text:
Lucasmi Teofiloman quillcashca
1Cai ñucanchijpurapi imalla tucushcataca, chashnataj cajpimi ña achcacuna callarishpa, alli churashun yuyashcacuna. 2Callarimantapacha quiquin ñahuihuantaj ricushpa, Diospaj Shimita huillajcunami ñucanchijmanca ima shina cashcatataj alli yachachircacuna. 3Tucui imalla tucushcataca, callarimantataj, ima shinalla tucushcatami, callarishpa alli tapurcani. Chaimantami quillcanataj alli yuyachijpi, ñucapish tucuicuna alli nishca quiquin Teofiloman, caicunataca tucuita, callarishpa quillcani. 4Quiquinman imallata yachachishcacunaca, chashnataj cashcata, ashtahuan alli yachachunmi quillcani.
Angelmi Bautiźaj Juan huacharinata huillashca
5Jatun mandaj Herodes Judea llajtata mandacui punllacunapimi, Abías curapura caj Zacarías shuti curapi causarca. Paipaj huarmica, Aaronmanta miramushca huahuacunapura Elisabet shutimi carca. 6Paicunaca ishquindijtajmi, Mandaj Diospaj ñaupajpica cashcata rurashpa causarcacuna. Dios imalla Mandashcatapish, tucuitami alli caźushpa causarcacuna. 7Elisabet mana huachaj cashcamantami, huahua illajcuna carca. Ishquindijtaj ña yuyajcunapishmi carca.
8Zacariasca, paipura curacuna servina cashca shinallatajmi, Diosta servicurca. Chai horasmi cashna tucurca: 9Curacuna ruraj cashca shinallataj suerteta rurajpica, Mandaj Diospajlla huasiman yaicushpa, inciensota rupachinaca Zacariaspajmi urmarca. 10Inciensota pai rupachicujpica, tucui canllapi cajcunami Diosta mañacurcacuna. 11Chaipimi inciensota rupachina altar alli ladomanca, Mandaj Diospaj ángel ñapish paiman ricurirca. 12Chaita ricushpaca Zacariasca, jatunta mancharishpa musparircami. 13Ashtahuanpish angelca, cashnami nirca:
—Zacarías, ama manchaichu. Can mañacushcataca, Diosca uyashcami. Cambaj huarmi Elisabetca, cʼari huahuatami huachanga. Paitaca Juanta shutichingui. 14Pai huacharijpica jatuntami cushicungui, shujtajcunapish achcacunami yallitaj cushicungacuna. 15Taita Diospaj ñaupajpica paica, jatunmi canga. Vinotapish, sidratapish mana ubyangachu. Mamapaj huijsamantapachami, jucha illaj Espirituhuan junda canga. 16Paica israelcunataca achcacunatami, paicunata Mandaj Diospajman cutirichun pushanga. 17Paica Eliaspi tiyashca espiritullataj paipi cajpimi, Mandaj Diosta ñaupashpa, Elías shinallataj imata mana manchashpa huillanga. Chashna huillashpami, yayacunahuan, huahuacunahuan pʼiñanacushcatapish alli tucunacuchinga. Shinallataj cʼariyajcunatapish, cashcata rurajcuna shinallataj alli yuyaihuan causachunmi yachachinga. Chashna yachachijpimi gentecunaca, Mandaj Diosta chasquinalla shungu tucunga— nircami.
18Ángel chashna nijpi, Zacariasca:
—Ñucapish, ñuca huarmipish yuyajmari canchij. ¿Ima shinataj can huillashca pajtanataca yachashunri?— nishpami tapurca.
19Angelca cashnami nirca:
—Ñucaca Diosta servingapaj, Paipaj ñaupajpi shayaj Gabrielmi cani. Paimari cai alli huillaita canman huillachun cacharca. 20Ñuca huillashcata mana crishcamantaca, cambaj huahua huacharingacamami, upayashpa imata mana rimai tucungui. Ñuca huillashcaca, pajtana punllapitajmi pajtanga— nircami.
21Diospaj huasi ucupi chashna parlashpa unaiyajpimi, canllapi shuyacuj achca gentecunaca mancharircacuna. 22Ña llujshimushpaca, imata mana rimai tucurcachu. Chaimantami Diospaj huasi ucupi imata ricushca canata yuyarcacuna. Imata nishpapish maquillahuanmi ricuchishpa huillarca. Chashnami paica mana rimaj saquirirca. 23Zacariasca Diospajta rurana cashca punllacunata ña pajtachishpaca, paipaj huasimanmi rirca.
24Chaimanta asha punllacuna qʼuipami, paipaj huarmi Elisabetca chichushpa, pichca quillata huasillapi tiyarca. 25Paica: «Gentecunapaj ñaupajpi ñuca ama ashtahuan pingailla causachunmi, Mandaj Diosca ñucamanca huahuata cuna tucushca» nircami.
Angelmi Jesús huacharinata huillashca
26Elisabet ña sujta quillata chichu cajpimi, Taita Diosca Galileapi caj Nazaret puebloman ángel Gabrielta cacharca. 27Cʼarita manaraj rijsij María shuti solterapajmanmi cacharca. Mariaca, Davidmanta miramushca Josehuanmi, caźarana tucushpa puricurca. 28María tiyacun ucuman ángel yaicushpaca:
—Cushicui, cantaca Diosmari yallitaj cʼuyashca. Mandaj Diosca canhuanmari— nircami.
29Ashtahuanpish Mariaca, angelta ricushpa, pai imalla nishcatapish uyashpaca, musparircami. Shinallataj ima nishpa chashna ninaman shamushca caipajtapish yuyacurcallami. 30Chaimantami angelca, cashna nirca:
—María, ama manchaichu. Diosmari cantaca jatunta cʼuyashpa allicunata cungapaj agllashca. 31Cunanca chichushpa, shuj cʼari huahuatami huachangui. Chai huahuataca, JESÚS shutita shutichingui. 32Paica jatun nishcami canga. Jahua pacha Diospaj Churi shutipishmi canga. Mandaj Taita Diosca paimanca, Paipaj ñaupa yaya David mandashpa tiyanatami cunga. 33Jacobomanta mirarishca israelcunataca, Paimi huiñaita mandanga. Pai mandanaca manataj tucuringachu— nircami.
34Shina nijpimi Mariaca, angeltaca:
—¿Ima shinataj chashnaca tucungari? Manaraj cʼarita rijsinica— nishpami tapurca.
35Angelca cashnami nirca:
—Jucha illaj Espiritumi cambajman shamunga. Jahua pachapi Causaj, Tucuita Rurai Tucuj Diosmi cantaca llandunga. Chaimantami huahuaca jucha illaj huacharishpa, Diospaj Churi nishca canga. 36Riqui, cambaj prima Elisabetpish, yuyajpachapi cʼari huahuata chichumari. Mana huachaj cashca cashpapish, ñamari sujta quillata chichu. 37Taita Diospajca, imapish mana rurai tucuipajca mana tiyanchu— nircami.
38Chashna nijpi Mariaca:
—Mandaj Diosta servij ñucaca caipimi cani, ñucataca can nishca shinataj rurachunlla— nircami.
Chaita ninca angelca, paipaj ñaupajmanta rircallami.
Mariaca Elisabettami ricugrishca
39Chai punllacunapimi Mariaca, Judá llajta urcupi caj shuj puebloman utcashpa rirca. 40Zacariaspaj huasiman ña chayashpami, Elisabettaca ‘Sumaj causaita charipai’ nirca. 41Mariata uyaihuanmi huahuaca, Elisabetpaj huijsapica saltarirca. Chashna tucujpica Elisabetca, jucha Illaj Espirituhuan junda cashpami, 42sinchita cashna nirca:
—Canca huarmicunapurapica, bendiciashcami cangui. Cambaj huijsapi huiñacuj huahuapish bendiciashcamari. 43¿Ima nishpataj ñuca Apupaj mama cashca jahuaca, ñucataraj ricuj shamurcanguiari? 44Can ñucata ‘¿Allillachu cangui?’ nincamari, ñuca huahuaca cushicushpa, ñapish ñuca huijsapi saltarirca. 45Mandaj Dios imalla nishcata crishcamanta cushicuiari. Pai imalla nishcataca pajtachingatajmi— nircami.
María cantashcami
46Chashna nijpica Mariaca, cashnami nirca:
“Mandaj Diostaca, ñuca almahuanmi alli nicuni.
47Ñucata Quishpichij Diosmantaca, ñuca espiritupimi cushicuni.
48Paita servij ñuca huajchataca ricuhuashcatajmari.
Cunanmantapachami, ñucataca huahuan huahuan cushicuj huarmi ningacuna.
49Tucuita ruraj Diosmari, ñucapajca jatun allicunata rurashca.
¡Paipaj shutica jucha illajmari!
50¡Paita manchajcunataca, huahuan huahuanta llaquicunllamari!
51Paipaj maquihuanca, jatun mancharinacunatami rurashca.
Shungupi jatun tucushcacunataca chingachishcamari.
52Mandashpa tiyacuj jatuncunata anchuchishpami,
mana jatun tucushcacunata jahuaman churashca.
53Yaricaihuan cajcunamanmi, yalli yallita cushca.
Ashtahuanpish charijcunatami, chushaj maquita cacharishca.
54Paita servij israelcunataca ayudantajmari,
Pai llaquij cashcata yuyarintajmari.
55‘Abrahamtapish, paimanta mirarijcunatapish,
huiñaitami llaquisha’ nishcami carca.
Chaitaca, ñucanchij yayacunamanmi huillarca” nircami.
56Mariaca, quimsa quilla shinata Elisabetpajpi tiyashpami, paipaj huasiman tigrarca.
Bautiźaj Juanmi huacharishca
57Elisabetca ña huachana punlla pajtajpica, cʼari huahuatami huacharca. 58Dios jatunta llaquishpa, Elisabetman huahuata cushcata uyashpaca, cʼuchullapi causajcunapish, paipaj aillupuracunapish mana jahuallatami paihuan cushicurcacuna.
59Huahua huacharishca pusaj punllapimi cashna tucurca: Huahuatami pai charishca aicha punta carata pʼitichinaman rircacuna. Chaipimi huahuataca, ‘Yayapaj shutillatajmi canga’ nishpa, Zacarías nircacuna. 60Ashtahuanpish mamaca:
—¡Mana Zacariaschu! Juan shutimi cagrin— nircami.
61Chashna nijpica:
—Cancunapurapica, Juan shutica manamari tiyanchu— nircacunami.
62Chaimantami, ‘¿Ima shutitataj churagringui?’ nishpa, maquillahuan yayata tapurcacuna. 63Chaimantami Zacariasca, shuj uchilla tablata mañashpa, chaipica: «Juan shutimi» nishpa quillcarca. Chaipica tucuicunami mancharircacuna. 64Chashna quillcancami Zacariasca, paipaj cʼallu cacharirijpi rimai callarirca. Chaimantami Taita Diosta alabai callarirca. 65Chashna tucujpicarin cʼuchullapi causajcunapishmi, tucuicuna jatunta mancharircacuna. Shinallataj tucui Judea llajta urcucunapimi, imalla tucushcataca, huashan parlanacurcacuna. 66Chaita uyajcunaca, caishuj chaishujmi: «Cai huahua jatunyashpaca, ¿imashi canga?» ninacurcacuna.
Mandaj Dios Paipaj maquihuan huaquichicujta ricushpami, chashna ninacurcacuna.
Zacarías imallata huillashcami
67Juanpaj yaya Zacariasca, jucha illaj Espirituhuan junda cashpami, imalla tucunata cashna huillarca:
68«Ñucanchij israelcunata Mandaj Diosca alli nishca cachun.
Paimari Pai agllashcacunata quishpichingapaj shamushca.
69Paita servij Davidpaj familiapuramantami,
Tucuita Rurai Tucuj Quishpichijta ñucanchijpajman cachashca.
70Pai ima nishcata huillaj, jucha illaj runacunahuan ñaupaman huillachishca shinallatajmi rurashca.
71Tucui ñucanchijta pʼiñajcunamanta quishpichichun,
paicunapaj maquimanta llujshichichunmi cachashca.
72Pai jucha illaj Diosca, ñucanchij yayacunahuan
ari ninacushcata yuyarishpami, paicunata llaquishcata ricuchishca.
73Chashna rurana tucushpaca,
ñucanchij ñaupa yaya Abrahammanmi,
‘Pajtachishatajmi’ nishca carca.
74Ima manchai illajlla Paita servichunmi,
ñucanchijta pʼiñacujcunamanta quishpichishca.
75Ñucanchij tucui causaipi Paipaj ñaupajpi
cashcata rurashpa, Paipajlla causachunmi chashna rurashca.
76Ñuca huahua, canca jahua pacha Dios ima nishcata huillaj nishcami cangui.
Canmari Mandaj Dios purina ñanta allichingapaj, Paita ñaupashpa ringui.
77Dios agllashcacunamanca, quishpirina tiyashcatami ricuchingui.
Paicunapaj juchacunata Dios anchuchinaman shamushcatami huillangui.
78Ñucanchij Diosca ñucanchijta yallitaj llaquishpami,
jahua pachamantaca, pacarishpa achijyaj shina shamunga.
79Paica amsa tutapi huañunalla causajcunata achijyachingapaj, ñucanchijta sumaj causaipi churangapaj shamushcatami huillangui» nircami.
80Chai huahua huiñarishpa catijpica, Diospaj espiritupipish punllanta sinchiyashpami catirca. Israelcunaman huillai callari punllacamaca, shitashca pambacunapimi causarca.


