta atiptin: llapa allqu chapuyuqkunata wañuchirqanku mana wakinhina kaptin chaymi allqu uywaqkunapas ruwayninta saqirqanku ama runakunawa k’amichinankupaq hinallataq ama qipanpi rimaspa qanrayachinanpaq mana tikrayta munaq runakunawan.
HUK KUSKA KAQ: CIENCIA RUWAYKUNAMANTA
Perumanta q’ala allqu, Chinamanta kristayuq allqukuna, Mehikanapas laya allqukuna kanku aslla chapuwan utaq q’ala; chaynallataq chaypi kaq kirunkuna mana kankuchu utaq mana allin armasqa kanku (5, 10). Riwista Nature sutiyuq rimawanku imayna kachkanku premolar mandibular, maxilar kirunkuna, hinallataq takyasqa molarkunawan kuskachakusqa FOX13man huk huñunakuypi pedigrípa isturikanpi q’ala allqukunapa chapuwan tullunkunamantapas rimarqa. Kay sapallan qawachikuy hamun huk mirachikuypa yachaynin yanaykachayninmanta Ludwig Platepa, zoólogo, Alemania suyumanta, Ernst Haeckelpa yachaqninmi Jenapi, iskay chunka pachak watapa qallarisqanmantapacha, kayqa qallariyninpi yuyasqa karqa yachanankupaq chapunmanta qaranmanta imakunatam apamunku ñawpaqninkunamanta. . (https://www.nature.com/articles/s41598-017-05764-5.pdf)
Ludwig Plate huk libruta qillqarqa kaypa sutinqa karqa “Thorough and Extensive defence” (ukumanta llapanta amachaq ) darwinismopata (https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Hermann_Plate)
ISKAY KUSKA KAQ : ALLIKAQ RURAYKUNATA YUYARISPA (CCCE – Francia) :
(Chihuahuapa, Tulearpa utkun mana hukniyuqpas Francia Huñunakuy – Sociedad Central kaninaman qatisqa – Ministerio Agriculturan kamachirqa)
Chapuwan laya allquqa manam huk genitikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti paqarinanta.
Sichus ñuqayku FOX13 genpa (“mana chapuyuq”) wañuqnin hamutayta chaskiniku kaypa allqupi iskay iskay kaqninta tarikun kaymanta lluqsisqanta chaskina kachkan, llapa kawsaq q’ala allqukunaqa iskay mana kaqlla genekunawan kanku: huknin “q’ala” huknintaq “chapuwan”; kaymanta “q’ala” mana chapuyuqqa kamachiqmi, chayrayku alllqupa kuwirpunpi riqsichikun. Chayna kaspa iskay q’ala allqukuna tinkikuptinku tukuy mudupi pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%)huk kamadapi chapuyuq paqarinqa, chaymi sapa taytanku huk gen “chapuyuq” kanku chayta qunan kachkan. Kay ruwayqa ancha allinmi manam ima programapas kanchu sapinmanta urquspa kaywan usyanankupaq: chayhina kaspapas kikinmanta chapusapa allqukuna kanqapuni.
Hinaptinmi chapuwan laya allquqa manam huk genetikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti astawan paqarinanta.
Chapusapa allqukunata anchuchiyqa chinkachinmanmi genetikapa llapan suntunta. Kay sapa kuti chinkachiyqa llapa genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku musyaniku huk laya allquta chiqanpuni mana hukniyuq kasqanta.
Estadistikamente, iskay q’ala allqukuna tinkiptinku kayta urqunku:
¼ utaq pachakmanta iskay chunka piqchayuq (25%) kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “chapuwan” genekunamanta: kay allqukuna chapuwanmi paqarirqanku. Franciapi, yaqa llapanmi, wañuchisqa karqanku, kayqa genetikapa llapan suntunta chinkachichiymi karqa, chaymanta mana allinta chaskirqankuchu Kumisiyun Zootecniapa munasqanta, kayqa genetikapa tikrasqanta tukuy kallpanwan takyarqa. Kay sapa kuti chinkachiyqa tukuy layan genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku yupaychaniku huk laya allquta mana hukniyuq kasqanta
¼ utaq pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%) mana kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “q’ala” / mana chapuwan genekunamanta: kay allqukunaqa wañukapunku sullulla kasparaq.
2/4 utaq pachakmanta pichqa chunka (50%) kawsaq allqukuna lluqsirqanku huk “q’ala’ genmanta hukwan “chapuwan” genmanta: kay allqukuna paqarinku mana chapuyuq, q’ala.
Kayna kaspapas, imayna kay allqukuna wañurqa, iskay “q’ala” genkunapa ruwasqanrayku, wiñaypaq as aslla huk 1/3 utaq pachakmanta kimsa chunka kimsayuq (33%) kawsariq uña allqukuna chapukuna karqanku


