text:
Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy
Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy, kastilla simipi Confederación Campesina del Perú (CCP) nisqaqa Piruwpi chakrarunakunap hatun tantanakuyninmi.
CCP-qa 11 ñiqin ayriway killapi 1947 watapi kamarisqas karqan. Ñawpaq kaq pusaqninkunaqa Ika suyumanta Juan Hipólito Pévez Oliveros sutiyuq chakrarunam (Secretario General), Kumbinsyun pruwinsyamanta Ernesto Quispe Ledesma sutiyuq taripay amachaqmi (Secretario de Organización).
CCP-pi wankurisqa qhichwa ayllu runakunaqa chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku, chay hinataq 1960 watakunapi Kumbinsyun pruwinsyapi (Qusqu suyupi) - Hugo Blanco Galdós Kumbinsyunpi pusaqnin kaptin -, Pasqu suyupi, Hunin suyupi, 1974 watapi Antawaylla pruwinsyapi, Chinchiru pruwinsyapipas (Apurimaq suyupi), 1987 watapitaq iskay hunu hiktarya Punu suyupim.
CCP-qa qhichwa runakunap hatun huñunakuykunapim llamk'anakun, mamallaqtappas mamallaqtapurapas.[1][2] Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim (Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas) wankurisqa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- CCP en la Red Internacional para los Derechos Económicos, Sociales y Culturales (Red-DESC)
- La Confederación Campesina del Perú (doc)
- LA LUCHA POR LA DEFENSA DE LAS COMUNIDADES CAMPESINAS Y LA TIERRA


c: text/html

text:
Urin runasimi
Urin runasimi nisqaqa urin Piruwpi, Buliwyapipas, Jujuypipas Qhichwa simipaq allin qillqayninmi.
Chay allin qillqaytaqa tayta Rodolfo Cerrón Palominom kamaspa, 1994 watapi urin qhichwa simipaq qhichwa - kastilla simi taqitas uyaycharqan. Chay Chanka Qusqu Qullaw allin qillqaytaqa Piruwpa urinpi, Bulibiyapipas llamk'achinchik, chay hinataq wikipidiyapi. Arhintinap runasiminpaq chay hinallataqmi allin kanman.
Lliw k'iti rimaykunamanta aswan ñawpaq t'uqyaykuna hinam qillqanchik, ahinataq:
[allichay] Pukyukuna
Cerrón-Palomino, Rodolfo (1994): Quechua sureño, diccionario unificado quechua-castellano, castellano-quechua. Lima, Biblioteca Nacional del Perú.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chuntu
- Suntu (Coleoptera) nisqakunamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Chuntu, Mintu icha Wamp'ar (kastilla simipi: pirámide) nisqaqa huk pachankam, kimsak'uchu hina uyakunayuq, tiksi uyantaq k'imsak'uchum icha manam kimak'uchuchu. Chay kimsak'uchu hina, mana tiksi kaq uyankunaqa huk ñawch'in nisqa iñupim tinkunakun. Tiksi uyanqa achka k'uchum. Chay tiksiqa allinlla, huklla suni kaq manyayuq kaptinqa, allinlla chuntu ninchik.
Kimsak'uchulla chuntutaqa tawantin kimsak'uchu (tetrahedron) ninchikmi.
[allichay] P'ulin
Chuntup p'ulinnintaqa kay hinam yupahap'inchik: ; A = tiksip hallka k'iti k'ancharnin, h = ñawch'inpa hanaq kaynin tiksimanta.
[allichay] Hallka k'iti k'anchar
Allinlla chuntup hallka k'iti k'ancharninta kay hinam yupahap'inchik:
[allichay] Layakuna
- phichqa uyayuq wamp'ar (pirámide pentagonal)
- sayt'u wamp'ar (pirámide rectangular)


text:
Purun
- Purun nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Purun (sut'ichana) rikuy.
Purun nisqaqa mana chakra kaq allpam, sallqalla kaq, icha manaña llamk'apusqachu chakram, alli-allillamanta sallqayaq.
Umawa suyupi piyata icha ruphachina chakra llamk'ay nisqapiqa manaña llamk'apusqa chakrakunatam, chaqusqamanta (ruphachisqamanta) iskaymanta aswan watamantam. Ruphachisqa chakrap allpanpi chakra yurakunaqa huk, iskay watallam wiñam, chaymantataq allpapi kawsachikuy imayayninkuna mawk'ayasqañam. Llullu purun nisqapiqa - chaqusqamanta 2-6 watayuq - wiñakuqña mallkikunamanta wayukunatam, hampikunatapas pallanku. Ruk'u purun nisqapitaq - chaqusqamanta 6-20 watayuq - hatun sach'akunañam wiñam. Allillamanta yaqa sallqa sach'a-sach'a hinamanmi wiñakun.


text:
Wamra
Wamra, Chanka runasimipi Warma nisqaqa, Qusqupitaq irqi nisqapas wawamanta aswan hatunña, tawa icha aswan watayuq, ichataq manaraq sayaq runam, qharipas warmipas. 7-13 watayuq warmi wamraqa p'asñam, qhari wamrataq maqt'am.
Ayllu llaqtapiqa wamrakuna sullk'a wawqi ñaña pani turi nisqakunatam uywan, uywakunatam michin.
Inka, Tawantinsuyu pachapis hukmanta pichqakamas watayuq wawakunatas wamra nirqan.
Wanka limaypi, Lamas-Luritu rimaypipas warmi wawakunatam wamla ninku, Ikwadur kichwapitaq wayna qharikunatam.


