text:
La Guardia munisipyu
La Guardia munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de La Guardia) kimsa ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Guardia llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suqta kantunmi kan:
- La Guardia kantun
- El Carmen kantun
- Km. 12 kantun
- Pedro Lorenzo kantun
- Peji (Villa Arrien) kantun
- San José kantun
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
La Guardia munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)


c: text/html

text:
Khallwa
- Kallwa icha khallwa nisqapas awanapaq ruk'i nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Khallwa, wayanay icha maraq (familia Hirundinidae) nisqakunaqa huk pisqu rikch'aq ayllum. Ancha allin phawaqkunam. Palamachakunatam mikhunku.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi Antikunapi kawsaq rikch'aqkuna:
- Haplochelidon andecola - Puna khallwa
- Notiochelidon cyanoleuca - Muyuna pisqu (Charapa kulurdina)
- Notiochelidon murina - Yana khuyaq
- Progne murphyi
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Khallwa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Crijcunata ricujcuna, pushajcuna cashun nijcunatami yachachishca
1Cashcatatajmi nigrini: Maijanpish crijcunata ricuj casha nishpaca, allitamari yuyan. 2 Shina cashpapish, crijcunata ricuj casha nijca, cashna cachun: Pi mana juchachipaj alli causaj, shuj huarmiyujlla, mana pugllarij, alli yuyaiyuj, mana maipish cachun causaj, huasiman pi shamujpipish alli chasquij, yachachishpapish alli yachachij, 3 mana machaj, mana pihuanpish p'iñanacuj, cullquita munashcamanta ima mana allita mana ruraj, ashtahuanpish c'uyaj, p'iñanacui tiyajpipish alli tucunacuchij, mana cullqui yuyailla causaj cachun. 4 Quiquin huasipipish alli yachachishpa causaj, paipaj huahuacunatapish paillataj tucuipi allita ricuchishpa yachachij, caźuchij cachun. 5 (Maijanpish paipaj quiquin huasipi causajcunata mana alli mandai tucushpaca, Diospajlla tandanacushca crijcunatacarin, ¿ima shinataj alli ricuj cangari?) 6 Manaraj unita crijca, ama cachun. Ñataj jatun tucushpa, diablo urmashca shinallataj llaquichishca cangapaj urmanman. 7 Mana crijcunapish alli nishca cachun. Ñataj pandarishpa diablopaj linchipi urmashpa, tucuicuna rimashca purina tucunman.
8 Shinallataj crijcunata servijcunapish, shujtajcuna alli nishca cachun. Imata nishpapish pajtachij, mana machaj, cullquita charingaraiculla ima mana allitapish mana ruraj cachun. 9 Runacuna manaraj yachashca crinamanta yachashcatapish chuya shunguhuan pajtachishpa causachun. 10 Puntaca alli rijsinguichijraj. Pi imata mana juchachipaj, ña alli causaj cashcata ricushpami, crijcunata servij cachun churana.
11 Huarmicunapish chashnallataj alli nishca, mana yanga juchachij, mana pugllarij, tucui imatapish allita ruraj cachun.
12 Crijcunata servijcunaca shuj huarmiyujlla, quiquin huahuacunatapish, paipaj huasipi causajcunatapish alli causanata yachachij cachun. 13 Chashna allita rurashpaca, crijcunata servijcunaca alli nishcacunami tucun. Cristo Jesusmantaca, Pai crishcata huillanatapish mana manchashpami huillan.
14 Canta ñalla ricunaman shamunallataj cashpapish, caitaca quillcanimi. 15 Ñuca unaiyajpica, Diospaj huasi ucu huahuacunapurapi imalla ruranata yachachunmi, caitaca quillcani. Paicunaca, causaj Diospaj tandanacuj crijcunami. Pilar shina, baluarte shina sinchita shayarishpa, cashcatataj huillashcata catijcunami. 16 Ñucanchij crishcaca, runacuna manaraj yachashca, yallitaj jatunmari. Chaitaca, ‘Mana chashnachu’ nishpa, pi mana ni tucunchu:
Paimari, runa aichayuj tucushpa ricurirca.
Diospaj Espiritumantami, Paica cashcata ruraj carca,
angelcunapish Paitaca ricushcami.
Mana israelcunamanpish, Paitami huillanchij.
Cai pachapica, Paita crincunami.
Jahua pachapica, Paita chasquishpa sumajyachishcami.


text:
Runa
Ñuqanchikqa runa (latin simipi: Homo, grigu simipi: Άvθpwπoς [ánthrōpos]) nikunchikmi. Mitan kamaypaq sutinchikqa latin simimantam, Homo sapiens nispa, yachaq runa niyta munaspa.
Tukuy tiksi muyupiqa suqta llunamanta aswan runakunam kachkanchik. Runakunaqa sayasqalla purinchik. Ch'ullam yuyaychakuq kawsaq kay kanchik.
Runakunaqa warmipas qharipas kanchik.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Runa
- Kay qillqapis Waylas qalluchawmi kaykan: Runa.


text:
- I. Democracia y estado de derecho
- 1. Democracia nisqapas, derechosninchikkunapas allin kallpachasqa kananpaq
- 2. Allin democraciapi kawsanapaq partido politicokuna kallpanchasqa kananpaq
- 3. Perú suyupi kikinchik kasqanchikmanta allin takyachinapaq
- 4. Rimanakuykunata kallpanchanapaq
- 5. Qipa pachata qawarispa allin yuyayllawan imatapas ruranapaq, Gobiernopas chuya chuya ruraywan allinta llamkananpaq
- 6. Huk nacionkunawan allinllapi kawsanapaq, rimanakuspa chulla suyuhinalla ñawpaqman puririnapaq
- 7. Manaña maqanakuy kananpaq, Perú allin yupaychasqa kananpaq, mana manchakuypi kawsanapaq
- 8. Perú ukupi sapa suyukuna, sapa llaqtakuna kikinkumanta ñawpaqman purinankupaq
- 9. Perú suyupa allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq
- II. Equidad y Justicia Social
- 10. Wakchakay pisiyachinapaq
- 11. Llapallan runakuna, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kananpaq
- 12. Llapallan runakuna mana qullqillawan allin yachayman aypanankupaq, kawsay yachaykunatawan chaninchanapaq
- 13. Llapallan runakuna qalikaypi kananpaq, allin kawsaypi tiyananpaq
- 14. Ruruq llamkayman runahina aypanapaq
- 15. Allin huntasqa mikuykuna kanapaq
- 16. Wasi ayllu kallpanchanapaq, warmakuna, irqikuna, wayna sipaskuna amachasqa, kallpanchasqa kanankupaq
- III. Competitividad del país
- 17. Llaqta qatu rantinakuypi qullqi takyachinapaq
- 18. Qullqi ruranapa takyachiynin, ruruchiynin (mirachiynin) atipaynin maskanapaq
- 19. Kawsasqanchik pachata allin qawarispa llamkaykunata ruranapaq
- 20. Chiqap yachaywan tecnología nisqawan yachaykunata ñawpaqman tanqanapaq
- 21. Runapa wasichakunanpaq, hatun llamkaykuna hatarichinapaq
- 22. Hawa nacionkunawan yanapanakuspa rantinakuyninchikta mirachinapaq
- 23. Ayllupi tiyaqkuna allpa ruruchiqkuna ñawpaqman puririnanpaq
- IV. Estado Eficiente, Transparente y Descentralizado
- 24. Estado chuya chuya allin llamkayta tarinanpaq
- 25. Democracia ukupi yanapakunanpaq Fuerzas Armadas nisqata kallpanchanapaq
- 26. Chuya chuyapi llamkay kananpaq, mana qilli ruraymanta qullqi hamunanpaq, llapallan runakuna impuesto qunanpaq
- 27. Droga nisqa chinkananpaq
- 28. Perumanta Hatun Kamachinanwan, Derechunchikta qawarispa purinapaq, justicia llapanman chayananpaq, Poder Judicial sapanmanta kikinchasqa kananpaq
- 29. Llapan runakuna imamantapas willasqa kananpaq, ima rimayninpas, qillqayninpas uyarisqa kananpaq
- 30. Terrorismo nisqa chinkananpaq Perú Suyupi runa allin kawsarinankupaq