c: text/html

text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 074 (Beating the innocent 2)
74. Mana juchayojta maqanku 2
Chay mosoj yachachejqa mana ujkuna jinapunichu kasqa ujinataj. Jimpis, nimata riparaspa kajta mana kajta parlajpis, ch’in qhepakusqa imakunatachus yachachej yachachisqasninmantaqa. Yachachejqa ñawpajta orasqa chanta... Iskay kaj t’ukuna mana entiendey atina kasqa.
Maestro: "Sichus k’achata apakuyta munanchej chayqa, mosoj kamachiykuna junt’anapaj kanan tiyan kaypeqa. Munani qankunapuni chayta qhelqarinaykichejta."
Jimqa mana samayniyoj jina qhepakusqa. Chayqa mana nipejpa yuyasqa jina kasqa.
Alumna: "Nipi copiakunanchu examenespeqa."
Maestro: "Chayqa may walejpuni. Jinapis uj kamachiy junt’akunampajqa, kanampuni tiyan pichus mana junt’ajpaj castigo chaypi yachakojqa uj regla kasqanqa."
Jim: "Kinsa jasut’is pichus copiajpaj kachun."
Uuumm, chayjinarí, chaypachaqa jasut’inaqa kasqarajpuni á.
Chay yachachejqa, chay kamachiyta wajkunata ima pizarrapi qhelqasqa. Uj maskha semanapi tukuy ima allimpuni risqa. uj p’unchaytaj yachachejqa sursoman yaykusqa manchay llakisqa.
Maestro: "Librosniykichejta wisq’aychej, uj mana allin willayta willasqaykichej. Mayqencha kamachiyta p’akispa Jimpa mikhunanta suwan. ¿Juchayojqa rimarinan tiyan juchachakusqantaqa?"
Tukuy imaniyta mana atisqankuchu. Juch’uy Tom sutoyojqa ñawpaj kaj tiyanapi khajllu khajllulla:
Tom: "Noqa, noqa suwarqani. Anchata anchatapuni... anchatapuni yarqhayawarqa, chanta oqharirqani. Imanasajta mikhuykuniña arí..."
Tompa tatankunaqa allin wajchas kasqanku, wakinkutipi nipuni mikhunankupaj imapis kajchu kasqa. Chayrayku nipi munasqankuchu juch’uy Tom castigasqa kanantaqa. Yachachejrí kamachisqata churasqampi sayanan karqa.
Maestro: "Qankuna chay reglasta churankichej, castigasqapuni kananku tiyan pikunachus mana junt’ajkunaqa, manachayqa, nipipis kamachisqata junt’ayta munanqachu. Tom, jamuy kayman. Chunka jasut’is, chay castigo churasqa suwajkunapajqa."
Yachachejqa siq’ona varata oqharin...
Jim: "Alto, t’antaqa noqajta karqa, noqataj perdonani."
Maestro: "Jim, may k’acha chay nisqaykeqa, jinapis junt’ananchej tiyan castigowanqa."
Jim: "Jina kajtinqa noqataj jasut’iway, Tomtataj perdonay."
Maestro: "Walejpacha chayqa. Reglaqa nin 10 jasut’ista, mantaj ninchu pichus jasut’isqa kanantaqa."
Chaypi tukuy yachakoj wawakuna cuenta qokusqanku, imaynatachus mana juchayojpis uj suwanejta jasut’isqa kasqanta. Jimpaj Tom-mipajwanqa sumaj kawsaqes kanankupaj qallariy kasqa.
Ninripis qhechilla tukuy yachakojkuna uyarisqanku yachachejninku Jesúsmanta parlajtaqa, pichus unay watakunaña ñak’arirqa tukuy juchasakunarayku, chaymanta:
Maestro: "Viernes santoqa yuyarichiwanchej Jesúsqa mana juchayoj kasqanta, juchanchejraykutaj ñak’arisqanta. Tukuy noqanchej mana kasurqanchejchu cheqa may k’acha Diospa kamachisqasninta. Jesús voluntariamente noqanchejrayku jasut’ichikorqa. K’aspi cruzpi juchanchejrayku wañorqa, pichus Paypi creejtaj mana juchachasqañachu, wiñaypaj kawsayniyojtaj. Pascumin chaypajqa, imaraykuchus Jesús kawsarimorqa, kawsantaj."
Personajes: Relator, maestro, Jim, Tom, alumna
© Copyright: CEF Germany

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Piruwpi pacha kuyuy (2007)
Piruwpi pacha kuyuy (2007) nisqaqa 15 ñiqin chakra yapuy killapi 2007, 23:40:56 UTC pachapi qallarirqan, 210 sikundu pachata kuyuchispa, 8.0 graduyuq. Qallariy chawpinqa Piruwpa chalanpi karqan, tawa chunka kilumitru Hanan Chinchamanta karu kuntinpi, pachak pichqa chunka kilumitru Lima llaqtamanta karum urin kuntinpi, kimsa chunka isqunniyuq kilumitru allpa pachap ukhunpi.
Pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.
- Tinkurachina siwikuna: 13°21′14.4″S 76°30′32.4″O
- Wañusqakuna: 510 runakuna.


text:
Kartulsuyu
- Georgia nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Georgia (sut'ichana) rikuy.
Kartulsuyu icha Hiyurhiya nisqaqa (kartul simipi: საქართველო Sakartvelo; inlish simipi, kastilla simipi: Georgia) Asyapi Iwrupapipas huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Tbilisi llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qispichikuy 9 ñiqin ayriway killapi 1991 watapi.
Hatun llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kartulsuyu.


text:
Parina Quta (Buliwya-Chili)
Parina Quta (kastilla qillqaypi Parinacota) nisqaqa Buliwya suyupi juk nina urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Lawqa mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.348 mitrum aswan hanaq.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Parina Quta.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 033 (Farewell from the mountain)
33. Orqopatapi kacharpaya
Niño: "Sumajpacha, juevesqa mana escuelaman risajchu, feriado juevesqa."
Niña: "¿Ima feriadotaj?"
Niño: "Jesús janaj pachaman wicharisqanmanta feriado á."
Niña: "¿Ima niyta munan chayri?"
Niño: "Aaa, mana noqapis sumajta yachanichu."
¿Munankichejchu chaymanta sut’incharinayta?
Niño: "Ar, munaykuman yachaytaqa."
Jesuspa wicharipusqanqa yuyarichiwanchej, kay jallp’amanta janaj pachaman Jesús ripusqanta, Pay riporqa kay pachapi tukuy ima ruwananta tukuytawan. Chaytaj karqa 40 p’unchayman Jesús kawsarimpusqanmanta, chay 40 p’unchaykunapi askha kutista yachachisqasninta watoj rerqa. Ujatawampis rikorqanku, uyarerqankutaj yachachisqasnintapis, Paywan mikhorqanku ima. Uj p’unchaypis 500 runakunapis rikusqanku.
40 p’unchaykuna Pascuamanta kashajtin Jesús chunka ujniyoj yachachisqasninta Olivos Orqo qayllaman pusarqa. Paykunallawan kayta munarqa manaraj ripushaspa uj imata ninamopaj.
Jesús: "Imatachus Dios niwasqanta junt’ani, kunanqa qankuna riychej tukuy kay pachantinman, nimuychejtaj tukuyman noqa wañusqayta, kawsarimusqaytawan paykunarayku. Nimuychej noqapie creinankuta janaj pachaman yaykunankupaj. Amataj qonqaychejchu: noqa qankunawampuni kashasqayta, kallpachaqaykichejta tukuyman noqamanta willanaykichejpaj."
Chaymanta makisninta oqharispataj bendicerqa. Jinallapi kaymanta jina pataman oqharikaporqa phuyustaj p’ampaykorqanku ñawisninkumanta. Yachachisqasninqa imaynatachus phuyus ukhuman chinkaripojta qhawasharqanku mana rikukoj Diospa llajtamanman ripojta.
Niño: "Uumm, kunan ¿imatataj Jesús cielopi ruwashanrí?"
Pyqa kamachin tukuy mundontinta, mañakusqanchejta uyarin, chanta Diostatamanta mañan noqanchejrayku. Tukuy pikunachus Payki creejkunarayku, chanta wasista ima wakichishan.
Niña: "Chayta noqa leyerqani Bibliaypi. Jesús nin: "Tataypa wasimpeqa askha wasis tiyan, jaqayman rishani, qankunapaj uj cheqata wakichipusqaykichej, nispa."
Niño: "¿Jesuspa yachachisqasnin manaña paykunawan yachachejninku kasqanmanta llakikorqankuchu?"
Mana llakikorqankuchu, chayqa imaynachus nisqa kasqanman jina junt’akunampuni karqa.
Niño: "¿Ima nisqa?"
Chayta qhepankutipi cuentasqaykichej chaychu.
Personajes: Relator, dos niños, Jesús
© Copyright: CEF Germany


text:
George Weah
George Tawlon Manneh Oppong Ousman Weah sutiyuq runaqa icha George Weah (* 1 ñiqin kantaray killapi 1966 watapi paqarisqa Monrovia) llaqtapi - ) huk Libirya mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pulitikumi qarqan.
KlubkunaLlamk'apuy
SuñaykunaLlamk'apuy
Mama llaqta kampiunatukunaLlamk'apuy
Individual suñaykunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: George Weah.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: George Weah.


text:
Ollanta Humala
Ollanta Moisés Humala Tasso sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin inti raymi killapi 1962 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtap awqaq pusaqmi, pulitiku runam, Piruwanu Nasyunalista Partidupi wankurisqam. 28 ñiqin anta situwa killapi 2011 watapi p'unchawmanta 28 ñiqin anta situwa killapi 2016 watapi p'unchawkama Piruwpa umalliqninmi karqan.
Ollantap taytanqa Isaac Humala sutiyuq kumunistam karqan, Etnocacerismo nisqa rikch'arimuypa kamariqninmi.
Ollantaqa Piruwpa awqaqsuyunpi sirwispa awqaq pusaqmi tukurqan. K'anchaq Ñanta maqanakurqan 1991 watapi Tinku Mariya llaqtapi, 1992 watapi Mamay (Madre Mía) llaqtapipas. Hinaspas qispi kaypaq ruraq runakunatapas wañuchirqansi, wichq'arqansi.[1].
Alberto Fujimori Piruwpa Umalliqnin kachkaptinmi, 29 ñiqin kantaray killapi 2000 watapi Ollantaqa Antauro Humala sutiyuq mayor kasqa wawqinwan suqta chunkachá awqaqkunawanpas Lukumpa llaqtapi Alberto Fujimoriman awqallikurqan, huk hiniralta tawa qhuya llamk'aqkunatapas wichq'aspa. Awqaqkuna mana q'imiptinmi, Ollanta Humala chaymanta ayqirqan. Paytaqa awqaqsuyumanta qarqurqankum, ichataq Fujimori urmaptin Ollantata pampacharqanku.
2006 watapi Piruwanu Nasyunalista Partidutam kamarirqan, umalliq tukunapaq kampañatam qallarirqan. 4 ñiqin inti raymi killapi 2006 watapi p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Alan García-wan hayu kaspa lliw akllaykunap 47-%-ninwan mana atispa chinkarqan.
2011 watapi musuqmanta umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan Gana Perú nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan. 5 ñiqin inti raymi killapi 2011 watapi p'unchawpi akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 51,6-%-ninwan.[2]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Humala, des Andes au sommet, liberation.fr, 2011
- ↑ Peru election winner Humala congratulated by rival
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ollanta Humala.
- Ollanta Humalap tukri kampaña llika tiyaynin (kastilla simipi)
- Piruwanu Nasyunalista Partidup tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
- Biografía por Fundación CIDOB (kastilla simipi)


text:
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) IUCN nisqaqa mamallaqtapura sallqa amachay tantanakuymi, 5 ñiqin kantaray killapi 1948 watapi Fontainebleau llaqtapi (Ransiyapi) kamarisqa. Uma tiyayninqa Gland (Suwisa) llaqtapim.
IUCN nisqaqa Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqatam ruraykun. Amachasqa sallqa suyukunatam ñiqichan.
Wankurisqakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 84 mamallaqtap ministiyunkuna,
- 108 mamallaqtap tantanakuyninkuna,
- 831 mana mamallaqta tantanakuykuna (NGO),
- 33 wakin tantanakuykuna.
Huñunakuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llapa tawantin watapim huñunakunku.
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyupi Chikichay Patantin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi Chikichay patakuna:
- EX Extinct (Wañusqaña rikch'aq)
- EW Extinct in the Wild (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
- CR Critically Endangered (Ancha chikichasqa rikch'aq)
- EN Endangered (Chikichasqa rikch'aq)
- VU Vulnerable (Chullchu rikch'aq)
- NT Near Threatened (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
- LC Least Concern (Mana llakiq rikch'aq)
- DD Data Deficient (Mana kaq willaykuna)
- NE Not Evaluated (Mana k'uskiykusqa)
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- http://www.iucn.org/ (inlish simipi)


text:
KAY PARLATINO TANTARI, HUNTA KISHPIYRITA, LLAKTA USHAYTA UKLLANKAPA KAN
Kay Parlamento Latinoamericano suyu tantari, punchanta llaktak, shuk tantarillami kan, América Latina llaktakumanta kamachiy killkakkuna tantarishkami kan, llakta ushaywan apuchishpa akllashkakunami kan. Llakta ushay kamaywasi, América Latina llaktakunamanta chikan chikan llaktay tantarikuna rikurishkami kan, tantarikuna mashiyarishpa llankachun minkashkami kan.
Kay Parlamento Latinoamericano tantarika, chay Lima Willaypi, 10 puncha, kapak killa, 1964 watapi wiñarirka, patsakwata chawpimanta sinchita ñakarishpa shamun, kay Parlatino tantariman kimirishka Mamallaktakuna kamaywasi tukuchun 16 puncha, sasi killa 1987 watapi, Lima kiti, Perú Mamallaktapi shutikunata killkarka. Shuktak Mamallaktakuna kipaman yaykurirkakuna, kunan mushuk Mamallaktakuna yaykurichun, Mamallakta Tantanakuy arishkami kan.
Kishpiykayta, paktakayta, llakta ushayta ukllay
Kay hatun tantarika Apya-layapak llaktakunapak kulliyay, runakunapak kawsay wiñarichun sinchita llankan. Paypak llaktakuna llakta ullshaywa, llaktaywan, runakuwan, kawsay tarpuywan yaykurichun llankan; kishpiykay, runakunaman paktakay chayachun llankan, kullkipi kishpiyrishka kachun, llakta ushayta pushana, runakuna chaypi kachun, llaktakuna kishpiyrishka arinichun llankanka.
Minkashka Punchanta llankay
Kay Parlamento Latinoamericano tantaripak, 13 mikshkauna, paykunaka: Equidad de Género, Niñez y Juventud; Agricultura, Ganadería y Pesca; Laborales, Previsión Social y Asuntos Jurídicos; Asuntos Económicos, Deuda Social y Desarrollo Regional; Medio Ambiente y Turismo; Asuntos Políticos, Municipales y de la Integración; Pueblos Indígenas y Etnias; Derechos Humanos, Justicia y Políticas Carcelarias; Salud; Educación, Cultura, Ciencia, Tecnología y Comunicación; Seguridad Ciudadana, Combate y Prevención al Narcotráfico, Terrorismo y Crimen Organizado; Energía y Minas; Servicios Públicos y Defensa del Usuario y el Consumidor minkashkakuna wallparin.
PV/Jc-kichwa


text:
Leonid Kučma
Leonid Kučma (ukranya simipi: ЛeoHiд KyчMa) sutiyuq runaqa (9 ñiqin chakra yapuy killapi 1938 watapi paqarisqa Chaikine llaqtapi - ) huk Ukranya mama llaqta allwya kamayuq wan pulitiku qarqan.
1994 watapi marsu killamanta 2005 watapi disimri killakama Ukranyap umalliqnin
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Ludmila Talalayeva
Churinkuna (1): Elena Pinchuk.
Yachaywasi:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Leonid Kučma.


