c: application/epub+zip

text:
Kaykunamanta yachachin
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
Moisés hina allin iñiyniyoq kasun
3 PÁGINA • 33, 133 TAKIKUNA
¿Mana rikuna Diosta rikushawaqpas hinachu kawsashanki?
8 PÁGINA • 81, 132 TAKIKUNA
Manan iskay patrontaqa serviyta atisunmanchu
17 PÁGINA • 62, 106 TAKIKUNA
Ama manchakuychu Jehová Diosmi yanapasunki
22 PÁGINA • 22, 95 TAKIKUNA
Jehová Diosta “gracias” nisun qhawawashasqanchismanta
27 PÁGINA • 69, 120 TAKIKUNA
▪ Moisés hina allin iñiyniyoq kasun
▪ ¿Mana rikuna Diosta rikushawaqpas hinachu kawsashanki?
Moisesqa allin iñiyniyoqmi karqan, chaymi mana rikusqanman hinallachu kawsarqan. Kay estudiokunan yachachiwasun pay hina allin iñiyniyoq kanapaq, ‘mana rikuna Diosta rikushasunmanpas hina qaqata sayanapaq’ ima (Heb. 11:27).
▪ Manan iskay patrontaqa serviyta atisunmanchu
▪ Ama manchakuychu Jehová Diosmi yanapasunki
Kay tiempopin askha runakuna huk nacionkunata rishanku, mayninqa esposankuta wawankuta ima saqespa. Kay estudiokunapin yachasun familianchista imaynata uywananchis kasqanta, ima yanapaykunata Dios qowanchis chaymantawan.
▪ Jehová Diosta “gracias” nisun qhawawashasqanchismanta
Biblian nin Jehová ‘Dios hinantin pachata rikumushasqanta’. Chaymi wakinqa manchakunku pantasqallanchista qhawamushananpaq yuyaykuspa (Prov. 15:3). Ichaqa kay estudiopin yachasun, ñoqanchisrayku allinkunata ruwananpaq qhawawashasqanchista.
TAPANPI KAQ: Estambul llaqtapi tiyaq iñiqmasin chukchata rutuchikuq hina huk runaman predicaspa Allin willakuykuna nispa folletota qoshan
75.627.384
2.312
1.632
32.711
2004 Watamantapachan Turquía nacionpi precursor regular iñiqkuna yapakurqan 165%
“Iñiywanmi Moisesqa hatunña kaspa mana munarqanchu Egipto rey Faraonpa ususinpa wawan nisqa kayta” (HEB. 11:24)
1, 2. a) ¿Imatan Moisés ruwarqan 40 watanpi kashaspa? (Kay paginapi dibujota qhaway.) b) ¿Imaraykun Moisés kamachi kayta akllakurqan?
MOISESQA yacharqanmi Egipto llaqta qhapaq llaqta kasqanta. Chay llaqtapi qhapaq runakunaqa hatun, munay wasikunapin tiyarqanku. Paytapas reypa familianmi uywarqan. Chaymi ‘Egipto runakunaq tukuy yachayninta yachachirqanku’, yaqapaschá matemática nisqamanta, ch’askakunamanta, hukkunamantawan (Hech. 7:22). Chaypin Moisesqa wakin runakunamanta aswan qhapaq aswan atiyniyoq kapunman karqan.
2 Chaywanpas Moisesqa, 40 watanpi kashaspan tukuy chaykunata saqepurqan. Maytachá Faraonpas uywaqnin runakunapas muspharqanku chayta rikuspa. Ichaqa, ¿imaraykun chay qhapaq kayta saqepurqan? ¿Thakpi kawsayta munaspa? Manan, payqa Diospi iñisqanraykun kamachi kayta akllakurqan (leey Hebreos 11:24-26). Allin iñiyniyoqmi karqan, chaymi “mana rikuna Diosta” rikushanmanpas hina kawsarqan, promesankunapipas iñirqan (Heb. 11:27).
3. ¿Ima tapuykunamantan kay estudiopi yachasun?
3 Ñoqanchispas allin ‘iñiyniyoqmi kananchis’, manataqmi ñawinchispa rikusqallanpichu iñinanchis (Heb. 10:38, 39). Allin iñiyniyoq kanapaq t’aqwirisun Hebreos 11:24-26 textopi Moisesmanta willasqanta. Chayman hina kay tapuykunata kutichisun: ¿Imaynatan iñiynin yanaparqan kay pachapi kaqkunata mana munapayananpaq? Sasachakuykunapiña kashaspapas, ¿imaynatan iñiynin yanaparqan ancha allinpaq Dios serviyta qhawarinanpaq? ¿Imaraykun premiota suyakurqan?
4. ¿Imatan Moisés repararqan huchaq kusichikuyninpi kawsaymanta?
4 Allin iñiyniyoq kasqanraykun Moisesqa repararqan ‘huchaq kusichikuyninpi kawsayqa’ pisi p’unchaykunallapaq kasqanta. Hukkunan ichaqa huk hinata yuyaykurqanku. Yaqapaschá qhawarirqanku Egipto llaqta, idolokuna yupaychana layqakuykuna ruwana llaqta kashaspapas atiyniyoqman tukupusqanta, Jehová Diosta yupaychaqkunataq kamachi runakunalla kasqankuta. Moisesmi ichaqa yacharqan chaykunata Dios cambiay atisqanta. Yacharqanmi aychanpa munasqanman hina kawsaqkunaman Diospa phiñakuynin qonqaylla chayamunanta. Chaymi payqa mana munarqanchu ‘huchaq kusichikuyninpi kawsayta’.
5. ¿Iman yanapawasun ‘huchaq kusichikuyninpi kawsaymanta’ ayqenapaq?
5 ¿Imaynatan Moisés hina ‘huchaq kusichikuyninpi kawsaymanta’ ayqewaq? Huchaq kusichikuyninpi kawsayqa pisi tiempollapaqmi. Allin iñiyniyoq kaymi reparachiwasun ‘kay pachapas, tukuy imaymana mana chanin munayninkunapas tukukapushasqanta’ (1 Juan 2:15-17). Huchallapi kawsaqkunaqa ‘llusk’anamanmi churasqa’ kanqaku, “sinchi llaksasqan [otaq sinchi mancharisqan] paykunaqa chiriyanqaku” (Sal. 73:18, 19). Chaymi manaraq ima huchamanpas urmaykushaspa tapukunayki: “¿Imapin qhepaman tarikusaq?”, nispa.
6. a) ¿Imaraykun Moisés “mana munarqanchu Egipto rey Faraonpa ususinpa wawan nisqa kayta”? b) ¿Imaraykun Moisespa akllakusqan allinpuni karqan?
6 Allin iñiyniyoq kasqanmi Moisesta yanapallarqantaq allinkaqta akllakunanpaq. “Iñiywanmi Moisesqa hatunña kaspa mana munarqanchu Egipto rey Faraonpa ususinpa wawan nisqa kayta” (Heb. 11:24). Moisesqa manan nirqanchu: “Reypa ñawpaqenpi allin puestomanraq aypasaq, qolqeyoq atiyniyoq kaspataq Diosta servisaq llaqtamasiykunatapas yanapasaq”, nispaqa. Aswanpas Diosta anchata munakusqanraykun decidikurqan tukuy sonqonwan, tukuy almanwan, tukuy kallpanwan Diosta servinanpaq (Deut. 6:5). Arí, Moisesqa allintan decidikurqan. ¿Imaynapin chayta yachanchis? Qhepamanmi Egiptopi qhapaq kaykunata kikin llaqtamasinkuna askhata apakapurqanku (Éx. 12:35, 36). Faraonpas pisichasqan kapurqan qhepamantaq wañuchisqa karqan (Sal. 136:15). Moisesmi ichaqa Diospa yanapayninwan Israel llaqtata wañuymanta qespichirqan. ¡Akllakusqanqa allinninpaqmi karqan!
7. a) Mateo 6:19-21 textopi nisqan hina, ¿imaraykun wiñaypaq allin kawsayman aypanapaq hina imatapas akllakunanchis? b) Huk experienciata willay wiñaypaq allin kawsayta aypananpaq hina huk iñiqmasiq akllakusqanmanta.
7 Wayna-sipas, ¿imaynatan allin iñiyniyoq kay yanapasunkiman ima ruwanaykitapas allinta akllakunaykipaq? Ñawpaqtaqa hamuq tiempopin yuyaykunayki. Jehová Diospa prometesqanpi confiay, hinaspa wiñay kawsayman aypanaykipaq hina imatapas decidiy (leey Mateo 6:19-21). Chaytan Sophie iñiqmasipas ruwarqan. Payqa allin tusuqmi karqan, chaymi beca nisqakunata allin llank’anakunata ima munachirqanku. Paymi nin: “Maytan kusikuq kani allin reqsisqa kasqaymanta, hukkunamantapas aswan allinpaqmi qhawarikurqani. Ichaqa manan kusisqachu karqani”, nispa. Wayna-sipas, ¿imata ruwanaykipaqmi yuyaykushanki? nisqa videota (español simipi) qhawasqan qhepamanmi nirqan: “Diosta yupaychanaymantaqa allin reqsisqa kaytan munasharqani. Chaymi tukuy sonqoywan Diosmanta mañakuspa tusuyta saqepurqani”, nispa. ¿Imaynan kunan kashan? Ninmi: “Kusisqan kashani, manañan chay kawsayta munapayaniñachu. Kunanqa qosaywan kuskan precursor kashayku. Manaña ñawpaqpi hina allin reqsisqachu nitaq qhapaqchu kani chaypas, Jehová Diosmi ñoqaykuwan kashan. Hinaspapas askha runakunatan Bibliamanta yachachishayku, askhataqmi kashan Diospaq llank’anaykupas. Manan imamantapas pesapakunichu”, nispa.