text:
Allpa wira
Allpa wira, Rumi wira icha Pitrulyu (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
Huk sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kupii samusa 'copé'manta.
- Yanaquri musuq simi samusa 'oro negro'manta [1].
Kaykunata ruranku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
- Rawranakuna (antawa, antakuyu, antankakunapaq, wasikunapi quñichinapas)
- Imachanakuna
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Arusimiñee , Minedu Bolivia (2009)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Allpa wira.
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)


text:
Qimis munisipyu
Qimis munisipyu (kastilla simipi: Municipio de San Pedro de Quemes) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chinchay Lipis pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qimis (San Pedro de Quemes) llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Aswan hanan urqukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta mama indihina runakunam, 45,0 % Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qimis munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Taita Diosca juchachina cajpitajmi juchachinga
1Chaimanta, canca pi cashpapish, mana canlla alli ricuri tucunguichu. Shujtajllata juchachishpaca, can juchachishca runallapitajmi canllataj mana alli cashcata ricucungui. Can juchachishca runa shinallatajmari causangui. 2 Chashna millaillapi causajcunataca, Taita Diospaj juchachishpa llaquichinataj cashcataca yachanchijmi. 3 Canpish can juchachishca runacuna shinallatajmi rurashpa causangui. Chashna cashca jahuaca, ¿‘Taita Dios juchachishpa llaquichinamantaca, quishpirishami’ yuyanguichari? 4 Taita Diosca alli cashpaca, mana utca p'iñarij cashpamari, ima laya cajpipish mana utca llaquichin. Mana cashpaca chaitachu, ¿yangapi churangui? Diospajman cutirichun yuyachisha nishpalla, canta chashna shuyacushcataca, ¿manachu yachangui?
5 Pai shuyacujpipish canca rumi shungu cashpami Diospajmanca manataj tigraringui. Chashnami Taita Dios p'iñari punlla, llaquichinataj cajpi llaquichichunca, ashtahuan ashtahuan paita p'iñachicungui. 6 Chaipimi Diosca, tucuicunaman imallata rurashcamantaca, japina cashcatataj cunga. 7 Tucui causaipi allita rurashpa, Dios sumajyachishca canata, jatun nishca canata, huiñai causaita mashcajcunamanca, huiñai causaitami cunga. 8 Chashna cajpipish p'iñanacushpalla purijcunata, cashcatataj huillashcatapish mana caźushpa, mana rurana cashcata rurajcunataca, Diosca jatunta p'iñarishpami, juchachishpa, jatun llaquiman cachanga. 9 Millaita rurajcunataca tucuicunatami judiocunataraj, griegocunatapish jatun llaquipish, jatun manchaipish japinga. 10 Ashtahuanpish allita rurajcunataca, judiocunataraj, griegocunatapish tucuicunatami Diosca sumajyachinga, jatunyachinga, sumaj causaitapish cunga. 11 Taita Diosca, mana pipaj ñahuita ricushpalla imatapish ningachu.
12 Moisés Mandashcata mana yachashpa millaita rurajcunaca, chai Mandashcahuan mana juchachishca cashpapish, chingaringallatajmi. Chai Mandashcata yachashca jahua millaita rurajcunatacarin, chai Mandashcallatajmi juchachinga. 13 Mandashcata uyashcallamantaca, Taita Diospaj ñaupajpica, mana ima juchachina illajcuna tucunchu. Ashtahuanpish Mandashcapi nishcata rurajcunatamari, Diosca ima juchachina illajta ruran. 14 Mana israelcunaca, chai Mandashcata mana yachashpapish paicunapaj yuyaimanta, chai Mandashcapi nishca shinata rurashpaca, paicunallatajmi quiquin mandashca tucun. 15 Mandashcapi nishca shina causashpami, chai mandashcataca shungupi quillcashcata ricuchin. Paicunapaj quiquin yuyaillatajmi, chaitaca huillan. Shinallataj paicunapaj yuyaicunallatajmi, mana alli nishpa juchachinga, mana cashpaca mitsanga. 16 Ñuca huillacuj alli huillaipi nicuj shinallataj, Taita Dios tucui runacuna pacalla rurashcacunatapish Jesucristomanta ricuchi punllami chashna canga.
Mandashcata charishcamantami israelcunaca jatun tucushca
17 Riqui, canca, “Judiomi cani” niringuimi, “Mandashcata charinimi, Diosta charinimi” nishpami jatun tucungui. 18 Diospaj munaitapish allimi yachangui. Mandashcata yachashcamanta ashtahuan allita agllanatapish yachajmi cangui. 19 Chashnallataj: “Ñahui mana ricujcunata alli pushajmi cani, amsapi cajcunata achijyachij luzmi cani. 20 Imata mana yachajcunatapish, huahua shinacunatapish yachachijmi cani” niringuimi. Yachana cashcatataj Diosmanta yachachij Mandashcacunata charishpami, chashnaca yuyangui. 21 Canca, shujtajcunata yachachij cashpapish, ¿ima nishpataj canllatajca mana yachachiringuiari? Canca, “Mana shuhuanachu” nishpapish, ¿ima nishpataj shuhuanguiari? 22 Canca, “Mana huainayanachu” nishpapish, ¿ima nishpataj huainayanguiari? Rurashcalla dioscunata p'iñashpapish, ¿ima nishpataj chai dioscunapaj huasimanta imatapish shuhuanguiari? 23 Mandashcata charishcamanta jatun tucushpapish, canca, ¿ima nishpataj chai Mandashcata p'aquishpa, Taita Diostaca pingachinguiari? 24 Chaimantami Dios Quillcachishcapica: “Cancunamantami mana israelcunaca, Taita Diospaj shutitaca c'amincuna” nicun.
25 Mandashcata can caźujllapimi, can charishca aicha punta carata p'itichishcapish alli. Ashtahuanpish Mandashcata mana caźujpica, cambaj aicha punta carata p'itichishcapish mana rurashca shinallatajmi. 26 Maijanpish, aicha punta carata mana p'itichishca cashpapish, Mandashcapi nishcacunata pajtachijpica, ¿manachu Diosca aicha punta carata p'itishcata shinallatataj ricunga? 27 Maijanpish paipaj aicha punta carata mana p'itichishca cashpapish, Mandashcata pajtachishpaca, paimi cantaca pingachinga. Canca quillcashca Mandashcata charishca jahua, aicha punta caratapish p'itishca cashca jahuamari, Mandashcataca mana caźungui.
28 Jahua shimillahuan “Judiomari cani” nijca, mana judiotajchu. Paipaj aicha punta carata p'itichishcapish, mana rurashca shinallatajmi. 29 Ashtahuanpish ucu shungupitaj aicha punta carata p'itishca shina cajmi, judiotajca. Chaitaca, quillcashca Mandashcaca mana rurai tucunchu, Diospaj Espiritullami ruran. Chashna rurashcataca, mana runacunaca alli ninchu, ashtahuanpish Taita Diosmari alli nin.