text:
Jarani pruwinsya
Jarani pruwinsya icha Arani pruwinsya (aymara simipi: Jarani jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Arani, jarani icha jallmani nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam, jinallataq uj ñiqin munisipyu. Quchapampa llaqtamanta 55 km karum. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam.
Allpa saywachiLlamk'apuy
ChiriqunuyLlamk'apuy
FloraLlamk'apuy
Wak'as munisipyupi tiyan Chukiqayarakuna (Titanka (Puya raimondii)), mayqinkunachus sapa pachaq wataslla t'ikanku, chantapis Jarani pruwinsya ukhupiqa Wak'asllapi tiyanku.
Tiyallantaq kay waq alikuna:
- Alisu (Alnus acuminata)
- Anrreswaylla / Andreswaylla / Andres waylla (Cestrum Parqui L’Herit, Cestrum mathewsi)
- Ch'illka / t'ula (Baccharis)
- Ichhu (Stipa ichu)
- Kalistu (genus Eucalyptus)
- Kishwara / Kiswar (Buddleja)
- Mat'ara / t'utura
- Mulli / Kullash (schinus molle)
- Kichka muqu-muqu (Sulcorebutia steinbachii)
- Qayara (Puya...)
- Qiwiña / Qiwuña (Polylepis)
- Ulala (Cactus flagelliformis, Eriocereus tephracanthus)
- Waqaq Sawsi (genus Salix)
FaunaLlamk'apuy
Quchakunapi tiyan ashkha uywakuna: challwakuna, wallatakuna (Chloephaga melanoptera), suq'a, panama, chullunpa.
Chaymanta kallankutaj waq uywakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, wamani, p'isaqa, yuthu, katari.
Pulitika RakiyLlamk'apuy
Iskay munisipyunmi kan.
RunakunaLlamk'apuy
Jarani pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
SimikunaLlamk'apuy
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.[2]
MusikuLlamk'apuy
Ñawpa kawsayLlamk'apuy
RaymikunaLlamk'apuy
Jarani munisipyupi:
- 24 ñiqin chakra yapuy killapi: K'acha Llump'aq (Virgen la Bella), Jarani llaqtapi.
Wak'as munisipyupi:
- 18 ñiqin hatun puquy killapi: Jatun Yachay Wasi Instituto Normal Superior Ismael Montespa p'unchaynin, Challwamayupi.
- Phuqllay, takipayanaku
- Ayriway killapi: Jatun qhatu puquykunamanta challwakunamantawan (Feria del Pejerrey, la Papa y la Artesanía), Wak'aspi
- 4 ñiqin aymuray killapi: Santa wila krus tatala, Wak'aspi Parirunpi ima.
- 14 ñiqin aymuray killapi: Tata Isiku (San Isidro), Misuk'anipi Parirunpi ima.
- Corpus Christi, Wak'aspi
- 29 ñiqin inti raymi killapi: San Pedro, Wak'aspi.
- 16 ñiqin anta situwa killapi: Virgen del Carmen, Wak'aspi.
- 2 ñiqin chakra yapuy killapi: Kanpu runaq p'unchaynin, Challwamayupi.
- 3 ñiqin chakra yapuy killapi: Virgen de Copacabana, Challwamayupi.
- 2 ñiqin ayamarq'a killapi: Ayakunaq p'unchaynin, mast'akus, wayllunk'as.
- 4 ñiqin qhapaq raymi killapi (puquy killapi): Santa Bárbara, Wak'aspa jatun raymichakuynin.
Karu puriyLlamk'apuy
YachachiyLlamk'apuy
Pruwinsyapi paqarisqa runakunaLlamk'apuy
Takirikuna:
- Pablo Fernández. Paqarimurqa 29 p'unchay inti raymi killapi 1.954 watapi, Wak'as llaqtapi.
Ñawra takiqkuna / Waqachiqkuna:
- Ronald Rodríguez Clavijo. Paqarimurqa 10 p'unchay tarpuy killapi 1.959 watapi, Wak'as llaqtapi.
- Freddy Veizaga Siles. Paqarimurqa Wak'as llaqtapi.
Takiqkuna:
- Juan Carlos Rodriguez Clavijo. Paqarimurqa 22 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.963 watapi, Wak'as llaqtapi. Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallajta, Siembra, Kharkas, Proyección, waqkunapi ima.
- Natividad Betty Veizaga Siles. Paqarimurqa 25 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.957 watapi, Wak'as llaqtapi. Payqa Pukaq Wayra Qutumanta (1.977).
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
PukyukunaLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Mawk'a saywitu: Jarani pruwinsya
- Fiesta de Santa Bárbara en Vacas (kastilla simi)
- Radio Chiwalaki (kastilla simi)
- Instituto Normal Superior «Ismael Montes» (kastilla simi)
- La Puya Raimondi en Vacas (kastilla simi)
- www.cdi.gob.mx/ BOLIVIA: Características Sociodemográficas de la Población Indígena (kastilla simi)
- www.ine.gov.bo (Censo 2001) (kastilla simi)


text:
Hatun Batan parki
Hatun Batan parki (kastilla simipi: Parque Arqueológico y Ecológico de Batán Grande) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Pitipu distritupi, 28 ñiqin ayriway killapi 2010 watapi kamasqa.
YurakunaLlamk'apuy
- Allqu thaqu Acacia macracantha
- Capparis angulata
- Capparis ovalifolia
- Cercidium praecox
- Thaqu Prosopis
- Vallesia dichotomica
UywakunaLlamk'apuy
- Antikuna ukumari Tremarctos ornatus
- Illawi: Boa constrictor ortonii
- Sallqa quwi:Cavia tschudii
- Galictis vittata
- Puma Puma concolor
RikchakunaLlamk'apuy
Izumi Shimada tumi kuchilluwan (Wak'a Lurumanta, Hatun Batan)


text:
V. S. Naipaul
Vidiadhar Surajprasad Naipaul sutiyuq runaqa, icha V. S. Naipaul (17 ñiqin chakra yapuy killapi 1932 watapi paqarisqa Chaguanas llaqtapi - 11 ñiqin chakra yapuy killapi 2018 watapi wañusqa London llaqtapi), huk Trinidad Tubaguwan mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.
2001 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: Seepersad Naipaul; Maman: .
Warmi: Nadira Naipaul.
Churinkuna:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
̺
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: V. S. Naipaul.


text:
Yana K'achi munisipyu
Yana K'achi munisipyu nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yana K'achi llaqtam (504 llaqtayuq, 2001 watapi).
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna:
- Quchakuna: Warawarani
- Mayukuna: Unduavi mayu
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay kantunmi kan.
- Yana K'achi kantun
- Villa Aspiazu kantun
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)


text:
Wawpuy piñakusqanmanta Kamachisqa
Lluqllakunapi,wasi tuñiypi llakipi tarikuqkuna kaptinqa, qari, warmi warmakuna musu sipaskuna sasachakuyninkunata qawarina
Lluqllakunapi,wasi tuñiypi llakipi tarikuqkuna kaptinqa, qari, warmi warmakuna musu sipaskuna sasachakuyninkunata qawarina: kirinkunata, unquyninkunatapas mana allin mikusqanman tinkuchina, qacha yakupa chuyakanankama, sunqunkupas nanasqapas hinallataq unquchiqninkunata. Huklawman asuchispa, taytamama rakinakuqkunata chaynallataq ayllukuna wakchayaqkunata mana allin rurayman churakunku, hinaspapas as qullqachapaq llamkahikunku.
UNICEFqa warmi qari warmakunata hinallataq musu sipaskunata yanapan, uña suyu llaqtakunata chaymanta kamachikuqkunaman willan lluqlla kaptin wasi qaqa tuñiykuna ñawpaqmanta michakunanpaq. Llakimanta kallpachakunanpaq, Pachamama kaqkunata mana usuchinapaq, rupariyninta hinallataq chiriyninta llapa sasachakuyninkunata chinkachinapaq.
Warkunapa musu sispaskunapa dirichunkuna aypasqa kananpaq, kay huñuman pusariwaqninchik, istarupa kamachikuyninwan rikchaqpi llamkaq runakunata kallpachanapaq, imakunatapas ruraspa warmakunapa musu, sispaskunarayku: qali kawsaypaq, yachaykuna, amachay, yaku, unquy chinkachinapa hinaspapas chuya kaynankupaq.


text:
Kapinuta pruwinsya
Kapinuta pruwinsya (kastilla simi: Capinota) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kapinuta pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]


text:
Ñawpa Rimanakuy
Ñawpa Rimanakuy, Ñawpaq Rimanakuy, Ñawpa Kunaakuy [1] icha Ñawpaq Tistamintu nisqaqa Dyuspa Simin Qillqa ñawpaq rakinmi, Jesus manaraq kawsaptin qillqasqa liwrunkunam, Hudyukunap iwriyu simipi qillqasqan.
Hudyu iñiypiqa chay willka qillqakunaqa Tanah [תנ"ך] nisqam. Liwrukunataqa kay hinatam rakinku: Tora [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna". Chay qillqakunaqa Hudyu iñiypi hinallataq kristiyanu iñiypi willkam.
Ñawpa Rimanakuypa liwrunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:
Willaychay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Ankash qallupi
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ñawpa Rimanakuy.
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
- El Antiguo Testamento, versión Nácar-Colunga, en formato "btm"
- El Antiguo Testamento según Visiones de Ana Catalina Emmerick
- El Antiguo Testamento version Reina Valera
- El Antiguo Testamento, versión Reina Valera 2009


text:
Néstor Negretty Gallego (*)
Juk pacha, mama quwiqa iskay wawitanwan juk jutk´upi kawsakusqanku ñin. Mama quwip wawakunanqa manaraq jatuchiqchu kasqanku. Jinamanta juk p´unchaw mama quwi wawakunanwan chay jutk´umanta mikhunata mask´aq lluqsimusqanku. Jawapitaq mama quwi wawakunanta kay jinata ñisqa: —tukuy chiruta qhawanankichik tiyan, imaptinchus ankakuna, atuqkuna kaypi tiyan, ñispa wawakunanta sumaqta umanchasqa.
Wawakunantaq mana kasuspa, pukllaq churakusqanku, jinallamanta juk jatun anka janaq pachamanta rikurimusqa, chanta mama quwi ankata rikuspa wawakunanta qhaparisqa, —Jutk´uman ayqiychik, utqhayta pakakuychik, imaraykuchus anka jamuchkan, ñispa wawakunanta waqllasqa. Chaymanta juch´uy quwikunaqa atiy mana atispa chay jutk´uman ayqichkasqanku, ayqichkaptintaq jukllata juk juch´uy quwita jap´iytawan anka apakapusqa. Chay jutk´upitaq mama quwi anchatapuni waqasqa ñin. chayrayku juk wawanta kay jinata ñisqa; ––wawitay qhawakunkipuni, sichus manaña kaypi kasaq chayqa, sumaqtapuni qhawakunki wawitay!!!, waqay waqay wawanman ñisqa, chay tutantaq mama quwi ancha llakisqapuni kachkasqa ñin.
Q´ayantin p´unchawpiqa, manchachikuspa chay jutk´umanta lluqsimusqanku, chay pampapitaq tukuy chiruta qhawarispa mikhuchkasqanku. Jinamanta wak ankañataq rikurimusqa, juch´uy quwitaq mamanta ñisqa —mamay utqhayta jutk´uman ayqina chay anka kayman phawamuchkan, chayrayku watiqmanta ayqichkasqanku ñin, chaypitaq juch´uy quwi urmasqa, chayrayku paytañataq anka jap´iytawan sult´ichichkasqa ñin, chayrayku mama quwi wawanta rikuspa kutirimusqa, yanapaq risqa ankap ñawpaqinpi wich´ukusqa. Jinamanta mama quwiqa wawanrayku kawsayninta qusqa.
(*) El autor es parte del Laboratorio de Lenguas, de la carrera de Lingüística Universidad Mayor de San Simón.


text:
Aragun
- Aragun qhapaq suyu nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Aragun, kastilla simipi Aragón nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Zaragoza llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtap amachana santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 23 Ayriway killa: San Jorge
Suyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Aragun.
- Gobierno de Aragón (requiere Javascript)
- Las Cortes de Aragón
- Gran Enciclopedia Aragonesa
- Fotos antiguas de Aragón
- Delimitación geográfica de las comarcas de Aragón y municipios
- Corporación Aragonesa de Radio y Televisión
- Aragón Televisión
- Aragón Radio
- Heraldo de Aragón
- El Periódico de Aragón
- Senderos de Aragón


text:
Luis Aragonés
José Luis Aragonés Suárez Martínez sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin hatun puquy killapi 1938 watapi paqarisqa Hortaleza llaqtapi - 1 ñiqin hatun puquy killapi 2014 watapi wañusqa Madrid llaqtapi ) huk Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan kallpachaq qarqan.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta hayt'aq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kallpachaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta Kampiuonatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta hayt'aq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kallpachaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Individual suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumanta willaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Luis Aragonés.
- FIFA.com


text:
Chalatenango suyu
Chalatenango suyu (kastilla simipi: Departamento de Chalatenango) nisqaqa huk suyum Salwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chalatenango llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 12 ñiqin inti raymi killapi 1824 watapi.
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
192 788 runakuna.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
33 munisipyukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chalatenango suyu.


text:
Taki
Taki nisqaqa ("Kantu" nisqapas, kastilla simimanta canto) imam simiwan takisqapas, maykunapitaq waqachinawan waqachisqapas, simiwan rurasqa taki kapchiymi.
Tawantinsuyu pachapiqa takisqa harawim (rimay taki) aswan uyarichisqa simi kapchiy rikch'aq karqan.
Tawantinsuyupi taki rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa Tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Qhichwa simipi Takikuna Qhichwa simi - Kastilla simi - Fransis simi
- Takikuna Qhichwa simi - Inlish simi - Kastilla simi / textos/ MP3
- Runasimipi Kristiyanu Takikuna


text:
Pachakamaq llaqta
- Pachakamaq apu nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Pachakamaq llaqtaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, Lurín distritupi, Lima llaqtap chawpinmanta 40 km karum.
Pachakamaq llaqtapiqa qawiñakuna Pachakamaq apupaqqa rurasqa hatun yupaychana wasim karqan. Kunanraqmi chaymanta qawiñakuna.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pachakamaq llaqta.
Katiguriya:Mawk'a llaqta (Lima pruwinsya)


text:
Santiago de Querétaro
Santiago de Querétaro nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Querétaro suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Fernando de Tapia kamasqa 25 ñiqin anta situwa killapi 1531 watapi.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ? coloniakuna
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Karnawal
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chili Santiago de Chile
- Kulumbya Santiago de Cali
- Ispaña Santiago de Compostela
- Winisuyla Santiago de León de Caracas
- Kuwa Santiago de Cuba
- Mishiku Xalapa, Veracruz
- Parawayi Santiago, Misiones
- USA Orange
- USA Holland
- USA Bakersfield
- Tayhan Yeosu
- USA Orlando
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Santiago de Querétaro.
- Munisipyu
- Secretaria de Turismo del Estado de Querétaro
- Parque Joya La Barreta
- Directorio del Estado de Queretaro


text:
KAY GABRIELA RIVADENEIRA: AWAKI MIKUNATAKA TUKUYKUNAMI WALLPANCHIK
Mamallakta Tantanakuyta pushak, Gabriela Rivadeneira, paklla runakuna, tarpuk runakuna Mamallakta Tantanakuypi rimanakurka, kayman allpata alli rakina hawa, awki mikuna hawa, paykunapak mañayta rikuchinkapa shamurka Diálogo Nacional por la Justicia y Equidad Social ukupi karka.
Ayllullakta tantarikuna sinchiyachun, tiksikunami shayarina kan, runa yllukuna wankurina mutsurin, “chaywan awki mikunata mushukyachina, hatun kamaywasikuna paykuna allpata, allpa kushka yanapaykunata apakukpi takarina”.
Yuyarikunata, Hatun rimanakuyta charinkapa tantarikunawan Atinakuna pampaka, llankankapa kutintak tarinami kan.
Yakuman, allpaman, puchikkunaman, llankanakunaman yaykurina, kay rimanakuykunaka, kay rinakuykuna runapak hayñita kutintak charinaman yaykuchina, hayñiwan kimirishkami kan.
“Ecuador llaktapak paklla ayllullaktakuna, pakllamanta shamuk kapukkunata rikuna, pakllakuna tiyashpaka, chaypi imashina apkllapi kawsanata rikuchinka, chayka shuktak hillaykuna mutsurin: shuk awki llakta ushay, tukuykuna rurashka mutsurin” nishpa tukuchirka.
Mamallakta mushuk llaktayta pushakuyka, runakuna tantarishka llaktata charinkapa yuyaymi kan nirka, achka runakuman kullkita charinkapami kan, sapan markakuna, suyukuna kullkita charinkapa sinchita llankak rikurin, shinami achka runakunapak mutsuyta paktachinka, paktarakita charik, paktakayta charik runakuna wallparinka.
“Kikinkuna kaypi kashkamanta aknanata munani, kay llakikuna tiyak pacha, arinina pacha kaypi kashkamanta achkata kusiyarini. Tawka sami rikuchinata ushanchik. Chaytatakmi kunan kaypi tarpukunchik: Kay kariwarmi mashikuna rimanakuy kan”, shinami yapa rimarka.
Ña tukuchinka Mamallakta Tantanakuyta pushak, pakllapi kawsak runakuna kay Banco Nacional de Fomento (BNF) kullkiyuk wasiman 15 waranka urayman manuta charishkamanta wanachiyta, wawakullkita, manukkunaman yapa kullkita allichinkapa yuyayta kurka,. “Kay tantarikunaka chaypakmi kan, kaymanta rikurishkami kan”, shina rimashpa rikuchirka.
Mama Rivadeneira chunka watakunata, Mamallakta Tantanakuy ukupi, paykunapak yuyaymanta kachiyta churshpa llaktakunata tapunata yuyayta charirka, shinapash kunan kay Hatun kamachikwan imashina allpata charina kamachiyta llaktakuman rikuchishkanchik.
JC-kichwa