8. ¿Bibliapi ima texton yanapasunki allin kaqta akllakunaykipaq?
8 Wayna-sipas, Diosqa yachanmi iman qanpaq aswan allin chayta. Moisesmi Israel llaqtata nirqan: “¿Imatataq Diosniykichis Señor Diosqa qankunaq ruwanaykichista munan? Kaykunallatan munan: payta manchakunaykichista, tukuy kamachikuyninta kasukunaykichista, munakunaykichista, tukuy sonqo tukuy alma servinaykichista, hinallataq kunan kamachisqay unanchayninkunata kamachikuyninkunatapas hunt’anaykichistawan, ahinapin allillan kankichis”, nispa (Deut. 10:12, 13). Chayrayku kunan allin kaqta akllakuy, chaymi yanapasunki Diosta servishanallaykipaq, “tukuy sonqo tukuy alma” munakunaykipaqpas.
9. ¿Imaraykun Moisés Diospa kamachisqanta sasapaq qhawarirqan?
9 Moisesqa “Cristoq pisichasqa kasqantan aswan qhapaq kaypaq hap’irqan Egiptopi qhapaq kaymantaqa” (Heb. 11:26, NM). Chay textopi “Cristo” simiqa, “akllasqa” ninantan nishan, Moisesmantataqmi rimashan. Arí, Moisestan Dios akllarqan Egipto llaqtamanta Israel runakunata horqomunanpaq. Moisesqa yacharqanmi chay ruway sasa kananta ‘pisichasqa’ kanantapas. Chay ñawpaqllatan huk llaqtamasin nirqan: “¿Pin qanta churarqasunki kamachiwanaykikupaq anyawanaykikupaqpas?”, nispa (Éx. 2:13, 14). Chay qhepamanmi pay kikin Diosta tapurqan: ‘¿Rey Faraonqa kasuwanmanchu?’, nispa (Éx. 6:12). Hinan Moisesqa manchakuyninta atipananpaq Diospa yanapayninta mañakurqan. ¿Imaynatan Dios yanaparqan?
10. ¿Imaynatan Jehová Dios Moisesta yanaparqan kamachisqanta hunt’ananpaq?
10 Ñawpaqtaraqmi Diosqa Moisesta nirqan: “Qanwanmi ñoqa kasaq”, nispa (Éx. 3:12). Chaymantapas sut’incharqanmi “Ñoqan kani Ñoqaqa” nisqa sutin ima ninanta. Chaywanmi kallpacharqan yanaparqantaqmi paypi suyakunanpaq (Éx. 3:14).* Hinaspapas atiytan qorqan milagrokunata ruwananpaq, chhaynapi paypa kamachisqan kasqanta yachanankupaq (Éx. 4:2-5). Chaymantapas Aarontan churarqan Moisespa rantinpi rimananpaq (Éx. 4:14-16). Chaymi Moisesqa machuyapusqan tiempopi nirqan Diospa yanapayninwanqa ima kamachikusqantapas hunt’ay atikusqanta. Josuetan nirqan: “Señor Diosmi ñawpaqeykita rinqa, qanwantaq kanqapas. Manan saqerparisunkichu, manataqmi wikch’urparisunkipaschu, chhaynaqa, ama manchakuychu amataq pisi kallpayaychu”, nispa (Deut. 31:8).
11. ¿Imaraykun Moisés Diospaq llank’ayta aswan chaninpaq qhawarirqan?
11 Moisesqa Diospa yanapayninta qhawarispan, sasa llank’ana aparisqanta ancha allinpaq qhawarirqan “Egiptopi qhapaq kaymantaqa”. Paypaqqa tukuy atiyniyoq Diosta serviymi aswan allinqa karqan Faraonta serviymantaqa. Paypaqqa Israel llaqtata kacharichinanpaq Diospa akllasqan kaymi aswan allinqa karqan Egiptopi kamachikuq kaymantaqa. Chaymi Diosqa “ancha hatun” atiyta qorqan Israel llaqtata Prometesqan Hallp’aman apananpaq, allinpaq qhawarisqataqmi karqanpas (Deut. 34:10-12). ¡Arí, tukuy atiyniyoq Diosta serviymi aswan allinqa!
12. ¿Ima llank’aytan Diosmanta chaskirqanchis?
12 Ñoqanchispas Moisés hinan Diosmanta huk llank’ayta chaskirqanchis. Chayqa allin willakuykunata willaymi. Chaypaqmi Pablopas huk cristianokunapas kamachisqa karqanku (leey Hechos 9:15). Llapallanchismi chay sumaq llank’aytaqa chaskirqanchis (Mat. 24:14; 28:19, 20). Wakin iñiqmasikunan tukuy tiemponkuwan Diospaq llank’anku. Iñiyninkupi allin poqosqa cristianokunapas iñiq t’aqakunapin iñiqmasikunata yanapanku umalli otaq yanapakuq qhari kaspa. Ichaqa chaykunatan wakin mana iñiq familianchis otaq huk runakunapas mana valeqpaq qhawarinkuman otaq pisichawasunman (Mat. 10:34-37). Chay mana allin rimaykunata uyarispaqa pisikallpayasunmanmi otaq sasa hunt’anapaq qhawarisunman. Chay hinapi tarikuspa, ¿imaynatan allin iñiyniyoq kay yanapawasun?
13. ¿Ima yanapaykunatan Jehová Dios qowanchis kamachiwasqanchista hunt’anapaq?
13 Tukuy sonqowan Diospa yanapayninta mañakuy. Willakuy imakunamanta manchakusqaykita. Llank’ay aparisqanchistaqa Diosmantan chaskirqanchis. Chaymi payqa Moisesta hina yanapawasun chay llank’ayta hunt’ananchispaq. Pay kikinmi prometewanchis: “Ñoqan kallpachasqaykipas yanapasqaykipas, ñoqan hap’iykusqaykipas atipachisqaykipas”, nispa (Is. 41:10). Hinaspapas paymi niwanchis: “Rimasqayta hinan ruwasaq, yuyaykusqayta hinan hunt’asaq”, nispa. Chayta nisqanpin yachanchis ima prometesqantapas hunt’ananta (Is. 46:11). Chaymantapas Diosqa ‘hatun atiytan’ qowasun kamachiwasqanchista hunt’anapaq (2 Cor. 4:7). Hinaspapas Hallp’antinpin huk sumaq familiata qowanchis ‘hukkuna hukkunawan sonqochanakunapaq kallpachanakunapaq’ ima (1 Tes. 5:11). Arí, Jehová Diosqa tukuy necesitasqanchistan qowanchis kamachiwasqanchista hunt’anapaq. Chaymi yanapawanchis iñiyninchispi qaqata sayanapaq, Diospaq llank’asqanchista qorimantapas aswan chaniyoqta qhawarinapaq ima.
14. ¿Imaraykun Moisés premiontapas rikushanman hina kawsarqan?
14 Hinaspapas Moisesqa “samiyoq [otaq premioyoq] kaytan suyakusharqan” (Heb. 11:26). Pisillataña hamuq tiempomanta yacharqan chaypas, chayman hinan imatapas decidirqan. Moisesqa Abraham hinan Diospi confiarqan wañusqakunata kawsarichinanpaq atiyniyoq kasqanpi (Luc. 20:37, 38; Heb. 11:17-19). Payqa 40 watan pakakuspa huk llaqtapi tiyarqan, 40 watataq ch’inneq pampapi karpakunapi tiyarqan. Ichaqa Diospa prometesqanpi iñisqanraykun chay watakunapi ruwasqanmanta mana pesapakurqanchu. Manaña yacharqanchu Diospa promesankuna imaynapi hunt’akunanta chaypas, payqa premiontapas rikushanman hinan kawsarqan.
15, 16. a) ¿Imaraykun hamuq tiempo kawsaypi yuyaykunanchis? b) ¿Imayna kawsaytan suyakushanki Diospa Gobiernon ukhupi?