text:
Pinu yura rikch'aq ayllu
Pinu yura rikch'aq ayllu (Pinaceae) nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi huk rikch'anakuna:
- Pinu (genus Pinus)
- Pisya (genus Picea)
- Alirsi (genus Larix)
- Pinawiti (genus Pseudotsuga)
- Awitu (genus Abies)
- Sidru (genus Cedrus)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pinu yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pinu yura rikch'aq ayllu


text:
Diospaj Espíritu cushca rurai tucunamantami yachachishca
1Huauqui, panicuna, Diospaj Espíritu imalla rurai tucunata cuj cashcataca, allimi yachana canguichij.
2 Cancunataca, Diosta manaraj crijcuna cajpica, rurashcalla mana rimaj dioscunapajmanmi pushajcuna carca. Chaitaca yuyaringuichijmi, ¿nachú? 3 Chaimantami, caita yachachun nini: Maijanpish Jesusta: “¡Maipi ima tucuchun!” nishpaca, mana jucha illaj Espíritu yuyaita cushcata rimanchu. Maijanpish Diospaj Espíritu yuyaita cujllapimi: «¡Jesusca Mandajmi!» ni tucun.
4 Cunanca caita uyaichij: Diospaj Espirituca, ch'ican ch'ican rurai tucunacunatami cun. Chashna cashpapish, Espirituca Paillami. 5 Servinaca tucui layami tiyan, imalla ruranapi servishpapish, Apunchij Jesusllatami servinchij. 6 Tucuicuna ch'ican ch'ican ruranacunata ruracujpipish, Taita Diosllatajmi tucuicunata imata cashpapish rurachicun.
7 Diospaj Espiritumari pita cashpapish tucuicunapaj allipaj, ch'ican ch'icanta rurachishpa ricuchicun. 8 Chashnami Diospaj Espirituca, shujmanca, alli yachai shimicunata huillachun cushca. Chai Espiritullatajmi caishujmanca, Diosmanta yachachina shimicunata cushca. 9 Diosca, Paipaj Espiritullahuantajmi, shujmanca imata rurangapajpish crina yuyaita cushca. Pai Diospaj Espiritullatajmi caishujmanca, ungushcacunata alliyachi tucunata cushca. 10 Chaishujcunamanca, milagrocunata ruranatami cushca. Caishujmanca, Dios ima nishcata huillanatami cushca. Chaishujmanca, ima espíritu rimachicushcata rijsi tucunatami cushca. Cutin maijanmanca, shujtaj rimaicunata rimai tucunatami cushca. Shujtajcunataca, chai rimaicuna imata nisha nishcata huillajtami rurashca. 11 Diospaj shujlla Espiritullatajmi, Pai maijanllaman imalla rurai tucunata cusha nishca shina cushca. Chaitami Paillataj rurachicun.
Shuj Cuerpo shinami canchij
12 Cuerpoca shujllami. Shina cashpapish ch'ican ch'ican achca partecunatami charin. Chai tucui achca partecunami, tandalla shuj Cuerpolla tucun. Cristopaj Cuerpomanta yuyarijpipish, chashnallatajmi. 13 Diosca Paipaj shujlla Espirituhuanmi tucui ñucanchijta bautiźashca. Chaimantami judiocuna cashpa, griegocuna cashpa, amopaj runacuna cashpa, mana amopaj runacuna cashpapish, shujlla cuerpo tucushcanchij. Chashnami tucui ñucanchijman, chai Espiritullatataj ubyachij shina cushca.
14 Cuerpoca, mana shuj partellatachu charin, achca partecunayujmi. 15 Chaquica: «Mana maqui canichu, chaimanta mana cuerpopaj canichu» nishpapish, ¿manachu cuerpopajllataj canga? 16 Shinallataj rinrinpish: «Ñucaca, mana ñahui canichu. Chaimanta mana cuerpopajchu cani» nishpaca, ¿ñachu mana cuerpopajllataj canga? 17 Tucui cuerpo ñahuilla cajpica, ¿rinrinca maipishi canman? Tucui cuerpo rinrinlla cajpipish, ¿singaca maipishi canman? 18 Ashtahuanpish Taita Diosca, tucui cuerpo partecunataca, Pai churasha nishcapimi churashca. 19 Tucui cuerpo shuj partella cajpica, ¿ima shinataj cuerpo canmanri? 20 Ashtahuanpish ch'ican ch'ican achca partecuna cashpapish, shuj cuerpollami.
21 Chaimanta ñahuica, maquitaca: «Cantaca mana imapaj ninichu» mana ni tucunchu. Umapish chaquicunataca: «Cancunataca, mana imapaj ninichu» mana ni tucunchu. 22 Ashtahuanpish manapish ima caj shina partecuna cuerpopi illajpica, mana causai tucunchijmanchu. 23 Mana alli ricurij partecunapimi, tucuimanta yalli churarinchij. Chashnallataj pinganayajlla partecunapimi, ashtahuan sumajta churarinchij. 24 Ashtahuanpish cuerpopi alli ricurij partecunapica, ima churanata mana churachina tucunchijchu. Taita Diosllatajmi ñucanchij cuerpopica, mana alli ricurijcunata ashtahuan alli huaquichichun churashca. 25 Chaimantami cuerpopica tucui partecuna, caishuj chaishuj llaquinacun. Ima partecuna cashpapish, mana ch'ican ch'ican cashcata yuyanchu. 26 Shuj parte llaqui tucujpica, tucuicunami paita llaquin. Chashnallataj shuj parte ima allita chasquijpica, tucui partecunami paihuan cushicun.
27 Riquichij, cancunaca Cristopaj Cuerpomi canguichij. Tucuicunami chai Cuerpopaj ch'ican ch'ican partecuna canguichij. 28 Chashna cajpimi Taita Diosca, tandanacushca crijcunapurapica: Puntaca, huillagrichun mingashcacunata, catipica Dios ima nishcata huillajcunata, chaipaj q'uipaca yachachijcunata, cutin chaipaj q'uipaca, milagrocunata rurajcunata, ungushcacunata alliyachijcunata, shujtajcunata ayudajcunata, crijcunata pushajcunatami churarca. Cutin maijancunamanca, shujtaj rimaicunata rimachunmi curca. 29 ¿Tucuicunachu huillagrichun mingashcacuna? ¿Tucuicunachu Dios ima nishcata huillajcuna? ¿Tucuicunachu yachachijcuna? ¿Tucuicunachu milagrocunata rurajcuna? 30 ¿Tucuicunachu ungushcacunata alliyachijcuna? ¿Tucuicunachu shujtaj rimaicunata rimajcuna? ¿Tucuicunachu chai rimashca imata nisha nishcata huillajcuna? 31 Chai tucui rurai tucunata Dios cushcamantaca, cancunaca ashtahuan allita mashcaichij. Cunanca, cancuna mashcachun, ima ashtahuan alli cashcata yachachisha.