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 057 (Taken hostage in Egypt 5)
57. Jap´iykunku Benjaminta pusanankupaj 5
(Ruido de cascos de caballo)
Jeséqa carroza nisqa caballos carrota qhatatejpi sumaj kamachina p’achayoj Egipto suyupi t’ijuykacharishan, tukuy rikoj chhikataj may k’umuykuywan jatunchaspa napaykurinku. Faraónqa churasqa paña makin jina kamachej kanampaj. Seqenan anillowan tukuy atiywantaj kamachinampaj Faraónqa churan. Joseqa chay carroza nisqapi may cheqapichus trigota oqharisharqanki, palmerasta, waj poqoykunata ima chay chayman chayaykurin.
Imatachus Dios wakichisqa chay p’unchaykunapaj chay junt’akun. Uj chajra poqoy oqhariy ni jayk’aj kasqan kasharqa.
(ruido de martillo y golpes)
Joséqa kamachin manchay jatuchej pirwasta ruwanankuta, chayman trigota jallch’asqanku mama qochapi tiyuta jinapuni, Joséjpa wakichisqanqa sumajpuni karqa.
Imaynatachus nisqa jina, qanchis sumaj watakunaj qhepanta qanchis yarqhay watakuna kananta. Runakuna mana mikhunayoj kaspa, Egiptopi Faraónpaman rispa:
Pueblo: "¡Ni ima mikhunapaj kanchu! ¡yarqhaymanta wañushaykuña! ¡mikhunata qoriwayku arí wawasniykupaj wiraqochiy!"
Faraón: "José chaymanta yachajqa, imatachá nisqanman jina ruwaychej."
Karu suyukunamanta, tukuynejmanta risqanku, mana chay suyuta rikojkunapis mikhunata mask’aspaqa. Chunka runakunapis Josejpa ñawpaqenman k’umuykullasqankutaj, chaykunatataj rejsirparin Joseqa. Arí, wawqenkuna karqanku. José chayrato yuyarikun mosqokusqasninta, chanta payta chejnikuspa wata runata jina ranqharpasqankuta ima.
Ujkunataj mana rejsinkuchu. Sinch’imanta parlaspa tapurpan:
José: "¿Maymantataj jamushankichejrí?"
Hermano: "Noqayku jamuyku Canaánmanta mikhunata rantikoj."
José: "Llullakushankichej, qankuna qhawaraj jamunkichej kaymanqa."
Hermano: "Mana, kamachejniyku, mana noqayku llullakuyta yachaykuchu. 12 uj tatallayoj kayku, uj kajqa tataykuwan qhepakun, ujnin kaj wawqeykutaj... wañupun."
José: "Ni ima niwasqaykichejta creeykichejchu. Jinapis Diosta munakusqayrayku trigota qosqaykichej. Chaywampis kutimunaykichej tiyan chay ujnin kaj wawqeykichejta pusamuspa. Chaykamataj ujniykichej qhepakunkichej kaypi wisq’asqa."
¿Imaraykutaj chay jina rumi sonqo karqa paykunawanrí? ¿Venqakuytachu munashanman karqa? Mana, wawqenkunaj sonqonkuta yachayta munasharqa, kikillampunichus kashanku chayri cambiankuchus chayta. Ujkuna ní yuyasqankuchu tukuy parlasqankuta José entiendesqantaqa:
Hermano: "Kayqa Joseta ñak’arichisqanchejmanta castigo, imallapaj imatapis ruwarqanchejqa."
Joséqa waqay waqayta llant’an wawqesninta qhawarispaqa. Manataj rejsichikorqachu, trigo rantisqankuwan kutipunku wasinkuman. Jinapis ujnin kaj Simeón sutiyojqa qhepakun, Simeóntaqa prendaqata Egipto saqenku.
Tatanku Jacobqa may manchharisqa chay willayta uyarispaqa. Chanta trigo tukukapojtin kamaqa, Benjamín pusarisqa kutispa kutinanku karqa. May kharkaywan chay wawqekunaqa ujtawan Egiptopi kamachej José chimpallankutaj. Chaytaqa...
Qhepallampiña nisqayki.
Personajes: Relator, pueblo, Faraón, José, hermano
© Copyright: CEF Germany


text:
1
1Taita Dios imatapish manaraj rurajpimi Rimashca Shutica ña tiyarca.
Rimashca Shutica Taita Dioshuanmi carca.
Rimashca Shutica Taita Diosllatajmi carca.
2Taita Dios tucuita rurai
callaricujpica,
paica
Taita Diosllahuantajmi
carca.
3Tucui imalla
tiyajcunataca,
paihuanmi
rurarca.
Tucui imatapish
paillahuantajmi
rurarca.
4Paipimi causaica
tiyarca.
Chai causaimi,
runacunapaj luz
carca.
5Chai luzmi
amsataca
achijyachin,
amsaca chai
luztaca mana
amsayachi
tucunchu.
6Taita Dios cachashca shuj runami tiyarca. Paica Juan shutimi carca. 7Pai huillajpica tucuicuna crichunmi, chai luzmanta huillangapaj paica shamurca. 8Juanca mana luzchu carca, ashtahuanpish luzmanta huillachun cachashcami carca.
9Tucui
gentecunata
achijyachijtaj
luzca, cai
pachapica ñami
ricurigrirca.
10Cai pachataca
Taita Diosca Rimai
Shutihuan
tucushpami
rurarca.
Cai pachapi
causajcunaca pai
rurashca
cashpapish
paitaca mana
rijsircacunachu.
11Paipaj
cajcunapajmanmi
shamurca.
Ashtahuanpish
paipaj cajcunaca
mana
chasquircacunachu.
12Maijanpish paita chasquishpa, paipaj Shutipi crijcunataca tucuicunatami
Taita Diospaj huahuacunata rurarca.
13Taita Diospaj huahua tucungapajca mana huahuacuna huacharij shina aicha munaimanta, c'arita munashcamantachu huacharirca. Ashtahuanpish Taita Diospaj munaimantami huacharirca.
14Taita Diospaj Rimaica, aichayujmi tucurca.
Paica ñucanchij chaupipimi causarca.
Paitaca
Yaya shinallataj sumaj cajtami ricurcanchij.
Mana c'uyaipajta c'uyaj canahuan, mana llullahuan jundami carca.
15Bautizaj Juan Jesusmanta huillashpaca: “Ñucapaj q'uipa shuj shamucunmi nishcaca paimari. Paica ñucapaj q'uipa shamushpapish ñucapaj ñaupa ña tiyashcamanta ñucata yalli jatunmari” nishpami caparirca.
16Paica tucuihuan junda cajpimi, mana c'uyaipajta c'uyaitaca tucuicuna jahuanpi jahuanpi chasquinchij.
17Mandashcataca Moisesmanmi huillachirca.
Ashtahuanpish mana c'uyaipajta c'uyaica, mana llullaca, Jesucristomantami shamurca.
18Taita Diostaca pi manataj ricushcachu.
Paipaj shujlla Churi paipaj c'uchupi cajllami ricushca.
Paimi Taita Dios ima shina cashcataca ricuchishca.
Bautizaj Juan huillashcami
(Mt 3.11-12; Mr 1.7-8; Lc 3.15-17)
19Jerusalenpi causaj judiocunami curacunatapish, levitacunatapish:
–¿Canca pitaj cangui?– nishpa Juanta tapuchun cachajpi, Juanca cashna nirca:
20–Ñucaca mana Cristochu cani– nircami. Chashna huillashpaca mana llullarcachu.
21Shina nijpi:
–Shinashpaca ¿pitaj canguiyari? ¿Eliaschu cangui?– nijpi:
–Chaipish mana canichu– nirca.
Shina nijpi:
–Shinashpaca ¿profetachu cangui?– nijpipish:
–Mana– nircami.
22Chaimi paicunaca:
–Shinashpaca ¿pitaj canguiyari? ¿Canllatajca pi cashcatataj yuyangui? Ñucanchijta cachajcunaman huillagringapajmari yachashun ninchij– nircacuna.
23Chaimi Juanca:
–Profeta Isaiasca shitashca pambapica: “Jatun Diospaj shamuna ñanta allichichij nishpami shuj runa caparicun” nishcami. Ñucaca chaimari cani– nircami.
24Juanta tapunaman cachashcacunaca, fariseocunapurami carca. 25Paicunaca:
–Canca manapish Cristo cashpa, manapish Elías cashpa, Profetapish mana cashpaca ¿ima nishpataj bautizacungui?– nircacunami.
26Chaimi Juanca cashna nirca:
–Ñucaca yacupi bautizajllami cani, ashtahuanpish shujmari cancunapurallapitaj tiyan. Paitaca cancunaca manaraj rijsinguichijchu. 27Paica ñucapaj q'uipa shamushpapish ñucata yalli jatunmari. Chaimanta paipaj pargate huatashcallatapish mana pascaipajmi cani– nircami.
28Juan bautizacushca Jordán yacu ch'imbanij Betábara pueblopimi chashna tucurca.
Taita Diospaj malta Ovejamari nishcami
29Chai cayandij punllami Juanca, Jesús paipajman shamucujta ricushpa cashna nirca:
–¡Caimari cai pachapi causajcunapaj juchata anchuchij Taita Diospaj malta Ovejaca! 30Paitamari ñucaca: “Ñucapaj q'uipa shamujca, ñucapaj ñaupa ña tiyashcamanta ñucata yalli jatunmari” nicurcani. 31Ñucapish paitaca pi cashcata mana rijsishpapish israelcunaman paita rijsichingapajmi yacupi bautizaj shamurcani– nircami. 32Juanca pai ricushcataca cashnami huillarca:
–Jahua pachamanta Taita Diospaj Espíritu paloma shina uriyamushpa paipaj jahuapi saquirijtami ricurcani. 33Ñucapish paitaca pi cashcata manaraj rijsircanichu. Ashtahuanpish yacupi bautizachun ñucata cachaj Taita Diosmi: “Maijanpaj jahuamanmi Espíritu uriyamushpa paipaj jahuapi saquirin. Chaimi jucha illaj Espirituhuan bautizajca canga” nirca. 34Chashna tucujtaca ñucataj ricushca cashpami, caimari Taita Diospaj Churi nishpa huillacuni– nircami.
Juanpaj ishqui yachacujcuna Jesusta catishcami
35Chai cayandij punllapish Juanca cutinmi, paipaj ishqui yachacujcunandij chaillapitaj carca. 36Chaipi cashpami Jesús chaita puricujta ricushpa Juanca:
–¡Riquichij, chaimari Taita Diospaj malta Ovejaca!– nirca. 37Chashna nijta Juanpaj ishqui yachacujcuna uyashpaca, Jesusta catishpa rircallacunami. 38Paicuna caticujta Jesús tigrarishpa ricushpaca:
–¿Imatataj mashcacunguichij?– nijpi, paicunaca:
–Rabí, ¿maipitaj causangui?– nircacuna. (Rabí nishcaca: “Yachachij” nisha ninmi).
39Chaimi Jesusca:
–Jacuchij, ricunguichij– nijpi paicuna rishpaca, Jesús maipi causacushcatami ricurcacuna. Ña chishi cajpimi chai punllaca paihuan saquirircacuna. 40Bautizaj Juan chashna nijta uyashpa Jesusta catishpa rij ishquicunamanta shujca, Simón Pedropaj huauqui Andresmi carca. 41Andresca paipaj huauqui Simonhuanraj tupashpaca:
–Mesiashuanmari tupashcanchij– nircami. (Mesías nishcaca: “Cristo” nisha ninmi).
42Andresca paipaj huauqui Simontaca Jesuspajmanmi pushamurca. Jesusca Simonta ricushpaca:
–Canca, Jonaspaj churi Simonmi cangui. Cunanca cantaca Cefastami shutichini– nircami. (Cefas nishcaca: “Pedro” nisha ninmi).
Felipetapish Natanaeltapish Jesús cayashcami
43Chai cayandij punllami Jesusca Galileaman risha nicushpa, Felipehuan tupashpaca:
–Ñucata cati– nirca.
44Felipeca, Andrespish, Pedropish causan Betsaida pueblomantami carca. 45Felipeca, Natanaelta mashcashpa paihuan tupashpaca:
–Moisés quillcashpa mandashcapi, Profetacuna quillcashpa huillashcapi nishca runahuanmari tupashcanchij: Paica, Nazaret pueblomanta Josepaj churi Jesusmi cashca– nircami.
46Chaimi Natanaelca:
–Nazaretpica ¿ima allitaj tiyangari?– nijpi, Felipeca:
–¡Jacu ricungui!– nirca.
47Jesusca paipajman Natanael shamucujta ricushpaca:
–¡Caitajca israeltajmari, paipica ima umana mana tiyanchu!– nijpimi,
48Natanaelca:
–¿Maipitaj ñucataca rijsircangui?– nijpi, Jesusca:
–Cantaca, Felipe manaraj cayajpimi, higo yura ucupi cajpiraj ricurcani– nirca.
49Chaimi Natanaelca:
–¡Rabí, canca Taita Diospaj Churimi cangui! ¡Canca, israelcunata jatun Mandajmi cangui!– nijpimi,
50Jesusca:
–“Higo yura ucupi cajpirajmi ricurcani” ¿nishcallamantachu ñucataca cringui? Caita yallicunatapishmi ricungui– nirca.
51Cashnapish nircami:
–Cunanmanta pachami cancunaca jahua pacha pascarishcata, Runa Aichayujpajman Taita Diospaj angelcuna huichiyacujta, uriyacujtapish ricunguichij. Chashnatajmi canga– nircami.