15 ¿Moisés hinachu premiota suyakushanki? Ñoqanchispas manan yachanchischu imaynapi Diospa prometesqan hunt’akunanta. ‘Manan yachallanchispaschu hayk’aqchus’ manchay ñak’ariy chayamunanta (Mar. 13:32, 33). Chaywanpas Moisespa yachasqanmantaqa astawanmi yachanchis Paraisopi imayna kawsay kananmanta. Manaña llapantachu Dios willawanchis chaypas, Paraisopi imayna kawsay kananmanta prometewasqanchismi yanapawanchis premiota suyakunanchispaq. Chaymi yanapawanchis Diospa Gobiernonpaq llank’ayta ñawpaqman churanapaq. Kaypi yuyaykuy, ¿rantiwaqchu huk wasita imayna kasqanta mana yachaspa? Manapunichá. Chay hinallataqmi kanman hamuq tiempo kawsaymanta mana imatapas yachasunmanchu chayqa. Diospa promesanpi iñisun chayqa, Diospa Gobiernonpi kawsaytan sut’ipaq qhawarisun.
16 Diospa Gobiernonpi kawsay sut’i kasqanta qhawarinapaqqa, chaypipas kashasunman hinan yuyaykunanchis. Chayrayku ñawpa tiempopi Dios sonqo runakunamanta yachashaspa kaykunata tapukuy: “¿Imakunatan tapusaq kawsarimpuqtinku? Kay tiempopi kawsaymanta tapuwaqtinku, ¿imakunatan willasaq?”, nispa. Hinaspapas anchatachá kusikunki ñawpa machulaykikuna kawsarimpuqtin Diospa tukuy ruwasqanmanta willaspayki. Chaypiqa salqa animalkunatan reqsisun manataqmi manchakusunchu, ch’uya runaman tukupusqanchisman hinataq Dioswan astawan hukllachakusun.
17. ¿Imaynatan hamuq tiempo kawsaypi yuyaykuy yanapawanchis?
17 Kusisqa sonqoyoq kanapaq, allinta imatapas decidinapaqqa, suyakusqanchis sumaq kawsaypin yuyaykunanchis. Pablon qelqarqan: “Mana chaskisqanchistachus [otaq mana rikusqanchistachus] suyakunchis chayqa, pacienciawanmi chaytaqa suyakunchis”, nispa (Rom. 8:25). Akllasqa cristianokunapaqña chayta qelqarqan chaypas, llapanchistan yanapawanchis. Manaraq wiñay kawsayta chaskinchischu chaypas, chay kawsayta pacienciawan suyakusqanchismi yanapawasun allin iñiyniyoq kanapaq. Ñoqanchisqa sut’itan yachanchis ‘rikukuq kaqkunaqa pisi tiempollapaq [kasqanta], mana rikukuq kaqkunataq wiñay-wiñaypaq’ kasqanta (leey 2 Corintios 4:16-18). Chaymi Moisés hina mana pesapakunchischu watan-watan Dios servisqanchismanta.
18, 19. a) ¿Imaraykun kallpachakunanchis allin iñiyniyoq kanapaq? b) ¿Imamantan qatimuq estudiopi yachasun?
18 Allin iñiyniyoq kaymi yanapawanchis ‘mana rikusqakunamanta pruebakuna kasqanta’ reparanapaq (Heb. 11:1, NM). Llapa cristianokunan suyakushanchis wiñay kawsayta, wañusqakunaq kawsarimpunantapas. Chaykunamanta runakunaman willaqtinchismi Pablota hina niwanchis: “¿Imatataq riman kay thawtiqri?”, nispa (Hech. 17:18). Arí, mana iñiyniyoq runaqa pisipaqmi qhawarin Dios serviyta, “mana yuyayniyoq” kaypaqmi yuyaykunku (1 Cor. 2:14).
19 Kay pachapi runakunaqa manan Diospa promesanpi iñinkuchu, chaymi cuidakunanchis samaykuwananchismanta. Chaypaqmi Diosmanta mañakunanchis ‘iñiyninchis mana pisiyananpaq’ (Luc. 22:32). Hinaspapas Moisés hinan aychaq munapayayninmanta karunchakunanchis, ancha allinpaqmi Dios serviyta qhawarinanchis, suyakusqanchis wiñay kawsaypitaqmi yuyaykunanchis. Ichaqa, ¿imatawanmi Moisesmanta yachasunman? Qatimuq estudiopin yachasun imaynatan allin iñiyniyoq kasqan yanaparqan ‘mana rikuna Diosta’ rikushanmanpas hina kawsananpaq (Heb. 11:27).
^ par. 10 Bibliamanta allinta yachaq runan Éxodo 3:14 textopi nisqanmanta nirqan: “[Jehová] sutin Israel llaqtata kallpacharqan”, nispa. Chaywanmi sut’ita rikuchirqan Diosqa ima prometesqantapas hunt’ananta. Arí, Diospa sutinmi paykunata kallpacharqan yanaparqantaq paypi suyakunankupaq.
“Payqa mana rikuna Diostan rikushanmanpas hina qhawaspa qaqata sayarqan” (HEB. 11:27)
1, 2. a) ¿Imaraykun Moisés wañuy patapipas kashanman hina tarikurqan? (Kay paginapi dibujota qhaway.) b) ¿Imaraykun Moisés reyta mana manchakuspa Diospa kamachisqanta ruwarqan?
FARAONQA atiyniyoq reymi karqan, Egipto runakunapas diosta hinan yupaychaqku. Egipto llaqtamanta willaq libro nisqan hina, “aswan yachayniyoq atiyniyoq” runata hinan qhawarirqanku. Faraonqa runakunata manchachinanraykun mach’aqwayniyoq coronata ruwachikurqan, chay mach’aqwayqa picananpaq listollañapas kashanman hinan karqan. Chaywanmi rikuchirqan reypa enemigonkunaqa kaq rato wañuchisqa kanankuta. Moisesqa mancharikurqanchá Jehová Dios kayta niqtin: “Rey Faraonman riy, paymanmi kachasqayki Egipto suyumanta Israel llaqtayta horqomunaykipaq”, nispa (Éx. 3:10).
2 Moisesqa Egipto llaqtata rispan Diospa nisqanta faraonman willarqan. Egipto llaqtaman isqonkaq plaga chayaqtinmi faraonqa sinchitapuni Moisespaq phiñakurqan, chaymi nirqan: “Amañan kutimuwankichu, mana chayqa kutimuwasqayki p’unchaymi wañunki”, nispa (Éx. 10:28). Chayta nisqan qhepamanmi Moisés Faraonta nirqan phiwi churin wañuchisqa kananta (Éx. 11:4-8). Reypa ñawpaqenmanta lloqsispan Moisés llapa Israel runakunata kamachirqan, orqo ovejata otaq cabrata nak’aspa yawarninwan wasi punkuq k’aspinkunata ch’aqchunankupaq (Éx. 12:5-7). Faraonpas Egipto runakunapas Ra diosnillankupaqmi chay uywakunata t’aqaqku. Chaywanpas Moisesqa mana manchakuspan Diospa kamachisqanta hunt’arqan. Payqa Diospin iñirqan chaymi ‘reypa phiñakusqanta mana manchaspa [...] mana rikuna Diosta rikushanmanpas hina qhawaspa qaqata sayarqan’ (leey Hebreos 11:27, 28).
3. ¿Ima tapukuykunamantan kay estudiopi yachasun?
3 Ñoqanchisri, ¿‘Diostapas rikushasunman’ hinachu kawsashanchis? (Mat. 5:8.) Iñiyninchispi allin t’akyasqa kanapaq Moisesmanta astawan yachasun. Chaypaq kaykunata tapukusun: ¿Imaynatan allin iñiyniyoq kasqan yanaparqan runata mana manchakunanpaq? ¿Imaynapin yachanchis Diospa promesankunapi iñisqanta? ¿Imaynatan paypas Israel llaqtapas sasachakuykunapi kashaqtin ‘mana rikuna Diosta’ rikushanmanpas hina kawsasqan yanaparqan?
4. ¿Imatan mana iñiyniyoq runakuna ninkuman karqan Moisesta Egiptopi rikuspa?
4 Mana iñiyniyoq runakunaqa yaqapaschá Moisesta Egiptopi rikuspa nirqanku: “¿Imananmanmi Moisés atiyniyoq reyta?”, nispa. Faraonqa ima munasqantan Moiseswan ruwanman karqan. Chaychá Moisesqa Diosta nirqan: “¿Pitaq ñoqari kani rey Faraonman rispa Israel runakunata Egipto suyumanta horqomunaypaq?”, nispa (Éx. 3:11). Moisesqa 40 wata ñawpaqtan Egipto llaqtamanta ripurqan wañuchinankuta manchakuspa. Chaymi payqa sonqonpi ninman karqan: “Egipto llaqtaman kutiqtiyqa astawanpaschá Faraonqa ñoqapaq phiñakunqa”, nispa.
5, 6. ¿Imaynapin Moisés yacharqan Dios manchakuyta?
5 Moisesmi qelqarqan: “Señor Diosta manchakuymi yachayniyoq-kayqa”, nispa (Job 28:28). Chaytan Jehová Dios Moisesman yachachirqan manaraq Egipto llaqtaman kachashaspa. Manchakuq kayta, allin yuyaywan imatapas ruwayta yachachinanpaqmi rikuchirqan paylla tukuy atiyniyoq Dios kasqanta, nirqanmi: “¿Pitaq runata rimachin? Chayri, ¿pitaq ruwan upatapas, roqt’otapas, rikuqtapas, ñawsatapas? Ñoqa Señor Diospunin ruwani”, nispa (Éx. 4:11).