text:
Aristotelis
Aristotelis (grigu simipi: Apισtotέλnς) (384 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Platonpa yachakuqninsi.
342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.
335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. Praktiku nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi nispa nirqan.
"Kawpaymanta" (Πoλιtιkά - Politiká) nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:
- Monarkhiya
- Aristokratiya
- Dimokratiya
- Okhlokratiya
- Oligarkhiya
- Tiraniya
Aristotelisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" (Πepὶ ta Zwa ισtopιaι), "Yurakunamanta" (Πepὶ φutwv) nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.


text:
Jimmy Carter
James Earl Carter, Jr., Jimmy Carter, sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin kantaray killapi 1924 watapi paqarisqa Plains (Georgia) llaqtapi - llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 39 kaq umalliqnin (1977 watamanta 1981 watakama), ñawpaq Demokrata Partidupi kaq umalliqsi.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2002 watapiqa chiqniq.
Tayta: James Earl Carter
Mama: Bessie Lillian Gordy.
Warmi: Rosalyn Smith
Wawakuna: John William Carter; James Earl Carter III; Donnel Jeffrey Carter wan Amy Lynn Carter.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jimmy Carter.


text:
Tapuy
Tapuy icha Tapuq yuyay nisqa hunt'a rimaywanqa tapusqa runamanta willaykunatam uyariyta munanchik.
Tapuykunap qhipaqninmanqa tapuna chiku (?) nisqatam qillqanchik.
Kay hinam tapuykuna:
- Ari mana tapuy: Tapuq runaqa -chu nisqa k'askaqta huk rimaman yapaspa tapun. Tapusqa runaqa arí icha mana nispa kutichin;
- Willachiq tapuy: Tapuq runaqa tapukuq sutip rantin nisqa rimakunawanmi (pi, ima, may, hayk'a, ...), -taq, -m(i), -s(i) nisqa k'askaqkunata yapaspa tapun. Tapusqa runaqa imatapaq willaspa kutichin.


text:
Kawsasqamanta rawrana
Kawsasqamanta rawrana nisqakunaqa wañusqa kawsaqkunamanta - lliwmanta astawan yurakunamanta - chaskisqa, kawsa imayay kaq rawranakunam, kutipayaq michayuq (mana rumiyasqa rawrana hina).
Kay rawraykunapi kaq kawsasqamanta micha nisqaqa hallch'asqa inti micham, yurakunap inti wayllaywan wiñaspa llamk'achisqanmi.
Kawsasqa imayaykunata kañaspa chay kawsasqamanta michatam ancha ñawpa pachamantaña chaskinchik: yanunapaq, wasi q'uñichinapaq. Musuq allwiyakunawantaq kawsasqamantaqa rawrana pinchikillachanakunapi pinchikillatam ruranku, ichataq antawakunapim llamk'achinku.
Kaymi huk kawsasqamanta michayuq rawranakuna:
- Qiru yamt'a, k'ullumanta puchunkuna
- Runap icha uywap akasqan
- Chhalla (chakra yurakunap puchunkuna)
- Chakra yurakuna
- Misk'i wiru
- Kulsa (Brassica napus)
- Papil q'upa
- hukkunapas
Chakra yurakunatapas rawraptin, runakunapaq sallqa pachapaqpas sasachakuykunam hamun: Manaña mikhunapaqchu, ichataq rawranapaqmi puquchinku, ahinataq antawapaq ethanulpaq misk'i wirutam Brasilpi. Chaywan aswan runakunata yarqanman. Ancha hatun chakrakunatam llamk'achinku, sallqa pachata waqllispa, sach'a-sach'atataq qulluspa.


text:
Wikirikchaqman allinmi hamusqaykichik!
Wikirikchaqqa Wikimedia kamarisqap ruraykamayninmi. Kunan pachaqa kamarichkanchikraqmi, sapsillataq Wikirikchaqqa kawsaq rikch'aqkunapaq kichasqa, qispi yuyarinam, rikuchinam kachun, yachay sunturkunapi, yachaqpura hinam. Ñataq Wikirikchaqqa huk Wikimediap ruraykamayninkunapaq rimanakuy pampam kachun. Allwiyrakikunaqa kaymi kanqa: uywa (Animalia), yura (Plantae), k'allampa (Fungi), añaki (Bacteria), ñawpa añaki (Archaea), ch'ulla kawsaykuq (Protista), huk kawsaqkunapas.
"Wikirikchaqqa qispim, kawsay sapsi kapuy kaptinmi!"
Wikirikchaqmanta tapuykuyta munaptiykiqa, ama iskaychakuychu sutiykita e-chaski kachana sutisuyuman qillqamuyta.
- Wikipidiyapi mitan kamaymanta qillqa
- Village pump nisqa p'anqapi kunan ruraymantam rimanakunchik.
- Done and to do nisqa p'anqapitaq rurasqañakunamantam, sakumasqa ruranakunamantapas willaykunata tarinki.
- Wikispecies FAQ nisqa p'anqataq huk tiksi tapuykunatam kutichin.