text:
Jimmy Carter
James Earl Carter, Jr., Jimmy Carter, sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin kantaray killapi 1924 watapi paqarisqa Plains (Georgia) llaqtapi - llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 39 kaq umalliqnin (1977 watamanta 1981 watakama), ñawpaq Demokrata Partidupi kaq umalliqsi.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2002 watapiqa chiqniq.
Tayta: James Earl Carter
Mama: Bessie Lillian Gordy.
Warmi: Rosalyn Smith
Wawakuna: John William Carter; James Earl Carter III; Donnel Jeffrey Carter wan Amy Lynn Carter.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jimmy Carter.


text:
Pallqaqucha
Pallqaqucha (kastilla simipi: Laguna Palcacocha) nisqaqa Piruw llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Waras llaqtamanta 23 km karum.
Waras thuñisqa 1941 watapi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'utas Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Ishinka
- Pallqarasu (6.274 m)
- Pukaranka (6.156 m)
- Ranrapallqa
- Waskaran mama llaqta parki
- Waylas


text:
Qatawi kantun
Qatawi kantun icha Q'atawi kantun kastilla simipi: Cantón Catavi) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Pukarani munisipyupi. Uma llaqtanqa Qatawi (icha Q'atawi) llaqtam (82 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kay llaqtap sutinqa aymara simimantam: qatawi [1] icha q'atawi [2] = isku (CaO).
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunpi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Pukarani munisipyu: yupaykuna, saywitu (PDF; 647 kB)


text:
Apocalipsis 10 Mushuj Testamento Diospaj Shimi (MTDS)
Shuj angelmi uchilla librota Juanman cushca
10 Chai q'uipaca, shuj jatun sinchi angeltami, jahua pachamantaca, p'uyuhuan pillurishca uriyacujta ricurcani. Paica, cuichita uma jahuata churashca, intiman rijchaj ñahuiyuj, nina lunyacuj chaquicunayujmi carca. 2 Chai angelca, pascashca uchilla librotami maquipi charicurca. Chashnami alli lado chaquihuanca, mama cucha yacu jahuapi, lluqui chaquihuanca allpa jahuapi shayarirca. 3 Chaipi shayarishpami, león huacaricuj shina sinchita caparirca. Pai chashna caparijpica, canchis c'ulun nishcacunami uyarirca. 4 Chashna canchis c'ulun nishcapi imata nishcata quillcangapaj allichirishpa, ña quillcagrijpimi, jahua pachamanta shuj rimashpaca: «Chai canchis c'ulun nijcuna rimashcataca pacailla, ama quillcaichu» nijta uyarcani.
5 Jatun cucha jahuapipish, allpa jahuapipish shayacuj angelca, paipaj alli maquitami jahua pachaman huichi chutarca. 6 Chashna maquita chutashcami, jahua pachata, cai pachata, mama cuchata, chaicunapi tucui imalla tiyajcunatapish Ruraj, huiñai huiñaita Causacuj Diospaj shutipi cashna nirca: «Cunantajca, ña mana ashtahuan shuyagrinchu. 7 Taita Diosca, Pai imallata rurana tucushcataca, sujtapaj cati ángel rimai callarishpa, trompetapi tocai punllami pajtachinga. Pai pacalla charicushcataca, Pai ima nishcata huillaj, Paita servijcunahuan huillachishca shinatajmi ruranga» nircami.
8 Ñaupaman jahua pachamanta rimajta ñuca uyashca angelllatajmi, cutin ñucataca: «Mama cucha yacu jahuapipish, allpa jahuapipish sarushpa shayacuj angelpajman ri. Pascashcata pai charicuj uchilla librota paipaj maquimanta japigri» nirca.
9 Chashna nijpi angelpajman rishpa: «Uchilla librota cuhuai» nishpa mañajpica, chai angelca: «Jaica, japishpa micui. Cambaj shimipica, abejapaj mishqui shina mishquijlla cashpapish, huijsapica jayajmi tucunga» nircami.
10 Shina nijpi chai uchilla librota angelpaj maquimanta japishpa micurcani. Chaica ñuca shimipica, abejapaj mishqui shina, mishquijllami carca. Micushca q'uipaca, huijsapica jayajmi tucurca. 11 Ñuca micushca q'uipaca, chai angelca: «Cunanca, achca pueblocuna, llajtacuna, ch'ican ch'ican rimaita rimajcuna, jatun mandajcuna imalla tucuna cashcatami, cutin huillana cangui» nircami.


text:
Mana kamachiy tantanakuy
Mana kamachiy tantanakuy nisqaqa (MKT, inlish simipi: non-governmental organization NGO) manam mama llaqtapchu paqarichisqan, manam kamachiypachu kapuq tantanakuymi, kamachiymantaqa manam warkukuqchu. Kañinataqa wankurisqankunamantam icha hawamantam chaskiykun.
Huk mana kamachi tantanakuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- NGOs - The Self Appointed Altruists (inlish simipi)
- What is a Non-Governmental Organization? City University, London (inlish simipi)
- NGO's role in peace-building (inlish simipi)


text:
Hatun wamp'u
Hatun wamp'u, Yaku karru icha Barku nisqaqa ancha karu, hatun quchanta, mama quchanta purinapaq wamp'um.
Ñawpa pacha hatun wam'pukunaqa hatun t'uyuna wamp'u icha wayra wamp'u karqan, t'uyurka nisqa hatun hatun k'aspipi watasqa wayra tanqanakunayuq, wayrap kallpanwan purinapaq. Kunan pachataq yaqa tukuy hatun wamp'ukunataq rawray kuyuchinayuqmi.
Wamp'urani nisqapim hatun wamp'ukuna chayamun watakuq, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Hatun wamp'upi llamk'aq runakunaqa wamp'u runa nisqam. Achka pruphisyunkunam.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hatun wamp'u.


text:
Haq'arwitu
Haq'arwitu, aqarqitu, aqaruway, chiyampu, ch'ariña, kharma icha tinti nisqakunaqa (ordo Orthoptera) iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Haq'arwitukunap qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.
Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamachakunatam.
Haq'arwitup mitan kamaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Churchu / Ch'illik'utu / Suni waqracha (Ensifera)
- Ch'ariña / Chiyampu / Chutu waqracha (Caelifera)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Haq'arwitu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Haq'arwitu


text:
Chukis distritu
Chukis distritu (kastilla simipi: Distrito de Chuquis) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chukis llaqtam. Chukis distritu tarikun Mayukillap Iskaynin pruwinsyap chawpinpi. Kuntiman kantun Pachas distrituwan, Yanas distrituwan, chinchay-antiman kantun Mariyas distrituwan, qullamantaq kantun Yaruwillka pruwinsyawan.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Llamashipina - Masas Punta - Piruruyuq Punta - Rahu Punta (+4.800 m) - Rupapampa - Tinkupampa Punta - Wamalla Punta - Yanaphaqcha - Yuraqyaku
- Quchakuna: Laguiacocha - Tikllaqucha
- Mayukuna: Marañun mayu (distritup kunti saywan) - Urqumayu (saywapi: Chukis distritu - Pachas distritu - Yanas distritu)
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Distritupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t’inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Wanuku suyu
- Mayukillap Iskaynin pruwinsyap distritunkuna (-!- Shunqui = Chuqui; Chuqui = Shunqui)


text:
Villarrica mama llaqta parki
Villarrica mama llaqta parki nisqaqa (kastilla simipi: Parque Nacional Villarrica) Chili mama llaqtapi, Arawkaniya suyupi, huk amachasqa suyum.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
- Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
- Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
- Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Villarrica mama llaqta parki.