text:
Wakaya munisipyu
Wakaya (kastilla simipi: Municipio de Villa de Huacaya) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Luis Calvo pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wakaya llaqtam (152 llaqtayuq, 2001 watapi).
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa kantunmi kan:
- Boycobo kantun - 781 runa (2001)
- Wakaya kantun - 410 runa
- Santa Rosa de Cuevo kantun - 1.154 runa
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Waraniyi runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa kastilla, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:


text:
Tukuy hallch'akuna
Wikipediapa tukuy hallch'ankunamanta ch'allisqa rikuy. Rikuyniykitaqa k'ullkuchaytam atinki hallch'a layata, ruraqpa sutinta (uchuy icha hatun sanampakunata musyaq) icha chayachisqa p'anqata (uchuy icha hatun sanampakunata musyaq) akllaspa.
- 00:41 10 may 2021 Techso01 rimanakuy llamk'apusqakuna sutiyuq ruraqqa p'anqatam astan Saya afroboliviana-manta Saya (tusuy)-man pusapunata huknachaspa
- 00:41 10 may 2021 Techso01 rimanakuy llamk'apusqakuna borró la redirección Saya (tusuy) con un traslado (Astanapaq qullusqa)
- 21:44 27 mar 2018 Techso01 rimanakuy llamk'apusqakuna sutiyuq rakiqunaqa kikinmanta kamarisqam


text:
Kolinda Grabar-Kitarović sutiyuq warmiqa (29 ñiqin ayriway killapi 1968 watapi paqarisqa Rijeka llaqtapi, Yuguslawya mama llaqtapi) huk Hurwatsuyu mama llaqtayuq pulitiku warmim. 2015 watamanta 2020 watakama Hurwatsuyup umalliqninmi kachkan.
21 ñiqin qhapaq raymi killapi 2014 watapi akllanakuykunapi ñawpaq ñiqin akllanakuy muyupi kunkakunap 37,2%-ninta chaskirqan (Ivo Josipović 38,5%-ninta, Sinčić 16,4%-ninta, Kujundžić 6,3%-ninta), 11 ñiqin qhulla puquy killapi 2015 watapi iskay ñiqin akllanakuy muyupitaq atirqan lliw kunkakunap 50,7%-ninwan. 19 ñiqin hatun puquy killapi 2015 watapi Hurwatsuyup umalliqninmi tukurqan.
[[Katiguriya:Hawa ministru (Hurwatsuyu)]
- ↑ BIOGRAFIJA PRVE ŽENE NA ČELU DRŽAVE Kako je marljiva odlikašica iz Rijeke došla do Pantovčaka


text:
Chanchamayu distritu
Chanchamayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Chanchamayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chanchamayu (La Merced) llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Puy-Puy amachana sach'a-sach'a - Sumaq Pampa risirwa suyu
- Urqukuna:
- Quchakuna:
- Mayukuna: Chanchamayu - Pirini mayu
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Khallwa
- Kallwa icha khallwa nisqapas awanapaq ruk'i nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Khallwa, wayanay icha maraq (familia Hirundinidae) nisqakunaqa huk pisqu rikch'aq ayllum. Ancha allin phawaqkunam. Palamachakunatam mikhunku.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi Antikunapi kawsaq rikch'aqkuna:
- Haplochelidon andecola - Puna khallwa
- Notiochelidon cyanoleuca - Muyuna pisqu (Charapa kulurdina)
- Notiochelidon murina - Yana khuyaq
- Progne murphyi
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Khallwa


text:
Liyun VIII
Liyun VIII, Liyun VIII huk pusaq ñiqin (latin simipi: Leo PP. VIII, Italya simipi: Leone VIII) sutiyuq runaqa (* ? paqarisqa Roma llaqtapi - † 1 ñiqin pawqar waray killapi 965 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
23 ñiqin inti raymi killapi 964 watapimanta 1 ñiqin pawqar waray killapi 965 watapikama Tayta Papam.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Encíclicas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Liyun VIII.