text:
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes y Saavedra sutiyuqqa (* 29 ñiqin tarpuy killapi 1547 watapi paqarisqa Alcalá de Henares llaqtapi - † 22 ñiqin ayriway killapi 1616 watapi wañusqa Madrid llaqtapi), huk Ispaña mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Don Quijote nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- La Galatea (1585)
- Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan (El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) (1605)
- Novelas ejemplares (1613)
- Rinconete y Cortadillo.
- .La Gitanilla
- El amante liberal
- Rinconete y Cortadillo
- La española inglesa
- El licenciado Vidriera
- La fuerza de la sangre
- El celoso extremeño
- La ilustre fregona
- Las dos doncellas
- La señora Cornelia
- El casamiento engañoso
- El coloquio de los perros
- Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha (1615)
- Los trabajos de Persiles y Sigismunda (1617)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Miguel de Cervantes.
- Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan
- Pin karan, imatan ruwaran, Manchay rihsisqa tukuy yallipah / Miguel de Cervantes Saavedra


text:
Quechua y Aymara están ligados o mejor dicho pertenecen a una lengua madre llamada Quechumara. De este tronco nacieron dos familias: la familia Jaqi y la familia quechua.
Es una de las más importantes lenguas de América y su verdadero nombre es Runasimi, que significa lengua de seres humanos.
Se calcula su número de hablantes en alrededor de siete millones de personas en América.
El quechua se difundió desde el sur de Colombia hasta el norte de Argentina y el centro de Chile. Sin embargo, dentro del país no logró imponerse como lengua, a pesar de haber estado sometido al dominio inca.
Además de los topónimos más abundantes en el norte, dejó su huella en algunas palabras del mapudungun (mapuche) como los numerales cien y mil: pataka y guaranka.
Saynas kasqa ñawpaq pachapi, iskay apukuna wawqintin: Sintiwan, Tiriqmanawan.
Sumaq sumaqtas allin kawsaypi tiyakusqaku, imatapas yanapanakusqaku, ima mikhuna kaptinpas kuchkamantas aypaykachinakuqku.
Huk punchawñataqsi, ñan puriq qari wayna, tiriqmanapa llantunpi samaykatamusqa nichhu pisipasqa, hinaptinsi Apu tiriqmanaqa umallanpi, sunqun ukullapi hamutasqa:
- Kay churu kankachataqa nuqallaya ama wawqiy rikumullachkaptin mikhurukusaq- nisqa.
Mikhunanña kachkaptinsi, Apu Sinti wawqinqa rimarirpamusqa:
- Wawqichallay Tiriqmana, imanaptinmi sapallaykiri, chay churu kankatari mikhuyta munachanki, manachu nuqamanri mikhuykachiwankiri- nispa.
- Manan, nuqan kankataqa rikukuni, manan qanmanqa quykimanchu- nispas kutichisqa.
Chayllamantas, iskaynin wawqintinqa kachaykunku kamiykanakuyta nichu nichhu qapariywan, chaysi, puriq waynaqa mancharikuspa rikcharirpasqa.
- Imataq kay qapariyri, achachaw iman kanpas, aswanyá ripusaq- nispas utqayllamanña pasapusqa.
Aswansi Tiriqmanaqa piñakuspa wawqintaqa kamiykusqa, rumikunawam ima warakaykusqa, sapa punchawsi awqanakuypi, manan allin kawsaypi tiyasqaku, llaqtankupas, ayllunkupas lliwsi paykuna pura chikniykanakunku.
Kayta uyarispas, mamanchis Apu Wachwallaqa hatunkaray machaqwayta qayaspa nisqa:
- Amaru, qanmi rispayki wawaykunata yuyayninman kutichimunki ama awqanakuypi kawsanankupaq.
Chaysi hatunkaray machaqwayqa chayaspa, iskayninta tiyachispa nisqa:
- Mamaykis Wachwallan nichhu llakisqa tarikun, pay rantinmantan nuqa qamuchkani ama chikninakuspa tiyanaykispaq, allin kawsaypi kanaykispaq.
Manaraq rimaytapas tukuchkaptinsi, Tiriqmanaqa kamiyta kachaykun wawqintaqa, takakunawansi apaykamunraq amaruq qawa qawantaraq.
Hatun machaqwayqa, llakis llakis kutiripusqa Wachwallaman willaq:
- Manan kasumuwankuchu, aswanmi nuqatapas chay Tiriqmana wawayki maqawaytaraq munaykun- nispa.
Chysi, Apu Wachwallaqa phiñakuspa hatunmantaraq rimarirpasqa:
- Qan Amaru mana kasuchikamusqaykimantan hatun mayuman tikrakunki , hinallataq Tiriqmana wawallayta liw aylluntapas nina parawanmi chinkachipusaq; ay quyakusqay sintillay, qaqamanmi puma niraqman kutipunki, huk punchaw kawsarimunaykipaq, lliw llaqtaykipas chaq nik machaypin wañupunqa.
Saynas kasqa, amaruqa hatun karay mayumasi tukupusqa iskay apukunaq chawpintas chhutarirpakuspa wiñaypaq wiñayninpaqsi rakirpasqa, Tiriqmanañaqsi lliw ayllunkunawan kuchka nina paraq chawpinpi wañukapusqa, hinallataqsi Sintiqa qaqaman puma pakakuq hinaman tukukapusqa, ayllunkunañataqsi chaqnik machaykunapis wañukapusqaku.
Kunankamapas Tiriqmana apupin lliw rumikunapas, runaq kurkunpas ninawan kankasqan hinan kachkan, sintipas qaqapi imaynan puma pakakunman hinan kachkan.
Chaymi, Pichirwa llaqtaypi ñawpaq machukuna, kay apukunamanta willakuspanku niwarqaku:
- Aman wawqintin puraqa chikninakunachu, nitaq awqanakunachu, sumaqtan kawsananchis; kanqan huq punchaw Apu sintinchis kawsarimunanpaq, llaqtanchis sapimanta sayarinanpaq, ñan Pachakutiq kutimuchkanña, chaypaqmi lliw kay pachapi runakunaqa ñawpaq yachayninchiskunata, kaqninchiskunata qatarichinanchis, llaqtakunaman mirarichinanchis.- Nispa.
Qillqaq: Wawqiykis Wilman Caichihua Robles
Email. Esta dirección de correo electrónico está siendo protegida contra los robots de spam. Necesita tener JavaScript habilitado para poder verlo.
Mientras que la lengua aymara tiene aquí una función manifiestamente comunicativa, la lengua quechua, hasta donde se ha podido comprobar, se mantiene sólo con propósitos rituales en textos versificados de cantos y danzas vigentes, en sectores rurales den las inmediaciones de Putre y Socoroma. Según Lehnert:
«En el presente el quechua es hablado por algunos ancianos en las áreas de Cupo-Turi y por algunos habitantes en Toconce y Estación San Pedro, como resultado del asentamiento de la mano de obra que vive en ambos sectores de la línea fronteriza, Chile-Bolivia».
Fuente: La Lengua Kunza y sus Textos.Cuadernos de Filología. Antofagasta.