text:
Uchpa kusituy
Uchpa nisqaqa (uchpamanta sutinchasqa) huk rock, blues nisqa qhichwa simipi takiq kusituymi. Freddy Ortiz, Antawaylla llaqtayuq runam, chay kusituyta paqarichirqan 1994 watapi Wamanqa llaqtapim. Wakin pichqa takiqkunaqa Wamanqa llaqtayuqmi.
[allichay] Takiqkuna
- Fredy Ortiz (Taki)
- Bram Willems (Hayñiq kitara)
- Marcos Maizel (Huk kaq kitara)
- Julio Valladares (Iskay kaq kitara)
- Ivo Flores (Batiriya)
- Juan Espinoza (Waqra phuku)
[allichay] Diskunkuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Fredy Ortiz-wan tapuykutichiy, fransis AlmaSoror willay p'anqapi
- Runasimi.de: Uchpa sutiyuq kusituypa rurasqan takikuna - rimaynin
- Youtube nisqapi widyukuna: Ananaw, Corazón contento (qhichwa simipi)


text:
Suyu
Suyu nisqaqa kaykunatam niyta munan:
- Allpa saywachipi (kichwa rimaypi Suyu):
- Ima allpantin kaqpas, hatun k'iti icha marka hina
- Mama llaqta (país)
- Mama llaqtap rakin, ahinataq departamento nisqa (Piruwpi, Buliwyapi)
- Hanaq pachapi, Tiksimuyupi tawantin iñu (chincha, anti, uralan, kunti)
- Maymanpas puririy (dirección)
- Tawantinsuyu nisqa Inka qhapaq suyup rakin
- Rikch'akuna (kichwa rimaypi Shuyu):
- Ima siq'isqapas icha llimphisqapas (rikch'a kapchiy qhawaypas)
- P'achakunapi suyukuna: suyu-suyu
- Pampa suyu (pacha tupuypi)
- Pachaykamaypi, K'iti nisqapas (kichwa rimaypi Shuyu) - maypichus kallpakuna aknaykun:
- Iliktrumaqnitiku illanchaypa suyun (k'itin)
- Pinchikilla suyu
- Llut'ariy suyu
- Llasaturaku suyu
- Huk yachaypa rakin (yachay suyu nisqa)


text:
Chumpi urqu
Chumpi (kastilla qillqaypi: Nevado Chumpe) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapipas, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.106 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Awsanqati
- Alqamarinayuq icha Qullqi Krus (6.102 m)
- Qullpa Ananta icha Qallanqati (6.110 m)
- Wisk'achani rit'i urqu, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu, Qayanqati urqu (Qullpa Ananta), Hatun Uma rit'i urqu, Alqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu


text:
Tampumach'ay
Tampumach'ay nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Tanpumach'ay), Piruwpi, Qusqu suyupi, Willka Qhichwapi, Qusqu llaqtamanta isqun km karum kaq mawk'a wasichasqam, Inkakunap huk yaku yupaychana wasinsi karqan. Inka qhapaqkunaqa chaypis armakurqan. Chayraykum Inka armakuna (Baños del Inca) ninkupas. Puka Pukara nisqamantaqa 1 - 2 km karum.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tampumach'ay.
- Tampumach'aymanta
- Tampumach'aymanta (inlish simipi)


text:
Saddam Hussein
Saddam Hussein sutiyuq runaqa (arabya simipi: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, Ṣaddām Ḥusayn Abd al-Maŷīd al-Takrītī, 28 ñiqin ayriway killapi 1937 paqarisqa Al-Awja llaqtapi, Iraqpi; 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 wañusqa Al-Kazimiyya llaqtapi, Bagdad ñiqpi) huk Iraq mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam, sunita islam iñiqmi karqan. 1979 watamanta 2003 watakama Iraqpa umalliqninmi karqan.
1957 watapis Baath nisqa partidupi wankurikurqan.
7 ñiqin kantaray killapi 1959 p'unchawpi Saddam Husseinqa chunka masinwan Abdel Karim Kassem sutiyuq ñawpaq ministruta wañuchiyta munaspa manas atirqanchu, chayrayku karu llaqtaman ayqispa. Iqiptu mama llaqtap Gamal Abdel Nasser sutiyuq umalliqninsi Husseinta yanapaspa qurpacharqan.
1963 watapi huk awqaq pusaqkuna Abdel Karim Kassem-ta wañuchiptin, Husseinqa Bagdad llaqtaman kutirqan. 17 ñiqin anta situwa killapi 1968 p'unchawpi Baath partidum ayñikunawan atipayta hap'irqan. 1969 watamanta umalliqpa rantin kaspa, 1979 watapi umalliqmi tukurqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Fransya, Suwit Huñupas yanapaptinmi, 1980 watamanta 1988 watakama Iran mama llaqtawan awqanakurqan. Ancha achka runakuna wañuptinpas, manam atiqchu tukurqan.
2-XIII-1990 p'unchawpi Iraq awqaqkuna Kuwayt qhapaq suyuta atirqan, Iraq mama llaqtaman ukhuchaspa. 1991 watap qallariyninpitaq Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqkunam Iraq awqaqkunata Kuwaytmanta ayqichirqan, ancha achka Iraq runakunata wañuchispa.
George Walker Bush sutiyuq Hukllachasqa Amirika Suyukunap umalliqnin terrorismu hayu maqanakuyta rimariptin, 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunam Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Huseinta urmachispa hap'ispa. Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.


text:
Wankaraylla distritu
Wankaraylla distritu (kastilla simipi: Distrito de Huancaraylla) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wankaraylla llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Urqukuna: Wankasaywa
- Quchakuna: Qucha Pata - Uchillqu qucha - Sarapu qucha - Waswantu qucha - Yanaqucha
- Mayukuna: Kachimayu
[allichay] Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Kawiña
Kawiña icha Kawineño (Cavineño, Caviña) nisqaqa lliw kawiña simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, José Ballivián pruwinsyapi, Pando suyupipas, Mayutata pruwinsyapi, Manuripi pruwinsyapi, tiyaq.
[allichay] Tiyay
- Mayukuna: Beni mayu, Geneshuaya mayu Iata mayu
[allichay] Rimay
Kawineño runakunaqa kawiña simitam rimanku.
Huk sutikuna (qhichwa simi - kawineño simi)
- Ñuqa - yquie
- Qam - mitya
- Pay - yumequie
- Mana - aijiama
- Ari - hé hé
- Nina - etiqui
- Yaku - ena
- Inti - iyetti
- Allin - jitda