text:
Cienfuegos
Cienfuegos (kastilla simipi: Cienfuegos), huk Kuwa mama llaqtayuq llaqtaqa, Cienfuegos pruwinsyap hatun llaqtanmi.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 22 ñiqin ayriway killapi 1819 watapi.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
164 924 runakuna
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Cienfuegos.
- web


text:
Taki
Taki nisqaqa ("Kantu" nisqapas, kastilla simimanta canto) imam simiwan takisqapas, maykunapitaq waqachinawan waqachisqapas, simiwan rurasqa taki kapchiymi.
Tawantinsuyu pachapiqa takisqa harawim (rimay taki) aswan uyarichisqa simi kapchiy rikch'aq karqan.
Tawantinsuyupi taki rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa Tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Qhichwa simipi Takikuna Qhichwa simi - Kastilla simi - Fransis simi
- Takikuna Qhichwa simi - Inlish simi - Kastilla simi / textos/ MP3
- Runasimipi Kristiyanu Takikuna


text:
KILLKANUKU ISHKAYSHIMI YACHAY SHINALLATIK YACHACHIY KAMAYUKWASI SHUK NINAKUSHKA ASPIRKA
Chunkashuk kulla wacha pucha Killkanuku Ishkayshimi Yachay shinallatik Yachachiy Kamayukwasi shuk ninakushka aspirka ishkayshimi yachay sinchyachishpa katichun. Killkanuku Ishkayshimi Yachay pushakkuna shinallatik shuktik runakuna kay tantanakuyman shamurkakuna.
Romulo Atun, Killkanuku Ishkayshimi Yachay Pushak, nirka “llamkakunchik ñukanchik ishkayshimi yachay sinchyachishpa katichun, ñukanchik wawakunamanta wamprakunamantapish”.
Shinallatik Monserrat Creamer, Yachachiy Kamayukwasi Pushak nirka “tukuykuna wamkurishpa llamkashpa sumak yachay paktachishun”.


text:
Giovanni Leone
Giovanni Leone sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin ayamarq'a killapi 1908 watapi paqarisqa Napoli llaqtapi - † 9 ñiqin ayamarq'a killapi 2001 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq wan pulitikumi, kawpaqpas karqan.
Taytan: Mauro, Maman: María Gioffredi.
Yachay wasi:
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Giovanni Leone.


text:
Ladislaw Unriyamanta I
Ladislaw Unriyamanta I (kastilla simipi Ladislao I de Hungría), László sutiyuq runaqa (27 ñiqin inti raymi killapi 1046 watapi paqarisqa Lengyel Királyság llaqtapi - 29 ñiqin anta situwa killapi 1095 watapi wañusqa Nyitra llaqtapi) huk Magyarsuyu mama llaqtayuq kathuliku santu qarqan.
Taytan: Béla Unriyamanta ; Maman: Richeza.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ladislaw Unriyamanta I.


text:
William Ramsay
William Ramsay (* 2 ñiqin kantaray killapi 1852 watapi paqarisqa Glasgow (Iskusyapi) llaqtapi - † 23 ñiqin anta situwa killapi 1916 watapi wañusqa High Wycombe (Inlatirra) llaqtapi); Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1904 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: William Ramsay, Mama: Catherine Robertson.
Alma mater: Glasgow Yachay Sunturnin wan Tübingen Yachay Sunturnin
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: William Ramsay.


text:
Pachuca de Soto
Pachuca de Soto (otomí Njünthe; en nawa simipi: Pachoacan o Patlachihuacan); nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Hidalgo suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mexicas kamasqa.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ? coloniakuna
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Karnawal
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pachuca de Soto.
- Pachuca de Soto Uficial Web
- Gobierno del Estado de Hidalgo - Sitio Web oficial
- Perfil Socio Demográfico de Pachuca de Soto
- Mapa de la Zona Metropolitana de Pachuca de Soto
- Club de Fútbol de Pachuca


text:
Algirdas Brazauskas
Algirdas Mykolas Brazauskas sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin tarpuy killapi 1932 watapi paqarisqa Rokiškis llaqtapi - 26 ñiqin inti raymi killapi 2010 watapi wañusqa Vilnius llaqtapi) huk Lituwa mama llaqtayuq allwya kamayuq wan pulitiku karqan.
Warmikuna: Julija Brazauskienė / Kristina Brazauskienė.
Churinkuna: (2).
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Algirdas Brazauskas.