text:
© Honorato Mora, Bauer.
© Emilio Santisteban, Künstler.
© Lizet Díaz Machuca, Kuratorin.
© Kenia Quispe Granados, Fotografie und Produktion.
© Rocío Sulca, Unternehmensberatung.
© Willka T'ika Center, Unterstützung.
© Nationales Institut für Muttersprachen INALO, Sprachberatung und Verbreitung in Quechua.
© San Antonio Abad National University of Cusco UNSAAC, wissenschaftliches öffentliches Programm.
Gedicht I © Nilda Condori Chumbisuca, Ingenieurin für Agrarökologie und ländliche Entwicklung + Huberth David Chumbisuca Huillca. Gedicht II © Rebeca Ráez, Schauspielerin. Gedicht III © Ricardo Lacuta, Fotograf. Gedicht IV © Luis Alberto Medina Huaman, Linguist und Quechua-Lehrer. Gedicht V © Rocío Sulca, Künstler + Dr. Walter Antezana, Zootechniker. Gedicht VI © Lizet Díaz Machuca, Kulturmanagerin. Gedicht VII © Kenji Quispe, Künstler und Philosoph. Gedicht VIII © Daniela Napurí, Künstlerin. Gedicht IX © Óscar Limache, Dichter. Gedicht X © Richard Gabriel Ore Campero, Philosoph. Gedicht XI © Marco Chevarría, Fachanwalt für Umweltrecht + Ronald Romero, Zootechniker. Gedicht XII © Daniela Granda + Mariana Torres + Isidro Lambarri, Fotografen. Gedicht XIII © Calypso Zuniga Leva, Bildhauerin. Gedicht XIV © Walter Aparicio, Filmemacher. Gedicht XV © Dr. Eleazar Crucinta Ugarte, Historiker + Dione Huaman Borda + Paola Katherine Chipa Guillen, Zootechnik.
Siegerprojekt des Stimulus for Culture 2022 des peruanischen Kulturministeriums MINCUL
cultivatrilce@emiliosantisteban.org / amigo@centrowillkatika.org
Projekt, das zeitgenössische Kunst (Performance-Kunst, prozedurale Kunst, partizipative Kunst, visuelle Poesie und Objektpoesie) und traditionelle Kultur (Kartoffel-Ökofakt, landwirtschaftliche Prozesse und Quechua-Sprache) verbindet und den hundertsten Jahrestag der ersten Veröffentlichung der Trilce-Sammlung von Gedichten von César verbindet Vallejo, die vorhandene veröffentlichte Quechua-Übersetzung besagter Gedichtsammlung (Meneses 2008), die in Peru entwickelten und in Cusco erhaltenen Kartoffelsorten und das von den ursprünglichen Andenkulturen entwickelte Plattformsystem.
Es findet auf einer Inka-Plattform in Yucay (Heiliges Tal, Cusco) in fünf landwirtschaftlichen Zyklen zwischen 2022 und 2027 statt, in denen die 77 Gedichte von Trilce in der Quechua-Version auf Kartoffeln eingraviert und zusammen mit ihnen symbolisch werdend angebaut werden Gedichte – Samen, Blumengedichte und Essensgedichte dank der Teilnahme lokaler Bauern.
Es befindet sich derzeit in der ersten Phase, die der Kampagne August-Dezember 2022 entspricht.
Das Projekt ist Teil einer vorangegangenen Arbeitslinie, die seit 2015 sowohl von dem Künstler, der es konzipiert hat, Emilio Santisteban, als auch von der Kuratorin, die ihn berät, Lizet Díaz Machuca, entwickelt wurde und auf die Ziele und Praktiken der Erhaltung und Entwicklung des Erbes reagiert. Das Natur- und Kulturerbe von Cusqueño wird von der Organisation, die es beherbergt, dem Willka T'ika-Zentrum für die Erhaltung des Natur- und Kulturerbes der Anden, durchgeführt.
100 Jahre nach der Veröffentlichung von Trilce (Vallejo 1922) und während der nächsten fünf Jahre werden wir die 77 Gedichte, aus denen es besteht, in einer Quechua-Version (Meneses 2008) pflegen und sie partizipativ auf Kartoffeln aufnehmen, die gepflanzt und angebaut werden , ebenfalls partizipativ, bis zu ihrer Ernte auf einer Inka-Plattform, die in Yucay vom Willka T'ika Center for the Conservation of the Andean Natural and Cultural Heritage in Zusammenarbeit mit MINCUL-Cusco restauriert wurde.
Zwischen Mai und August 2022 haben wir die Gedichte I bis XV von Trilce per Handgravur auf Kartoffeln geschrieben und bei Vollmond am 11. August gepflanzt. Der Anbau- und Erntepflegeprozess wird bis Mitte Dezember durchgeführt.
In ähnlicher Weise werden wir 2023 die Gedichte XVI bis XXX von Trilce auf Kartoffeln gravieren, säen und bis zur Ernte kultivieren, und wir werden den Vorgang jedes Jahr wiederholen, bis wir mit der Kultivierung der 77 Gedichte fertig sind.
Auf diese Weise werden Trilces Gedichte in jedem jährlichen landwirtschaftlichen Zyklus zu Samengedichten, keimen als Blumengedichte und werden als Nahrungsmittelgedichte geerntet, die Teil des Nahrungsmittel-, Wirtschafts- und Landwirtschaftszyklus der Agrargemeinschaft von Trilce werden das Heilige Tal der Inkas, in einem landwirtschaftlichen Prozess, in dem die Körper von Kartoffeln die poetische Sprache, unsere Beziehung zu den ursprünglichen Sprachen und unseren Blick auf die Natur und traditionelle landwirtschaftliche Praktiken darstellen.
Vallejo, Cesar (1922) Trilce. Lima: Typografische Werkstätten der Strafanstalt.
Meneses, Porfirio (2008) Trilce, Quechua-Version. Lima: Universität Ricardo Palma. Universitätsverlag.
I
Pitaq chay hinataña chaqwakachan, manataq
qipariq qucha-watakuna suñanata atichikuncnu
Pisi yapasqapas chuquicnay,
chisiykuptin puni, ramkallaraq,
hinptin aswanta chaninchakunqa
wanu, llaspa apuchasqa taqrukuy,
sapan kaq sunquman
mana munastin anqusaq
mama quchapa puchqulli ankata,
sapa cuya sinchi puqchikuypi
Pisi yapasqallapas chuquichay kachun
millay yakuñataq, chisinkuy supta uranpa
ASWAN QAPAQ BIMULNINKUNAPA.
Mama quchaman ñawpariq allpañataq wata niraq sayarin
wasantakama, amu, mana manchaq,
wañuchikuq takyatiyaypa siquinpi.
II
Pacha Pacha
Huqu wayrakunapi qucharayaq chawpi punchaw.
Pukarapi amirusqa yaku-suquq wisikachakun
pacha pacha pacha pacha
Qaqchu mita Qaqchu mita
Utulukuna takikachanku yanqa aspikustin
Hukllawaq chuya punchawpa simin
qaqchu mita qaqchu mita qaqchu mita qaqchu mita
Paqarin Paqarin
Kikin kaymanta quñichkaqraq samakuy
kunanta hamutaspa waqaychaway
paqarinpaq paqarinpaq paqarinpaq paqarinpaq
Suti Suti
Iman sutichana kirinkichkawaptinchik?
Ñakariq wasapaymi sutichakun
suti suti suti suti
III
Kuraq ayllunchikuna
imay pachataq kutimunqaku?
Suqtatañam waqtaykamun ñawsa Santiagu,
hinaman sinchi tutaykuqñam.
Mana unamunantarm nirqan mamanchik.
Aguidacha, Nativa, Miguil,
yanqataq chaychayta riwaqchik, maynin
kunallan purirqanku
yuyapakuyninkuta qanqatiyastin
kurnuchikuq manchachikukuna,
chun niq kancha man maypi
chayraq ustukuchkaq wallpakunapas
waknataña mancharikurqanku.
Aswan allin kayllapi kakusunchik.
Mana unamunantam mama nirqan.
Amaña llakikusunchu. Qawachkasunchik
wampukunata ¡ñuqapa kaqmi lliwmanta aswan sumaq!
chaykunawan tukuy punchaw pukllakunanchik
mana awqanakuspalla imaynam kanan kachkan:
quchapim saqisqa kanku, pukllapasllaña
paqarinpaq añakakuna winayniyuq.
Kay hinalla, mana ima hampiyuq,
kamachisqa lliw ruraqkunalla, suyasunchik
kutimuyninkuta, tannichikuq rimayninkuta,
hina ñawparikunq machunchikkunapata,
wasipi sullkan kaqkunata saqiwaqninchikpata,
manapas ñuqanchikpas
illarquyta atichwanchik hina.
Aguidacha, Nativa, Miguil?
Qayaykachakuni, llapchaykachastin tutayaqpi
maskani. Yanqataq sapallayta saqiwachkanmanku
hinaptin sapallan wichqasqa ñuqa kachkayman.
IV
Iskay karritakuna qiqichyanku
maqanakunaman atipakustin ñawipa
kimsachasqa waqay kuchukunakama,
mana haykap imatapas rurachkaptinchik.
Chay sapaqtam ichaqa, kuyay puchukasqa,
purun paqarinap ukunpi putichisqa
huk kaqninrayku, anaq ritichasqa
ruraykunapi nunachisqakuna.
Chutarayakurqani kimsa ñiqin raki kaq tukuspay,
aswan qipata —imatamá ruwwasunchikpas—
siwikun umaypi, piñarisqallaña
mana as asllamanta mama kayninpaq. Siwikunam.
Aynachakuypa rupapakuynin ña kanisqakunaña.
Illakuy, imamantapas aswan allinta
pakin Muchkata.
Chay mana llimpi picharquy
imaraykupas. Hamuq kawsakuypa waqta waqtallampi,
waqan waqan. Taki hunta tawa waqtawan
qinchasqa kimsa upallakuypi.
Upallay. Warmip uku rurun. Yaqa chuya kay.
Lliw imapas waqasqañam. Lliwmi chapasqa
karqun, kamas ichuqninpi puni.
V
Sisapa iskay kuska rurukuna. Takiyta qallarinku
paymanta quchap urpinkuna, kimsachakuy munaykuna,
qallariq puchukaykuna, waymanta huukuna, tukuy
rikchaqmanta piñichasqapas iñikunman hina.
¡Sisapa huñunasqa pallqa runkuna!
Ma. Chaqay kachun mana astawan ima kaspan,
Ma. Ama hawarnan waspichunchu, hinaspan
mana uyarichikuq hina hamutachun,
llimpichun manataq qawachikuspan.
Amataq lluchkachunchu hatun tikayarquypi
Paqarisqa qaparim ankayllikun hinaspan mana
mumanchu llikapas kuyaypas kayta.
Aynakuna hina aynalla kachunku wiñaypaq.
Ichaqa arna 1-ta quychikchu, uyarichikunqam
mana tukuqpi. Amataq O-ta quychikchu,
huk nanaqtam upallanqa, 1-ta
rikcharichiypiwan sayarichinankama.
Haa iskay sunqup huñunakuy.
VI
Paqarin pachay churakurqusqaytam
taqsapuwaqniy mana taqsarqañachu:
utiliachasqa sirkankunapim taqsaq
sunqunpa paqchanpi, kunanñataq
papukusaqchu millay patachakuypa
putka pachan saqisqaypas imamanta.
Mana kunan pipas yakukunaman riq haptin
qatichikuy llaqikunapi pintukun
quillqachanapaq latapata, hinaman
viladurpi kaq llapa imakuna, waknataña
ñuqamanta iman kanqa nisqaykuna,
ñuqapañachu kachkanku, hichpallaypi.
Paypaña qiparqunku, llampuchasqakama,
paqu rikchaq alli sunqu kayninwan ñapusqakama.
Kutimunanta yachaptiyya,
yachayman ima tutamanta kutimunanta
taqsasqa pachakunata quwaqniy, wakllay
nunay taqsapuwaqniy. Ima tutamantaraq yaykumunqa
sunqun tiyasqa, ruraykunapa mukmun, samisqa
yachasqan qawachikuymanta, arí atisqanta
¡IMAYNAM MANA ATINQACHU!
llapa chaqrusqakunata anqasyachiytawan mastachiyta.
VII
Hawkalla chanchayta qallarini riqsisqay
allqa chutata. Liw mana imapas musuq kayniyuq,
chiqanpayta. Hinaspay ukunakurqani kay hina
imakunaman, chaywan ñawpaq pachaña karquni.
Muyuni wakillampi allinwan purina
chutanta, atipakuspa lluqsina chay kawsaq
qichqapa kmyninta, mana patma rurayllapichu.
Hatunchakuykunam,
chaqay qapariy, rimanakuypa chuya kaynin,
killay taqlla challpusqa ¡ñam! rurakuyninpi,
Chutapas punkunkunawan ñawisapa kachkaptin
hinaspan qaparin qala chaki sarpukunamanta,
uyarichikuq waqtaykunapi hatun tuqyaykunata
minchachanapaq
Kunanñataq, ñutu mita sisikuna
miskichasqa yaykukunku, puñunayasqakama
yanqachalla ruray munaq, hinaman wistuchakunku
kañasqa pulvurakunapas, 1921pa wichayninkuna.
VIII
Paqarinqa sapaq punchawmi, huk
kaqninpim tariyman mana ruruq kamachikuypaq
wiñaypaq yaykunata.
Paqarin wamaq punchawpi,
qatu wichqasqach kanman
sunqup iskay llikankunawan, paqta pura
sanchachikuypi aycha mikuqkuna.
Allintam atinman takyayta chay llapa ima.
lchaqa huk mana paqarinniyuq paqarin
pasukusqanchik siwikunaq ukunpi
rirpupa waqtankunach kanqa
mayman qayllayta kinrachinaypaq
mana qaparl yachapayayniyuq kanaykarna hinaman
wasaman qayllay churakunankama.
IX
Waqtarquyta hukama waqtaywan kutichiyta maskani.
Iskaynin palta llaqinkuna, hillisapa
chaskikuyniyuq kichki punkun, miraqmanta
mirachiqman, sumaqllaña kaynin quchuchikuypaq,
lliwmi chiqanpay kasqa.
Waqtarquyta hukama waqtaywan kutichiytan maskani.
Sumayninpi tikrani bulivarchasqa
chapra ranrakunata kimsa chunka iskayniyuq anta
waskakunatawan rikchakuquin yapantinkunaman
yanapakunku chukcha chukchamanta
chaninchasqa wirpakuna. Qillqasqapa iskay rakinkuna,
hinaptinñataq illakuyta mana kawsanichu,
llapchayllapipas.
Pantanim waqtayta qunqaymanta waqtaywan
kutichiyta. Manam haykappas ichisunchu
kallpanchakuypi. Lawsani
kikiy kuyakuymantawan wak qata ukupi
wañuypaq qaqunakuymanta,
kay warmi
¡waknaña hunta llasasqanmanta!
Chinam illakuqpa nunan.
Chinataqmi kikiypa nunallaypas.
X
Yanqamanta sami kaypa qipaq kaq chuya rumi.
wañuyta tukurqun
nunanpiwan ima, uctubri chuklla chichu kaypiwan.
Kimsa killa illakusqan chunkañataq miski kasqan.
lmaynam kawsaypas,
apu willka chukuyuq, chullan rukana, asikun.
Imaynam qipanta qarqunku
chimpachakuqkunapa huñukuyninta. Imaynanpim
tukuy pacha asuykamun yupana qillqa
imapas wamaq siqipa ukunpi.
Imaynam urpikunata witunku chikachaq
challwakuna. Imayna kaykunañataq saqinku tupsata
kimsaman mirachikusqa kimsa ñiqin raprapi.
Imaynam ichikunchik
amiypaq hinalla sikikunata qawaspa.
Aysakun chunka killakunata chunkaman,
aswan wak karu kaqman.
Iskayraq qipanku wiqaw pintuna latapapiraq.
Kimsa killa illakuypiwan.
Isqunñataq chichukuypi.
Manam chullallapas awqanakuy kanchu.
Unquq kaq hatarikun, hinaman
tiyaspan antayachin hawka wanku waytakunata.
XI
Huk sipastam tarirqani chutapi
hinaptin marqayninwan aytiwarqan.
Chakatay qichqakunaman kichakuq
pim tarirquqninpas tarinmataq
manataq yuyanqachu.
Hichpa paniymi kay sipas.
kunan, wiqawnin llapchaykusqaypi
makiykuna sipasña kayninpi yaykurqunku,
iskay millay llimpisqa aya wasikuna hina.
Hina chun niqpi puni ripukun
kimsachasqa tutayariq intiman, kimsaña
iskayniykupi chawpichakusqa.
''Qusachakurqunim",
niwan.Wañukuq ipaykupapi rurasqaykuya, warmallaraq.
Qusachakurqunñam.
Qusachakurqunñam.
Qipariq paltasqa watakuna,
imaymanam munapakurqanchik
turukunaman pukllanaykupaq, kuskachakuqkunaman,
ichaqa llullallamanta, llumpaqmanta,
kasqanpi hina.
XII
Huk qinqumanta lluptini
pullu pullumanta.
Huk chamqasqa mana may chayananta yachasqay.
Tunkiy. Pakuny - Urqu siqaykuy.
Matankap kuyuchiquin.
Piqasqa wañuq chuspipa tuqyaynin
pawaynin chawpinpi pampaman wichispa.
Ima nintaq kunan niwtun?
Ichaqa, hina yachanapi, qamkunaqa
churim kankichik.
Tunkiy. Mana muyuq taykukuna.
kipusqa ilaqi, ruran
pichqa kichkakunata huk waqtanpi,
hukninpiñataq pichqatataq.
Chut ! Lluqsimuchkanñam.
XIII
Chupichaykitam yuyapayani.
Sunquypas llaspayasqam chupiykita yuyani,
punchawpa puqusqa wiqawninpi.
Samichikuq muruchanta llapchani. Kusañam.
Wañuntaq huk ñawpaq pacha munapakuyniy
ñutquman wiksukusqa.
Rakaykitam yuyani, hatun Llantupa wiksanmantapas
aswan sumaqpiwan kamaqlla wachakuq siqi,
hina wañuypas Qapaq Taytachamanta
chichukuspa wachakuptin.
Way, riqsiy yuyapakuy,
hamutani, arí, sinchi, saqra runapi,
may munasqanpi, atisqanpi, quchukuq.
Way, chisikuykunapi tuqtupa taratataynin.
Way, upallalla kununuy.
¡Yununukallallapu!
XIV
Imatataq ninay.
Chaymi ñakarichiwan tutapaymanta.
Chay hina wayllunkakunapi puriymanakuy
Chay sinchi sunqu uywakuna, llullasqa hina
Chay uku niqman asuhita laqaq sachap wiqin.
Chay hanaymanpa tiyaq sikikuna.
Chay mana atinmanchu kayta, kasqa.
Llutan.
Muspay.
Hinallapas Trujillumantam hamurqani Limaman.
Ichaqa pichqa sulistam sapa killa kakawanku.
XV
Chaqay kuchupi, waknaña tutakuna kuská
puñukusqanchikpi, kunan tiyakuykuni
purikuq. Wañuqña kuyanakuqkunapa puñunankuqa
urqusqañam, ichapas imayá karurqa.
Hamurqanki chika ñaqaraq sapaq
ruraykunaman, hinaspayki kankiñachu. Chay kuchum
maypi, qanwan kuska, huk tuta qawapayarqani
llampu ñawchichaykikunapa chawpinpi
Daudepta huk willakuyninta. Wayllusqanchik
kuchum. Ama pantachikuychu.
Ripuqña chiraw punchawkunata yuyaymanmi
churakurqani, yaykumuyniykipiwan lluqsirnuyniyki
pisi, saksay, chalapiwan wasipa rakinkunapi.
Kay parakachanan tuta,
karuña kuskanchikmanta, pawaykuni qunqayta.
Iskay punkukunam kichakustin wichqakustin,
iskay punkukuna riqpiwan hamuqkuna wayrapi
llantumanta llantukama.
Trilce, César Vallejo. Versión quechua de Porfirio Meneses. Meneses (2008) Editorial Universitaria, URP.


text:
2
Lluypäpis limapaycuynin
1 Amñatac ichá allin yaćhachicuymannu yaćhaycachiy. 2 Yaśha wayapacunaca capäcunman: cäninman limacü-camam, rispitachicü-camam, tantiayniyü-camam, chaynütac chalapacuyninćhüpis cuyacuyninćhüpis pasinsiayninćhüpis masïsu tacyaycälïmi.
3 Chaynütac yaśha walmicunäpis capäcunman: Diosllapä sumä cawsaycü-camam, mana waśha limacü-camam, mana upyayta pulicü-camam, aśhwanpa allincäta yaćhachicü-camam. 4 Chaymi lasac walmicunätapis wayapantawan wawincunacta cuyayta yaćhaycachinan. 5 Chaynütacmi allin pinsayniyu cayta, allin chuya śhun'uyu cayta, wasinta sumäpa licaycuyta, alli nuna cayta, wayapanman sujitacuyta yaćhaycachinan. Chayćha Tayta Diospa allin willacuyninta mayanpis mana jamuyänan can'achu.
6 Chaynütac müsucunätapis limapaycuy allin tantiay-sapa sumäpa cawsapäcunanpä. 7 Am'a lluy imaćhüpis sumä allin licachipäri caycuy. Yaćhachilpis tincüllanman rasuncällacta sumäpa yaćhaycachiy. 8 Imam cäcällactatac willacuy; chayćha ćhïnicücunaca uyshulapäcul imallactapis mana nipäcuśhunayqui can'achu.
9 Llapa uyway nunacunätapis limapaycuy, patrunninta cäsuculcänanpä, śhun'unpänuy caycälinanpä, ñatac mana shimi-sapa capäcunanpäpis. 10 Amatac patrunnincunap imantapis chalayäpuchunchu, aśhwanpa chalapacuna capäcuchun. Chayćha Salbaycamäninchic Tayta Diospa yaćhachicuyninta sumä-sumä tuquicta waytaycälichin'a.
11 Tayta Diosninchicmari llaquipayninta camalaycachin jinantin pachäćhu nunacunäta salbaycunanpä. 12 Llaquipayninmari cay pachäćhu mana allincunäpi wanachimanchic. Jinaman'a mana allincälla cayä pachäćhümi allin tantiaywan, Tayta Diosllap munayllanćhu cawsachimanchic. 13 Jinaśhancamam sumä wañupacuśhanchicta cushisha alcanchic: sumä Dios Salbamäninchic Jesuspa sumä cutimuynintamá. 14 Paymi ya'anchic-laycu wañuycäman quiquin ucula llapa mana allincäpi juluycul quiquinpa chuya malcanña cananchicpä, jinal allincällacta lulaypi wañupacuyalcänapä.
15 Chayurá caycunacta yaćhachinayquipäpis callpanchanayquipäpis, anyanayquipäpis cäsu canmi. Ama-ari mayanwanpis jamuyächicuyaychu.