text:
Willa Uqhukuna sallqa kawsay risirwa
Willa Uqhukuna sallqa kawsay risirwa icha Willa Ch'urakuna sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi: Refugio de Vida Silvestre Pantanos de Villa) suyuqa amachasqam kachkan, uqhukunam (ch'urakunam), Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi, Chorrillos distritupi.
[allichay] Yurakuna
- Distichlis spicata
- Typha dominguensis
- Tutura: Scirpus americanus
- Paspalum vaginatum
[allichay] Uywakuna
Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwapiqa kanmi 155 laya pisqukuna, 12 laya challwakuna, suchuqkuna, khankiqkunapas.
[allichay] Pisqukuna
- Pili: Anas bahamensis
- Puka pili Anas cyanoptera
- Calidris alba
- Hatun waqar Casmerodius albus = Ardea alba
- Charadrius vociferus
- Yuraq waqar Egretta thula
- Fulica americana
- Tiki Gallinula chloropus
- Qiwlla: Larus modestus
- Waqwa Nycticorax nycticorax
- Pandion haliaetus
- Podiceps major
- Podilymbus podiceps
- Tiwtinku Tringa melanoleuca


text:
Wichahanka
Wichahanka icha Wichaqhanqa (kastilla qillqaypi: Huichajanga / Huichaganga / Huischajanga / Huichcanga / Huichganga / Huichjanca) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qhanqaraqha, Wallqan rit'i urqukuna ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.267 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Chinchiy
- Hankaraqa
- Ishinka
- Pallqarasu
- Phaqcharahu
- Ranrapallqa
- Tuqllarahu
- Urus
- Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna


text:
Qullpachaq, Chhukwi icha Nitruhinu (musuq latin simipi: Nitrogenium, grigu simimanta vιtpov "qullpa", Yevoς "paqari", Azōton, ΆZwtov "mana kawsaq" nisqapas), N nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa lliwmanta aswan kaq wapsim, yaqa tawa kuti pichqa patma qullpachaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (N2).
Qullpachaqqa qullpapipas t'inkisqam.
Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa qullpachaqmi kan. Wanuchanapaq llamk'achinchik. Yurakunaqa t'inkisqa qullpachaqta allpamantam hurqunku, mana wayramanta atispanmi.


text:
Kichka ukucha
Kichka ukucha, kichwapi Kasha ukucha (familia Echimyidae) nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, kichkayuq, ukuchaman rikch'akuq.
[allichay] Rikch'aqkuna
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kay rikch'aqkunam kan:[1]
- Mesomys hispidus (ramus ukucha, kasha ukucha)
- Pikuru ukucha (Proechimys)
- Proechimys cuvieri (sacha ukucha, pikuru ukucha)
- Proechimys brevicauda (sacha kuy, sacha ukucha, pikuru ukucha)
- Proechimys quadruplicatus (chini ukucha, sacha kuy, sacha ukucha, pikuru ukucha)
- Proechimys simonsi
- hukkunapas
Chay kichka ukuchakunataq kasha ukucha, sacha ukucha, pikuru ukucha, sacha kuy nispa ninku.
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kichka ukucha.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kichka ukucha


text:
Khallwa
- Kallwa icha khallwa nisqapas awanapaq ruk'i nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Khallwa, wayanay icha maraq (familia Hirundinidae) nisqakunaqa huk pisqu rikch'aq ayllum. Ancha allin phawaqkunam. Palamachakunatam mikhunku.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi Antikunapi kawsaq rikch'aqkuna:
- Haplochelidon andecola - Puna khallwa
- Notiochelidon cyanoleuca - Muyuna pisqu (Charapa kulurdina)
- Notiochelidon murina - Yana khuyaq
- Progne murphyi
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Khallwa


text:
kallariy yuyay
Mamakachiyyuk mushuk Mamallaktaka, hayñikunata, paktakayta riksinata, willanata, kamanatami charin, kay shina tiksimi paya Mamallaktamantaka chikan kan. Shinallatak Mamallaktawan, ayllukunawan, kashkakunawan rimanakuypi chikan kan, Mamallakta runakuna pachamama tantarishka kan. Chaymantami tukuy runakuna, ayllukuna, llaktakuna paykunapak kawsayta tantalla mashkankuna; Mamallaktata pushakkunapash imashina tantarinata mashkankunami, tukuykuna imashina ñawpakman katinata wallpankuna.
Mamakamachiyka paykunapak hayñikunata paktachichunmi may sumak kan. Kamachiypi tiyak yuyaykunata churan, kaypimi tukuy kamachikkuna llankana ukukunapi tiyak hayñikunata paktachin, kamachikkuna mayman chayanta saywata churan, ushay wallpatapash saywan; pushakkuna tiyanamanta saywakunata churan. Kay ukupimi, imashina hatun pushakkuna masmashkakuna, pipash kaykunata paktachina kankuna, imashina Mamakamachiypi hayñikuna nishka shinami Sumak Kawsayta charinkapak tukuylla llaktakunata paktachin. Tukuy hatun ushaykuna llankayta paktachichun, Mamakamachiy killkakpak llankayta saywan. Kay kamayka kamachiy nikinapi, tukuypak llaktayta churan, shuktakuna huchapi urmakpi kamachiywan rikun.
Kamachiy llika kamukkunapi niskashina, suktak kamachiy llikata riksinaka mana yankachu, runa ayllullaktapak, shuk suyupak, suyupurapak, tukuy llaktakupi tiyak kamachiy llikata riksinami kan. Kay rikuyka, paya kishpiychik Mamallaktamanta chikanmi kan, chaypika shuk samilla kamachiy llikami tiyak karka, kamachiyta killkkakkuna runapak hayñita mana riksishkachu karka, shinallatak paktakayta Mamallakta willaymanta, chaymantami Mamallakta imatalla ruranata rikuchin. Paypak tiksi yuyayka, paktapakta kanata ñawpachina, manyayachinata, piñayta anchuchinami kan. Chaymantami kamachiy llikata wiñachina, paktachina kan, paktaka kapuchik llukshichishka pakta kachun.
Tukuypak kamachiykuna, kamaykwasikunapash kamachiy tiksikuna may alli kachun mashkan; chaypachapi rurayta, chaniyak, achikllay, mana llulla, mana chullayay kachunmi kamaychi llikapi kachun mashkan. Shukman kayshukman tukushpa wakllirishkakunata allichinatami mashkan, tukuy hayñikuna ama chinkarichun. Kaymanta kallarishpami ashtawanka ayllullakatakunata, llaktakunata, sapi llaktakuna yanapachunmi mashkan, umachishpa tukuysami piñaykunata anchuchin.