text:
10 YACHAQANA
¿Ima ruwaykunamantaq ángeles tanqawanchik?
¿Ángeles runata yanapankuchu?
¿Imamantaq supaykuna runata tanqan?
¿Supaykunata manchachikunachu tiyan?
1. ¿Imaptintaq angelesta allinta riqsinanchik tiyan?
ALLINTA pillatapis riqsinapaqqa, familiantapis riqsinallanchiktaq tiyan. Jinallataq Jehovata allinta riqsinapaqqa, janaqpachapi kaq familiantapis riqsinallanchiktaq tiyan. Diospa familianqa, ángeles kanku, chayrayku Bibliaqa ‘Diospa wawasnin’ kasqankuta nin (Job 38:6, 7). Chaywanpis, ¿ima ruwaytataq Jehová, angelesman qurqa? ¿Paykuna imallapipis runata yanapankuchu? ¿Ángeles kawsayninchikpi yanapawanchikchu? Jina kaptinqa, ¿imaynamantá?
2. ¿Pitaq angelesta ruwarqa?
2 Bibliaqa, may chhikata angelesmanta parlan. Allinta paykunata riqsinanchikpaq, Biblia nisqanta qhawarina. ¿Pitaq angelesta ruwarqa? Colosenses 1:16 jinata kutichiwanchik: “Paynejtamin [Jesucristoniqta] Diosqa tukuy kaj chhikata ruwarqa: Janaj pachapi kaj imasta, kay pachapi kaj imastapis”, nispa. Arí, Jehovaqa, sapa angelta Jesucristoniqta ruwarqa. ¿Machkha angelestaq tiyan? Bibliaqa, mana yupay atina “waranqa waranqas” kasqankuta nin, astawanpis paykuna kallpayuq kasqankuta nillantaq (Salmo 103:20; Apocalipsis 5:11).
3. ¿Imatataq Job 38:4-7 angelesmanta yachachiwanchik?
3 Diospa Palabranqa, willawanchik imaynatachus Jehová Jallpʼata ruwachkaptin, Diospa “wawas[nin] janaj pachapi kusikus[qankuta]” (Job 38:4-7). Kay pʼitiqa ángeles runasmanta astawan ñawpaqta kawsayta qallarisqankuta yachachiwanchik, niraq Jallpʼa ruwasqa kachkaptin. Chantapis, ángeles sunquyuq kasqankuta yachachillawanchiktaq, chayrayku “kusikusharqanku”, nispa willawanchik. Astawanpis chaypacha tukuy angelesqa, Diosta yupaychaspa juk familiajinalla karqanku.
¿IMAYNATÁ ÁNGELES JARKʼANKU, YANAPANKU IMA?
4. ¿Imaynatá Biblia ángeles runamanta dakusqankuta rikuchiwanchik?
4 Diosninchik ñawpa tatamamanchikta ruwasqanmantapacha, angelesqa runamanta mayta dakunku, Diospa munaynin juntʼakunanta munaspa (Proverbios 8:30, 31; 1 Pedro 1:11, 12). Chantapis angelesqa, imaynatachus runa Diosmanta karunchakusqanta rikurqanku, mana Diosta kasukuyta akllaspa. Chayta rikuspa chiqa sunqu ángeles mayta llakikurqanku. Chaywanpis, juchasapa runa Diosninchikman kutirikuqta rikuspa, angelesqa mayta kusirikunku (Lucas 15:10). Rikunchikjina, paykunaqa Diosta yupaychaqkuna runamanta, mayta dakunku. Chayrayku Jehová paykunata churarqa chiqa sunqu runasta yanapanankupaq, jarkʼanankupaq ima (Hebreos 1:7, 14). Qhawarina imaynatachus.
5. Biblia nisqanmanjina, ¿pikunatá ángeles yanaparqanku?
5 Diosninchik Sodoma, Gomorra llaqtasta chinkachichkaptin, iskay ángeles, Lotta iskaynin ususisninta ima ayqinankupaq yanaparqanku (Génesis 19:15, 16). Wak kutipiqa, saqra runas profeta Danielta, leonespa ukhu tʼuqunkuman wikchʼuptinku, leonesqa mana imatapis payta ruwarqankuchu. Daniel jinata nirqa: “Diosniymin angelninta kachamorqa, paytaj leonespa siminkuta wisqʼaykurarqa”, nispa (Daniel 6:22). Chaymantaqa, apóstol Pedro wisqʼasqa kachkaptin, juk ángel payta kacharichirqa (Hechos 12:6-11). Chantapis, juk ángel Jesusta yanaparqa Jallpʼapi yachachiyta qallarichkaptin (Marcos 1:13). Wañuynintaq qayllamuchkaptin, “rikhurimorqa uj ángel Jesusta kallpachanampaj” (Lucas 22:43). ¡Maytachá Jesusta kallpacharqa!
6. a) ¿Imaynatá kunan pʼunchaypi ángeles Diospa llaqtanta jarkʼachkallankupuni? b) ¿Ima tapuykunamantaq kutichisunchik?
6 Kunan pʼunchayqa manaña angelesta rikunchikchu, kunanqa manaña Jallpʼapi chiqa sunqu runaman paykuna rikhurinkuchu. Chaywanpis, atiyniyuq angelesqa Diospa llaqtanta jarkʼachkallankupuni, astawanraq Jehovata yupaychayninkuwan pillapis churanakuptin. Biblia jinata nin: “Tata Diospa angelnenqa Diosta manchachikojkunaj muyuyninkupi jaraykukuspa, paykunata jarkʼakun”, nispa (Salmo 34:7). ¿Imaraykutaq kay rimay kallpachanawanchik tiyan? Imaraykuchus kunanqa saqra espíritus tiyan, chaykunataq, urmachiyta munawanchik. ¿Pikunataq chaykuna kanku? ¿Maymanta jamunku? ¿Imaynatá urmachiyta munawanchik? Kay tapuykunaman kutichinapaqqa, qhawarina imatachus unay ruwakusqanta.
KAY ESPIRITUSQA ENEMIGOSNINCHIK KANKU
7. ¿Machkha runastataq Kuraq Supay Diosmanta karuncharqa?
7 Kimsa yachaqanapi yachakurqanchikjina, juk espíritu chayri juk ángel, runata kamachiyta munayninwan atipachikuspa Dioswan churanakurqa. Chaymantapacha chay angelta, Kuraq Supay chayri Satanás sutiwan riqsikun (Apocalipsis 12:9). Evata pantachiytawan, Supayqa waranqa suqta pachak watapi Diosmanta yaqha tukuy runasta karuncharqa. Wakinkunalla mana Diosta wasancharqankuchu, paykunaqa Abel, Enoc, Noé ima, karqanku (Hebreos 11:4, 5, 7).
8. a) ¿Imaynatá wakin ángeles supaykunaman tukurqanku? b) ¿Imatataq chay supaykuna ruwarqanku Jatun Parapi mana wañunankupaq?
8 Noep pʼunchayninpiqa, wak angelespis Jehovap contranta churanakurqanku. Janaqpachapi familiankuta saqiytawan, Jallpʼaman uraykamurqanku, kaypitaq, runaman tukurqanku. ¿Imaraykutaq? Génesis 6:2 kutichiwanchik: “Jinapi Diospa churisnenqa rikorqanku runaspa ususisninku kʼachitas kasqankuta. Chayrayku paykunawan casarakorqanku, munasqankuman jina ajllakuspa”, nispa. Chay angelesqa, runata saqrayachirqanku. Jehová, mana jinallatachu chayta saqinman karqa. Chayrayku tukuy chay pachapi saqra runasta chinkachinanpaq Diosninchik juk jatun parata apamurqa; Diosta yupaychaqkunalla mana wañurqankuchu (Génesis 7:17, 23). Chay churanakuq angelesqa chayri supaykunaqa, mana wañunankupaq runa cuerponkuta saqirqanku. Jinamanta janaqpachaman espiritusjina kutipurqanku. Chayta ruwaspaqa, Kuraq Supaywan khuska kasqankuta rikuchirqanku, jinamanta Kuraq Supayqa “supaycunaj curajnin[kuman]” tukurqa (Mateo 9:34, Dios Parlapawanchej).
9. a) ¿Imatataq supaykunawan ruwakurqa janaqpachaman kutisqankutawan? b) ¿Imatataq supaykunamanta yachaqasunchik?
9 Kay saqra angelesqa, janaqpachaman kutipurqanku, chaywanpis Diosqa, imaynatachus Satanasta manaña familianmanta kananta saqirqachu, jinallatataq chay saqra angeleswan ruwarqa (2 Pedro 2:4). Kunan manapis runaman tukuyta atinkuchu, kay supaykuna runap kawsayninta apaykachayta munanku. Astawanpis, Supayqa, supaykunawan “kay pachapi kaj runasta [imaymanamanta] pantachi[chkan]” (Apocalipsis 12:9; 1 Juan 5:19; 2 Corintios 2:11). Qhawarina imaynatachus.
¿IMAYNATÁ SUPAYKUNA CHʼAWKIYANKU?
10. ¿Imataq layqiriyu ruwaykunarí?