text:
¡Franciam huknin kaq suyun isturiyapi, llapanpa qayllanpi Perumanta q’ala allquta chapuwan riqsichin!
(Escrito por Pedro Santiago Allemant)
¿Yanqallachu utaq manachu ñawparqa? Sut’illam kayqa, pachak watakunamanta kawsarqa, Perumanta kay q’ala allquqa chapuwan kasqanmanta hinam achka runakunapaq kachkan “mana valiq allqu” utaq genetika ciencia pantarqa iskay laya allqukuna, q’ala allqu chapu allqukunawan taqrukuptinku. Mana munaspapas, hukkunapa allin llamkasqaraykuta riqsichikkanku chay hamutayqa manam pantasqallachu karqa aswan anchata kaqnachkanku kay laya allquta. Kunantaq kay laya allquta tariyta atichkanku huk qawa suyukunapi maypi mana siñalniyuq kanku nitaq chiqnichikunku aswan yupanchanku huk riqsisqa laya allquhinata chaymanta astawan kuyachikunku qawa runakunapa wasinpi.
Iskay utaq kimsa allqukuna sapa kamadapi, waqanapaqmi kayqa, kaykunata paqariptinku uywaqninkuqa sipiyta atipanmanku.
Perumanta q’ala allquqa chapuwan ayllunpa p’inqakuyninmi karqa; kay mana riqsisqa allquta imay mudupipas pakanapunim karqa. Kay chapuwan allqupa tariyqa huk aylluta paywan kawsananpaq ancha sasam karqa, manam pipas munaqchu. Hinaspapas, llapa allqu paqarisqanmantapacha pachakmanta iskay chunka pichqayuq chapuwan paqarinku, chayna kaspapas ichapas iskay utaq kimsa allqukuna chapuwan karqaku huk kamadapi suqtamanta pusaqkama, kaykunaqa, llakinapaqmi karqa, chiqanpuni kay allqukunata sipichinmanku allqu uywaqkunaqa.
Iskay waranqa watapa qallariyninpi, huk allqumanta llallinakuypi kachkaspa ñuqa tapurqani huk allqu uywaq warmita “¿Imatam ruwawaq sichus huk chapuyasqa allqu kamadapi kaptin?”
Paymi kaynata kutichimuwarqa: “ ¡sichus huk chapuyasqa allquwan kaspa, utaq sipinki utaq huk balata churakunki!”
Kay susidisqanqa astawan chaykunamanta yachayta richkachiwarqa hinaspa chaychallapi kay ancha ñawpaq laya allqumanta yachayta munarqani intindinaypaq imaraykum mana allinta huñunakuspa allqupa kayninpi qispichinku genetikapa “allqakunata” huk allqukunapi paqarichistin yaqa mana ima sanampayuq, chayta huk lawmanta qawaspaqa, kikinpi huk genetikapa “allqan”: mana chapuyuq. Ñuqapa munayniyqa karqa huk ñankunata maskayta anchukunapaq, imayna wakin allqukuna layapa kamachisqanman mana yaykuyta atirqankuchu, chaymi kay q’ala allqupa llapanpa kuyayninta, allin sutinta ama kalmakunanpaq, tukuy kallpanwan tarisqankuta. Huk rimaykunapi, ama imatapas saqichwan kay chapusapa allqukuna ñuqanchikpa q’ala allqunchikta churanmanku karqa huk mana riqsisqa laya allqupa kitinman maypi aysachikun genetikapa “allqankuna”. Aswan tarisqayqa, astawan ancha llakinapaq kaspa, chaymi tukuy hamutasqayta kay q’ala allqumanta mana chapuyuqmantapas tikrachiwarqapuni.
Chay chapuyasqa laya allquta riqsinaypaq kayta nikurqani, hamutanayraqmi kachkan imarayku q’ala allqukuna kawsanku? Chaynam as asllamanta yaykurqani huk tiqsimuyupa isturiyanman, giyugrafiyanman, genetikapa yachayninman; kaykunan uyaymanta apawarqa kikin quchayuqman: “FOX13” gen nisqanman, kaytaq chayllapi apamuwarqa sut’illa kaqman, ancha rimay atipana karqa chapu allqupa sayaqninrayku.
Aswanmi kusa huk qalata paqariptin huk chapu allquwan tinkuchiyta, kuk yuyaykunata yachaspa [Anexo I qawaykuy kay laya allqumanta riqsinaykipaq – FCI].
Víctor F. Vásquez Sánchez, biyulugu, kayta yachachiwarqanku: FOX13 nisqanqa “huk genmi, kayqa kachkan achka mamiferukunapi. Perumanta q’ala allqu kayta riqsichikun huk unquyhina, allqupa chapunta urmachistin hinallataq kirunkunatapas tikrachistin”. Hinaspa astawan yachachiwanchik kay genmanta: kansi iskay laya: huk kamachiq H (paypa quchanmi q’ala kanankupaq) huktaq kutipuyta atinman h (mana tikrasqa, nichwan, paypa quchanmi chapu kayqa). Kay genqa iskay iskaypi kachkan, hinaspa sichus kamachikuqnin rikurimunqa huknin kupiyapi, Hh, kayqa tukuy timpu allqupi rikurimuspa q’alata paqarichinqa. Hukninpitaq, sichus genpa iskaynin kupiyankuna kutirimunku, hh, allquqa chapuwan paqarirqa. Iskayninku huk kikin kamadapi kaspa, hukkuna kanku Hh, hukninkunataq hh, chayqa chaynan, mana anchuy atipana. Kaymi apawanchik huknin kaq tarikuyman: chapuwan allquqa kikinpuni mana anchuy atipana.
Ichaqa hinam Vásquez Sánchez yachachiwachkanchik allqumanta, kayqa allinpuni kanqa hamuq timpupi kay laya allqupa. Niwanchiktaq kayta: sichus iskay kupiya kamachiq variyantipa HH tinkunku, FOX13 genqa wañuchiqman tikran, sullunta wañuchistin. Chaytapunin “anchukuyta munachkaniku kay laya allquta takyachinapaq”kaytapas niwanku. Kayqa, kay allqukuna astawan kawsananpaq waqaychana kanqa ama imaypas chakrusqa HH kanmanchu, kayta qispichinku, chayta niwanku, anchukustin “q’ala allquta tinkichiyta yawarmasinwan, mana akllaspawanpas, chayqa manam allinchu, tukuy timpu huk laya allqukunawan tinkichina kanqa”, chaymantapas q’ala allquta tinkichina kanqa huk allqukunawan, kikin layamanta ichaqa chapuwan, chaynam anchuchina kanqa q’ala layapa H, genpa FOX13 rikurimuyta, iskay kuti masyachistin hinaspa chayrayku sullunta wañuchinman. (Vásquez Sánchez F., FOX13 – Biólogo, MsC. Biotecnología de Plantas y estudios de doctorado completos en Genética y Biología Celular en la Universidad Autónoma de Madrid – ARQUEOBIOS.)
Chaynam, manayá yacharqallachu imaraykum kay ancha ñawpaq layaqa mana chapuwan kanku, aswanyá chapuyuq layapa chanisqanmanta riqsichiwarqanchik, kay chapuwanmi kikin layata wiñaypaq waqaychanqa, ichaqa ñuqapaqqa sut’illam karqa sichus pipas imatapas ruranman karqa kay chapuwan layata chinkachinanpaq, kikin Perumanta q’ala allquta wañuy ñanman churachkanku. [Anexo II qawaykuy, astawan kay tarisqanmanta yachanaykipaq]
Kusikuypaqmi karqa, chaychallapi qallarisqay tapuykachamantapacha, tiqsimuyuqa mana allin qawasqanta q’ala allqukunata chapuwan kasqanrayku tikrayta qallarirqa.
Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan kaqqa, !tiqsimuyupi llalliq allqu kayta ayparqa!
Waranqa isqun pachak isqun chunka suqtayuq watamanta (1996) achka qillqasqa mañakusqanmanta, tayta Goran Brick, Club de Chihuahua et chiens exotiques (CCCE) kamachiqnin chaskirqa huk allin papelta Sociedad Canina Centralmanta, hamuq huñunakuyta ruwanankupaq Kumisiyun Zootecnicapa maypi rimana kanqa chapu allqu layamanta hinallataq allin mirachinankumanta. Club Français du Chihuahua, du Coton de Tuléar et des Exotiques – afilié à la Société Centrale Canine – agrée par le Ministére de l’Agriculture.)
Usyananchikpaq, chapuwan allquta SCCqa arí niykurqanku isqun punchaw hawkaykuskikillapi (juliopi) iskay waranqa pusaq watapi (2008), kaywanmi iskay kaq llallikuy Perumanta q’ala allquqa chaskirqa – huknin kaqmi karqa ña chunka kimsayuq wataña maypi chaskirqanku riqsichisqa allquhinata.
Kay ruwayqa qallarinapaqmi karqa. Allqu uywaq Franciamanta runakuna manam qasilla kanmankuchu karqa huk suyullapi chaskikuyllawan, chaymi kay laya allquta tiqsimuyupi riqsichikunanpaq aswanraq Perumanta, kikin suyunmanta, allinmi nisqanraq karqa. Chayna kaspapas, Europamanta uywaqkuna nirqanku kay layaqa manaraqmi llapan Perupi riqsirqankuchu, chaypiqa q’ala allqullatam riqsirqanku, chayna kaspa tukuy llapan genetikapa mañakusqa, ñawpaq nisqayta huk lawman saqirqanku.
Estelle Anthoni Koch, Franciamanta kay uywaq warmi, Perumanta q’ala allquta willawarqaku llapa sasakunata atipasqankuta hinaraqmi atipanakuchkanku Franciamanta allqu uywaqkuna; kaykunam maqanakuypi ñawparqanku chapuwan allquta kutichinankupaq: “Maqanakurqaniku chapusapa allquta riqsinankupaq, qallariyninpi, ni pipas anutayta munarqankuchhu pedigrí nasiyunalpi wakin alqukunatahina. Usyananchikpaq, Franciam huknin kaq suyu karqa chapusapa allqukunata anutarqanku, qallariyninpiqa, manaraqmi qawachikuypi riqsichiyta munarqankuchu. Hinaspa chaypaq huk musuq maqanakuy qallarirqa. Chayna kaspapas manaraqmi allin riqsikuyqa kachkan [chapu allqu] asllatam rikuptiyku qawachikuykunapi chaynallataq mirachikuypi manan tukuy timpu takyachinchu, Perumanta q’ala allquqa, q’alam, chayraykum manam munanikuchu achka chapukunawan kayta. Ñuqa iñini ichapas manch’akuniku uywaq wasinchik kaykunawan hunt’arunmanku. Qallariyninpi, yachani, q’ala allqum astawan gustawanchik!”
Kaytapas, manam imaypas qunqanchikmanchu Europapa wakin llaqtankunata, Alemania, Suecia, hukkunatapas, kay laya allquta chapuwan riqsichiyman yaykurqanku chay mirachinapaq programankunapi.
Iskay waranqa chunka watapi (2010), Choopetta de Luna Capreza huk tituluta chaskirqa chaynam Franciapa llalliqnin karparirqa, isturiyapi, huknin kaq Perwana china allqu chapuwan kay galardunwan kayqa. Kay riqsichikuyqa Franciata pusaqnin suyuhinata churaykurqa kutichikuypi waqachakuypipas kay ancha ñawpaq perwana laya allquta, hinallataq Choopettatapas waqaychana karqa ñawpaqninhinata kay suyupi, tiqsimuyupipas .
Usyananchikpaq, iskay waranqa chunka kimsayuq watapi (2013) kay laya allquqa riqsichikurqa Federacion Cinologica Internationalwan, chaynam Perumanta q’ala allqupa arbol genealogiconqa kicharikuspa, musuq layanwan, chapuwan allqu kanku. Pichqa watakuna Franciamanta,Europamanta allqu uywaq runakuna maqanakuypi karqanku chapuwan allqunrayku, mirachinankupaq programakunaman yaykuyta atinankupaq, kusikuypaqmi allinta qispirqanku. ¡Kunantaq kay musquyqa chiqanpuni qispirqa (https://elcomercio.pe/lima/conoce-variedad-perros-peruanos-pelo-252165)
Chaynam, iskay waranqa chunka pichqayuq watapi (2015) huknin kaq kutipi, Cinologico pacha isturiyanpi, Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan laya, !Tiqsimuyupi llallikuq karparirqa (World Winner)! Magenta, willaykachastin hanllarayapaq imayna kay ñawpaqmanta perwanu allquqa kunan kunaqa tiqsimuyupa llaqtayuqmi. Kay allquqa uywaq wasi Belga suyumanta hamun, hinallataq huk Croata warmipa wasinmanta.
Llapa allqu uywaqkunata, europeokunata, pirwanukunata astawan ruwayman churaqanku, llapa tukuy munaqkunata, pikuna Perumanta q’ala allquta chaninta yupaychayta ruwanku, llapa layanpi. Ichaqa manayá imaypas qunqachwanchu kaykama ñanta apasqanta. Hawamantaqa manam sasachu tikrasqankunata saqiyqa q’ala allqu chapuwan, wakinkunahinata riqsisqa huk ancha akllasqa huñunakuy runakunapa, utaq, aswan allinkunapi, huk chiqan kaqlla imayna tiqsimuyupi ruwanku: wischustin, sapaqyachastin, chaynalla as asllamanta winarqanku suyariykikaman, chaskiykikaman. Ichaqa kay yupaykunapa, istadistikakunapa qipanpi kachkan hukkuna kaykunawan ñakarirqanku kay watakunapi manaraq kay maqanakuy llallinta atiptin: llapa allqu chapuyuqkunata wañuchirqanku mana wakinhina kaptin chaymi allqu uywaqkunapas ruwayninta saqirqanku ama runakunawa k’amichinankupaq hinallataq ama qipanpi rimaspa qanrayachinanpaq mana tikrayta munaq runakunawan.
HUK KUSKA KAQ: CIENCIA RUWAYKUNAMANTA
Perumanta q’ala allqu, Chinamanta kristayuq allqukuna, Mehikanapas laya allqukuna kanku aslla chapuwan utaq q’ala; chaynallataq chaypi kaq kirunkuna mana kankuchu utaq mana allin armasqa kanku (5, 10). Riwista Nature sutiyuq rimawanku imayna kachkanku premolar mandibular, maxilar kirunkuna, hinallataq takyasqa molarkunawan kuskachakusqa FOX13man huk huñunakuypi pedigrípa isturikanpi q’ala allqukunapa chapuwan tullunkunamantapas rimarqa. Kay sapallan qawachikuy hamun huk mirachikuypa yachaynin yanaykachayninmanta Ludwig Platepa, zoólogo, Alemania suyumanta, Ernst Haeckelpa yachaqninmi Jenapi, iskay chunka pachak watapa qallarisqanmantapacha, kayqa qallariyninpi yuyasqa karqa yachanankupaq chapunmanta qaranmanta imakunatam apamunku ñawpaqninkunamanta. . (https://www.nature.com/articles/s41598-017-05764-5.pdf)
Ludwig Plate huk libruta qillqarqa kaypa sutinqa karqa “Thorough and Extensive defence” (ukumanta llapanta amachaq ) darwinismopata (https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Hermann_Plate)
ESTÁNDAR-FCI N° 310 – PERRO SIN PELO DEL PERÚ:
http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/310g05-es.pdf
ISKAY KUSKA KAQ : ALLIKAQ RURAYKUNATA YUYARISPA (CCCE – Francia) :
(Chihuahuapa, Tulearpa utkun mana hukniyuqpas Francia Huñunakuy – Sociedad Central kaninaman qatisqa – Ministerio Agriculturan kamachirqa)
Chapuwan laya allquqa manam huk genitikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti paqarinanta.
Sichus ñuqayku FOX13 genpa (“mana chapuyuq”) wañuqnin hamutayta chaskiniku kaypa allqupi iskay iskay kaqninta tarikun kaymanta lluqsisqanta chaskina kachkan, llapa kawsaq q’ala allqukunaqa iskay mana kaqlla genekunawan kanku: huknin “q’ala” huknintaq “chapuwan”; kaymanta “q’ala” mana chapuyuqqa kamachiqmi, chayrayku alllqupa kuwirpunpi riqsichikun. Chayna kaspa iskay q’ala allqukuna tinkikuptinku tukuy mudupi pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%)huk kamadapi chapuyuq paqarinqa, chaymi sapa taytanku huk gen “chapuyuq” kanku chayta qunan kachkan. Kay ruwayqa ancha allinmi manam ima programapas kanchu sapinmanta urquspa kaywan usyanankupaq: chayhina kaspapas kikinmanta chapusapa allqukuna kanqapuni.
Hinaptinmi chapuwan laya allquqa manam huk genetikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti astawan paqarinanta.
Chapusapa allqukunata anchuchiyqa chinkachinmanmi genetikapa llapan suntunta. Kay sapa kuti chinkachiyqa llapa genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku musyaniku huk laya allquta chiqanpuni mana hukniyuq kasqanta.
Estadistikamente, iskay q’ala allqukuna tinkiptinku kayta urqunku:
- ¼ utaq pachakmanta iskay chunka piqchayuq (25%) kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “chapuwan” genekunamanta: kay allqukuna chapuwanmi paqarirqanku. Franciapi, yaqa llapanmi, wañuchisqa karqanku, kayqa genetikapa llapan suntunta chinkachichiymi karqa, chaymanta mana allinta chaskirqankuchu Kumisiyun Zootecniapa munasqanta, kayqa genetikapa tikrasqanta tukuy kallpanwan takyarqa. Kay sapa kuti chinkachiyqa tukuy layan genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku yupaychaniku huk laya allquta mana hukniyuq kasqanta
- ¼ utaq pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%) mana kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “q’ala” / mana chapuwan genekunamanta: kay allqukunaqa wañukapunku sullulla kasparaq.
- 2/4 utaq pachakmanta pichqa chunka (50%) kawsaq allqukuna lluqsirqanku huk “q’ala’ genmanta hukwan “chapuwan” genmanta: kay allqukuna paqarinku mana chapuyuq, q’ala.
Kayna kaspapas, imayna kay allqukuna wañurqa, iskay “q’ala” genkunapa ruwasqanrayku, wiñaypaq as aslla huk 1/3 utaq pachakmanta kimsa chunka kimsayuq (33%) kawsariq uña allqukuna chapukuna karqanku
Franciapi, kamachiqkunaqa kanku kay ‘chapuwan” laya allquta winanapaqmi, kaykunata churarqanku q’ala allquta uywayta yanapanankupaq kayta nispanku:
- mirachiqkunata astawan yapana kanqa
- kamallata takyachina ñawraq genetikata
- taqsayachiy wañuyta manaraq paqarichkaptin nitaq paqariptinña aschachasqanrayku iskay q’ala allqu uñankuta ruwanankupaq.
Kayta nisun, usyananchikpaq, yaqa llapan suyukunapi FCIwan kamachisqa, kay riqsichiyqa hark’arqa chapuwan laya allquta riqsichiyta qawachiykunapi chayqa manapunin rakirqachu imay mudupipas mirachikuymanta. Kay ruwayqa, ñam sut’illa, karqa huk hatun ñawparachiy kay laya allquta uywananpi Europa runakunawan.
Yuspaykuna:
Señor Daniel Arnoultman, kunanpuni, Huñunakuy CCCEpa Kamachiqnin (club de Chihuahua et chiens exotiques).
Biólogo Víctor Félix Vázquez Sánchez – Bioarquelogíapi, Biología Celularpi, Genéticapipas Ancha yachaq – Honorario Yachachiq Biologíapa Departamentonpi Madridpa Universidad Autónomanpi. ARQUEOBIOSpa Umalliq.