text:
Yaku
Yaku, Qusqupi Unu nisqaqa q'ispi puriqllam (likidu), t'inkisqa imayaymi, yakuchaqpa muksinmi. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O). 0 °C-manta aswan chiriyaspaqa, yaku chullunkuyanmi (rit'iyan). 100 °C-manta aswa q'uñiyaspataq, wapsiyanmi. 4 °C kaptinqa, puriqlla yaku aswan llasaqmi. Chullunkuqa puriqlla yakumanta aswan pisim llasaq.
Tiksi muyupiqa yakuta mayukunapim, quchakunapipas. Mayupiqa yaku purinmi, quchapitaq mana purinchu. Mama quchaqa kachiyuq yakum. Chay tukuy tiksi muyupi yakukunataqa yaku pacha ninchikmi.
Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.
Runaqa upyana yakuta yaku hurqunakunamantam icha pukyukunamantam hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atinku. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.


text:
Pachamamapak charimushkata rikushpalla mawkayachishpa charirayayta kamana, pachamamapi wiñarik, mana wiñarik tiyakkunata sumaychachun kamana
Ecuador llaktaka tawkalaya waykunata, pachamama charimushkata, riksinakunata charikmi kan. Ecuador llaktapak pachamama charimushka Sumak Kawsayta charinkapak tiyakkunami kan, pachamamapak hayñita rikushpa ama wakllichishpalla tukuy Mamallaktapi mawkayachina kan, kaytaka Mamakamachiy churashkata katishpami rurana kan. Ecuador llaktapi riksinakunaka ashka pampakuna, tarpuykuna, wiwakuna, mishullaktakunapash tiyan. Kaykunataka shuk allpai yuyashpa chikan chikan mawkayachitami kuna, kutintak wiñarik, mana wiñarikpi yuyashpami llankana kan, shinallatak tukuykuna paymanta kawsayta charinata yuyana kanchik, kaypika ancha llakikunapash kishpirinami kan.
Allpapachapi wiñan kawsay tiyakkuna
Ecuador llaktami, allpapachamanta 17 hatun llaktakuna ukupi, shuk hatun kan, tawkalaya kawsaykuna ñirishka llaktami kan, chaykunamanta 5 y 10% patsakri tawkasami kawsayuy sachakuna, wiwakuna, tiyakkunami kawsan. Shuktak llaktakunapika mana shina tiyanchu, allpapash chawpi yallimi pachamama killpashka [52] kan, pachamamapak ukupika chayrak achka mana shuktak llaktakunapi tiyakunami kawsan. Ñukanchikpak Mamallaktaka Archipiélago de Galápagos llaktapiachka shuktak llaktakunapi mana riksishka wiwakunata, sachakunatami charin, antisuypash shinallatakmi kan, kay allpakunaka allpapachapak wakaychishka pachamamami kan. Kay kawsaykunataka mana tukuykuna riksishka kashkachu.
Mana riksishka achka pampakuna tiyakpipash, kunapika shutak kawsaykunaka wakichinmi, Patrimonio de Áreas Naturales del Estado (PANE), Mamallaktapika chayrak sumak rikunakuna tiyankunami, kaytaka Mamallaktallatakmi wakaychinta charin, mana (PANE) ukupi saywarishkatalla rikunata charinchu, tawkasami kawsana pampakunaka pachamamapak paktapakta tinkirinakuytami mutsun, runakunapak kawsay, shuktak tiyakkunapak kawsaypash pachamama paktapakta kawsaytami mutsun.
Pachamamapak kawsayka katinalla ruraykunatami charin, tukuy ayllukuna, wiñay kawsay tiyakkuna , yachay taripaykuna sumakllankay kullkimanta yachaykunatami charin; tukuy mikuykunata paktachik, awkichikmi kan. Shinallatak rikuykunaman pushashpa rikkunapash tiyan, kanllamanta shamukkunami ñukanchikpak llaktata riksishpa ashka kullkikunata sakinkakuna. Ashtawanka allpapachapi imashinami bonos de carbono yuyaykunamanta kullkita sakin, shuktak llaktakunaman katunkapak yuyarinakunami.
Allpa pampakunapi, yaku ukupi allpapash tawkasami kawsay mañaymashkayta mañanmi, shina tukuy ayllu llaktakuna, llankaykuna mañaymashkayta charichun. Ashtawankarin, pachamamapak kawsay ukupi, imashina kaykunata kuyuchinata yachana; wakllirishka allpakunata allichinkapak sachakuna tarpuyta mirachina, allpata allita rikushpalla llankashpa chariyana. Shina yurakunata tarpuna, allí tarpuna allpakuna tukuchun. Allpakuna allí pukuykunata charichunka, tarpuy yallitak mirarishkakunata sinchita harkana.
8.4 shuyu: Allpata mamakuchata payllatak killpak, chanikuy
Sapi: Apla-yalapak puchuk kawsaypacha sacha (PROMSA 2002, Pachamama Amawta1999). Ecuador allpa llaktakunapi tawkasami kawsayta chushaklla kuskakunata rikuy, wakaychina kallaripi kay. (EcoCiencia, TNC, CI, MAE, 2006)
Rurashka: SENPLADES
Yakuñan alpakuna , yaku tiyaktapash pushay mañay
Mayuka , runapak tiksi hayñikunami kan, Mamallaktami paypak yakuta hapinata, rakinatapash charin. Shuktak mutsuykunapak hapinkapapash runakuna hapinami kallaripika kanka, chakrapi tarkunkapa, mikuna awkipak hapinkapa, shuktak kapukyachiy llankaykunapa hapishpapash runami kallaripi kanka, kay llankaykunapak hapishpapash mayukuna, pukyukuna ama mapayachunmi allita rikuna kan.