10 Supaykunaqa runata chʼawkiyanankupaq layqiriyusta apaykachanku. Ima layqiriyu ruwaykunapis supaykunawan parlay. Bibliaqa, layqa ruwaykunata juchachan, chaymanta karunchakunanchiktataq niwanchik (Gálatas 5:19-21). Layqa ruwaykunaqa, jukʼuchata japʼinapaq tuqllawan kikinchakun. Imaynatachus jukʼuchata japʼinapaq tukuy imata churakun, kikillantataq supaykunaqa imaymana layqiriyusta apaykachanku, imaymana runasta urmachinankupaq.
11. ¿Imataq adivinacionrí, imaptintaq chaymanta karunchakunanchik tiyan?
11 Supaykunaqa adivinación nisqawan runasta pantachinku. ¿Imataq chayrí? Imachus jamunanmanta yachayta munay, chayri pakasqa kasqanta yachayta munay. Runasqa cartasniqta, estañoniqta, cocaniqta ima adivinanku. Chantapis, makita qhawaspa, musquykunapi señalesta maskʼaspa ima, adivinallankutaq. Wakin runas adivinacionta ruway mana saqrachu kasqanta niptinkupis, Bibliaqa yachachiwanchik adivinosqa supaykunawan khuska imatapis ruwasqankuta. Qhawarina, Hechos 16:16-18 nisqanta, chaypiqa juk kamachi sipas ‘saqra espirituyuq kasqanrayku runaspa suertenkuta’ qhawaq kasqa. Chay saqra espiritumanta kacharichikuytawantaq manaña imatapis willayta atirqachu.
12. ¿Imaptintaq mana wañusqakunawan parlananchikchu tiyan?
12 Supaykunaqa, wañusqakunawan parlay atikusqanta runasta yuyachinku. Pillapis wañupuptin, waqaqkunaman tukuy imata wañusqakunamanta creechinku. Pillapis wañupun chayqa, wañusqawan parlay atikusqanta runasta yuyachispa chʼawkiyanku. Ichapis aysiriniqta, wañusqa runamanta imatapis willankuman, chayri wañupuq runajina parlarinkuman. Chaytaq runata pantachin, wañusqakuna kawsachkasqankuta creechin, paykunawan parlaspa sunquchayta tariyta atisqankuta ima. Chayqa mana jinachu. ¿Imaraykutaq? Imaraykuchus supaykunaqa wañusqa runaspis kankumanjina parlayta atinku, chantapis aysiriniqta wañusqasmanta imallatapis willayta atillankutaq (1 Samuel 28:3-19). Suqta yachaqanapi yachakurqanchikjina, pipis wañun chayqa, mana imanpis kawsachkaq qhipakunchu (Salmo 115:17). Chayrayku, pillapis wañusqasta tapun chayqa, chay runaqa supaykunawan chʼawkiyachikuchkan, Diospa kamachiyninwantaq churanakuchkan (Deuteronomio 18:10, 11; Isaías 8:19). Chayrayku, supaykunap tuqllasninkumanta karunchakunapaq, tukuy imata ruwananchik tiyan.
13. ¿Imatataq may chhika runas ruwanku?
13 Saqra espiritusqa mana runata chʼawkiyallankuchu, manaqa manchachinku. Kuraq Supay, supaykunapis ‘pisi tiempoyuqllaña’ kasqankuta yachanku, chayrayku kunan mayta runata ñakʼarichichkanku (Apocalipsis 12:12, 17). Chaywanpis, may chhika runas supaykunata manchachikuymanta kacharichikunku. ¿Imaynatá kacharichikunku? ¿Imaynatá ñawpaqta layqiriyusta ruwarqanchik chaypis, supaykunamanta kacharichikusunman?
¿IMAYNATÁ SAQRA ESPIRITUSMAN CHURANAKUSUNMAN?
14. ¿Imaynatá Éfeso llaqtamanta cristianosjina, saqra espiritusmanta kacharichikusunman?
14 Bibliaqa, imaynatachus kay saqra espiritusman churanakunanchikta niwanchik. Qhawarina imatachus Biblia Éfeso llaqtapi cristianosmanta nisqanta. Manaraq cristianosman tukuchkaspa, paykunaqa layqiriyusta ruwaq kanku. Diospa Palabranmanta yachakuytawantaq, tukuy chaykunata saqiyta munarqanku, ¿imatá ruwarqanku? Biblia jinata kutichiwanchik: “Ashkha yatiristaj librosninkuta tantaykuspa apamorqanku, tukuypa rikunantataj ruphaykucherqanku”, nispa (Hechos 19:19). Chay cristianosqa ‘yatiri librosninkuta ruphaykuchirqanku’, jinamanta imaynatachus saqra espiritusman churanakunata yachachiwarqanchik. Jehovap nisqanta ruwayta munanchik chayqa, layqiriyuswan chhapusqa imasta, nisunman librosta, cuadrosta, peliculasta, takinasta, wallqakunata ima, ruphaykuchinanchik tiyan (1 Corintios 10:21).
15. ¿Imatataq saqra espiritusman churanakunapaq ruwananchik tiyan?
15 Kay Éfeso llaqtamanta cristianosman, apóstol Pablo jinata qillqarqa: “Noqanchejqa [...] maqanakushanchej [...] patapi kaj sajra espirituspa contrampi”, nispa (Efesios 6:12). Kay pʼitiqa, supaykuna mana saykʼusqankuta rikuchiwanchik. Kunanpis supaykuna munasqankuta cristianosta ruwachiyta munanku. ¿Imatá astawan Éfeso llaqtapi cristianos ruwananku karqa? Pablo nirqa: “Astawanqa tukuy sonqo creeychej [iñiychik], imaraykuchus chay creesqaykichejqa uj jarkʼakuna escudojina, Kuraj Supaypa tukuynin larwashaj flechasninta thasnonqa”, nispa (Efesios 6:16). Astawan sinchi iñiyninchik kanqa chayqa, astawan sumaqta supaykunaman churanakuyta atisunchik (Mateo 17:20).
16. ¿Imaynatá iñiyninchikta kallpachasunman?
16 Jina kaptinqa, ¿imaynatá iñiyninchikta kallpachasunman? Bibliamanta yachakuspa. Juk pirqa mana urmananpaq, uranpi jatuchaq rumis kanan tiyan. Jinallataq iñiyninchik mana urmananpaq, uranpi jatun rumi kanan tiyan, kay rumi Bibliamanta yachakusqanchikwan ninakun. Sapa pʼunchay Bibliata ñawirisunchik chayqa iñiyninchik allinta kallpachakunqa. Juk allin pirqajina iñiyninchik saqra espiritusmanta jarkʼawasunchik (1 Juan 5:5).
17. ¿Imatataq supaykunamanta jarkʼakunapaq ruwananchik tiyan?
17 ¿Imatataq astawan Éfeso llaqtamanta cristianos ruwananku karqa? Paykunap llaqtanku Supaypa makinpi kasqanrayku, astawanraq jarkʼakunanku karqa. Chayrayku Pablo jinata paykunaman nirqa: “Chay tukuytaqa ruwaychej sapa pʼunchay, Diosmanta mañakuspa Espiritupi tukuy laya mañakuywan, mana saqespa nitaj saykʼuspa”, nispa (Efesios 6:18). Paykunajina ñuqanchikpis, Supaypa pachanpi kawsachkanchik, saqra espíritus mana urmachinawanchikpaq, supaykunamanta jarkʼanawanchikta Jehovamanta mañakunanchik tiyan. Chaypaqqa Diospa sutinta uqharinanchik tiyan (Proverbios 18:10). Astawanpis, “saqra kajmanta” chayri Supaymanta waqaychanawanchikta mañakunanchik tiyan (Juan 17:15). Diosninchiktaq, mañakusqanchikman kutichiwasunchik (Salmo 145:19).
18, 19. a) ¿Imaptintaq supaykunata atipayta atisqanchikta nisunman? b) ¿Ima tapuymantaq qhipan yachaqanapi kutichisunchik?
18 Arí, saqra espiritusqa imatapis ruwawasunman. Chaywanpis, Diospa munayninta ruwaptinchik, payman qayllaykuptinchik, mana manchachikunachu tiyan (Santiago 4:7, 8). Saqra espirituspa atiyninkuqa, mana Diospata atiyninjinachu. Noep pʼunchayninpi, Dios paykunata wisqʼaykurqa, juicio pʼunchay chayamunankama (Judas 6). Chantapis, chiqa sunqu ángeles jarkʼachkawasqanchikta yuyariy (2 Reyes 6:15-17). Paykunaqa, saqra espiritusman churanakuchkasqanchikta qhawachkanku, atipananchiktataq munanku. Nisunman, supaykunaman churanakuptinchik paykunaqa tʼaqllarikunku. Chayrayku, Jehovamanta, janaqpachapi kaq familianmanta ima, mana karunchakunachu. Astawanpis, imaymana layqiriyumanta karunchakuna, Bibliap nisqantataq kasukuna (1 Pedro 5:6, 7; 2 Pedro 2:9). Jinamanta, saqra espirituswan churanakupi atipasunchik.
19 Chaywanpis, ¿imaraykutaq Diosninchik, supaykuna kananta, ñakʼariy kananta ima saqichkallanpuni? Qhipan yachaqanapi kay tapuyman kutichisunchik.