text:
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq nisqaqa (kastilla simipi: Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes) Buliwyapi hatun yachay wasim, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as munisipyupi.
Ñawpa kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay ñawpaq Jatun Yachay Wasi purun runakunapaq Quchapampa suyupi kamasqa karqa 18 p'unchay jatun puquy killa 1916 wata, Tunqulipi, Qulumi, Chapari pruwinsyapi. Yachayniyuq George Rouma yachachisqanman jina, ñawpaqman aparqa yachachiq Angel Chaves Ruiz. Chaymanta manaraq watata junt'asaqtin apasqa karqa Muruman, Sakawa riqpi, maymantachus lluqsirqanku ñawpaq yachachiqkuna; chaypitaq karqa inti raymi killa 1922 watakama.
Chaymanta aparqanku warmikunata T'arataman, qharikunatataq Laqa Laqaman. 1926 watapitaq qharikunata aparqanku Wint'uman, warmikunatataq Killaqulluman. Chaymantataq 1928 watapi apasqa karqanku Tikipaya riqman; chay kikin
watapitaq Buliwya suyu umalliq kamarqa chunka watata wisk'asqa kanankupaq tukuy jatun yachay wasikuna yachachiqkunapaq.
1938 watapi Buliwya suyu umalliq, Germán Busch, kamarqa watiqmanta kay Jatun Yachay Wasi kicharikunanpaq Quchapampapi, Qalaqala riqpi.
Uq kamayniqta Ministiryu Yachaymanta 1940 watapi suticharqa "Ismael Montes" sutiwan kay Jatun Yachay Wasita. Chaymanta qhipan wata apasqa karqa Punata llaqtaman.
Qhipaman, 1946 watapi yachachiq Toribio Claure Montaño mañasqanmanjina apasqa karqa Challwamayuman, Escuela Indigenalpa wasinman. Chay watamantapacha kunan kama Wak'aspi, kay Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, wakichin musuq yachachiqkunata kampupi wawakunata yachachinankupaq.
Jinallataq, Wak'aspi kasqanrayku kay Jatun Yachay Wasi astawan riqsisqa "Wak'as Normal" sutiwan.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Wak'as munisipyu
- «Ismael Montes» Yatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (Kastilla simi) (kastilla simi)


text:
François Mitterrand
François Maurice Adrien Marie Mitterrand sutiyuq runaqa, (* 26 ñiqin kantaray killapi 1916 watapi paqarisqa Jarnac (Charente) llaqtapi - † 8 ñiqin qhulla puquy killapi 1996 watapi wañusqa Paris llaqtapi), huk Ransiya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1981 watamanta 1995 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Joseph Gilbert Félix; Maman: Marie Gabrielle Yvonne Lorrain.
Ñawpaq warmi: Danielle Gouze.
Churinkuna: Jean-Christophe, Gilbert, Mazarine.
Yachaywasi: Saint-Paul (Angulema).
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: François Mitterrand.
- (Ransiya simipi):


text:
Sipi Sipi munisipyu
Sipi Sipi (kastilla simipi: Sipe Sipe) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sipi Sipi llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sipi Sipi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]
Musiku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pacha kuyuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 23 ñiqin anta situwa killapi 1909 watapi
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 www.ine.gov.bo
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Sipi Sipi munisipyu
- Sipi Sipimanta (kastilla simipi)


text:
1
Tayta Diosmi lluy imactapis caman
1Manalä imapis cayaptinmi, Tayta Dios janay pachätawan cay pachäta#Juan 1.1-3. camala. 2Cay pachaca manam ima caśhanpis tuqui camalälachu; lluy yaculla cayäcätam yanawyayä pucutaylla ñitiläcula. Chayćhu Tayta Diospa Chuya Ispiritunꞌa cayälañam.
3Chayćhümi Tayta Dios “Acchi cachun” nin.#2Cor 4.6. Niptinmi acchica cala. 4Chay acchica allin captinmi, Tayta Dios acchïta tutäpi laquila. 5Jinalculmi acchïta “muyunmi canꞌa” nil śhutichäla. Chay tutawyäcätañatacmi “tutam canꞌa” nin. Chaynüpam wamä cä muyunca cala.
6Ishcayyänan muyuncäćhümi Tayta Dios nin: “Yacup ćhawpinćhu jäcuyä cachun; chayta lluy laquichun” nil. 7Chaynümi Tayta Dios lulala: chay janay pacha lädućhu jäcücäta lulalculmi chay luli lädućhu yacüta laquila janay lädućhu yacupïta. 8Chay jäcücätam “janay pacha” nil śhutichäla. Chaynüpam ishcayyänan muyunca cala.#2Ped 3.5.
9Quimsayänan muyuncäćhümi Tayta Dios nin: “Janay pachap lulïninćhu lluy yacucunaca jucllayllaman juntunaculcay, jinaptin chaquica licalichun” nil. Chaynümi cala. 10Chay chaquictam “allpam” nila. Chay achca juntunacü yacütañatacmi “lamar” nila. Tayta Diospä chay allinmi caycula.
11Chay muyuncällaćhütacmi Tayta Dios: “Cay allpäćhu imaymana wiñäcuna cachun, ulacunapis mujuyü-cama wiñapäcuchun, jaćhacunapis mujuntin-cama, lluy imapis tincüninman-camalla milapäcuchun” nil. Chaynümi cala. 12Imaymanam wiñayta allacaycamun: ulacunapis jaćhacunapis mujuyü-cama, lluy imapis chay licchä-cama mujucta ćhuläcunapis. Chayta licayculmi Tayta Dios: “Cayꞌa allinmi” nila. 13Chaynüpam quimsayänan muyunca cala.
14Tawayänan muyuncäćhüñatacmi Tayta Dios nin: “Muyuncätapis tutätapis laquinanpä acchi janay pachäćhu cachun. Chayćha camalachinꞌa ima timpucunätapis, muyuncunätapis, watacunätapis; 15chipipicyachun cay pachäta acchinanpä” nil. Chaynümi cala. 16Tayta Diosmi cay ishcaynin jatućhaćhä acchïta lulala. Mayurcätam muyuncäta acchinanpä, śhullcätañatacmi tutäta acchinanpä; jinaman uyllurcunätapis lulalam. 17Chayta janay pachäman ćhulaycula cay pachäman acchimunanpämi. 18Chaynu lulaycula tutaćhüpis muyuncäćhüpis caycunanpämi; jinaman tutapäcäta acchïpi laquiycunanpämi. Chayta licayculmi Tayta Dios nin: “Cayꞌa sumä allinmi” nil. 19Chaynüpam tawayänan muyunca cala.
20Pichayänan muyuncäćhüñatacmi Tayta Dios nin: “Yacucunäćhu imaymana cawsäcuna milapäcuchun, imaymana pälï uywacunapis cay jinantin allpäćhu caycuchun” nil. 21Chaynüpam Tayta Dios camala: lamarćhu cä jatućhaćha manchanaśh cawsäcunäta, yacućhu imaymana lluy cawsä challwacunätapis, chaynütac imaymana pälïcunätapis chay licchällanman-cama milapäcunanpä. Chayta licayculmi: “Cayꞌa sumä allinmi” nin. 22Chaynu licalilcachilmi sumä allin captin Tayta Dios nin: “Lluy allin capäcuy, milapäcuy; jinantin lamarćhu cä yacucunäman juntapäcuy. Pälïcunäpis jinantin allpäman milapäcuy” nil. 23Chaynüpam pichayänan muyunca cala.
24Sütayänan muyuncäćhüñatacmi Tayta Dios nin: “Cay pachäćhu imaymana cawsä uywacuna caycuchun: mansu uywacuna, chucaru uywacuna, śhullwaypa pulïcunäpis lluy tincüninman-cama milaycuśhtin” nil. Chaynümi cala.
25Chaynüpam Tayta Dios lluy imaymana jatućhaćhä uchuchachä mansu chucaru uywacunätapis lichcällanman-cama, śhullwaypa pulïcunätapis lichcällanman-camatac camala. Chayta licayculmi “Cayꞌa allinmi” nila.
26Chaypa ipanmanñatacmi Tayta Dios nin: “Yaꞌanchictanülla#1Cor 11.7. nunäta camaśhun. Chayćha challwacunäta, pälïcunäta, ñutu uywacunäta, chucaru uywacunäta, śhullwaypa pulï culucunätapis#1.26 śhullwaypa pulï culucunätapisnishanćhu cayalcan śhucullucuycunaca, araracaycunaca, culibraycunaca, chaynu-nilä juccunapis. munayllanćhu uywaycunꞌa” nil.
27Chay nilculmi Tayta Dios
quiqui-quiquintanülla nunäta camala;
walmi-carictam camala.#Mat 19.4; Mar 10.6.
28Chaynu licalilcachilmi allin caycälinanpä#Gen 5.1-2. Tayta Dios nin: “Allin capäcuy, milapäcuy; cay jinantin pachäman milapäcuy. Jinal sumäpa licaycul munayllayquićhu cachipäcuy; lamarcäćhu cä challwacunätapis, pälï imaymana uywacunätapis, śhullwayllap pulï imaymana culucunätapis” nil.
29Chaynütacmi nin: “Cay pachäćhu imaymana wayuyniyu, mujuyu jaćhacunätam maquiquiman ćhulaycamú; caycunapïćha micapäcunqui.
30“Ñatac śhullwaypa pulïcunaca, lluy pälïcunaca, lluy chucaru uywacunäpis pastucta micapäcunanpämi uycú” nil. Chaynümi cala.
31Chayćhümi Tayta Dios lluy camaśhancunäta lical: “Caycuna maynu sumä tuqui allinmi” nila. Chaynüpam sütayänan muyunca cala.


text:
Rasa
Rasa nisqaqa (kastilla simimanta: raza) - chawchu icha chawchuri nisqapas - sapaq khuskan kapuqniyuq kaq runakunas.
Kunanraqmi achka runakuna chawchuri rikurispa runakunata sapaq rasakunamanmi rakinku.
Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.
Kastilla Kamachiy pachapi raza nisqakunaqa kaysi karqan:
- "Yuraq rasa" (blancos): Ispañamanta, Iwrupamanta hamuq runakuna, kriyullu (criollo) nisqa churinkuna willkankunapas;
- "Yana rasa" (negros): Afrikamanta hamuq runakuna, paykuna icha machunkuna Afrikapi hapisqa Aywa Yalaman apamusqa karqan isklaw kaspa yuraq nisqakunapaq llamk'ananpaq;
- "Indios" ("amirikanu rasa"): Awya Yala allpa pachayuq indihina runakuna.
Chikan raza nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunatataq kasta (casta) nisqakunamansi rakirqan: misti, kastisu, sampu, mulatu, murisku, chuluchinu.