Yakuta hapinkapak tiyakka Ecuador llaktami kallaripika kan, shinapash llakta ukupika mana pakta pakta rakishkachu kan, chaymi wakin uchilla suyukunapika yaku illak rikurin. Shinaka hatun mishullaktakunapika achka runakuna kawsakpimi yaku illak rikurin, llaktayukkuna yakuta mana alli hapinata yachashpa, yanka hichashpa tukuchishkamanta, mana wakaychishkamantapash, kipataka yaku illak sakirinkuna. Tukuy mamallaktapi, markakunapi, kitikunapi, shullkakunapipash, mikuna yakuta, parkuna yakuta, kuyuchik yakutapash, yakupukrukunata rikurayashpa tiyarayachun. Ashtawankarin mapa yakukuna, shuk mapakunapash ama chuya yakukunata, pukrukunatapash wakllichichun allichina.
Pukrukunapi yakukuna pishiyashpa, uriyay tiyashka, 1994 watapika 58% patsakri rikurirka, 2006 watapika 42% patsakriman uriyarka, allichinkapa mana kullkita churashkamanta, shina zirma ushay tiyachun; zirma mankapi yaku illakpi achik illan, chaymi, kay Mamallaktapika mitanta mitanta zirma pitirikuna tiyarka. Kay llakita allichinkapa, Mamallaktaka may shuk zirma sapikunata mushukyachina, zirmakunawan ushayta mirachinata yuyanmi. Shinaka, yaku achik tukuchunka alli rikurayana, yachakunapash kan.
Yakuka tukuyman mutsuri kashkamanta, tukuy runakunami kawsaypachapiimashina tiyak yakuwan sumak kawsayta charina, ama sinchi usiyaykuna, yapa tamiyapash tiyachun. Kay tukuykuna ruray paktachunka, tukuy kamaywasipura yuyarishpa llankayta kallarina mutsurinka, kay yaku achka chanishkata allichinkapa. Tukuripika, yakuta alli kamankapa runakunapak tantanakuy mutsuriktami yuyana kan, mayupanpakunata, pukrukunata, alli rikurayashpa, ama wakllichishpa, tukuy mutsurikunaman paktachishpa, tukuyllapura allita rakinakushpapash.
8.5 huyu: Mayu patakuna, paypak kallpak yakukunapash
Sapi: SENAGUA 2009
Rurashka: SENPLADES
Mana kutintak wiñarik tiyakkuna
Ecuador llakta allpapak shuk pichkaniki allpapilla, mana kutintak wiñarik kapu tiyakkuna tiyan: wakaychishka punkarakuna, pampashka antachukikuna, mana antachukikunapashmi tiyan. Chaykunata llukchinkapak, allimanta rikurayashpa llukchikpipash, allpapachaka wakllirinkatakmi, shinapash mamallaktata kawsachinkapak, antachukikunata katunatami kanka, tukuy llakta runakunaman karankapak.
Kashna kakpipash, Ecuador Mamallaktaka chay llankaykunata ruranallatakmi charin, shina kullki tiyachun, chaymanka hatun kamachikunawan, uchilla kamachikunawanpash alli kamachishpa, ama allpamamata wakllichinkapak. Shinallata chay anta llukchina kuchukunapi kawsak ayllullaktakunaman alli kawsayta kushpa, allpamama wakllirishkakunata, kutin allichishpa. Shinallatak chay llukchinakunamanka, wasilaya ruraykunapi ayllullaktakunawan rimanakushpa, yuyarishpa, paykunawan tukuy ruray ushaypi llankashpa kana kan.
Tukuy Mañaymashkaykuna, llakikunata ashayachinapash
"Ecuador llaktapika tawka llakikunami manchayta chayachin. Achka hatun manchanayay yakukuna mirarishpa llakichin, hatun suni yaku larkakuna tukushpa, kakakunamanta urmashpa tarpuna allpakunata wakllichin; kipaka chakishka purun allpa tukuchun hawalla sakirin, mayu pampakuna (Guayas mayu pampashina) pishilla tukun, allpapachapi rikukpika, imashinami kullasuyu Apya-yala uku allpawan Nazca uku allpawan (pachamamapi ashtawan kuyurik) allpa chukchuykunata rurak, hatun urkukuna wiksa ukumanta tinpukyaku kacharishpa, shukunatapash ruran" (Trujillo, D´Ercole, 2003: 111)
Kay llaki pampakuna hawapimi runakuna kawsay, wasi ruray llankaykuna, achik, yaku, rimanakunapash tiyan; shinapah llaki shamunatapash mana riksishpa, allpa chukchuy shamuyta, shina shuk llakikuna shamukrikuktapash kunkashpa kawsankuna. Chay hatun allpa chukchuy llakikunamanta kishpitiyta ushanchikman, allpapi tiyashkakunata riksishpa, imapak alli kakta saywashpa, maypi kullki churana paktay yuyaykunawan, ima llaki tiyakrikuktapash alli yachashpa, imashina kishpirinata sinchiyachishpa, chay llaki tiyakrikkunata rikurayashpa, ama sinchi llakikuna urmachun. Shinapash, llakikunaka shukuna sinchi, shukkuna hawalla, tiyanataka tiyankami, chaymanta mamallaktaka, chay llakikuna shamukrik hawa, sinchitami llankana kan, ama inchi llakipi urmankapak. Shina rurashpallami, chay hatun llaki hapikpipash utkalla runa llakikunata, kullki llakikunatapash allichinata usharinka.
Chaymanta, chay pakta yuyakunata rurashpa, ñapash llankaykunata rurashpapash, chay llakikuna shamukrikta, alli yuyashpa, taripashpash runakunapi urmak llakikunata, wasi ruray llankaykunapi urmak llakikunatapash hawalla allichinata usharinka.
8.6 shuyu: Pachamama killpa, achka runakuna kawsaymantapash
Sapi: Mapa de multiamenazas (DINAREN-MAG, INFOPLAN, INAMHI, IGM, IG/EPN, IRD, CEC, 2000)
Rurashka: SENPLADES
[52] "Tukuy Ecuador allpapi payllatak wiñak sachakunawanka 52% patsakri allpatami killpan, chaykunamantaka, 17% patsakri payllata wiñak sachakunaka "Patrimonio de áreas naturales del Estado" (PANE) ukupimi wiñankuna, shinallata kayka Sistema Nacional de Áreas Protegidas y bloques protectores ukupimi wallparin. Shinallata Mamallaktapak mamakuchapika protección marina kuska kashkaka 1.164 km (cuadrado), chayka Archipiélago de Galápagos" rikurayankapa kamachishkapash kan (MCPNC, 2009).