text:
Butanika
Butanika icha Wutanika (grigu simimanta: Botάvn = qura) icha Phituluhiya (grigu simimanta: φutόv = yura; λόYoς = yachay) nisqaqa Kawsay yachaypa istudyah rak'iyninmi tukuy yurakunata, kallampakunatapas laqukunatapas.
Iskay hinam Butanikata istudiaypaq kan:
- Pura Butanika: mirayta maskaq yachaykunam yurakunamanta.
- Tantayachisqa Butanika: tantayachiq Butanikap yachayninkunam allpa llamk'aypi huk runap yachayninpa rak'iykunapipas.
Wiñay KawsayLlamk'apuy
Butanika allpa llamk'aywan rikurisqansi, watakunapi 9000 7000 - taq K.ñ. Hinapas, Butanika pura yachay hina IV pachakwatapi rikurisqansi: Tiwfrastu qillqasqankunawan yurakunamanta Butanikap taytansi chikanyasqan. Kay qillqasqakuna ancha hatuntuku karanku. Kunan Butanika XVI pachakwata kama manam runayasqanchu.
Grisya llaqtakunayuq pampata mikusqas yurakuna iñisqanku: huk sawsi tantayachispa, Van Helmont kay iñiy manachasqan. Mikuchisqa puquchisqa sawsip unuwan llasaynin 75kg paqtasqan, pampa llasayninmanta 60g pichqa watapi chinkasqanstin.


