text:
Inkakunap wasichasqankuna
Inkakunaqa ancha sikllalla rikch'ayniyuq, ancha sinchi, sanaywaq, kunanraq rikunalla hatun wasikunatam wasicharqan.
[allichay] Ima hinatas wasicharqan
Ulilla, hina-hinalla wasikunataqa tikakunawansi pirqacharqan, kunankamapas ayllu llaqtakunapiraq wasichanku hinas.
Qhapaqkunap wasinkunatataq, manqus wasikunatapas pirqana rumi ch'iquspa rumilla pirqakunamantas wasicharqan, mana pirqa llut'anatachu, mana isku chapusqatachu churaspa. Ancha allinta pirqasqa rumipura saywanman manapas tumichu, manapas yawrichu sat'ikuyta atirqan.
Inkakunap wasichasqankunapiqa ancha hatun rumikunatam tarinchik, ahinataq Saksaywamanpi, Qusqupi Hatun Rumiyuq sutiyuq k'ikllu ñanpipas. Manataqsi pirqankunata achalacharqanchu.
Lliwmanta aswan allin ch'iquqkunaqa Qullawmantas hamuspa Qusqu llaqtapi hatun Inka panakakunapaqsi llamk'aq karqan.
Inkakunap rumilla wasinkunaqa ancha sinchi kaspas pacha kuyuypapas manas thuñichisqanchu karqan, Ispañulkunap musuq wasichasqankuna urmaptintaq.
Inkakunaqa manas k'uktikunatachu, manapas p'aqchikunatachu pirqarqan. Punkunkunataqa wintanankunatapas kirma rumikunawanmi qatacharqan. Wasi qatankunaqa k'ullumanta chakakuqniyuq, ichhumanta, qachumanta rurasqas karqan, waylla qatas, ichataq chay pachamanta qatakuna manañam kanchu.
[allichay] Inkakunap hatun wasi layankuna
- Kancha nisqakunaqa chawpi kanchata hatun tawa k'uchu hina muyuriq hatun wasikunas karqan. Sapa Inkap wasin, ichataq manqus wasikunapas - ahinataq Qusqupi Qurikancha - kanchas karqan. Huk kanchakunap puchunkunatataq Ullantaytampu llaqtapim tarinchik.
- Kallanka nisqakunaqa ancha hatun, 70-kama mitru suni wask'a wasis karqan, ñawch'i wasi qatayuqsi, Inka mama llaqtap kamachiyninpa llamk'achisqan.
- Usnu icha ushnu nisqakunaqa pata-pata hina rurasqa chuntu wasikunas karqan, chawpinpi siqana pata-patayuq.
- Tampu nisqakunaqa inka chaskikunapaq, puriqkunapaqpas qurpachana wasinkunas karqan, inka ñankunap kinrayninkunapi, sikllalla wasichasqas, mikhunapaq qullqayuqpas.
- Akllawasi nisqakunaqa akllasqa ñust'akunapaq wasis karqan, p'achakunatas, aqhatapas ruranapaq.
[allichay] Inka wasiyuq llaqtakuna
- Qusqu suyupi
- Qusqu llaqta
- Saksaywaman
- Ullantaytampu
- P'isaq
- Qinqu
- Machu Pikchu
- Ullantaytampu (kunankamapas llaqtayuq, 2.792 m hanaq)
- Ayakuchu suyupi
- Willkawaman: Manqus wasi llaqtas, Chankakunata Puqrakunatapas atiparqaptin kamarisqa. Willkawaman pruwinsyapi, 3.490 mitru hanaq, 40.000-chá runayuq.
- Tumipampa (Tupaq Yupankipsi kamarisqan, Kañarikunata atiparqaspa)
- Kashamarka (Tupaq Yupankipsi kamarisqan)