text:
T'inki kachkay
T'inki kachkay nisqaqa imayaypa kachkayninmi, kay hinam kachkayta atin:
- Sinchiyasqa: Imayayqa manam p'ulinnintachu, rikch'aytachu hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi rumikuna, qiru, q'ispillu, hukkunapas. Sinchiyasqa yakutaqa chullunku ninchikmi.
- Puriqlla: Imayayqa manam p'ulinnintachu, ichaqa rikch'aytataqmi hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi yakum.
- Wapsi: Imayayqa p'ulinnintam rikch'aynintapas hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi wayra pacham. Wapsiyasqa yakutaqa yaku wapsi ninchikmi.
Sinchiyasqa imayayqa puriqchana iñumanta aswan q'uñikuptin puriqllam tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq sinchayanmi. Puriqlla imayayqa wapsichana iñumanta aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.


text:
Maria Reiche
- Kay qillqasqa Ayakuchu-Chanka sutiyuq simipi kachkan.
Maria Reiche sutiyuq warmiqa (* 15 ñiqin aymuray killapi 1903 watapi paqarisqa Dresden llaqtapi, Alimanyapi - 8 ñiqin inti raymi killapi 1998 watapi wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk aliman yupana yachaqmi, mawk'a llaqtakunata k'uskiykuqpas karqan.
Maria Reiche nasirqa Alimanyapi Dresden sutiyuq llaqtapi 15 kaq punchawpi mayu killapi 1903 watapi. Nasisqan llaqtapi istudyarqa matimatikasta, yachay wasipi yachachinanpaq. 1932 watapi Piruwman chayamurqa, aliman kunsulpa churinkuna uywananpaq Kusku llaqtapi. Achka wata pasayta, Limaman astakamurqa. Chaypi llamkarqa Paul Kosok sutiyuq arkyulugupaq qillqasqanta tikraspan. Paul Kosok llamkarqa Naska siqikunamanta. Chaykunamanta ñawinchaptin, Mariapa uman rikcharirurqa Naskapa siqinkunapaq. 1947 watamanta payñataq librukuna qillqayta qallarirqa. Sumaqta Naska siqikunamanta willakuyninwan qatirqa yaqa wañunankama. Pay yanaparqa wakinkuna yachakunankupaq, allin riqsinankupaq Nascapa pampankunata. Paya kachkaspa Maria chaskira Piruw istadumanta aswan hatun urdinta, Orden del Sol sutiyuq. Chaywan llamkasqanta chanincharaku. UNESCOmanta chaskirqa Machu Pikchuwan sutichasqa midallata. 1998 watapi Maria wañurqa Hospital de las Fuerzas Aereas wasipi, Lima hatun llaqtapi. Naskapa hichpanpi pampakurqa, allin pampasqata. Wañusqanrayku huk llaqtakunamantapas chayamurqaku achka kamachikuqkuna. Yachasqan wasi Naskapa hichpanpi kunan musiyu hina kachkan.