text:
Tarata pruwinsya (Piruw)
Tarata pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Tarata jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Tarata) Taqna suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tarata llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1874 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna:: Awkitaypi - Chuntaqullu - Iñuma - Kuruña - Wankarani; Walla: Barroso walla
- Mayukuna: Kaplina mayu
- Quchakuna: Wilaquta
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tarata pruwinsyaqa 2 819,96 km² hatunmi. Pusaqniyuq distrituyuqmi:
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu: [1]
Iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Lokumpa Kristu
- Khunu Maria (María Nevada).
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Santa Mariya, mawk'a llaqta
- Qhapaq Ñan
- Qala Qala mach'aykuna
- Musiyu, Tarata
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qhapaq Ñan, Tarata pruwinsya
Inlisya, Tarata
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tarata pruwinsya (Piruw).
- Saywitu: Taqna suyu
- www.munitarata.gob.pe


text:
Tomáš Masaryk
Tomáš Garrigue Masaryk ( * 7 ñiqin pawqar waray killapi 1850 watapi paqarisqa Hódonin llaqtapi - 14 ñiqin tarpuy killapi 1937 watapi wañusqa Lány llaqtapi). Huk Chikusluwakya mamallaqap qillqaq wan pulitiku qarqan.
1918 watamanta 1935 watakama ñawpaq Chikusluwakyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Jozef Maszárik; Mama: Terezie Masaryková
Ñawpaq warmi: Charlotte Garrigue
Churinkuna: Alice Masaryková, Olga Masaryková, Herbert Masaryk wan Jan Masaryk
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tomáš Masaryk.