6 ¿Imatan chaywan yachachisharqan? Paytaqa kikin Diosmi kachasharqan, kamachisqanta hunt’ananpaqtaq tukuy necesitasqanta qonan karqan, chaymi mana imamantapas manchakunanchu karqan. Faraonqa manapunin Dioswanqa churanakuyta atinmanchu. Ñawpaqmantañan Diosqa kamachinkunata qespichirqan Egiptopi reykunaq makinmanta. Yaqapaschá Moisesqa yuyarirqan Abrahamta, Joseta, paytapas Dios yanapasqanta (Gén. 12:17-19; 41:14, 39-41; Éx. 1:22–2:10). Arí, Moisesqa ‘mana rikuna Diospi’ iñisqanraykun mana manchakuspa Faraonman willarqan Diospa nisqanta.
7. ¿Imaynatan allin iñiyniyoq kasqan Ella iñiqmasita yanaparqan?
7 Iñiyniyoq kasqanmi Ella iñiqmasitapas yanaparqan runakunata mana manchakunanpaq. Paytan 1949 watapi Estonia nacionpi KGB nisqamanta guardiakuna carcelman aparqanku. Chaypin lliw p’achanta ch’utispa huk guardiakunaq ñawpaqenpi sayachirqanku. Paymi nin: “Sinchitan p’enqachiwarqanku, ichaqa Diosmanta mañakusqaymi yanapawarqan sonqoypi thak kanaypaq”, nispa. Chay qhepamanmi huk laqhayaq cuartopi kinsa p’unchay wisq’arqanku. Paymi nin: “Guardiakunan niwarqanku: ‘¡Manan kay Estonia nacionpi pillapas yuyarinqachu Jehová sutita! ¡Wakinmi Siberia nacionman ripunqaku, qantaqmi sasa llank’ana campoman rinki!’, nispa. Hinan asikuspa niwarqanku: ‘¿Maytaq Diosniyki yanapanasuykipaq?’”, nispa. ¿Imatan iñiqmasinchis ruwarqan? Payqa Diospin confiarqan chaymi mana manchakuspa nirqan: “Allintañan yuyaykuni imatachus ruwanayta. Ñoqaqa manapunin carcelmanta lloqsinayraykuqa Diosmanta t’aqakusaqchu. Paywan allinpi kanayrayku carcelpi qhepakunay kanqa chayqa chaypin qhepakusaq”, nispa. Payqa allin iñiyniyoqmi karqan; Diostan ñawpaqenpipas kashanman hinata rikurqan. Chaymi yanaparqan iñiyninpi qaqata sayananpaq.
8, 9. a) ¿Iman yanapawasun runakunata mana manchakuq kanapaq? b) Sichus runata manchakushankiraq chayqa, ¿imatan yuyarinayki?
8 Ñoqanchistapas allin iñiyniyoq kasqanchismi yanapawasun runakunata mana manchakunapaq. Yaqapaschá autoridadkuna Dios yupaychananchista hark’awaqtinchis mancharikusun imatapas ruwawananchismanta. Yaqapaschá sonqonchispi nisun: “Diosta servishallasaq chayqa, astawanpaschá autoridadkuna ñoqapaq phiñakunqaku”, nispa. Ichaqa kaytan yuyarinanchis: runata mana manchakunapaqqa Diospin confiananchis (leey Proverbios 29:25). Diosmi nirqan: “¿Imanaqtintaq wañuq runata manchakunki? ¿Imanaqtintaq q’achu hinalla kaq runata manchakunki?”, nispa (Is. 51:12, 13).
9 Ama qonqasunchu Jehová Taytanchis tukuy atiyniyoq kasqanta. Payqa rikumushanmi millay kamachikuqkunaq makinpi ñak’ariqkunata khuyapayaspataqmi yanapaykunqa (Éx. 3:7-10). Autoridadkunaq ñawpaqenpiña tarikusunman chaypas, Diosqa yanapawasunmi iñiyninchismanta allinta rimanapaq. Jesusmi nirqan: “Aman llakipakunkichischu imaynatachus, imatataqchus kutichinaykichista, chay ratoqa Diosmi yuyaychasunkichis imaynatachus kutichinaykichistaqa”, nispa (Mat. 10:18-20). Manan mayqen atiyniyoq kamachikuqpas Dioswanqa churanakuyta atinmanchu. Sichus allin iñiyniyoq kanapaq kallpachakushallasun chayqa, Diostapas rikushasunman hinan kawsasun.
10. a) ¿Imatan Jehová Dios Moisesman kamachirqan 1513 watapi nisán killapi? b) ¿Imaraykun Moisés Diospa kamachisqanta kasukurqan?
10 1513 watapi (m.J.h.) nisán killapin, Moisés Aaronpiwan Diospa kamachisqanman hina, Israel runakunata nirqanku, huk orqo ovejata otaq cabrata nak’aspa yawarninwan wasi punkuq k’aspinkunata ch’aqchunankupaq (Éx. 12:3-7). Israel runakunaqa manan hayk’aqpas chaytaqa ruwarqankuchu, chaywanpas kasukurqankun. Apóstol Pablon Moisesmanta qelqarqan: “Iñiywanmi Pascua Fiestatapas ruwarqan, hinallataq yawarwan punkukunata ch’aqchunapaqpas kamachikurqan, Israel runakunaq phiwi churinkunata chay wañuchiq ángel ama wañuchinanpaq”, nispa (Heb. 11:28). Moisesqa iñirqanmi Diospa promesanpi, chaymi confianzawan suyarqan Egiptopi llapa phiwi wawakuna wañunanta.
11. ¿Imaraykun Moisés llaqtamasinkunata yanaparqan?
11 Moisespa wawankunaqa Madián llaqtapichá mana imamanta manchakuspa kasharqanku (Éx. 18:1-6). Chaywanpas Moisesqa Israel runakunata munakusqanraykun Diospa kamachikuyninta paykunaman willarqan, chhaynapi phiwi wawakunata “wañuchiq ángel” ama wañuchinanpaq.* Chaymi kurak runakunata huñuspa nirqan: “Borregota akllamuychis, hinaspa Pascua Fiestata ruwanaykichispaq nak’ankichis”, nispa (Éx. 12:21).
12. ¿Ima willakuytan willamunanchis kashan?
12 Kay tiempopipas angelkunaq yanapayninwanmi llapa runakunata nishanchis: “Diosta manchakuychis, payta yupaychaychis, juzganan p’unchaymi chayarqamunña. Yupaychaychis Diosta, paymi hanaq pachatapas kay pachatapas lamar-qochatapas pukyukunatapas kamaqqa”, nispa (Apo. 14:7). Kunanmi tiempo kashan chaykunata willamunanchispaq. Willamunanchismi pantasqa religionkunamanta lloqsipunankupaq, chhaynapi ama ‘ñak’arichisqa-masin kanankupaq’ (Apo. 18:4). Kay Hallp’api qhepaq akllasqa cristianokunaqa, ‘wak ovejakunaq’ yanapayninwanmi runakunata valekushanku Diospa amigon kanankupaq (Juan 10:16; 2 Cor. 5:20).
13. ¿Iman yanapasunki allin willakuykunata willaypi astawan yanapakunaykipaq?
13 Diospa ‘juzganan p’unchayqa chayamushanñan’, chaymi usqhaylla llapa runakunaman willamunanchis. Apóstol Juanmi huk rikhuriypi rikurqan “kay pachaq tawantin ladonpi tawa angelkuna sayashaqta, kay pachapi tawantin wayrata hark’ashaqta” (Apo. 7:1). ¿Rikushankichu chayta? Diospa prometesqanpi iñinki chayqa, chay angelkunatapas rikushawaq hinan allin willakuykunata willaypi astawan yanapakunki.
14. ¿Imaraykun huchapi kawsaq runakunaman Diospa siminta willamunanchis?
14 Cristianokunaqa Jehová Dioswanmi hukllachasqa kashanchis, wiñay kawsaytataqmi suyakushanchis. Ichaqa Diosmi munan runakuna huchankumanta kutirikunankupaq willamunanchista (leey Ezequiel 3:17-19). Ichaqa manan paykunaq kawsayninmanta huchachasqa kayta manchakuspallachu predicananchis. Aswanmi Diosta runamasinchistapas munakusqanchisrayku predicananchis. Jesusmi Samaria llaqtayoq runamanta willaspa yachachirqan munakuyta, khuyapayakuq kaytawan. Chaymi sapankanchis tapukunanchis: “¿Samaria llaqtayoq runa hinachu khuyapayakuq kani? ¿Llapa runakunamanchu predicani?”, nispa. Ñoqanchisqa manan Leví runa nitaq sacerdote hinachu ‘chimpallanta pasaq’ hina upallakuna yachasqanchismanta (Luc. 10:25-37). Sichus Diospa promesanpi confiasun runamasinchistapas munakusun chayqa, kallpachakusunmi llapa runaman predicanapaq.