text:
Puwpu munisipyu
Puwpu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Poopó / Villa Poopó) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Puwpu pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Janka Parka - Qalasaya - Qurimina - Wila Chanka - Wisk'achani; Walla: Asanaki walla
- Quchakuna: Puwpu qucha
- Mayukuna: Huchusuma mayu
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa kantunmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Puwpu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Griguryu VIII
Griguryu VIII, Griguryu VIII huk pusaq ñiqin (latin simipi: Gregorius PP. VIII, Italya simipi: Gregorio VIII) Alberto di Morra sutiyuq runaqa (* 1100 watapi paqarisqa Benevento llaqtapi - † 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1187 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
25 ñiqin kantaray killapi 1187 watapimanta 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1187 watapikama Tayta Papam.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Encíclicas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Griguryu VIII.


text:
Bobby Fischer
Robert James Fischer, Bobby Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1943 watapi paqarisqa Chicago llaqtapi - † 17 ñiqin qhulla puquy killapi 2008 watapi wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).
Tayta: Hans-Gerhardt Fischer ; Mama: Regina Wender.
Yachay wasi: Erasmus Hall High School.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Bobby Fischer.


text:
Echeandía kiti
Echeandía kiti (kastilla simipi: Echeandía) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Echeandía llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Echeandía kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.[1]
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk kitillinmi kan: Echeandía kitilli.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Manuel Echeandía (1783-1850)


text:
Caźaranamanta yachachishcami
1Cunanca cancuna quillcashpa imallata tapushcata cutichisha: «C'aricuna mana caźaranaca, alli canataca allimi.» 2 Chashna cajpipish huainayana jahualla cashcamanta, c'aricunapish quiquin huarmita charichun, huarmicunapish quiquin cusata charichun ninimi. 3 Cusaca, quiquin huarmiman cuna cashcata cuchun, huarmipish quiquin cusaman cuna cashcata cuchun. 4 Huarmipaj cuerpoca, mana pai quiquinpajchu, cusapajmi. Cusapaj cuerpopish, mana pai quiquinpajchu, huarmipajmi. 5 Cusapish, huarmipish ama mitsarinacuichijchu. Ishquindij shuj yuyailla tucushpa, tucui yuyaihuan Diosta mañangapaj, ashacamalla jarcarichij. Mana unaita jarcari tucushpaca, mana alli yuyaita Satanás ama cuchun, cutin tandanacuichijlla.
6 Caitaca mana mandanichu, ashtahuanpish chashna ruranaca allimi canman nicunillami: 7 Tucuicunallataj ñuca shina cachun munaimanmi. Shina cajpipish Taita Diosmi shujmanca shujta, caishujmanca shujta, ch'ican ch'ican canata cushca.
8 Mosocunatapish, viudacunatapish ñuca shina mana caźarashpa saquirishpaca, allimi canman ninimi. 9 Ashtahuanpish paicuna mana jarcari tucushpaca, caźarachunlla. Aicha munaihuan ruparishpa purinapaj randica, caźaranami alli.
10 Ña caźarashcacunataca, Apunchij Jesusmi caitaca mandan, mana ñucachu mandani: Huarmica, cusata ama shitachun. 11 Shitashpapish ama shujtajta caźarachun, mana cashpaca quiquin cusahuan cutin alli tucushpa tandanacuchun. Cusapish, paipaj huarmitaca ama shitachun.
12 Caishujcunataca, mana Apunchij Jesuschu nin, ñucami cashna nini: Maijan crij huauquipaj huarmi mana crij cashpapish, paihuan causasha nijpica, ama shitachun ninimi. 13 Shinallataj maijan crij huarmipaj cusa mana crij cashpapish, paihuan causasha nijpica, ama shitachun ninimi. 14 Mana crij cusa cashpapish, crij huarmimantaca, Diospajllami tucun. Shinallataj mana crij huarmi cashpapish crij cusamantaca, Diospajllami tucun. Mana chashna cajpica, huahuacunapish mana crijcunapaj shinallataj mana allicunami canman. Ashtahuanpish cunanca, paicunapish Diospajllamari.
15 Shina cashpapish maijan mana crij huarmi cashpa, c'ari cashpapish ch'icanyasha nijpica, shitachunlla. Ch'icanyashpaca crij huauqui cashpa, pani cashpapish, ña mana huatashcachu. Taita Diosca ñucanchijtaca, sumaj causaita charichunmi cayarca. 16 Huarmi, ¿cambaj cusaca canmanta chaichu quishpiringa, mana quishpiringa, imatataj yachangui? Shinallataj cusapish, ¿cambaj huarmica canmanta chaichu quishpiringa, mana quishpiringa, imatataj yachangui?
17 Chashna cajpipish, tucuicuna Apunchij Jesús cancunaman yuyaita cushca shinallataj, Taita Dios cancunata agllai punlla ima shinami carcanguichij, shinallataj causaichij ninimi. Crij tandanacushcacunataca, tucui llajtacunapimi chashna mandani. 18 Dios cayai punllapaj maijan c'aripish, charishca aicha punta carata p'itichishca cashpaca, chashnallataj saquirichunlla. Mana chaita rurashcata Dios cayashca cajpipish, chashnallataj saquirichunlla. 19 Charishca aicha punta carata p'itichishca cashcapish, mana chaita rurashca cashpapish, ima mana canchu. Ashtahuanpish Taita Dios mandashcacunata ruranamari ashtahuan alli. 20 Tucuicuna Dios agllai punllapaj ima shina cashca cashpaca, chashnallataj saquirichunlla. 21 Amopaj runa cajpiraj Dios canta cayashca cajpipish, ama pingarichu. Shina cashpapish amopajmanta llujshi tucushpaca, llujshinguilla.
22 Amopaj runa cajpiraj, Apunchij Jesús cayashca cajpica, ña mana huatashca shinachu cangui. Mana amopaj runa cajta cayashca cajpica, cunanca Cristopaj maquipimi huatashca saquiringui. 23 Diosca tucuimanta yalli valijhuanmi, cancunataca randirca. Ama runacunapaj maquipi huatarishpa causaichijchu. 24 Huauqui, panicuna, Dios cayai punlla ima shina cashca cashpapish, chashnallataj Taita Dioshuan saquirichijlla.
25 Solteracunata imata mandachunca, Apunchij Jesusca imata mana nihuarcachu. Shina cajpipish Apunchij Jesús ñucata llaquijpimi, tucuicunapaj alli canata ñuca yuyashca shina cunani. 26 Jatun llaqui punllacunapi causacushcamanta, maijanpish ima shina cashca cashpaca, chashnallataj causachunlla. 27 Huarmiyuj cashpaca, ama shitana yuyai caichu. Mana huarmiyuj cashpapish, ama caźarana yuyailla purichu. 28 Caźarashpapish, mana juchata ruracunguichu. Shuj soltera caźarashpapish, mana juchata ruranchu. Chashna cajpipish caźarajcunaca, cai causaipica llaquicunata charingacunami. Chai llaquicunata ama charichunmi, jarcaiman yuyani.
29 Huauqui, panicuna, caitamari nisha nini: Ñamari punllacunaca quichquiyamucun. Chaimanta, cunanmantaca, huarmiyujcunaca mana huarmiyuj cashca shina causachun ninimi. 30 Huacajcunapish, mana huacaj shina cachun. Cushicujcunapish, mana cushicuj shina cachun. Imata randijcunapish, mana charij shina cachun. 31 Cai pachapi imalla charishcahuan cushicujcunapish, mana cushicuj shina cachun. Cai pacha ima shina tiyacujca, ñallami chingarigrin.
32 Cancunataca, ama llaquilla cachunmi munani. Mosoca, Apunchij Jesús yuyailla cashpami, Paita cushichinallata munan. 33 Ashtahuanpish huarmiyujca, huarmihuan cushicungapaj cai causaipaj mashcarina yuyaillami. 34 Shinallataj cusayuj huarmipish, solterapish ch'ican ch'ican yuyaitami charin. Solteraca cuerpohuanpish, espirituhuanpish Diospajlla ch'icanyarishca causangapaj Apunchij Jesús yuyaillami. Ashtahuanpish cusayuj huarmica, cusahuan cushicungapaj cai causaipaj mashcarina yuyaillami. 35 Caita nishpaca, cancunapaj allipajmi nini, mana p'iñachingaraicu nicunichu. Ashtahuanpish Apunchij Jesuspajta tucui shunguhuan rurashpa, pipish alli nishca causachunmi chashnaca nini.
36 Maijan yaya mamaca, ‘Ñuca ushushica, ñami yuyajyacun’ yuyangachari. Chashna yuyashpaca, alli cajpica, yuyashca shina rurachichunlla. Caźaranaca mana juchachu, caźarachunlla. 37 Cutin maijan yaya mama, paipaj ushushita mana caźarachinata paipaj shungupi yuyashpaca, allitami yuyan. 38 Shinallataj maijanpish paipaj ushushita caźarachishpapish, allitami ruran. Mana caźarachishpacarin, ashtahuan allitami ruran.
39 Cusayuj huarmica cusa causacujpirajca, mandashcapi nishca shinaca cusahuan huatarishcami. Cusa huañujpica, ña cacharirishca saquirishcamanta, cutin caźarasha nishpaca, caźarachunlla. Ashtahuanca, Apunchij Jesusta crijlla cachun. 40 Ima cajpipish ñuca yuyaipica mana cutin caźarashpami, ashtahuan cushi canga yuyanimi. Ñucapish Diospaj Espirituta charishpami chashnaca nini.