c: text/html

text:
José María Arguedas
José María Arguedas Altamirano, (* 18 ñiqin qhulla puquy killapi 1911 watapi paqarisqa Antawaylla llaqtapi, Apurimaq suyupi; 2 ñiqin qhapaq raymi killapi 1969 watapi wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq qillqaq, runakunap kawsayninmanta achkata willaspa qillqarqan.
Lliwmanta astawan Kastilla simipi qillqaspa, achkatapas Qhichwa simipi willarqan. 1956 watapi Pukyu llaqtapi Inkarrí nisqamanta willasqakunata qillqamurqan. Qhichwa runapura achka takiykunata uyarispa qillqarqan, Jorge Lira sutiyuq masinwanpas. Piruwpi wiraqucha qhapaqkunap kamachiyninrayku llakipayakuspa, 1969 wañuchikurqan.
Taytanqa taripakuqsi karqan, Víctor Manuel Arguedas Arellano sutiyuqsi, mamantaq Victoria Altamirano sutiyuqsi.
[allichay] José María Arguedaspa kawsasqan
José María Arguedas Altamirano, nasirqa chunka pusaqniyuq enero killapi waranqa isqun pachak chunka hukniyuq watapim Antawaylla llaqtapi, Antawaylla pruwinsya, Apurimaq suyu nisqapi. Taytanmi karqa Victor Manuel Arguedas Arellano, Qusqu llaqtamanta abogado achka llaqtakunapim juez kaypi purirqa, mamanñataqmi Victoria Altamirano Navarro sutiyuq karqa, Antawayllapi qapaq runa aylluyuq karqa. Iskay wata suqta killachayuq kachkaptinmi mamitan wañukurqa, kulikuwan unquspan; chaymi taytan-law awilanwan tiyapakurqa, Teresa Arellano sutiyuq, Antawaylla llaqtapi.
1915 watapi taytanta Juez de Primera Instancia Lukana pruwinsyapi Ayakuchu suyupi nombraptinku chay llaqtaman rirqa, manaraq unay tiyachkaspa San Juan Lukanapi asindayuq qapaq warmiwan taytanqa kasararukurqa, Grimanesa Arangoitia Iturbi Viuda de Pacheco sutiyuqwan chaymi kachkan (1917) waranqa isqunpachak chunka qanchisniyup watapi. Hinaptinmi warmallaraq José Mariaqa Lukana llaqtaman viajarqa, qipamamanwan huñunakunanpaq; yuyarinapaq hinam viajasqa, chaytam wiñaypaq yuyarirqa. Chay musuq ayllunqa Pukyu llaqtapi tiyarqa, capital de provinciapi. 1919 watapi, Augusto B. Leguía kamachikuynin qallarichkaptin, taytanqa, contrapartin politikamanta kaptin, Juez kayninmantam qarquchikurqa hinaptinmi abogado litigante kasqanman kutiykuspan hinaspapas viajeroman kutirikurqa, purisqan raykum maynillanpi ayllunta watukarqa.
Kay warmakaspan tiyasqan timpu Arguedaspaqa mana qunqaymi qipamamanwan hinaspa qipamamanpa qari churin Pablo Pachecowan ñakarisqanta. Payqa qusanpa churintaqa millayllatañan chiqnirqa, hinaspanmi hacindapi yanapakuq runakunawan kuska tiyananpaq kamachirqa. Chay qipamamanpa qari churinqa maqarariq yunpayta sintichiq ima kasqa hinaspapas huk kuti mana munachkaqta qawachisqa india violasqanta. Kay hawa wawqinpa ruwasqantam wiñaypaq yuyanqa rikuchkanmanpashina sayachkaqta gamonal abusivo, ñakarichikuq rumi sunqu chaymanta lujurioso obra literaria qillqasqanpi. Indiyukunapa chawpillanpim kuyayta tarirqa ayllunkunapi mana kuyakuy tarisqanta, sutinchakuspa paykunapa kawsasqanwan, pachamamatan aswan kuyana nispan tawnachakurqa.
Julio killapi 1921 watapim qipamamanpa wasinmanta Aristides sutiyuq kuraq wawqinwan ayqikurqa; hacienda Viseca sutiyuman iskayninku rirqa, tiyunku Manuel Perea Arellanopaman, San Juan de Lucanas llaqtamanta pusaq kilumitro puriypi. Iskay watam chaypi tiyarqaku, mana taytayuq, kampu runawan kuskam tiyarqanku chakra llamkaypi yanapakuspanku. José Mariapaqa chay watakunallam allin sumaq kusisqa kawsaynin karqa. 1923 watapi ayqikusqanmanta kutimun taytan pusapamuptin, paytam unay puriysirqa may llamkaq risqanmanpas, chaypin yaqa iskay pachak llaqtakunta riqsirqa. Wakinmi kaykuna Wamanga, Qusqu hinaspa Awankay. Kay puchuq llaqtapim, wawqin Aristidespiwan, Colegio Miguel Grau Padres Marcedarioskunapaman internasqa yaykurqaku, chaykama taytanqa llamkayninwan purillachkan. Chay Peru llaqtapa uraynipi purisqan hinaspa Abancay colegiopi internado kasqantawan yuyarisqantam novelanpi qillqanqa Los Ríos Profundos sutiyuqta, kay kaqqa allinkaq qillqayninmi.
1925 watapi aksidintakuspa iskay diduntapas paña kaq makinmanta wituchikasqa. 1926 watapi Ica llaqtapi estudios secundarios nisqata qallarirqa, aqukama costa peruanapi, chay raykun tunpanta qunqarqa sierra llaqtakunapa kawsayninta chay warma kaspan tukuy yachasqantapas. Pay kikinmi ñakarirqa imaynas chaypi costa runa puna runata (serranukunata) pisichaspanku sarutyasqanta. 1928 watapim Huancayo llaqtaman purirqa, hinaya estudiachkan chaypin qallarirqa allin qillqaq runa kasqanta revista estudiantil Antorcha sutiyuqpi yanapakuspa. 1930 watapim Yauyos llaqtapi unay tiyarqa, taytanwan kuska. Iskay wata estudiasqanmanta chaymi (1929 watamanta 1930 watakama), Nuestra Señora de la Merced colegiopi examenta haywapurqa, Lima llaqtapi, mana maystruyuq may puna llaqtakunapichiki estudiasqanmanta.
1931 watapi, iskay chunka watayuqña kachkaspanmi, Lima llaqtapi tiyarqa chaypim yaykurqa Facultad de Letras de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos nisqaman. Taytan wañusqan hawam, wataña tiyachkaptin, kawsananpaq pay kikinmi imatapas ruwanan mikunanpaq chaymi auxiliar-hina Administracion de Correos nisqaman yaykurqa llamkapakuq.
1933 watapi rikurichimun huk kuwintu qillqasqanta: Warma Kuyay sutiyuqta. 1935 watapi kaq rikurichillantaq Agua, qallariq kaqnin kuwintu libruta, chaywanmi chaskirqa Iskay kaq allinnin llamkay kasqanta Revista Americana de Buenos Aires llaqtamanta. 1936 watapim Augusto Tamayo Vargas, Alberto Tauro del Pino hukkunapiwan, Palabra sutiyuq revistatam hatarichirqaku, chay revistapin José Carlos Mariateguipa ideologianmanta rimarqaku. 1937 watapi prisu churachikun protestas estudiantiles nisqapi purisqanmanta general Camarotta chayamusqanwan, chaymi kasqa jefe de una misión policial de la Italia fascista. Penal “El Sexto” sutiyuqman Limapi pusachikurqa, pusaq killam chaypi wichqarayarqa, chaytapas qipaman kikin sutiyuq novela qillqananpaq yuyanqa.
Chaymanta as tunpantawan, Licenciaturayuqña Literaturapi Universidad San Marcospi, maystru-hina Colegio Nacional Mateo Pumacahua Sucuani llaqtapi yachachiyta qallarirqa, departamento del Cuzco nisqapi, Castellanota hinaspa geografiatawan yachachirqa (1939-1941). Alumnunkunawan kuskam, chay law llaqtakunapa folklorninmanta llamkarqaku. Chaypin yachakurqa etnólogo kasqanta. Chaynallataqmi Celia Bustamante Vernal sutiyuq warmiwan kasarakurqa, Peña Cultural Pancho Fierro nisqapa promotoranwan (1939), chayllapim artistakuna hinaspa intelectualkunapas huñunakurqa.
1941 watapi rikurichirqa Yawar Fiesta qillqasqan sutiyuqata, qallariqnin kaq novelanta. Octubre killapi 1941 watamanta nubimri killa 1942 watakamam, Ministerio de Educación qayan reforma de los planes de estudios secundarios nisqapi yanapananpaq. Profesorkunamanta sayaspan Congreso Indigenista Interamericano de Pátzcuaro nisqamanta 1942 watapi kutimuspan, kaqmanta profesor de Castellano yachisqanman Colegio Nacional Alfonso Ugarte, Nuestra Señora de Guadalupe chaymanta Mariano Melgarpiwan Lima llaqtapi yaykupun profesor-hina yachachisqanman.
1944 watapi unquyta qallarrin mana imapaqpas kallpayuq kay, pisipay, mana puñuy atiy, mana munachkaspa imapas munaq icha llakikuychu karqapas, chay raykum lisinsiata sapa kutilla mañakuq profesormanta llamkapakusqanpi. Chaykunatan yachakun wawqin Aristidesman kartasqanpi tunpantapas churallantaq kikin sapa punchaw qillqasqanpi El Zorro de Arriba y el Zorro de Abajo novela wañuptinña rikurichisqankupi. Pichqa watas, kikin willakusqan-hina, mana qillqayta atirqachu. Qaliyapurqanmi, ichaqa unquq-unqullamanmi tukupurqa.
1948 watapi, yachachisqan uraskunata pisiyachipurqaku hinaspapas manaña imapaqpas aypaqtaña qullqita Ministerio de Educacionpi profesor-hina llamkasqanmanta chaskirqa, comunistapaqmi propagandata ruwachkanki nispan. Qipamanqa wiñaypaq qarqupunku (1949). Manuel A. Odria sutiyuq dictador kamachikuynin chaypacha kachkarqa. Imaynaña kaptinpas, hinam llamkarqa huk institucionkunapi runapa kawsaynin waqaychananpaq hinaspa purichinanpaq.
Marsu killapi 1947 watapi Conservador General de Folklore del Misterio de Educación nispa sutichachikurqa, chaymanta Jefe de la Seccion Folklore nisqaman siqarqa, Bellas Artes, hinaspa kikin chay Ministerio de Educacionllapitaq karqa (1950-1952). Chaypim imaymanata ruwarqa allin Cultura Popular llipillan llaqtakunapi purinanpaq. Pay raykum, Jacinto Palacios, allin kaq Trovador Andino sutichasqa, kay kutimanta pacham chayraq Musica Andina grabayta qallarirqa chaymi 1948 watapi kachkan. Chay raykum mana haykappas-hina teatro Municipal hinaspa teatro Segura nisaqpas chayraq punkunta kicharqaku arte andino nisqaman.
1950 watamanta 1953 watakaman cursos de Etnología chaymanta Qhichwa rimaytawan Instituto Pedagógico Nacional de Varones nisqapi yachachirqa. 1953 watapin Director Instituto de Estudios Etnológicos kunan Museo de la Cultura Peruana sutiyuqpi sutichachikurqa, chunka watantinmi chaypi llamkarqa; hinallataqmi kamachirqa revista Folklore Americano sutiyuqta chaypas partinmi karqa Comité Interamericano de Folklore, chaypi ichaqa yanapakullarqa.
La Muerte de los hermanos Arango sutiyuq kuwintuwan, 1953 watapi riqsichisqanwanmi, llallirqa allin ñawpaqkaq primyuta Concurso Latinoamericano de Cuento México llaqtapi. 1954 watapi riqsichirqa taksa novelata Diamantes y Pedernales sutiyuq qillqasqanta.
Allin profesional kananpaq, Universidad Nacional Mayor de San Marcos especializakun Etnología yachaypi, grado de bachillerkaman chayarqa 20 -12 -1957 tesista La Evolucion de las Comunidades Indigenas sutiyuqta ruwarqa, chay llamkaywanpas Premio Nacional Fomento a la Cultura Javier Prado sutiyuqta 1958 watapi llallillantaq. Chaymi qallariy kutipi Europaman rirqa, Unesco becata quptin, España llaqtapi, hinaspa Francia llaqtapipas achka ruwaykuna estudiananpaq. España llaqtapi kachkaspanmi, Arguedas Zamora comunidadkunapa chawpinpi tapukachakuspa maskarqa, maypim kay andino kawsayninchikpa España lawpi sapin nispan maskarqa, chaymi tesis dukturalninpaq allin kanqa: Las Comunidades de España y el Perú, chaywanmi pichqa punchaw julio killapi 1963 watapi graduwakurqa.
1958 watapi riqsichirqa Los Rios Profundos, kay novelam paypa kawsayninmanta riman, chaywanmi 1959 watapi Premio Nacional de Fomento a la Cultura Ricardo Palma sutiyuqta chaskirqa. Kay novelanmi wakin qillqasmantaqa aswan allin nirqaku. 1958 watamanta 1968 watakaman catedrático de Etnología Universidad de San Marcospi karqa. Hinallataq Universidad Nacional Agraria La Molina nisqapipas 1962 watamanta 1969 watakama yachachirqa. 1961 watapi novela qillqasqanta riqsichirqa El Sexto sutiyuqta, chay qillqasqanwanpas, iskay kutiña, premio Nacional de Fomento a la Cultura Ricardo Palma 1962 watapi chaskirqa. Chay qillqasqanqa novelapuni Lima karsilpi kikinpa kawsayninmanta wichqarayaspan willakusqanmi, chay karsiltaqa wichqapunkuñam 1986 watapiraq.
1962 watapi riqsichirqa la Agonía de Rasu Ñiti. Chay watallapitaqmi Berlín Occidental (Alemania) llaqtaman rirqa, chaypin kicharikurqa qallariq kaq kutipi coloquio de escritores iberoamericanos, revista Humboldt sutiyuqpa hawanpi.
1963 watapi Director de la Casa de la Cultura del Perú sutichachikurqa, chaypi allinta profesional-hina llamkarqa; allinta llamkachkaspanmi, hamuq watapi llamkasqanta saqipurqa, presidente de la Comisión Nacional de Cultura nisqata sayapakuspa.
1964 watapi riqsichirqa allin munapakusqan qillqayninta: Todas las Sangres, allin sumaq novelan willakuymantam riman, chaywanmi achka clasi runa Perú llaqtapi tiyasqanta hinaspapas chiqninakuy-hina hawa llaqtakunapi kunan tiempo chayamusqanwan rikuchiyta munarqa. Chay watallapitaqmi yachachiypi llamkasqanmanta Palmas Magisteriales en el grado de Comendador hinaspa Resolucion Suprematawan kikin presidente Fernando Belaunde Terry prisedentipa firmasqan “gracias por los servicios prestados a favor de la cultura nacional” nispa riqsipurqaku. Director del Museo Nacional de Historia nispanmi suticharqaku, chaypim llamkarqa 1966 watakama.
1965 watapi, ñawpaq kaq warminmanta rakinakuspa, mama Sybila Arredondo sutiyuq Chile llaqtamanta warmiwan kasarakurqa, paywanmi wañunankama kuska tiyarqa. Unay watakunamanta Sybila karsilpi wichqachikurqa Perupi llaqtapi Sendero Luminoso terroristakunawanmi huñulla purinki nispa tunpachikuspan hinaptinmi 2002 watapiñam llaqtanmanpas kutirqa.
Allin profesionalhina llamkachkaspa, 1966 abril killapi Arguedas sipikuyta munarqa. Kay qillqaq runa sapa kuti yunpayta unquspa ñakarichkarqa ñawpa watakunamantaraq. Chaymantaqa, manaña allinñachu kawsaynin karqa. manañam pitapas rikuyta munaqñachu manam Ministerio de Educación nitaq mayqin llamkananmanpas riyta munaqñachu, aswan Universidad Agraria hinaspa San Marcos chayllapiñan yachachisaq nirqa. Rikunusichikurqa psiquiatra chilena Lola Hoffmann sutiyuqwan qaliyanampaq, paymi nirqa, hanpikuyta munaspaykiqa, qillqanallaykim nirqa. Chay raykum kuwintu librukunata rikurichirqa: Amor mundo y todos los cuentos 1967 watapi chaymanta, tunpan qipaman, wañuptinña: El zorro de arriba y el zorro de abajo rikurichirqaku.
1968 watapi Universidad de San Marcospi yachachiynin tukun, chaymanta, yaqa kuskalla, departamento de Sociología de la Universidad Nacional Agraria La Molina jefe nispan suticharqaku, chayllapiñam aswan llamkarqa. Chay watallataqmi premio Inca Garcilaso de la Vega nisqata chaskirqa, contribución al arte y las letras del Perú chay rayku. Chaypim runapa qayllanpi discursarqa: No soy un aculturado nispan.
Chaymanta, chay punchawkuna mana allin kaynin kaqmanta rikurimurqa hinaptin yapamanta sipikuynin munay rikurimullantaq chaymantapas rimallantaqmi qallariqnin pay kikinpa sapa punchaw qillqasqanpi, kaqllataqmi churarqa novelanman wañuptinña rikurimusqanpi. Universidad Agraria llamkasqanta kutichipun manañam llamkasaqñachu nispa hinaspa 28 noviembre killapi 1969 watapi universidad bañupi wichqarukuspan umanpi balyakurqa, chay raykum wañurqa, pichqa punchawpunim yunpayta ñakarispan (2 de diciembre 1969).
Panpakusqan punchaw, pay sapa punchaw kikin qillqasqanpi mañakusqanta-hina, tukipakuq tayta Máximo Damián violinta waqaykachirqa almapa qayllanpi, arpista Luciano Chiara chaymanta dansaqkuna Gerardo hinaspa Zacarías Chiara-piwan kuska, hinaspam almapa qayllampi pisillata rimarqa, chay rimayninpiñtaqmi yuyarichirqa imaynas kuyay sunqu hawa runa indígena nisqa kasqanta, kuyayllatañam llakiykukurqa wañukusqanwan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Agua. Los Escoleros. Warma Kuyay (Willakuykuna, Compañía de impresiones y publicidad, Lima, 1935)
- Yawar Fiesta (Kawsay rikch'a, Compañía de impresiones y publicidad, Lima, 1941)
- Diamantes y Pedernales. Agua (Willakuykuna, Juan Mejía Baca y P.L. Villanueva, editores, Lima, 1954)
- Los Ríos Profundos (Kawsay rikch'a, Losada, Buenos Aires, 1958)
- El Sexto (Kawsay rikch'a, Juan Mejía Baca, Lima, 1961)
- Túpac Amaru Kamaq taytanchisman. Haylli-taki. A nuestro padre creador Túpac Amaru. Himno-canción. (Harawi, Ediciones Salqantay, Lima, 1962)
- La agonía de Rasu Ñiti (Willakuy, Taller Gráfico Ícaro, Lima, 1962)
- Todas las Sangres (Kawsay rikch'a, Losada, Buenos Aires, 1964)
- Pongoq mosqoynin (Willakuy, Ediciones Salqantay, Lima, 1965)
- Oda al jet (Harawi, Ediciones de la Rama Florida, Lima, 1966)
- Algunas observaciones sobre el niño indio actual y los factores que modelan su conducta (Hamut'aykuna, Consejo Nacional de Menores, Lima, 1966)
- Notas sobre la cultura latinoamericana (Yuyaychakuykuna, con Francisco Miró Quesada y Fernando de Szyszlo, Taller Industrial Gráfica, Lima, 1966)
- Amor Mundo y Todos los Cuentos (Willakuykuna, Francisco Moncloa, editores, Lima, 1967)
- Las Comunidades de España y del Perú (Huk Liwru, Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Lima, 1968)
- Qollana Vietnam Llaqtaman / Al pueblo excelso de Vietnam, (Harawi, Federación de Estudiantes de la Universidad Agraria, La Molina, 1969)
- El Zorro de Arriba y el Zorro de Abajo (Kawsay rikch'a, Losada, Buenos Aires, 1971)
- Katatay y otros poemas. Huc jayllikunapas (Harawikuna, Sybila Arredondo de Arguedas-pa liwruchasqan, Instituto Nacional de Cultura, Lima, 1972)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: José María Arguedas.
- http://arguedas.org/
- José María Arguedas-pa uyarispa qillqasqan qhichwa simipi takikuna
- Warma Khuyay. Qillqaq: José María Arguedas. Kastilla simimanta runasimiman t'ikraq: Jaime A. Pantigozo Montes (PDF, 640 kB)
- Los Blogs de Huacho: Categoria: José M. Arguedas
- Arguedasmanta widyu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kawsay pacha yachay
Kawsay pacha yachay (kastilla simipi: ecología, grigu simimanta: OιkoλoYίa: oίkoς, "wasi", λόYoς "simi") nisqaqa kawsay pachamanta yachaymi, tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunamantam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas (Bacteria). Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.
Kawsay pachapiqa chikan kawsaqkuna kay hinam kawsan, hatun kawsay llika nisqapi:
- Wayllaqkuna - yurakuna anqas añakikunapas - mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta ruraykunku. Raphi q'umir nisqawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam wayra pachaman kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Wayllaqkunaqa mana wakinpa kawsa imayaynintachu mat'ipayanku, ichaqa mana kawsa imayayllatam, waya pachamanta chimlasayta, allpapi t'inkisqa qullpachaqta, phusphuruta, huk t'inkisqa qallawakunatapas.
- Mikhuqkuna - uywakuna runakunapas - yurakunata icha huk uywakunata mikhuspa kawsa imayayta mat'ipayanku. Huk kawsaqkunap kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta mana kawsa imayaykunatapas ruraykunku, chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykuspa.
- Ismuchiqkuna - k'allampakuna añakikunapas - wañusqa kawsaqkunata akasqakunatapas ismuchispa kawsanku. Mikhuq hinam hukkunap kawsa imayayninta mat'ipayanku, ichaq wañusqa imayaytam. Hinallataq chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykunku.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kawsay pacha yachay.