15. ¿Imaraykun Israel runakuna atipasqa hinaña rikukurqanku?
15 Moisesqa ‘mana rikuna Diospi’ iñisqanraykun sasa tiempokunapi qaqata sayarqan. Egipto llaqtamanta lloqsimusqanku qhepatan, ‘Israel runakuna qhawarispa rikurqanku Egipto runakuna qhepankuta hamushasqanta, chaymi sinchita mancharikuspanku Señor Diosta waqyakurqanku’ (Éx. 14:10-12). Ichaqa manan mancharikunankuchu karqan, Diosqa ñawpaqtaraqmi paykunaman willarqan: “Ñoqan rey Faraonpa sonqonta rumiyaykachisaq, hinan qatipamusunkichis, rey Faraonta llapa ejercitontapas atipasqaywantaq hatunchasqa kasaq, hinan Egipto runakunaqa ñoqa Señor Diosqa kasqayta yachanqaku”, nispa (Éx. 14:4). Chaywanpas Israel runakunaqa mana iñiyniyoq kasqankuraykun atipasqa hinaña rikukurqanku. Ñawpankupin Puka lamar-qocha kasharqan qhepankupitaq Faraón ejercitontin. Hinaspapas oveja michiq yuyaq runallan paykunata pusasharqan.
16. ¿Imaynatan allin iñiyniyoq kasqan Moisesta yanaparqan Puka lamar-qochapi?
16 Moisesmi ichaqa mana manchakurqanchu. Payqa manan Puka lamar-qochapichu nitaq Faraonpa ejercitonpichu yuyaykurqan. Aswanpas Dios paykunarayku maqanakuspa ‘qespichinanpin’ yuyaykurqan (leey Éxodo 14:13, 14). Chaymi Moisesqa llapa llaqtamasinkunata kallpacharqan. Biblian nin: “Iñiywanmi Israel runakunaqa Puka Qochata ch’aki hallp’ata hina chimparqanku, Egipto runakunataq ichaqa chimpayta munaspanku unuq millp’usqan wañupurqanku”, nispa (Heb. 11:29). Chayñan Israel runakunaqa “Diospa atipasqanta rikuspa Señor Diosta manchakurqanku, iñirqankutaq Señor Diospi kamachin Moisespipas” (Éx. 14:31).
17. ¿Ima pruebapin qhepaman tarikusun?
17 Pisi tiempomantaqa ñoqanchispas wañuy patapi hinan rikukusun. Armagedón qallarinanpaqqa, kay pachapi kamachikuqkunan ancha atiyniyoqpaq qhawarikunqaku, hatun religionkunata chinkachipusqankurayku (Apo. 17:16). Bibliaq nisqan hina, Diospa llaqtanqa “mana perqayoq, mana punkuyoq, mana chakanayoq” llaqta hinallan paykunapaq kasunchis (Ezeq. 38:10-12, 14-16). Hinan fácil atipana llaqtata hina qhawariwasun. ¿Imatan chhaynapi tarikuspa ruwasun?
18. ¿Iman yanapawasun manchay ñak’ariy p’unchaypi qaqata sayananchispaq?
18 Cristianokunaqa manan imamantapas manchakunanchischu kanqa. Diosmi willawanchisña llaqtan pakaykusqa kananta, nirqanmi: “Israelta Gog phawaykuqtinmi manchanatapuni phiñakuyniy rawrarinqa. Sinchi k’arakta phiñakuspaymi [rimarisaq]”, nispa (Ezeq. 38:18-23). Diospa llaqtanta ñak’arichiyta otaq chinkachiyta munaqkunaqa chinkachisqan kanqaku. Diospi iñisqanchismi ‘manchana hatun p’unchaypi’ yanapawasun ‘qespichiwananchispaq ruwasqanta rikunapaq’, chaytaqmi kallpachawasun hunt’aq sonqo kananchispaq (Joel 2:31, 32).
19. a) ¿Imaynatan Jehová Dios Moisesta qhawarirqan? b) ¿Imakunatan chaskisun ‘tukuy ruwasqanchiskunapi Señor Diosta yuyariqtinchis’?
19 Diosqa imaymana musphanakunatan ruwanqaña, chayrayku ‘mana rikuna Diospi’ iñispa qaqata sayasun. Chaypaq kallpachakushallasun Bibliata estudianapaq, Diosmanta mañakunapaqpas. Chaykunan yanapawasun Diosman astawan k’askakunapaq. Moisespas Dioswan hukllachasqan kawsarqan, chaymi Biblia nin: ‘Dioswanmi uya-uya pura rimaqku’, nispa (Deut. 34:10). Chhaynata qhawarisqanraykun Diosqa paywan imaymana musphanakunata ruwarqan. Sichus Moisés hina allin iñiyniyoq kasun chayqa, Diostapas rikushasunman hinan kawsasun. Biblian niwanchis ‘tukuy ruwasqanchiskunapi Señor Diosta yuyarinapaq’, chay hinapin ‘cheqan ñanninta pusawasun’ (Prov. 3:6).
^ par. 11 Jehová Diosmi angelkunata kachamurqan Egiptopi llapa phiwikunata wañuchinanpaq (Sal. 78:49-51).
KAWSAYNINMANTA WILLAKUY
65 wata tukuy tiempoywan Dios servisqayta yuyarispan reparani chay tiempopi imaymana kusikuykuna kasqanta. Mayninpin ichaqa pisikallpayaq kani llakikurqanitaqmi kanpas (Sal. 34:12; 94:19). Chaywanpas chay watakunapi ancha kusisqa kasqaytan astawanqa yuyarini.
HAQAY 1950 watapi 7 setiembre killapin Brooklyn Betelpi llank’ayta qallarirqani. Chay tiempopaqqa 355 iñiqkunallan chaypi llank’arqanku. Paykunan karqanku 19 watayoqmanta 80 watayoqkama, askha nacionkunamantataqmi karqanku. Yaqa llapankun hanaq pachapaq akllasqa cristianokuna karqanku.
Mamaymi ñawpaqtaqa Diosta serviyta qallarirqan chaymi pay yachachiwarqan huch’uychaymantapacha. 1939 watapi 1 julio killapin asamblea de zona nisqapi (iskay p’unchay hatun huñunakuy hinan) 10 wataypi kashaspa bautizakurqani. Chaymi aparikurqan Columbus llaqtapi (Nebraska, Estados Unidos). Chay huñunakuypin kasharqayku 100 runakuna hina Joseph Rutherford iñiqmasiq grabasqa discursonta uyarispa, chay discursoq sutinmi karqan “Kacharichasqa kaytachu icha politicapi kaytachu” nisqa. Alquilasqa localpin kasharqayku, hinan grabasqa discursota uyarishaqtiyku, askha runakuna huñunakuy aparisqaykuta tatichispa llaqta hawaman qarqowarqanku. Chaymi llaqta hawapi tiyaq iñiqmasiq wasinpi huñunakuyniykuta tukurqayku. Chaykuna kasqanwanmi bautizakusqay p’unchaytaqa mana qonqanichu.
Taytayqa allin runan karqan allintan uywawaqpas, ichaqa manan Diosmanta yachayta munaqchu. Mamaymi ichaqa kallpachakurqan Diosmanta yachachiwananpaq. Paywan Omaha iñiq t’aqamanta iñiqmasikunawan iman necesitasqay tiempopi yanapawarqanku.
Colegiopi estudiaytan tukusharqaniña, chaymi decidikunay karqan ima ruwayta. Sapa vacacionpin wiñaymasiykunawan kuska precursor auxiliar karqani.
Qanchis kaq Galaad Escuelamanta iskay soltero iñiqmasikunan tiyasqayku llaqtaman hamurqanku. Paykunaqa watukuq umallikunan karqanku, hukninmi karqan John Chimiklis huknintaq Ted Jaracz. Anchatan admirakurqani 20 watankupi hinalla kasqankuta yachaspa. Ñoqapas 18 wataypin kasharqani tukusharqaniñan colegioytapas. Chaymi Chimiklis iñiqmasi tapuwarqan imata chay qhepaman ruway munasqayta, yuyaykusqayta willaqtiytaq niwarqan: “Allinmi chayqa. Tukuy tiempoykiwan Diosta serviy. Chayta ruwanki chayqa imaymana bendicionkunatan chaskinki”, nispa. Chay iñiqmasiq niwasqan, allin ejemplo kasqanku iman kallpachawarqan Diosta astawan servinaypaq. Chaymi 1948 watapi colegiota tukuspa hina precursor regular karqani.
1950 watapi julio killapin Nueva York llaqtata tayta-mamaywan viajarqayku. Chaypin Estadio Yankees nisqapi askha nacionkunamanta hatun huñunakuy aparikurqan. Chaypin Betelpi llank’ayta munaqkunapaq huñunakuyman rirqani, qhepamantaq solicitudniyta apachirqani.