text:
PACHANTIN LLAQTAKUNAPA RUNAQ ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIY
Paqarichik: Huñunasqa Llaqtakuna (Naciones)
Tikrapayaq: DINEBI
Lima, inti raymi 2003
RIQSICHIY
Chunka punchaw qapaq inti raymi 1948 watapi pachantin llaqtakunapa huñunasqa kachkaspanku allinmi ninku riqsichinku ima “pachantin llaqtarunapa runaq allin kananpaq hatun kachiyta” chaypi tukuy ima nisqanmi kay qillqapi rikurichkan. Chay rimanakuy qipanmanmi, llapan nacionkuna hapiyninpi kaqkunata mañakun kay qillqa tukuyniraq yachay wasikunapi riqsisqa, ñawirisqa kananpaq, mana imayna nacionkuna kasqankuta qawarispa.
Kofi Annan: Lluy Umalliq (Secretario General)
PACHANTIN LLAQTAKUNAPA RUNAQ ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIY
Qallariynin
Qispisqa kawsakuywan kay pachapi tukuy imapi hawka kawsakuyqa sumaq sapichasqam kachkan kay qillqapi: Lliw runakunaqa mamanchikpa wachakuwasqanchikmantapunim mana pipapas usuchisqan allin qawasqa hinaspa kaqlla derechuyuq kananchik.
Runakunam tukuy mana allin ruwaykunaman chayarunku, runapa derechunkunata mana sumaqta riqsispanku utaq yachachkaspankupas chaykunata mana kaqpaqpas hapispanku, lliw runakunam munanchik hamuq punchawkunapi allin kawsakuyta; tukuy manchakuykuna hinaspa muchuyllapi wakcha kaykuna chinkaruptinqa lliw runakunam mana manchakuspaña rimarisun imam umanchikpi kaqta, mana manchakuspataqmi chaskisun imam yachay munasqanchiktapas, iñisqanchiktapas.
Kananmi Runakunapa Derechun waqaychaq munayniyuq kamachikuykuna, chay kamachikuykunam mana pimanpas sayapakuspa yanapanan.
Kay pachapi nacionkuna allipanakuyta armanankupaqmi sunqunchikpi munaypaq munananchik hinaspam chay munayta chiqichinanchik.
kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq llaqtakunam kay qillqapi chiqapyachirqaku Iliw runakunapa derechunpi iñisqankuta hinaspam rimanakurqaku runakunaqa qari kaspapas utaq warmi kaspapas kaqlla derechuyuqkama kasqan riqsichiyta. Tukuy chaykunata sumaqta yachaykuspaqa qispisqa kawsakuyninchikpa kallpanchasqanmi aswan sumaqtaraq llamkasunchik llaqtanchik hatunyananpaq.
kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq Estadukuna rimanakunku lliw runakunapa derechunchikqa hinaspapas qispisqa kayninchikqa llapallanpa allin chaskisqa kananpaq.
Sichus llapallan runakuna huk yuyayllawan hapinchik kay qillqapi churasqa derechukunata qispisqa kayninchikkunata ima chayna allin riqsisqa kaspaqa chiqapmi kanqa.
Chaykunata qawarispan
KAY HATUN HUÑUNAKUY LLAPALLAN TIQSI MUYU RUNAKUNAPA DERECHUSNINTA RIQSICHIN
Hatun rimanakuyman lliw nacionkunamanta hamuqkunam kay qillqapi riqsichinku lliw tiqsi muyu runakunapa derechunkunata, chaynapi runakuna maypiña yachaspapas kay qillqata qawaspanku chaninchayta hinaspa qispisqa kawsakuyta yachanankupaq; atisqankuman hinam wakinkunamanpas riqsichinqaku tukuy kaykuna chiqappuni kananpaq; kaykunataqa ruwanqaku hukllawasqaman chayaqiq nacionkunapi kawsaqkunam utaq kay nacionkunapa hapiyninpi, amparonpi kaqkunam.
PUNTA KAQ (1) Lliw runakunam paqarisqanchikmantapacha qispisqa kanchik, lliw derechunchikpipas kaqllataqmi sapakamanchikpa kanan. Yuyayniyuq kasqanchikraykum hawkalla aylluntinhina kawsayta atinanchik llapa runakunawan.
ISKAY KAQ (2) Kay qillqapi tarikuq derechunchikmanta yachachikuykunaqa lliwchanchikpaqmi, llapanchikpaqmi manam imananchu huk runapa imarikuq kayninpas nitaq qari warmi kayninpas nitaq imayna rimasqanpas nitaq ima apukunapi iñisqanpas, manam imananchu imayna yuyaymanakusqankupas nitaq maylawmanta kasqanpas nitaq wakcha kasqanpas nitaq imaynaña kasqanpas.
Lliw nacionkunam qispisqa kaspapas utaq mana qispisqa kaspapas imaymana rikchaq gobiernuyuq kanchik, wakinñataqmi huk nacionkunaman hapipasqa kanku, ichaqa imaynaña kaspapas manam hukmanpaq qawasqachu kananchik.
KIMSA KAQ (3) Lliw runakunam derechuyuq kanchik kawsananchikpaq qispichisqa kananchikpaq hinaspa allin qawasqa kananchikpaq.
TAWA KAQ (4).-Manam pipas qasimanta kamachillapi llamkaspa kachwanchu, manataqmi piqpa rantisqanchu kanchik imaymana llamkaypi muchunapaq. Chaynapi llamkayka tukukapunñan
PICHQA KAQ (5).-Manam pipas imaymana ñakariykunaman churasqaqa kachwanchu, manataqmi runa kayninchikta pinqayman churaykuspa hasutasqaqa kachwanchu.
SUQTA KAQ (6).-Lliw runakunam maypiña tarikuspapas derechuyuq kanchik ima juiciopipas uyarichikunanchikpaq.
QANCHIS KAQ (7).-Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik, kamachikuykunapapas chaskisqan kananchikpaq, kamachikuykunaqa mana pimanpas sayapakuspanmi qawawananchik. Kallantaqmi llapanchikpa derechunchik kay yachachikuykunata qunqaspa pantaypi puriq runakunamanta piña kaspapas kasqallan qawasqa kanapaq.
PUSAQ KAQ (8) Lliw runakunam derechuyuq kanchik justiciapi uyarisqa kaspanchik amparachikunanchikpaq, kamachikuykunamanhina derechunchikpa waqllichiq ruwaqkunamantam allin qawasqa kananchik.
ISQUN KAQ (9) Huchanta mana sumaqta yachachkaspaqa manam pipas mana imamanta hapisqaqa kananchu, carcilpi wisqasqa nitaq hukláw naciunman qarqusqaqa kanmanchu.