text:
Qullqaquyllur
Qullqaquyllur icha Mayu nisqaqa (latin simipi: Via Lactea) ñuñu waraninchikmi. Watiqaykunamanta, Qullqaquyllurmi huk wisnuyuqqa 1012 intip wisnunkunahina, huk muyuqi k'aspim icha. Huk chayna-chayna 100.000 achkiy wata chawpi raqtawan, quyllur yachaqkuna Qullqaquyllurmi 200.000 hunu quylluryuq 400.000 hunu quylluryuqpas llup'inku. Intim Qullqaquyllurpa chawpinmantaqa 27.700-chá achkiy wata (8,5 kpc).
[allichay] Qullqaquyllurpa Pitinkuna
Ñuñu waraninchikpa kimsa sapaq pitin kan: halo, disco y bulbo.
[allichay] Halu
[allichay] Disku
[allichay] Qutu
[allichay] Willakuykunap paqarisqan
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
George Walker Bush
George Walker Bush sutiyuq runaqa (6 ñiqin anta situwa killapi 1946 paqarisqa New Haven llaqtapi, Connecticut suyupi, USA-pi) huk US-amirikanu pulitiku runam. 2000 watamanta 20 ñiqin qhulla puquy killapi 2009 watapi p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 43 kaq umalliqninmi karqan.
Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 2000 watapi 2004 watapipas umallinapaq akllanakuykunapim yallirqan.
11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (World Trade Center, New York Twin Towers nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (Pentagon nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George W. Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.
USA-pa umalliqnin kachkaspa, iskay hatun maqanakuyta qallarirqan:
- 7 ñiqin kantaray killapi 2001 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Afganistan mama llaqtata atirqan.
- 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta USA awqaqkunaqa Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Hussein sutiyuq umalliqninta urmachispa hap'ispa. Chay Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi chay Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.
2005 watapi Awustu killapi Katrina nisqa hatun pillunkuy New Orleans llaqtatam thuñichirqan, chunka waranqa runata wañuchispa. George Bush mana allinta yanapaptin, aswan USA runakuna manañam Bushtachu q'imin.