Taytayqa manan hark’awarqanchu precursor kanayta, ichaqa niwarqanmi wasipi gastokunawan yanapakunaypaq. Chaymi agosto killapi llank’ana maskhaq rishaspa, cartakuna chayamusqan cajata qhawaykuqtiy Betelmanta carta ñoqapaq kashasqa. Nathan H. Knorr iñiqmasin firmamusqa, chaypin nirqan: “Betelpi llank’anaykipaq solicitud apachimusqaykitan chaskiyku. Chaypin reparayku Betelpi tukuy tiempo llank’ay munasqaykita, chhaynaqa kay 1950 wata 7 setiembre killapi Columbia Heights 124 nisqa calleman hamuy (Brooklyn, Nueva York)”, nispa.
Llank’ananmanta taytay wasiman chayamuqtin hinan, willarqani llank’ana tarisqayta. Hinan niwarqan: “Allinpunimá chayqa, ¿maypitaq llank’amunkiri?”, nispa. Ñoqataq nirqani: “Brooklyn Betelpin, 10 dolartan killapi pagawanqaku”, nispa. Manan allinpaqchu chayta qhawarirqan, ichaqa niwarqanmi: “Chaypitaq kayta munanki chayqa, kallpachakuyyá chaypi kanaykipaq”, nispa. Taytayqa 1953 watapi Estadio Yankees nisqapi hatun huñunakuypi bautizakurqan.
Chay p’unchaykunallatataqmi Alfred Nussrallah precursormasiytapas Betelman invitarqanku, chaymi kuska viajarqayku. Qhepamanmi payqa Joan iñiqmasiwan casarakurqan. Galaad Escuelaman risqanku qhepamanmi Líbano nacionman rirqanku, chaymantataq Estados Unidos nacionman kutimurqanku, chaypin watukuq umalli karqan.
Betelman chayaqtiyqa librokunata siraspan llank’ayta qallarirqani. Chaypin “¿Imatan religionkuna runakunarayku ruwarqanku?” (español simipi) nisqa librokunata sirarqani. Chaypi pusaq killa llank’asqay qhepamanmi Predicacionta Qhawariq T’aqapi llank’arqani, chaypin Thomas J. Sullivan umallisharqan. Payqa Diospa llaqtanpi unayña llank’asqanraykun yachayniyoq allin reparaq cristiano karqan. ¡Maytan kusikuni paywan llank’asqaymanta!
Chaypi kinsa wataña llank’ashaqtiymi, fabricapi llank’aykunata umalliq Max Larson niwarqan: “Knorr iñiqmasinchismi qanwan rimayta munashan”, nispa. Hinan sonqoypi nirqani: “Imatataq kunanri ruwarqoni”, nispa. Ichaqa paywan tupaq riqtiymi niwarqan: “¿Yuyaykushankichu Betelmanta ripuyta? Huk pisi tiempolla ñoqawan llank’aqtan munashani, ¿munawaqchu llank’ayta?”, nispa. Chayta uyarispan sonqoy “thak” nirqan. Willarqanitaqmi Betelmantaqa mana hayk’aqpas ripuy munasqayta. Chaymantapachan 20 wata Knorr iñiqmasiwan llank’arqani.
Betelpin llank’arqani Sullivan, Knorr iñiqmasikunawan, hinallataq Milton Henschel, Klaus Jensen, Max Larson, Hugo Riemer, Grant Suiter iñiqmasikunawan ima, imaymanatataqmi paykunamanta yacharqani.* Chaymi sapa kutilla huk iñiqmasikunawan parlarispa nini yachachiwasqankumantaqa mana imawanpas pagay atisqayta.
Diospa llaqtanpi llank’ayta apariqkunaqa allin preparasqan kasharqanku. Knorr iñiqmasin anchata kallpachakuq Diospa Gobiernonmanta willakuy astawan mast’arikunanpaq. Paywan llank’aqkunaqa manan manchakuqchu kayku paywan parlariyta. Manaña pay hinachu imatapas yuyaykuq kayku chaypas, confianzawanmi imatapas niq kayku.
Huk kutinmi Knorr iñiqmasi niwarqan pisipaq qhawarisqa ruwaykunapas ancha importante kasqanta. Fabricapi llank’aykunata umalliq kashaqtinsi, Rutherford iñiqmasi telefonopi waqyaspa niq: “Wawqey Knorr, oficinaypin necesitashani borradorkunata, mikhuq hamuq hina aparimuwanki”, nispa. Hinas kaqratopacha almacenta rispa iskay kinsa borradorkunata bolsillonman churaykukuq, kuskan p’unchaytataq Rutherford iñiqmasiq oficinanpi saqemuq. Pisipaqña chay ruwayta qhawarikunman karqan chaypas, chaywanmi Rutherford iñiqmasita yanapasharqan. Chaykunata willawaspan niwarqan: “Allin afilasqa lapizkunatan sapa p’unchay oficinaypi necesitani, ¿yaqachu chaypi yanapaykuwankiman?”, nispa. Chaymi p’unchay-p’unchay chayta ruwaq kani unay watakuna.
Knorr iñiqmasin sapa kutilla niwaqku imatapas ruwanaykupaq yachachiwaqtinkuqa allinta uyarinaykupaq. Huk kutinmi huk ruwayta yachachiwashaqtin mana makillachu uyarirqani, chay hawan pay p’enqaypi qheparqan. ¡Maytan pesapakurqani mana makillachu uyarisqaymanta! Chaymi huk cartapi nirqani: “Pampachaykuway wayqey, aswanpas huk llank’anaman cambiapuway”, nispa. Chay p’unchaymi Knorr iñiqmasi oficinayta hamuspa niwarqan: “Robert, leeniñan carta apachimuwasqaykita. Arí, pantarqonkin, ichaqa ñan chaymantaqa rimanchisña, qhepakunamanqa allintachá imatapas ruwanki. Chhaynaqa llank’ashallasun”, nispa. Maytan agradecekurqani chhayna sumaq sonqowan rimapayawasqanta.
Pusaq watañan Betelpi kasharqani, manataqmi hayk’aqpas lloqsiyta munarqanichu. Ichaqa 1958 watapin Lorraine Brookes iñiqmasiwan tuparqani, Estadio Yankees, hinallataq Polo Grounds nisqapi askha nacionkunamanta hatun huñunakuy kashaqtin. Chay watapin nirqani paywan casarakuy munasqayta. Chaypin decidirqayku qhepa wataman casarakunaykupaq atikuqtintaq misionero kanaykupaq. Paytaqa 1955 watapiraqmi reqsirqani Canadá nacionpi, Montreal llaqtapi. Payqa tukuy tiemponwanmi Diosta serviyta munaq, manataqmi manchakuqchu maymanpas riyta. Hinan 1956 watapi, 22 watanpi kashaqtin 27 kaq Galaad Escuelaman invitarqanku. Escuela tukusqan qhepamanmi Brasil nacionman kacharqanku.
Casarakuy munasqaymanta Knorr iñiqmasiman willaqtiymi niwarqan Brooklyn Betelpi llank’ashanallaypaq kinsa watamantaña casarakunaykupaq. Chay tiempopiqa pipas Betelpi qhepakuyta munaq chayqa, 10 watan Betelpi llank’anan karqan casarakuqmasintaq kinsa watamanta wichayman. Chaymi Lorraine noviayqa iskay wata Brasil Betelpi llank’arqan, huk watataq Brooklyn Betelpi.
Chay tiempopiqa nishutan valeq telefonopi parlay, manataqmi Internet karqanchu, chaymi iskay wata cartallata apachinakuq kayku. Ñoqaykuqa 1961 watapi 16 setiembre killapin casarakurqayku, Knorr iñiqmasitaqmi discursota qowarqanku. Chay kinsa wata casarakunaykupaq suyasqaykuqa mana tukurikuqmi karqan. Chaywanpas chayraqmi kunan 50 wata kusisqa kawsasqayku qhepaman reparayku allinpaqpuni kasqanta.
1964 watapin niwarqanku sucursalkunata watukuq umalli kanaypaq. Chay tiempopiqa qharikunallan viajaqku, ichaqa 1977 watamantapachan esposankuwan kuska viajarqanku. Chaymi chay wata esposaywan Grant, Edith Suiter iñiqmasikunawan kuska Alemania, Austria, Grecia, Chipre, Turquía, Israel nacionkunapi sucursalkunata viajarqayku. Llapanpiqa 70 nacionkunatan chayarqayku.
1980 watapin Brasil nacionta viajarqayku, chaymantataq Belém llaqtata rirqayku, chaypin Lorraine soltera kashaspa misionera karqan. Hinaspapas Manaos llaqtapi iñiqmasikunatan visitarqayku. Huk estadiopi discursota qoshaqtiymi rikurqani huk t’aqa iñiqmasikunata sapaqllapi tiyashaqta. Paykunaqa manan llapa cristianakuna hinachu much’anaykukuspa napaykunakuqku nitaqmi qharikunapas makinkuta haywarinakuqkuchu. ¿Imarayku?