text:
Takana nisqa runakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Beni, Tawamanu, Abuna, Akri, Mayutata, Tuychi mayukunap patanpi, Chukiyapu suyupi Beni suyupipas. Rimayninqa takana simim, ichataq achka Takana runakunaqa qhichwa simitam riman.
Huk rimakuna (qhichwa simi - takana simi):
- ñuqa - ma
- qam - itda
- pay - cho
- ñuqanchik / ñuqayku - cuana
- qamkuna - icuanetda
- paykuna - chocuana
- mana - abe
- ari - e he
- yaku - avi
- nina - uati
- inti - retti
- killa - atdi
- quyllur - ttujai
[allichay] Kaypipas qhaway
- ↑ Takana runakuna (kastilla simipi)


text:
Paskwa
Paskwa (iwriyu simipi: פסח [pésah], chaymanta grigu simipi: πάσxa [páskha], chaymanta kastilla simipi: Pascua) nisqa p'unchawpiqa, - ch'iraw mit'api (p'unchawpa tutap kaqlla kachkayninpa qhipaqnin) ñawpaq hunt'a killap qhipaqnin intichawpi, chaypa qhipaqnin killachawpipas - kristiyanukuna Jesuspa wañusqa kayninmanta sayarisqanmantam yuyaykuspa phistakunku.
Kristiyanu iñiypiqa lliwmanta aswan hatunmi raymi, Jesuspa kawsarikusqanrayku. Simana Santap tukukuyninmi.
Hudyukunataq chay p'unchawpiqa Iqiptumanta ayqisqankumantam (Exodus nisqamantam) yuyaykuspa phistakunku.
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Hindustani
Hindustani (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, Hindustānī, hindī-urdū) nisqaqa chincha Baratpi, rimasqa indu k'iti rimaykunam.
Iskaynintin qillqa simim hindustani rimaymanta yurirqan: Baratpi Hindi simim, Diwanaqri siq'i llumpawan qillqasqa, Pakistan mama llaqtapitaq Urdu simitaq, arabya siq'i llumpawanmi qillqasqa. Hukllachasqa Qhapaq Suyup kasqa kulunyankunapipas mitmaqkunam rimanku. Phiyipi hindustani nisqa sutiwan tukri simipas. Chay iskaynintin simikuna ancha kaqllam, hapiqanakunallam. Baratpipas Pakistanpipas hindustani rimaypi pilikulakunatam qhawachinku, iskaynintin mama llaqtapi hapiqanalla.


text:
Inkuminda
Inkuminda (kastilla simipi: Encomienda, "apachikuy, kamachikuy, maña, mink'a") nisqaqa Kastilla Kamachiy pachapi wiraquchaman kamarisqa chakrankunapi indihina runakunap llamk'anan kayninsi karqan.
Ispañulkuna Awya Yalata atiyta qallarirqaptin, 1503 watapis Isabel I Kastillap quyan inkuminda llikatas kamachirqan, indihina runakunap allpankunata hap'ispas inkumindiru (encomendero) nisqa atiq wiraqucha awqaqkunaman quykuspa. Chay allpakunaqa manas chay awqaqkunapchu kapuynin, ichaqa Ispaña Qhapaqpa kapuyninsi. Lliwmanta aswan hatun inkumindaqa Piruwpi kaq Encomienda Casa Grande ("hatun wasi") nisqas, kunan pacha Bilhika hatun hinas. Chay pacha inkumindapi kaq indihinakunas anchata sarusqas karqan.
Bartolomé de las Casas sutiyuq munqhis chay inkuminda mana allinchu nispa anchatas qhawapayarqan.
1791 watapis inkuminda karunchasqa karqan. Chaymantataqsi chay allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Awya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikuptin wiraquchakuna asindakunapi hinallataqsi indihinakunata sarupurqan.


text:
Ch'aska Anka Ninawaman
Ch'aska Eugenia Anka Ninawaman sutiyuq warmiqa (1973 watapi Eugenia Carlos Ríos sutiwan paqarisqa Chisikata ayllu llaqtapi,Yawri llaqta ñiqpi, Qusqu suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi.
[allichay] Kawsaynin
Qanchis watayuq kachkaq Ch'askachataqa pusamurqanku Ariqipa llaqtamanmi mistikunapaq llamk'ananpaq. Chay mistikuna allquchaptinmi, chunka pichqayuq watayuq kaspa yachay sunturmanmi riyta qallarirqan. Chay allquchaq mistikunamanta ancha phiñakuspam, manaña Carlos Ríos sutichakuspa qhichwa simipi sutitam chaskirqan, kayta nispa: Eugenia Carlos Ríos nispa sutichawarqanku. Ichataq Ch'aska Anka Ninawamanmi kani. Kikiypa Ch'askaymantam. Taytaypa Ankanmantam. Mamaypa Ninawamanninmantam. Ankalli Qhichwa llaqtaymantam, nispa.[1]
Runa waki yachaykunatam, runallaqta yachaytam yachaqarqan Ikwadurpi kaq FLACSO nisqa yachay sunturpi. Chaymantataq Paris llaqtaman rirqan, INALCO (Institut national des langues et civilisations orientales) nisqa yachay sunturpi llamk'anapaq.
Qhichwa simipi achka harawikunatam qillqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Ch'askaschay (2004). Editorial Abya Yala, 167 p'anqayuq. ISBN 997822355X, 9789978223550
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- T'ika Chumpicha: Harawikuna
- Ch’aska Eugenia Anka Ninawaman: T’ika Chumpicha (kaypi: Rebecca Thompson, ILASSA 2010: The Truth of Fiction, pp. 11-14)
- Ch'aska Anka Ninawaman (kastilla simipi, rikch'apas)
- Rikch'akuna
[allichay] Qillqa pukyukuna
- ↑ Ch'askaschay (2004), 7ñ p.