text:
Kastilla qillqay
Kastilla qillqay nisqaqa (kichwapi kastilla killkay, kastilla qillqaypi castilla quillcai) kastilla simipi llamk'achisqa hina allin qillqaymi.
Qhichwa simipaqpas kastilla qillqaytam unay pacha llamk'achirqanku, Kastilla Kamachiy pachapis, iskay chunka pachakwatakamapas. Kunan pachapas SIL International huk qhichwa simi k'iti rimaykunapaq kastilla qillqaytam llamk'achin, ahinataq Waywash rimaykunapaqmi, kichwa rimaykunapaqpas. Huk k'iti rimaykunapaqtaq SIL International k, q, w qillqaspa manam kastilla qillqayta llamk'achinchu. SIL Internationalpa David Weber-ninmi anchatam chay kastilla qillqayta llamk'achiyta munanmi.
Kastilla qillqayqa kay hinam:
- qara - ccara
- t'anta - ttanta
- wasi - huaci
- kiru - quiru
- qiru - quero
Kastilla qillqay qhichwa simip kunkallankunata manapuni rikuchiptinmi, kunan pachataq qhichwa simipaq manañam llamk'achinchikchu.


text:
Waranta
Waranta (kastilla simipi: Guaranda icha San Pedro de Guaranda) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Bolívar markap Waranta kitipas uma llaqtanmi.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Llaqta kitillikuna
Kimsa llaqta kitillinmi kan: Gabriel Ignacio de Veintemilla (icha Veintemilla), Angel Polibio Chávez (icha Chávez), Wanuku (Guanujo)
[allichay] Apaykachana
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Waranta.
- www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka


text:
Antonio José de Sucre
Antonio José de Sucre Alcalá sutiyuqqa (3 ñiqin hatun puquy killapi 1795 watapi paqarisqa Cumaná llaqtapi, Winisuylapi, 4 ñiqin inti raymi killapi 1830 watapi wañusqa Berruecos llaqtapi, Kulumbyapi) Buliwya suyup iskay ñiqin umalliqninmi karqan (29 ñiqin qhapaq raymi killapi 1825 watamanta 18 ñiqin ayriway killapi 1828 watakama), Piruw suyup umalliqninmi karqan (23 ñiqin inti raymi killapi 1823 watamanta 17 ñiqin anta situwa killapi 1823 watakama).
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Antonio José de Sucre.


text:
Rawray kuyuchina
Rawray kuyuchina nisqaqa ukhunpi rawranap (allpa wiramanta rurasqa, hukkunapas) rawrayninwan tukukuq wapsikunap ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.
Antawakunam rawray kuyuchinayuq.
Rawraywan tukukuq wapsikunam ñit'iyninwan asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun. Tanqana p'allta uraman tanqasqa kaptin, hawan kutimun muyuriq t'urpipi kachkaqraq kuyu michawan. Chayqa iskay ñiqin kuyuy mit'a nisqam.
Rawranap pusampuyninkamaqa kay rawray kuyuchinakunatam rakinachinchik:
Huk asiru tiñiqipi hayk'a kuyuy mit'akunakamataq kaykunatam rakinachinchik:
Huklla kuyuy mit'apim rawraq rawrachina kuyuchina p'alltatam kuyuchin. Huk mit'akunapitaq kachkaqraq kuyuy michawan purin.


text:
SI tupuy
SI tupuy icha Nasyunpura Tupuy Llika (phransis simimanta: Système international d'unités, kastilla simipi: Sistema Internacional de Unidades) nisqaqa astawan llamk'achisqa tupukuna llikam kay pachapi. 1960 watapi, Llasaykuna Tupuykunapas Kunphirinsyam kay llikata suqta tupuwan kamasqa. 1971 watapi, qanchis ñiqi tupu, mol, yapakusqa.
Chhikan kaykunapaq llamk'achisqa SI tupuypa tupunkunaqa pachaykamay phinuminukunapi tiksikunkum; wisnu tuputaq, kilugramu, nasyunpura kilugramu prututipup wisnunmi: haqay hallchasqa platinu iridyupas silindrum Llasaykuna Tupukunapas Nasyunpura Qillqana Ukhupi.
[allichay] Tupukuna SI tupuypi
[allichay] Qhapaq Tupukuna
Kaymi huk SI tupukunam:
- Sikundu s: Mit'awi (Pacha)
- Mitru m: Karu kay
- Litru l: P'ulin
- Kilugramu kg: Wisnu
- Voltyu V: Pinchikilla mast'ay
- Watyu W: Arpay
- Newton (tupu) N: Kallpa


text:
Ura sahun simi
Ura sahun simi icha Ura aliman simi (Plattdüütsch) nisqaqa chincha Alimanya runakunap germanu siminmi, mawk'a sahun simi ("Altsächsisch") nisqamanta tukusqa, Sahun nisqa germanu runallaqtap siminmanta. Mana hanaq aliman simi hinaqa, ichataq nirlandis simi, inlish simi hinam mawk'a germanu kunkawakinkunam kakun, mana hanaq aliman kunkalla t'ikray tukusqanrayku.
Ñawpa pacha, 14, 15 kaq pachakwatapi ura sahun simi Hansa nisqa qhatuqkunap huñunpa qhatuna siminmi karqan. 16 kaq pachakwatamanta manañam tukri simichu. Chayrayku kunan pacha chikichasqa simim.
Rusiyapi, Awya Yalapi ura sahun rimaq menonita mitmaqkunamanta Plawtich (Plautdietsch) nisqa simim tukurqan, kunan pacha Parawayipi, Buliwyapipas rimasqa.