Chay iñiqmasikunaqa lepra onqoyniyoqmi kasqaku. Chaymi onqoyninku hukkunaman mana p’itaykunanrayku iñiqmasikunaman mana asuykuqkuchu. Chayta yachaspan may munakuywan paykunata qhawarirqayku. Kusisqan kasharqanku, chaymi repararqayku paykunapi Isaías 65:14 textoq nisqan hunt’akusqanta, chaypin nin: “Kamachiykunan kusisqa sonqontin takinqa”, nispa.
Ñoqaykuqa 60 wata masñan tukuy tiempoykuwan Diosta servishayku. Chay watakunapi Diospa munasqanman hina llank’asqaykuta yuyarispan kusisqa kayku. Kunanqa manañan ñawpaqkunapi hinañachu huk nacionkunata viajayku. Chaywanpas kunanqa Umalli T’aqaq Churasqan Encargakuq T’aqakunata Umalliqkunatan yanapakushani hinallataq Predicacionmanta Encargakuqkunata. Anchatan Diosta agradecekuni Hallp’antinpi iñiqmasikunata imallawanpas yanapanaypaq churawasqankumanta. Maytan admirakuni ancha askha wayna-sipaskuna Diosta servisqankumanta, Isaías hina paykunapas “ñoqan kaypi kashani, ñoqata kachaway” nispa nisqankumanta (Is. 6:8). Chhaytukuy runakuna Diosta servisqankun rikuchin, waynallaraq kashaqtiy iñiq t’aqata watukuq umalli niwasqan cheqaqpuni kasqanta.
^ par. 20 La Atalaya revistan willashan kay iñiqmasikunamanta: Thomas J. Sullivan (1966 wata 1 enero), Klaus Jensen (1970 wata 1 abril), Max Larson (1989 wata 1 setiembre), Hugo Riemer (1965 wata 1 febrero), Grant Suiter (1984 wata 15 enero).
“Manan pipas iskay patrontaqa serviyta atinmanchu [...]. Manan Diostawan qhapaq kaytawanqa serviyta atiwaqchischu” (MAT. 6:24)
1-3. a) ¿Imatan ruwanku askha runakuna qolqewan pisichikuspa? (Kay paginapi fotota qhaway.) b) ¿Ima llakikuykunan kanman tayta otaq mama huk nacionman riyta yuyaykuqtin?
LILIANA* iñiqmasiq qosanmi llank’ananmanta sayk’usqallapuni wasinman kutipuq, ñak’aytan qolqe ganasqanpas gastokunapaq aypaq. Lilianan nin: “Manan munarqanichu qosallay sacrificakunanta, chaymi ñoqapas llank’ayta munarqani wawayman mana imapas faltananpaq”, nispa. Hinaspapas qolqetan munarqan familiankunata yanapananpaq waqaychakunanpaq ima. Amigonkunapas askhañan huk nacionkunaman llank’aq rirqanku. Chaymi paypas riyta munarqan, ichaqa iskayasharqanmi. ¿Iman iskayachisharqan?
2 Lilianaqa familianwan kuskan sapa semana Diosta serviqku yupaychaqku ima, chayman yachasqañan kasharqan, chaymi chaykuna saqenanmanta llakikusharqan. Ichaqa qhawarirqanmi chay hinapi tarikuq familiakuna Diosta servinankupaq kallpachakushasqankutaraq. Chaywanpas, ¿imaynatan wawanta karupi kaspa uywanman? ¿Yanapanmanchu Internet nisqa wawanta ‘Señormanta yachachinanpaq’? (Efes. 6:4.)
3 Chhaynapi tarikuspan Lilianaqa hukkunata tapukurqan. Qosanqa manan munarqanchu rinanta, ichaqa manan hark’arqanchu. Umallikunapas huk iñiqkunapas manan rinanta munarqankuchu, wakin warmi iñiqmasikunan ichaqa nirqanku: “Familiaykita munakunki chayqa rillay, haqaypipas Jehová Diostaqa servishallankin”, nispa. Iskayasharqanña chaypas, Lilianaqa qosanta wawantawan saqespan huk nacionman llank’aq rirqan. Nirqanmi: “Manan unaychu kamusaq”, nispa.
4. a) ¿Imaraykun wakin runakuna huk llaqtakunaman rinku? b) ¿Pikunamanmi wawankuta saqenku?
4 Jehová Diosqa manan munanchu serviqninkuna ñak’arinanta (Sal. 37:25; Prov. 30:8). Ñawpa tiempokunapiraqmi wakin runakuna huk llaqtakunata riqku imankupas pisiqtin. Chaytan Jacobpas ruwarqan. Llaqtanpi yarqay kaqtinmi, wawankunata Egipto llaqtaman kacharqan mikhuyta rantimunankupaq (Gén. 42:1, 2).* Kunanpas askha runakunan huk llaqtakunata llank’aq rinku, ichaqa manan kawsanankupaq mana kasqanraykuchu. Wakinqa manu kasqankuraykun otaq astawan imakunatapas rantikunankuraykun rinku. Chaypaqmi qosankuman, esposankuman, tayta-mamankuman, huk familiankuman otaq amigonkumanpas wawankuta saqespa allin llank’ana kasqan llaqtakunata rinku. Anchataña llakikunku familianku saqesqankumanta chaypas, manañan ima ruwaytapas atinkuchu.
5, 6. a) ¿Imatan Jesús sut’incharqan Orqo patapi yachachishaspa? b) ¿Imata mañakunapaqmi Jesús yachachirqan? c) ¿Imatan Dios qowasun prometewasqanchisman hina?
5 Jesuspa tiemponpipas askha runakunan wakcha karqanku. Yaqapaschá wakinqa yuyaykurqanku askha qolqeyoq kaspaqa aswan allin aswan kusisqa kawsanankuta (Mar. 14:7). Chaymi Jesusqa runakunata yanaparqan Diospi confianankupaq tukukuq kaqkunapi confianankumantaqa. Orqo patapi yachachishaspan runakunaman sut’incharqan Diospa amigon kaspalla kusisqa mana imata manchakuspa kawsanankuta. Arí, kusisqa kanapaqqa manan askha kaqniyoqraqchu nitaq allin llank’anayoqraqchu kananchis.
6 Yayayku mañakuyta Jesús yachachishaspaqa, manan askha qolqeyoq kaytachu mañakuyta yachachirqan. Aswanmi yachachirqan ‘sapa p’unchaypaq t’antanku’ mañakuyta. Chay qhepamanmi nirqan: “Ama qhapaq kaykunata kay pachapi huñukuychischu [...] aswanpas qhapaq kaykunataqa hanaq pachapi huñukuychis”, nispa (Mat. 6:9, 11, 19, 20). Jehová Diosqa prometewasqanchisman hinan ima necesitasqanchistapas qowasun. Arí, payqa allinpaqmi qhawariwasun, manataqmi imatapas faltachiwasunchu. Chaymi kusisqa kawsanapaqqa paypi confiananchis manan qolqepichu (leey Mateo 6:24, 25, 31-34).
7. a) ¿Pikunatan Dios churan wawakunata uywanankupaq? b) ¿Imaraykun tayta-mama kuskamanta wawankuta yachachinanku?
7 Diospa munasqanman hina familianchista uywaspan paypa munayninta ruwashanchis. Israel llaqtaman Kamachikuy Simi qosqanpin tayta-mamakunata kamachirqan wawankuman Diosmanta yachachinankupaq (leey Deuteronomio 6:6, 7). Chaytan kunanpas tayta-mamakuna kasukunanku. Paykunan wawankuta uywananku manan tayta-mamankuchu nitaq huk runakunachu. Rey Salomonmi nirqan: “Churilláy, uyariy taytaykiq yachachiyninta, kasukullaypuni mamaykiq yachachisqasuykita”, nispa (Prov. 1:8). Arí, Diosqa munan iskayninkumanta wawankuman yachachinankutan (Prov. 31:10, 27, 28). Wawakunaqa tayta-mamanku sapa p’unchay Diosmanta rimasqankuta uyarispa, imayna servisqankuta qhawarispan kaqllatataq ruwanku.
8, 9. a) ¿Imakunapin rikukunku wawankumanta t’aqakuqkuna? b) ¿Ima sasachakuykunan kan familiapi mayqenninkupas karuta ripuqtin?
8 Huk nacionman riqkunaqa yachankun sasachakuykuna kananta, ichaqa manan reparankuchu familianku imaynapi tarikunanta (Prov. 22:3).* Huk nacionman risqan qhepamanñan Lilianapas, qosanpas, wawanpas sinchita llakikurqanku. Wawanmi sapa kutilla tapuq: “¿Imaraykun saqerpariwarqanki?”, nispa. Lilianaqa pisi tiempollapaqmi chay nacionman rirqan, ichaqa unaymi chaypi qhepakurqan. Hinan repararqan familian paymanta pisi-pisimanta karunchakapushasqanta. Wawanmantan nin: “Manañan ñawpaqpi hinañachu munakuwarqan”, nispa.