text:
Konstantinos Stefanopoulos
Konstantinos Stefanopoulos (grisya simipi: Kwvσtavtίvoς Eteφavόπouλoς) sutiyuq runaqa, icha "Kostis" (* 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1926 watapi paqarisqa Patras llaqtapi - 20 ñiqin ayamarq'a killapi 2016 watapi wañusqa Athina llaqtapi), huk Grisya mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1995 watamanta 2005 watakama ñawpaq kuti Grisyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Stephanopoulos Dimitrios; Mama: Briseida Filopoulou
Ñawpaq warmi:
Churinkuna:
Yachaywasi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Konstantinos Stefanopoulos.


text:
David Padilla Arancibia
David Padilla Arancibia sutiyuqqa (13 ñiqin chakra yapuy killapi 1927 watapi paqarisqa Chuqichaka llaqtapi - 25 ñiqin tarpuy killapi 2016 watapi wañusqa Chuqichaka llaqtapi) huk Qullasuyu suyup umalliqninmi karqan (24 ñiqin ayamarq'a killapi 1978 watamanta 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1979 watakama).
QillqasqankunaLlamk'apuy
- Decisiones y recuerdos de un general (1980)
PukyukunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: David Padilla Arancibia.
- www.worldlingo.com


text:
Anthony Bourdain
Anthony Michael Bourdain sutiyuq runaqa, icha Anthony Bourdain (* 25 ñiqin inti raymi killapi 1956 watapi paqarisqa New York City llaqtapi – 8 ñiqin inti raymi killapi 2018 watapi wañusqa Kaysersberg-Vignoble llaqtapi) huk Ñawikaruy wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Pilikulakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sindicatu suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Anthony Bourdain.