text:
Yuraq ukumari
Yuraq ukumari (Ursus maritimus) nisqaqa huk rikch'aq ukumarim, chincha qhipap chiri, rit'isapa chullunkasapa muyuyninkunapi - Chincha Awya Yalapi, Kalalit Nunatpi, Sibiripipas kawsaq.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Schliebe, S., Wiig, Ø., Derocher, A. & Lunn, N. (IUCN SSC Polar Bear Specialist Group) (2008). «Ursus maritimus». Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, UICN nisqap kamachisqan 2012. 11 ñiqin chakra yapuy killapi 2009 watapi p'unchawpi rikusqa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yuraq ukumari.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Yuraq ukumari


text:
Inka Garcilaso de la Vega
Inka Garcilaso de la Vega (Gómez Suárez de Figueroa), (* 12 ñiqin ayriway killapi 1539 watapi watapi Qusqu llaqtapi paqarisqa - 23 ñiqin ayriway killapi 1616 watapi Córdoba llaqtapi Ispañapi wañusqa, Inkakunap kawsayninmanta Ispañulkunap atisqanmantapas achkata qillqarqan.
Taytanqa Ispañamanta Garcilaso de la Vega karqan, Mamantaq Chimpu Uqllu, Wayna Qhapaq inkap kuchan. Taytan wañuptinsi, Garcilasoqa Ispañata mitmarqan. Qhichwa simi mama simin kaptinpas, "Comentarios Reales de los Incas" ñisqata kastilla simipi qillqarqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Comentarios Reales de los Incas, Lisboa (Portugal) 1609; Musuq liwruchasqa: Fondo de Cultura Económica, Lima 1991, ISBN 9681648927, Huk liwruchasqa: Ciudad de México 2004, ISBN 9681648935


text:
Yanaurqu (sut'ichana)
Yanaurqu, kichwapi Yanaurku nisqaqa kaykunatam niyta munan:
[allichay] Iwrupapi
- Yanaurqu: Iwrupapi huk mama llaqta (Crna Gora, Montenegro)
[allichay] Awya Yalapi
[allichay] Buliwyapi
- Yanaurqu (Hatun Qitina kantun, Buliwya): Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi
- Yanaurqu (Yana Orkho), Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, San Pawlu Lipis kantunpi
- Yanaurqu (Cerro Negro), Buliwyapi huk urqum, saywapi: San Pawlu Lipis kantun - Chinchay Lipis pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi
- Yanaurqu (Cerro Negro), Buliwyapi huk urqum, San Pawlu Lipis kantunpi, Ramadillas llaqtañiq
[allichay] Piruwpi
- Yanaurqu (Kashamarka): Piruwpi, Kashamarka suyupu, huk urqu
- Yanaurqu (K'anas): Piruwpi (Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Kunti llaqta ñiqpi) huk urqu
- Yanaurqu (Wankawillka): Piruwpi (Wankawillka suyupi) huk urqu
- Yanaurqu (Pasqu): Piruwpi (Pasqu suyupi) huk urqu
- Yana Urqukuna: Piruwpi (Anqash suyupi) huk urqu wallqa
[allichay] Ikwadurpi
- Yanaurku (Piñan): Ikwadurpi (Impapura markapi, Piñan urqukunapi) huk urqu


text:
Nak'aq
- Nak'aq nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Nak'aq (sut'ichana) rikuy.
Nak'aq, anqash rimaypi Pishtaq nisqaqa saqra runas, huk runakunata sipiqsi, wirantas hurquq. Kay hinatam willakunku Antikunapi.
Chay nak'aqqa wiraquchas, qullqisapa runas, wañuchisqan indihinakunap wiranta, kurku yawrinkunata qhatuqsi.
Chay Nak'aqmanta willakuykunaqa mistip, wiraquchap indihina runata sarupayninmanta wallpama willaymi. Runakunaqa Nak'aqta chiqaptam manchakun, mistikuna llakichiptinmi, llullaptinmi, chawkaptinmi.


text:
Wak'as
Wak'as nisqaqa (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Wak'as munisipyupi, uma llaqtan, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Wak'as sumaq riqsisqa ashkha papa puqusqanrayku, chayraykutaq "Papaq llaqtan" ninku.
Quchapampa llaqtamanta 85 kilumitruspi tarikun; Jaranimantari 30 km kashan, mamaquchamantataq 3.475 mitrusmanta patapi kashan. Qhipa runayupayman jinataq tiyapun 650 runakunan (2001).
[allichay] Allpa saywachi
Wak'as llaqtañiq tarikun achka quchakunam, Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilawit'u, Qullpaqucha, Yanatama, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapampa suyu ukhupi.
[allichay] Ñawpa kawsay
Unay pachapi Wak'as, sutin nisqanman jina, karqa uq much'ana, maypichus jaywaq kanku jaywakunata apukunaman, chayri uq kikin wak'a kanman kasqa, ajinata pikunachus chay pacha kawsaq kaqkuna qhawaspa waqaychaspataq karqanku, ñawpaqta Jarajuri, Chuwi, Quta runakunawan, mayqinkunachus aymara simi rimaq kanku, aswan qhipatataq inka runakuna.
Inkakuna pachapi Wak'as llaqta kallarqataq uq tampu inkañan patapi, Inkallaqta Puquna llaqtaman ima rinapi. Chaymanta ispañul runakuna suticharqanku "Santa Bárbara de Bacas" sutiwan.
Buliwya llaqta qhispi kay tarisqanmantapacha wisikantun karqa, chawmantataq kantun. 1830 watapitaq kamarisqa karqa «Parroquia de Santa Bárbara de Vacas» jina.
[allichay] Raymikuna
- Phuqllay, takipayanaku.
- Ayriway killapi, ñawpaq intichaw p'unchaypi: Jatun qhatu challwamanta papamanta makiwan ruwaykunamantawan (Feria del Pejerrey, la Papa y la Artesanía).
- 4 ñiqin aymuray killapi: Santa wila krus tatala.
- Corpus Christi
- 29 ñiqin inti raymi killapi: San Pedro.
- 16 ñiqin anta situwa killapi: Virgen del Carmen, Buliwyaq patrunan.
- 2 ñiqin ayamarq'a killapi: Ayakunaq p'unchaynin, mast'akus, wayllunk'as.
- 4 ñiqin qhapaq raymi killapi (puquy killapi): Santa Bárbara, Wak'aspa qhapaq raymichakuynin.
[allichay] Karu puriy
Runakuna puriyqacharikamunankupaq Wak'as llaqtapi ñawpaqta kasqanku sapa uq raymikunasnin, maypichus atikun mikhuriy misk'i mikhuykunata, challwata jina, q'unchapi llant'awan wayk'usqata, astawanqa sapa wata Jatun qhatu challwamanta papamanta makiwan ruwaykunamantawan p'unchaypi.
Santa Bárbara inlisyan iskay pachaq watas aswanña ruwasqata allillantaq qhawarimuy, chaymanta intichaw p'unchay qhatunta, kanchanta, quchastapis qhawarimuy kusallataq kanman.
[allichay] Yachachiy
Buliwya kamachiqkuna kamarqanku ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawaspaq Wak'as llaqtapi 1862 watapi, "Escuela de Varones" sutiwan, qhipantataq waq juch'uy yachay wasi warmi wawaspaq, "Escuela Municipal de Niñas" sutiwan, kamarqa Quchapampamanta llaqta kamaq 1912 watapi. Kunan p'unchaypi tiyanku kay wachay wasikuna:
- Wawa wasi: Guardería Corazón de Jesús, kay wawa wasita kamarqanku "Hermanas Misioneras Catequistas del Sagrado Corazón" 2008 watapi.
- Huch'uy yachay wasi: Unidad Experimental Vacas, 1862 watapi kamasqa.
- Chawpi yachay wasi: Colegio Profesor Toribio Claure, 1984 watapi kamasqa.
- Yachay suntur: Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes, kay Jatun Yachay Wasiqa Challwamayupi, astawan riqsisqataq "Wak'as Normal" sutiwan, 1916 watapi kamasqa.
[allichay] Musiku
Wak'as llaqtapi runakuna kawsanku papa puquchispa, chaymanta tarpullankutaq uqata, jawasta, arwijata, riquta, siwarata, waq puquykunata ima. Kay tukuy puquykunata ranqhanku intichaw p'unchay qhatupi kikin Wak'as llaqtapi, chanta apallankutaq ranqhaq waq qhatukunaman Quchapampapi, Punatapi, Jaranipipis.
Chaymanta aqhata askhata ruwallankutaq, challwamantapis wayk'unku mikhuykunata ranqhanankupaq.
[allichay] Apaykachana
- Ñan: Quchapampa - Punata - Jarani (55 km.), Jarani - Wak'as (30 km.), Wak'as - Puquna (30 km.) - Inkallaqta, Wak'as - Misk'i, Wak'as - Tiraqi.
Wak'asman rinapaq taqsikuna lluqsinku Qhuchapampa llaqtamanta, San Carlos wak'a chayri inlisya wasamanta, jinallataq Punata llaqtamanta taqsikuna lluqsillankutaq inlisyan wasamanta.
[allichay] Qullana runakuna
[allichay] Llaqtapi paqarisqakuna
Jarawiqkuna:
- José Rojas, yachachiq, arawirqa "Linda Vaqueña" takiyta.
- Pablo Fernández. Paqarimurqa 29 p'unchay inti raymi killapi 1.954 watapi.
Waqachiqkuna:
- Ronald Rodríguez Clavijo. Paqarimurqa 10 p'unchay tarpuy killapi 1.959 watapi.
- Freddy Veizaga Siles.
Takiqkuna:
- Albaro Clavijo López.
- Juan Carlos Rodriguez Clavijo. Paqarimurqa 22 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.963 watapi. Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallajta, Siembra, Kharkas, Proyección, waqkunapi ima.
- Natividad Betty Veizaga Siles. Paqarimurqa 25 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.957 watapi. Payqa Pukaq Wayra Qutumanta 1.980 watamantapacha.
[allichay] Tantakamusqa runakuna
[allichay] Qullana waturikuqkuna
- Tupaq Yupanki (1471-1493), chunka ñiqin Inka.
- Wayna Qhapaq (1493-1525), chunka uqniyuq ñiqin Inka.
- Esteban Arze (1770-1815), Wak'aspi purirqa 1812 watapi.
- Simón Bolívar (1783-1830), Buliwya / Qullasuyuta Qhispiq, purirqa Wak'aspi 1825 watapi.
- Alcide d'Orbigny (1802-1857), Ransiyamanta jamut'asqa, Wak'asta watukurqa 1830 watapi, tarirqataq Chukiqayara mallkita.
- Jesús Lara (1898-1980), Qullasuyumanta arawiq, Inkallaqtaman rishaspa Wak'asta purirqa 1927 watapi.
- Martín Cárdenas (1899-1973), Buliwyamanta jamut'asqa, Inkallaqtaman rishaspa Wak'asta waturikurqa 1940 watapi.
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- Challwamayu
- Ismael Montes
- Juch'uy Llallawa
- Khurupampa
- Kunturpuñuna
- P'allqaluma
- Phaqcha
- Quturipunta
- Turu Wayq'u phaqcha
- Lista: Llaqtakuna (Buliwya)
[allichay] Qhawallaytaq
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wak'as.
- Saywitu: Wak'as munisipyu
- Wak'as munisipyu: yupaykuna, saywitu
- Yupaykuna: Wak'as munisipyu
- Santa Bárbara raymi Wak'aspi (kastilla simi)
- Wak'asmanta rikch'akuna
- Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Llaqtaypa takiynin (Takipayanaku)
- Chiwalaki Wayrawasi (kastilla simi)
- «Ismael Montes» Yatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (Kastilla simi)
- Puya Raimondi (Chukiqayara) wañupusawanchiq (kastilla simi)