CHUNKA KAQ (10) Lliw runakunam kaqlla kasqanchikrayku mana sayapakuq justiciawan uyarichikunanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqmi kanchik juiciupi ima rurananchikpas utaq derechunchikpas yachananchikpaq. Imamanta tumpasqa kaspapas yachananchikpaqmi sumaqta qawachiwananchik.
CHUNKA HUKNIYUQ (11),.LIiw runakunam ima huchamanta tumpasqa kaspanchikpas manam huchayuqchu kani niyta atin, chaypaqmi derechuyuq kanchik, kamachikuykunamanhina juiciupi huchayuq kasqanchikta tarinankukama. Chay juiciupipas kanmi derechunchik garantiata chaskispanchik chiqaptapuni amachasqa kananchikpaq.
Huk runapa imapas rurarusqanmantaqa manam wisqaruspanku hasutanmankuchu sichus chay ruwasqan punchawkunapi manaraq kamachikuykuna lluqsispa hucha kasqanta qawachichkaptinqa. Hasutasqa kanqa chay hucha ruwasqan punchawkunapi kamachikuykunamanhina nisqanmanhinalla.
CHUNKA ISKAYNIYUQ (12).-Manam pipas yanqapas yanqaqa chaqwanmanchu ñuqanchikmanta nitaq ayllunchikkunapatapas, manam pipas yanqapuniqa yaykukuykunmanchu wasinchikmanpas, manataqmi chaski qillqanchiktapas yanqaqa pipas ñawirunmanchu. Lliwmi derechuyuq kanchik kaykunamanta kamachiykunawan amparachikunanchikpaq.
CHUNKA KIMSAYUQ (13).-Lliw runakunam maypipas purinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik may llaqtatapas, may chiqantapas akllakuna chaypi wasichakunapaq.
Lliw runakunapam derecho kapuwanchik kikin nacionninchikmanta utaq maylaw nacionmantapas lluqsinanchikpaq hinaspa kikin nacionninchikman kutimunanchikpaq.
CHUNKA TAWAYUQ (14).-Sichus huk runa qatikachasqa kanman naciunninpa gobiernunhina mana yuyaykusqanrayku, hinaspaqa payqa derechuyuqmi huklaw naciunman ayqikuspa chaskisqa kananpaq.
Ichaqa chiqap hucha rurarusqanmanta justiciapa qatikachasqan runaqa manam runakunapa derechunman hapipakunmanchu huklaw naciunman ayqikuspa chaypiña qispisqa kawsakunanpaq.
CHUNKA PICHQAYUQ (15).-Lliw runam derechuyuq kanchik huk nacioniyuq kanapaq.
Kay derechunchiktaqa manam pipas yanqamantaqa qichuwachwanchu. Manataqmi pipas harkawasunmanchu huk naciunniyuq kananchista.
CHUNKA SUQTAYUQ (16).-Qaripas warmipas casarakuy patapiqa derechuyuqmi kanchik kuskachakuspa aylluyuq kananchikpaq, manam imananchu piña mayña kasqanchikpas utaq maylawmantam kayninchikpas, qaripas warmipas kaqlla derechuyuqmi kanchik casado kayninchikpi allin kawsakunanchikpaq chaynataq rakinakuy patapiña kaspanchikpas.
Pipas maypas ñawpaqta allinta rimanayukuspan casarakuchwan mana piqpa qatiykusqan.
Tayta-mamam llapa aylluntin estadopa chaninchasqan kananchikpaq derechuyuq kanchik, ñuqanchikqariki nacionta wiñachiq huk hatun ayllum kanchik.
CHUNKA QANCHISNIYUQ (17).-Lliwmi derechuyuq kanchik sapallanchikpas utaq hukllanasqapas ima rurasqanchikmanta kapuqniyuq kananchikpaq.
Manam kapuqninchiktaqa yanqaqa pipas qichuwachwanchu.
CHUNKA PUSAQNIYUQ (18).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik imaynamantapas yuyaymanakunanchikpaq, sumaq sunquchakusqanchikmanhina kawsakunanchikpaq hinaspa ima apupi iñinanchikpaqpas. Kay derechunchikman hinaqa qispisqam kanchik ima iñiytaña chaskinanchikpaq hinaspa imaynamantapas iñisqanchikta ruwananchikpaq. Sapallanchikpipas utaq huk huñunakuypipas ruwachwanmi chay iñisqanchiktaqa hinaspapas yachachichwanmi wasinchikpi utaq maypipas.
CHUNKA ISQUNNIYUQ (19).-Lliw runakunam imayna yuyaymanakusqanchiktapas rimarinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana pipa harkakusqan chaykunata willakunanchikpaqpas, chaskichwantaqmi hukkunapa yuyaymanakusqantapas.
ISKAYCHUNKA (20).-Kanmi derechunchik huñunakunapaq chaynataq ima huñunakuyta hawkalla hatarichinapaqpas.
Manam pipas mana munaspaqa mayqinña huñunakuymanpas qatiykusqaqa kanmanchu.
ISKAYCHUNKA HUKNIYUQ (21).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik gobiernunpi imallapipas yanapakunapaq, chaytaqa rurachwanmi kikinchikpunipas utaq munasqanchikta akllaspapas.
Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik gobiernunchikpa wasinkunaman yaykuspa chaypi uyarichikunapaq, ima mañakusqanchikta huntachikunapaq.
Gobiernupa atiyninqa kachkan lliw llaqtakuna munaspanchik chay auturidadta quptillanchikmi, chay munasqanchiktam riqsichinchik maychus akllaspanchik; chay akllaytam ruwayta atinanchik mana pipa yachasqanta chaynapi munasqanchikpaq akllananchikpaq.
ISKAYCHUNKA ISKAYNIYUQ (22).-Lliw runakunam llaqtapa chayaqiq kasqanchikrayku derechuyuq kanchik may tiyasqanchik llaqta ukupi allin qawasqa kanapaq, chaynapi tukuy allin kayman chayananchikpaq. Atikunmi, llaqtanchikpa llamkayninmanta huk nacionkunapa yanapayninmantapas imaymana chaskinapaq: qullqiyuq kanapaq, allin runahina kawsanapaq, allin yachaykunayuq kanapaq, chaywan allin kawsayman chayanapaq, sumaq runahina kanapaq.
ISKAYCHUNKA KIMSAYUQ (23).-LIiw runakunam munasqanchikpi llamkananchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana llamkayniyuq kaspa llamkayta tarinanchikpaq, llamkasqanchikmanhina qullqita chaskinapaq, manam pipas munarispanqa qarquwachwanchu llamkayninchikmantaqa.