text:
Tsinghua Yachay sunturnin
Tsinghua Yachay Sunturnin THU (chunwa simipi: 清華大學, Qīnghuá Dàxué; kastilla simipi: Universidad Tsinghua) nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika Yachay sunturmi, Pikkin llaqta. Qhapaq runa: Gu Binglin
[allichay] Wiñay kawsay
Tsinghua Hatun Yachay Sunturnintaqa 1911 watapi.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Yachay suntur hatun runakuna
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tsinghua Yachay sunturnin.
- Qillqaq web
- Tsinghua University Library
- Tsinghua University News
- Inter-University Program for Chinese Language Studies at Tsinghua University


text:
Ch'uñu
Ch'uñu nisqaqa qasapi chullunkuchaspa intip wach'inkunapi q'uñichispa chayta achka kuti kutipayaspa ch'akisqa papam.
Ch'uñuta ruranapaqqa papakunataqa qasaq pachaman mast'arinchik. Pacha laqhayaptin, papakunataqa iskay, kimsa tutata qasaqpi saqinchik. Papap qaran lluqsinanpaqqa chakinchikwan sarurinchik, runawan warmiwanpas llamk'aspa. Chaymantataqmi saqirinchik ch'akinanpaq.
Muraya nisqa yuraq, aswan chaniyuq ch'uñuta ruranchik yana ch'uñukunata mayuman churaspa. Puriq yakum pachap qaranta apaykuspa t'iqpan, papakunata yuraqchaspa.


text:
Daniel Ortega
José Daniel Ortega Saavedra sutiyuq runaqa (11 ñiqin ayamarq'a killapi 1945 watapi paqarisqa La Libertad llaqtapi, Nikarawapi) huk nikarawa pulitiku runam, Nikarawap umalliqninmi kachkan, 10 ñiqin ayamarq'a killapi 2007 p'unchawmanta pacha.
1979 watapi nikarawa pachakutiy nisqapi Sandinista nisqa runakunawan Anastasio Somoza Debayle sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.
1985 watamanta 1990 watakamañam umalliq karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Daniel Ortega.


text:
Jens Stoltenberg
Jens Stoltenberg ( * 16 ñiqin pawqar waray killapi 1959 watapi paqarisqa Oslo llaqtapi - ). Nurwiga mama llaqta musiku, pulitiku wan Uma kamayuq.
17 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Thorvald Stoltenberg; Mama: Karin Stoltenberg
Ñawpaq warmi: Geertrui Windels
Wawakuna:
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jens Stoltenberg.


text:
Linti
Linti nisqaqa ima ch'uya, q'ispi kaqpas achkiyta ch'iqichinapaq icha pallanapaq. Chay lintikunataqa chaykamaqa ch'iqichina linti, pallana linti nichkimi.
Pallana lintiqa huk rikch'a hamuq ackiywan huk rich'atam, t'ikrasqa rikch'atam, rikch'ay (virtual) nisqa rikch'atam ruranmi. Q'ispillumanta rurasqa pallay lintikunaqa phutu hap'inakunapim, ch'iñi qhawana (mikruskupu) nisqapim, karu qhawana (tiliskupu) nisqapim. Qhawana q'ispillupitaq pallana lintikunam icha ch'iqichina lintikunam.
Ñawinchikpiqa pallana linti llika qarachapim rikch'ay rikch'ata paqarichin.
Huk runa karulla rikuq ñawiyuq kaspaqa, qhawana q'ispillupi pallana lintikunatam chaskin; qayllalla rikuq ñawiyuq kaspaqa, ch'iqichina lintikunatataqmi chaskin.


text:
Napaykuy
Napaykuy icha Rimaykuy nisqaqa huk runawan rimanakuyta qallarinapaq icha tukuchinapaq, chay runata, runakunata taripaspa icha paymanta saqirparispa, payta kacharparispa ima rimasqapas, huk runaman allin kayta munapuspa.
Napaykunakuspaqa makinchikkunata haywarinakusunchik icha marq'anakusunchik. Hinallataqmi kacharparispaqa, icha makinchikwan raphapapasunchik. Huk mama llaqtakunapitaq rimaykunakullaspa manam makita haywarinakunkuchu, ahinataq Asyapi - Chunwapi, Nihunpi - k'umukullankum.
Kaymi huk taripay allin simi napaykuykuna (qhichwa simipi):
- Rimaykullayki taytay/mamay! - Chaskillaykim mamay/taytay!
- Allillanchu? - Allillanmi!
- Ima hinallataq kachkanki? (Imaynallataq kachkanki?) - Allinllam!
- Allin p'unchaw taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!
- (kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenos días! nisqapas)
- Allin ch'isi taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!
- (kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenas tardes! nisqapas)
- Allin tuta taytay/mamay (tayta ... / mama ...)! - Qampaqpas mamay/taytay!
- (kastilla simimanta chaskisqa ¡Buenas noches! nisqapas)
- Ama llulla, ama suwa, ama qilla! - Qampas hinallataq!
Kay hinatam huk runata qayakunchik:
- Yaw! - wawqipura (huk qhari huk qharita)
- Paw! / Yay! - panita (huk qhari huk warmita)
- Ñay! / Ña! - ñañapura (huk warmi huk warmita)
- Tuy! - turita (huk warmi huk qharita)
Kaymi huk saqirpariy, kacharpariy rimakuna:
- Rikunakusunchik!
- Tupanakusunchik!
- Rikunanchikkama!
- Tupananchikkama!
- Huk kutikama!
- Huk p'unchawkama!
- Ratukama!


text:
Emiliano Zapata
Emiliano Zapata Salazar sutiyuq runaqa, (* 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1879 watapi paqarisqa San Miguel Anenecuilco, (Morelos) llaqtapi - † 10 ñiqin ayriway killapi 1919 watapi wañusqa Chinameca, (Morelos) llaqtapi), Mishikupas Awqaq suyup hiniral.
Tayta: Gabriel Zapata; Mama: Cleofas Salazar
Ñawpaq warmi: Piedad Reyes
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Emiliano Zapata.
- Zapata, Flores-Magón y el anarquismo,
- Emiliano Zapata 1909-1919 ç


text:
Añaw
- Antañiqiq añaw nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Añaw, Ch'iñi khuru icha Wirus (latin simimanta: virus, "miyu") nisqakunaqa ancha ch'iñilla, mana kikin kawsaykuq imakunam. Ancha ch'iñikaraylla kaptinmi, iliktrun ch'iñi qhawanallawan (iliktrun mikruskupu nisqawan) rikunchik.
Añawkunaqa kawsachkaq kawsaykuqllapim miraykun. Chayraykum lliw añawkuna unquchiqmi, runap, uywap, yurap, k'allampap icha añakip unquyninkunata paqarichispa.
Kaymi huk unquchiq añawkunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
- SIDA / AIDS
- Chhulli (Influenza)
- Muru unquy - (Variola)
- Hawaqlla muru unquy (Varicella)
- Tikti (Verruca)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Añaki icha Baktirya (Bacteria)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Añaw


text:
Atoqmanta Hanp'atumantawan
Hoq atoqsi kasqa utiyllaña chaysi mayu patapi hanp'atuwan chaysi nin yaw hanp'atu llallinarukusunchu. Noqaqa supaytan phawani, hanp'atuqa nin llallinarukusunyá noqa phawasaq mayu ukhunta, qantaq phawanki mayu patanta. Atoqqanin chayqa qallarisun, phawasqanpi hina atoqqa waqhakun hanp'atu maypiñan kanki hoq hanp'atuqa qhoq, qhoq nimun aswan karupiña, chaysi atoqta aswanta phawarin, llapamantas waqhakunallantaq hanp'atuqa qhoq, qhoq nimullantaq hawanmantaña. Atoqqa phawayta munanraq ichaqa manas atinñachu nak'ayllañas phawashan hinaspas sonqon phatarapun atoqpa. Kay willakuyqa yachachiwanchis, manan atoq hina kanachu utiy, utiy noqanchisman tukuspa.


text:
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ñawpaqmantan kay willakuy kan. Ñawpa watas tawa wawqikuna kasqaku, paykunaqa: Ayar Kachi, Ayar Uchu, Ayar Awqa, Ayar Manku nisqa kasqaku. Sapanka wawqikunas kaq warmillayuqtaq kasqaku, paykunaqa: Mama Waku, Mama Kuru, Mama Rawk’a, Mama Uqllu nisqa sutiyuq kasqaku.
Hukninkaq, Ayar Kachi sutiyuq wayqinkus, aswan kallpasapa runa kasqa, huk warak'allawansi urqukunata thuñichiq. Chayta rikuspas wawqinkuna chiqnikusqaku, mana rikuytapas atiqchu kasqaku.
Huk p'unchawsi wakin wawqinkuna, Ayar Kachitaqa mach'aypi wichq'arqapunku. Chayta ruraspas kimsantin wawqikunaqa ripuqku. Wanakawrimansi chayasqaku. Chaypis huk k'uychi rikhurisqa.
Ayar Uchu wawqis ñawparqusqa, chayllapis huk hatun wak’a rumiman tukurqapusqa. Chaypitaqsi Ayar Mankuta nisqa "Sutiykita Manku Qhapaqman t'ikray" nispa.
Iskaynin wawqikuna, tawa warmintin ripusqaku, chaysi Qusquman chayarqusqaku. Ayar Awqas ñawparqusqa, wakin qhawachkaptinsi, paypas huk rumiman tukurqapullasqataq.
Sapallansi Manku Qhapaqqa tawa warmintin qipasqa. Mama Wakus aswan mana manchakuq, allin amachakuq kasqa.
Qusquman chayarquptinkus Manku Qhapaq quri tawnata allpapi chinkaykachisqa. Chaypi tiyaq runapas Mama Wakuta rikuspas manchakuymanta ayqikusqaku. Chaypis Qusquta kamarqanku.


text:
Makiyuq
Makiyuq[1] (Primates) nisqakunaqa huk ñuñuq uywa rikch'aq ñiqim. Makiyuq nisqakunaqa allin tawa maki hina chakiyuq kaspam allin lluq'aq uywakunam. Achka makiyuqkunam sach'akunap k'allmankunapim kawsan. Kay rikch'aq ñiqiman tukuy chiqap k'usillukunam kapun, ichataq runapas.
[allichay] Mitan kamay
- Huq'usinqa makiyuq (Strepsirrhini) - Madagaskar wat'api kawsaq
- Chakisinqa makiyuq (Haplorrhini)
- Ñawisapa (Tarsiiformes) - Indunisya, Malasya wat'akunapi kawsaq
- K'usillu (Simiiformes) - lliw Tiksimuyuntinpi kawsaq
- Pallt'asinqa k'usillu (Platyrrhini) - Awya Yalapi kawsaq
- K'ullkusinqa k'usillu (Catarrhini) - Asyapi, Aphrikapi kawsaq
[allichay] Pukyukuna
- ↑ William S. Alverson et al.: Informe /Report No. 20, Ecuador, Perú: Cuyabeno-Güeppí. p. 147. Makiyuk (kichwa simipi).
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Makiyuq


text:
Iliktrumaqnitiku illanchay
Iliktrumaqnitiku illanchay nisqaqa mast'arikuq micham, illanchaymi, maywiykuq pinchikilla suyukunam maqnitiku suyukunawan ch'allisqam. Iliktrumaqnitiku illanchayqa achkiypa utqayninwanmi c mastarikun. Pinchikilla maqnitiku suyukunap maywiykuynintaqa kutinchiykuy (frecuencia) nisqawan icha pillunya suni kay (longitud de onda) nisqawan tupuytam atinchik.
Chhikawankuqa kay hinam:
Illanchaypa michantaq kay hinam, E = micha (energía), h = Max Planckpa sinchichanin nisqa kaptinqa:


text:
Sisachay
Sisachay nisqaqa yurakunapi huk tuktumanta - sisa raphinmanta - huk tuktuman - ruru raphiman - sisa apaymi. Sisaqa sisa raphi (Stamina, Androeceum) nisqapim tukukun. Sisachaywan ruru raphi (Gynoeceum) nisqamanmi hamun.
Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun.
Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam icha huk uywachakunam, q'intikunapas, tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku.
Sisa ruru raphiman chaymuspa, ukhunman wiñaspa yuma huk'i nisqankuna ruru raphip ukhunpi kaq runtucha nisqa kawsayniyuqta yumachan. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.


text:
Aliman Dimukratiku Republika
Aliman Dimukratiku Republika (aliman simipi Deutsche Demokratische Republik, DDR) nisqaqa huk susyalista republikam karqan, 1949 watamanta 1990 watakamam.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi Suwit Huñup awqaqkuna anti Alimanyata hap'isptin, huk atiqkunataq kuntinta hap'iptin, Alimanya tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan. Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukuptin, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam tukurqan.
Aliman Dimukratiku Republikap musikun, kawpay llikanpas ismuptin 1989 watapi Erich Honecker sutiyuq pusaqnin urmachisqa karqan. 1990 watapi akllanakuypi akllasqa musuq kamachinaqa mama llaqtata chulluchiyta kamarikurqan. Chaymantataq Tantasqa Republika Alimanyaman hukllakurqan. Chaywanmi susyalismu qulluchisqa kaptin runa llaqtap kapuyninkuna (Volkseigentum) nisqaqa kapitalistakunaman, aswanta kunti Alimanyayuq ruruchinakunamanmi qhatusqa karqan.


text:
Abhisit Vejjajiva
Abhisit Vejjajiva, thay simipi: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, (* 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1964 watapi paqarisqa Newcastle llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta musikuq, taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
2008 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Athasit Vejjajiva; Mama: Sodsai Vejjajiva
Ñawpaq warmi: Pimpen Sakuntabhai
Wawakuna: 2 (Prang Vejjajiva wan Punnasit Vejjajiva)
Yachaywasi: Chulalongkorn University’s Demonstration School, Scaitcliffe School wan Eton College.
Alma mater: Oxford yachay suntur.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Abhisit Vejjajiva.