LIiw runakunam derechuyuq kanchik mana ima sayapakuykunawan llamkayninchikmanhina, llamkasqanchikmanhina pago chaskinanchikpaq.
Lliw llamkaq runakunam derechuyuq kanchik llamkasqanchikmanhina pagonchik chaskinanchikpaq, ichaqa chay qullqi chaskisqanchik aypananmi aylluntin sumaq kawsakunanchikpaq; mana chayqa chaskinam yanapakuyta chaypaqhina hatarichisqa yanapakuqkunamanta.
Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaq masinchikkunawan sindicato nisqata paqarichiyta utaq may sindicatumanpas yaykuyta chaynapi derechunchikta amachanapaq.
ISKAYCHUNKA TAWAYUQ (24).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaymanta samananchikpaq, chay samaypi ima munasqanchik rurananpaq, derechuyuqtaqmi kanchik atisqanchikmanhinalla sapa punchaw llamkananchikpaqpas hinaspa vacacionalninchik chaskinanchikpaqpas.
ISKAYCHUNKA PICHQAYUQ (25).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik allin kawsayta tarispa aylluntin allin mikusqa, allin pachasqa hinaspa qali kawsakunapaq. Derechuyuqtaqmi kanchik amparasqa kananchikpaq, mana ima ruray atiq kaspapas, unquqña kaspapas, warminpa qarinpa wañusqan rayku saqisqa runa kaspapas, machu utaq paya kaspapas; derechuyuqtaqmi kanchik manaña llamkayniyuq kaspapas ima mantenikunanchikpaq kaqta chinkachispapas amparasqa kananchikpaq.
Wiksayuq warmikunapas chaynataq irqikunapas derechuyuqmi kanku allin qawasqa kanankupaq. Allin kuskachasqa warmi qari kaq utaq sirvinakuy ukupi paqariq irqikunapas kaqlla derechuyuqmi kanku amparasqa kanankupaq.
ISKAYCHUNKA SUQTAYUQ (26)
Lliw runakunam derechuyuq kanchik yachay wasiman yachakuq yaykunanchikpaq. Qallariyllanpipas yachakuytaqa mana qullqillapaqmi wawakuna chaskinanku. Kamachisqamanhinaqa chaynanpunim kanan. Derechuyuqtaqmi kanchik Universidad, mama yachay wasiman llapallanchik yaykunapaq. Llapallanchikpaqmi kaqlla kanqa chay hatun wasikunaman yaykuspa yachaykuna chaskinapaq, ichaqa allin yachakuy hapisqanchikmanhina astawanraq hatun wasikunapa punkun kicharikunqa, chaynapi imam munasqanchikman chayananchikpaq.
Educacionpa rurunqa kanan runakunapa allin kawsakuyninmi hinaspa lliw derechunkuna sumaq riqsiymi chaynapi qispisqa kaynin allin chaninchasqa kananpaq. Chaywan hawkalla kaspanchikmi uyarinakunanchik, rimapayakunanchik huklaw nacionkunawan, wakin mana riqsisqanchik runakunawan huk apukunapi iñiqkunawanpas. Huñunasqa nacionkunatapas ima rurayninpipas yanapananchikmi tukuy kay pachapi hawka kawsakuy kananpaq.
Tayta mamakunaqa derechuyuqmi kanchik imayna educacionta wawanchikkuna chaskinankupaq.
ISKAYCHUNKA QANCHISNIYUQ (27).-LIiw runakunam derechuyuq kanchik munasqanchikmanhina maymi kawsayyachaykuna ruray kaptinpas yanapakunanchikpaq. Ima sumaq ruray yachaywan sunquchakuyta, chaymantapas derechuyuqmi kanchik chay musuq chiqap yachaykunawan yanapachikuyta, imatapas chay ruraykunamanta chaskiyta.
Sichum umallanchikmanta imapas chaninchayuq kaqta hurquruchwan: qillqaykunata, sumaq ruray yachayta utaq pipapas manaraq rurasqanta imatapas chayraq taqwiruswan, ruraruchwan, hinaspaqa derechuyuqmi kanchik chay paqarichisqanchikkunapa ima qusqanrayku paguta chaskinapaq, hinallataq chaninniyuq kasqanta harkananchikpaq.
ISKAYCHUNKA PUSAQNIYUQ (28)´çDerechuyuqmi kanchik nacionninchikpi utaq may nacionkunapipas huk runahinalla, kaqlla derechuyuqhinalla qawasqa kananchikpaq, chaynapiqa kay tukuy qawasqanchik derechunchikkuna aypasqa kanqa.
ISKAYCHUNKA ISQUNNIYUQ (29).-Lliw runakunam llaqtanchikrayku imapas kanchik, chayraykum llaqtanchikpi yuyaywan ima rurasqanchikpas allin kanan.
Derechunchikpa nisqanmanhina utaq qispisqa kayninchikpi ima rurasqanchikpas manam pipa harkasqanchu kanman, chaykunamantaqa kamachikuykunallam harkakuwachwan, chayqa kanman wakinpa derechunkuna utaq qispisqa kayninku mana usurpasqa kananpaqmi, chaynapi chaqwakuna mana kananpaq. Chaynapitaq lliw runakunaqa sapakama kikin naciunninchikpi hawkalla kawsakunanchikpaq.
Kay derechunchikkunaqa utaq qispisqa kayninchikkunaqa manam imaraykupas hukllawasqa naciunkunapa munasqanta ima rurayninkunata waqllichiy yuyaywanqa rurakunmanchu.
KIMSA CHUNKA (30).-Kay hatun kamachikuy qillqapiqa nichkanqa llapanchikpa derechunchik qispisqa kananpaqmi, manam huk runallapaqchu, manataqmi kamachikkuqkunallapaqchu, aswanpas pachantin llaqtakunapin huntakunan. Manam pipas kay qillqapa nisqanta waqllisqata hapispa ima munasqanta ruranmanchu.
MUSUQ SIMIKUNA/ PALABRAS NUEVAS
USUCHISQAN. Deviene de desperdiciar, en este caso quiere decir despreciado.
ALLIPANAKUYTA: Deviene de estar bien, en este caso quiere decir amistar.
HUÑUSQA NACIUNKUNA: Naciones Unidas.
CHASKI QILLQA: Carta.
ÑAWIRINMANCHU: Deviene de ñawiriy, en este caso quiere decir no puede leer.
KAPUQNIYUQ: Pertenencias, el que tiene bienes.
HUÑUNAKUYMANPAS: Asociación u organización.
HAPIYNINPI: Bajo su jurisdicción, en este caso quiere decir bajo su protección.
CHAYAQIY: Pertenecer, integrar.
KAWSAYYACHAY: Cultura.
—————