text:
Heilongjiang pruwinsya
Heilongjiang pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Heilongjiang, chun simipi: 黑龙江, phinyimpi: Hēilóngjiāng, machu: Heilungkiang, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Harbin llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
2 chunka kimsaniyuq prefectura-llaqtanmi kan.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
[allichay] Simi kapchiy
[allichay] Karu puriy
[allichay] Yachachiy
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Heilongjiang pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Heilongjiang saywitu (inlish simipi)
- Heilongjiang en el China Internet Information Center (inlish simipi)
- Fotografías de la Fiesta de la Linterna de Hielo (inlish simipi)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
Rapanuy
Rapanuy (Rapa Nui) icha Paskwa wat'a (Isla de Pascua) nisqaqa huk wat'am Pasiphiku mama quchapi, Chili mama llaqtaman kapuq. 1995 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Rapanuy ñiqpiqa manam huk wat'akunachu kachkan. Lliwmanta aswan sispa wat'aqa Pitcairn wat'am, 2.078 km karum, kuntinpi. Chilip chalanmantataq 3.526 km karum.
Ñawpa pacha Rapanuypiqa hatun pulinisya hawaykawsaysi karqan, ancha achka runakunas, iskay chunka waranqamanta aswansi. Ancha hatun wank'akunatam rurarqan, kunanraq rikunallam (Moai, Moai Maea, "rumi wank'a" nisqa). Chay runakuna chaypi kawsay pachata, sach'a-sach'ankunata puchukachirqaptinsi, lliwmanta aswan runakunas wañurqan. Kunan pachaqa manañapunim sach'a-sach'achu, ichataq ichhu-ichhum kachkan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Sallqa waqlliy
Sallqa waqlliy, Sallqa miyuy nisqaqa runap paqarichisqan kawsay pachap, sallqa pachap waqlliyninmi, miyunkunamanta icha huk waqlliy rurayninkunamanta.
Sallqa waqlliyraykuqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi. Runapas pachapi kaq miyukunamanta unqurinmi.
Kay hinam sallqa pachata waqllinku:
- Wayra pacha waqlliy: antawam, antankam, phawrikam, pinchikillachanam k'illimsa, allpa wira kañaypa paqarichisqan miyu wapsikunatam wayra pachaman kachaykun.
- Yaku pacha waqlliy: phawrikakunam, qhuyakunam, quri hurquqkuna, allpa wira hurquqkunapas (ahinataq P'uchqu quchapi) miyukunata yaku pachaman kachaykun.
- Allpa pacha waqlliy: phawrikakunam, antawakunam miyukunata allpaman kachaykun. Chakrakunapi allpatataq nisyu wanuchanawan, kuru qullunawan miyunmi. Q'upawanpas waqllinkum.
- Kawsay pacha waqlliy: wayra pacha, yaku pacha, allpapacha miyuchasqa kaptinmi, yurakunam, uywakunapas wañunmi. Runakuna sach'a-sach'atam muthuspa qullun. Nisyu michiywan inkillkunam wañuspa ch'inpachayan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sallqa waqlliy.


text:
Allpa llamk'ay
Allpa llamk'ay nisqaqa runap yurata uywatapas kamachiynin. Chay kamachiyninwanqa runap manañam chakunan, sallqa yurakunata pallanan chayllachu atin. Allpa llamk'ayqa iskaynintin kuraq llamk'aymi:
- Chakra kamay nisqapi chakranchikkunapi chakra yurakunatam yapunchik, tarpunchik, aymuranchik, chay yurakuna puqunanpaq, mikhunanchik tukunanpaq.
- Michiypitaq uywanchikkunatam wayllakunapi, q'achuwan michinchik.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Allpa llamk'ay.
- La agricultura andina


text:
Ukhuña mayu
Ukhuña icha Juqhuña mayu (aymara simi)[1] (kastilla simipi: Ocoña) nisqaqa Piruwpi huk mayum, Ariqipa suyupi, Kamana pruwinsyapi, Ukhuña distritupi, Uraski distritupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Hatun Mayu distritupi, Yanaqiwa distritupi, Qarawili pruwinsyapi. Pukyunqa yaku tinkuqmi Maran mayumanta Kutawasi mayumantawan. Pasiphiku mama quchaman purin.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Ludovico Bertonio (1612) Juqhuña, allpiña, murïña - Mojarse cayendo en el agua o lloviendo.


text:
Kaylluma pruwinsya
Kaylluma pruwinsya (aymara simipi: Kaylluma jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Caylloma) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chiway llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
- Urqukuna: Hamp'atu urqu - Hatunpila - Kiwisha - Minaspata - Mismi - Qullunquya - Sawanqaya - Siprikina - Suriwiri - Wallqa Wallqa; Wallakuna: Chila walla - Hamp'atu walla
- Mayukuna: Qullqa mayu
- Quchakuna: Mururqa qucha (icha Mucurca)
[allichay] Pulitika Rakiy
Iskay chunka distritunmi kan.
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, [[qhichwa simi]ta rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]


text:
Francisco Bolognesi
Francisco Bolognesi Cervantes, "Gran Mariscal del Perú", sutiyuq runaqa (* 4 ñiqin ayamarq'a killapi 1816 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - † 7 ñiqin inti raymi killapi 1880 watapi wañusqa Arica llaqtapi, Piruwpi), Piruw Awqaq suyupi, pulitikupas.
Tayta: Andrés Bolognesi; Mama: Juana Cervantes Pacheco.
Warmi:
Wawakuna: Enrique wan Augusto (wañusqa 1881)
Yachaywasi: Colegio Seminario de San Jerónimo (Ariqipa).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Francisco Bolognesi.


text:
Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Asya)
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Asya).
Urin katiguriyakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 5 urin katiguriyakunam, 5-pura.
T
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Chunwa) (2 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Hurdanya) (1 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Indya) (1 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Kambuya) (1 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Turkiya) (1 P)
"Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Asya)" sutiyuq katiguriyapi qillqakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 5 p'anqakunam, 5-pura.


text:
Ayqiq
Ayqiq, kichwapi Mitikuk nisqa runaqa huk puystumanta, wasinmanta maymanpas, huk llaqtamanpas riqmi, qispichikunapaq. Wasi llaqtapi llakikuptinmi, achka ayqiqkunaqa wasinman kutimuyta manam atinchu.
Runaqa kaykunaraykum ayqin:
- maqanakuymanta qispichikunapaq;
- samk'ay wasimanta qispichikunapaq;
- wakcha kachkaymanta qispichikunapaq;
- hatun llaki tukuymanta icha sallqa waqlliymanta qispichikunapaq;
- huk runa llaqtaman kapuspanmi, huk rimayniyuq kaspanmi icha huk iñiyniyuq kaspanmi llaqta kamachiqkunap sarunchasqan kaspa, ch'utisqa kaspa;
- wasinmanta, llaqtanmanta ayqichisqa kaspa;
- mama llaqta kamachiqkunap mitmachisqa kaspa.


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
South Bolivian Quechua
- Chay tiempopi tukuy runas uj parlayllata parlaj kanku.
- Maypachachus inti llojsimuynejmanta llojsimorqanku chaypacha, tarerqanku uj pampata Sinarpi, chaypitaj qhepakorqanku unayta tiyakunankupaj.
- Ujpacha ninakorqanku paykunapura: Ladrillosta ruwanachej ninapi chayachispa, nispa. Chayta ruwarqanku rumej cuentanmanta, mach'ata chhajwatawan chajruykuspa.
- Chaymantataj ninakorqanku: Kunanqa ruwanachej uj llajtata, uj torretawan janaj pachaman chayanampaj. Ajinamanta noqanchej sumaj atiyniyoj nisqa kasunchej, amataj tukuynejman ch'eqerananchejpaj, nispa.
- Tata Diostajrí urayk'amorqa chay llajtata qhawarej, runaspa ruwasqanku, chay torretawan.
- Chantá Pay nerqa: Runasqa kunan sumaj ujchasqa kashanku, uj parlayllatataj parlanku; jinamanta kaytaqa ruwanku. Jinaqa kunanmantaqa imatachus munasqankuta ruwallanqankuña.
- Kunanqa jaku, urayk'unachej parlayninkuta chajroj, parlasqankuta ama entiendenakunankupaj, nispa.
- Ajinata Tata Diosqa tukuynejman paykunata ch'eqeracherqa. Paykunataj chay llajtata ruwayta saqeporqanku.
- Chay cheqapi Tata Dios chajrurparerqa runaspa parlayninkuta tukuynin kay pachapi, chaynejmantataj paykunata tukuynejman ch'eqeracherqa. Chayrayku chay llajtajta sutin karqa Babel.
Source: El Antiguo Testamento en lengua Quechua Boliviano. Sociedad Biblica Boliviana, 1993.
Contributed by Wolfgang Kuhl
South Bolivian Quechua is a Quechua language spoken in parts of Bolivia and Argentina.
More information about South Bolivian Quechua
http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=quh
Tower of Babel in Quechuan Languages
Ayacucho Quechua,
Cusco Quechua,
Quechua del Huallaga,
Quichua del Chimborazo,
South Bolivian Quechua
Tower of Babel in other languages
Learn Chinese Characters with the Omniglot Chinese app


text:
Kuntisuyus pruwinsya
Kuntisuyus pruwinsya (aymara simipi: Kuntisuyus jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Condesuyos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuqipampa llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Urqukuna: Qurupuna (6.377 m) - Sulimana
- Mayukuna: Uquña mayu
- Quchakuna: Pallaqucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Pusaq distritunmi kan:
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa
Nicolás de Piérola, Piruw suyup umalliqnin 23 ñiqin qhapaq raymi killapi 1879 watamanta 12 ñiqin pawqar waray killapi 1881 watakama [3] paqarimurqa Alpacay haciendapi, Yanaqiwa distritupi, 5 ñiqin qhulla puquy killapi 1839 watapi.