9 Taytankumanta otaq mamankumanta t’aqasqa wawakunaqa qhepamanmi sasachakuykunapi rikukunku.* Huch’uy wawakunan astawanqa tayta-mamanku unay ripuqtin sasachakuypi rikukunku. Lilianan willakun: “Wawaytan niq kani: ‘Qanraykun kaypi llank’ashani’, nispa. Ichaqa manapas munakuymanchu hinatan qhawariwaq. Ñawpaqtaqa phiñakuqmi karupi kasqaymanta, visitaq riqtiytaq mana rikuytapas munawaqchu”, nispa. Hukpa makinpi uywasqa wawakuna hinan, Lilianaq wawanpas manaña mamanta kasukurqanchu nitaq munakurqanchu (leey Proverbios 29:15).
10. a) ¿Iman sucedenman wawaykiman regalokunallata qoqtiyki? b) ¿Imakunatan mana ruwayta atiwaqchu karupi kaspa?
10 Lilianaqa wawanta kusichinanraykun qolqeta regalokunata ima apachiq, ichaqa astawanmi chaykunawan wawanta paymanta karunchasharqan. Arí, chaykunata wawanman qosqanwanmi yachachisharqan, chaykunaraq espiritual kaqkunamanta familiamantapas aswan importante kasqanta (Prov. 22:6). Wawanmi niq: “Chayllapi qhepakamuy regalokunata apachimuwanaykipaq”, nispa. Lilianaqa manan cartakunawan, telefonopi waqyaspa nitaq Internetpi paywan parlaspa wawanta uywayta atirqanchu. Paymi nin: “Manan Internetpiqa wawaykita puñuykunanpaq abrazaykuyta nitaq much’aykuyta atiwaqchu”, nispa.
11. a) ¿Ima sasachakuykunan kan esposapas otaq qosapas karupi kaqtin? b) ¿Imaynapin Liliana repararqan wasinman kutipunan kasqanta?
11 Hinaspapas Lilianaqa manan iñiyninpi allinchu kasharqan. Huk kutillatan semanapi iñiqmasikunawan tupaq predicacionmanpas lloqsiq, maynintaq mana. Chaymantapas sasachakuykunan casado kawsayninpi kasharqan. Patronninmi munapayaspa sapa kutilla rimapayaq. Qosanpas pay hinan, sapan tarikusqanrayku llakikuyninta hukman willakuq. Chaymi yaqalla iskayninku wasanchay huchaman urmarqanku. Chaykunapi tarikuspañan Lilianaqa repararqan mana Bibliaq nisqanman hinachu kawsashasqankuta. Paykunaqa manan warmi-qhari kasqankuta hunt’asharqankuchu nitaq sonqochanakuqkuchu llakikuykuna otaq imapas kaqtin. Manañan kuskachu imamantapas kusirikuqku, parlariqku, otaq imatapas ruwaqku (Can. 1:2; 1 Cor. 7:3, 5). Manañan ñawpaqpi hinachu familianwan kuska Diosta servirqan. Lilianan nin: “Huk hatun huñunakuypin uyarirqani Diospa hatun p’unchayninmanta pakaykusqa kanapaqqa, familiantin Diosta yupaychay allinpuni kasqanta. Chaypin reparakurqani wasiyman kutipunay kasqanta. Diosman familiaymanwanmi kutipunay karqan”, nispa.
12. ¿Imaynatan kallpachasunman familianmanta karupi kaq iñiqmasikunata?
12 Wasinman Liliana kutipunanta yacharqospan umallikuna, “allinmi” nirqanku. Pay hina familianta saqepuq cristianokunan ichaqa mana allinpaqchu decidikusqanta qhawarirqanku. Qhepakunanraykun nirqanku: “¿Imawanmi haqaypi kawsanki? Manaraq imapin kunan kutirqamunki”, nispa. Cristianokunaqa manan hayk’aqpas chay hinataqa iñiqmasinchiskunata ninanchischu. Aswanmi kallpachananchis “sipas warmikunata qosanku munakuyta, wawanku munakuyta [...], wasinkupi imallapas ruwakuyta”. Arí, kallpachananchismi wasinkupi familianta yanapanankupaq chay hinapi “ama pipas Diospa simin contra rimananpaq” (leey Tito 2:3-5).
13, 14. ¿Imaraykun sasa kanman Diosta ñawpaqman churay?
13 Wakin llaqtakunapiqa llapa familiankuta uywaymi, paykunata yanapaymi aswan importante. Chhayna uywasqa kasqankuraykun, huk llaqtaman llank’aq rispa familiankupi yuyaykunku, astawanqa tayta-mamankupi. Chaymi Diosta ñawpaqman churaq cristianokuna familiankuwan sasachakuykunapi rikukunku.
14 Carin iñiqmasin nin: “Ñoqaqa qosaywan kuskan huk nacionpi llank’arqayku, chaypitaq Don wawayku nacerqan. Familiaymi munasharqan wawaykuta paykunaman kachapunaykuta, chay hinapi qolqeta astawan huñunaykupaq”, nispa. Carinqa Testigokunawanmi Bibliata estudiasharqan, chaymi wawanta mana kacharikuyta munarqanchu. Chayta qhawarispan qosanpas familianpas phiñaspa nirqanku: “Mana llank’anaykiraykun chaytaqa ruwashanki”, nispa. Carinmi nin: “Ñoqaqa allillanpaqmi qhawarirqani iskay kinsa watalla wawayta tayta-mamayman kachapuyta. Ichaqa Bibliata estudiasqaypin yacharqani wawakunataqa kikin tayta-mamanku uywananku kasqanta”, nispa. Chay iñiqmasi yapamanta onqoq rikhuriqtinmi, qosan tanqarqan chay wawata abortananpaq. Ichaqa ñawpaqpi allinta decidisqanmi kallpacharqan chay sasachakuypipas allinta decidinanpaq. Kunanqa familianwan kuskan kusisqa tiyashanku. Sichus Carin mayqen wawantapas hukkunawan uywachinman karqan chayqa, sasachakuykunapin kashanman karqan.
15, 16. a) ¿Imakunapin huk iñiqmasi tarikurqan tayta-mamanmanta karupi uywasqa kaspa? b) ¿Imaraykun mana munarqanchu wawanta mamanman apachipuyta?
15 Vicky iñiqmasin willakullantaq: “Ñoqataqa abuelallaymi unay watakuna uywawarqan, sullk’aytaq tayta-mamaywan wiñarqan. Paykunawan tiyaq ripuqtiyqa huk runakunata hinan tayta-mamayta qhawarirqani. Sullk’ayqa paykunaman yachasqan kasharqan, chaymi mana manchakuspa tukuy imatapas paykunaman willakuq, munakuqtaqmi kanpas. Ñoqan ichaqa huk runapas kayman hina sientekuq kani. Kunan kurakña kani chaypas manan paykunapaq munakuyniy kanchu. Ñañaywan kuskan tayta-mamaykuta nirqayku yuyaq kapuqtinku cuidanaykupaq. Ñañayqa munakusqanraykuchá cuidanqa, ñoqan ichaqa tayta-mamay kasqanraykulla”, nispa.
16 Vicky nillantaq: “Kunanqa mamaymi munashan wawaytañataq payman apachipunayta. Chaymi munayllata nirqani wawaykutaqa ñoqallayku uyway munasqaykuta. Ñoqaykuqa wawaykumanmi Diosmanta yachachiyta munayku, ñoqaykuman yachasqa kanantataqmi munani”, nispa. Vicky iñiqmasiqa Diospa munasqanman hinan imatapas ruwayta munan manan familianpa nisqanman hinachu, nitaq qolqeta maskhaypichu afanakuyta munan. Payqa yachanmi chayta ruwaspalla allin kananta. Jesusmi nirqan: “Manan pipas iskay patrontaqa serviyta atinmanchu [...]. Manan Diostawan qhapaq kaytawanqa serviyta atiwaqchischu”, nispa (Mat. 6:24; Éx. 23:2).
17, 18. a) ¿Imatan ruwankuman llank’anarayku karuta ripuy munaq cristianokuna? b) ¿Ima tapuykunamantan qatimuq estudiopi yachasun?
17 Diospa Gobiernonta, chanin-kaynintawan ñawpaqta maskhasun chayqa, prometewasqanchisman hinan Jehová Taytanchis ima necesitasqanchistapas qowasun (Mat. 6:33). Ima sasachakuypiña tarikusun chaypas, Bibliawan yanapachikuspaqa atipallasunmi. Hinaspapas Dios kikinmi yanapawasun ‘pruebamanta lloqsinanchispaq’ (leey 1 Corintios 10:13). Sichus yachayta mañakuspa kamachikusqanman hina imatapas ruwasun chayqa, paypi confiasqanchista rikuspan ‘yanapawasun’ (Sal. 37:5, 7). Kallpachakusqanchista qhawarispan payqa yanapawasun, allinkamataqmi kanqa ima ruwasqanchispas (tupachiy Génesis 39:3).
18 ¿Imaynatan familiaykimanta karunchakusqaykirayku ima sasachakuypas kasqanta allichawaq? ¿Imatan ruwawaq qolqemanta sasachakuypi rikukuspa? ¿Imaynatan yanapawaq familianta saqespa karuta ripuy munaqkunata? Chay tapuykunamantan qatimuq estudiopi yachasun.
^ par. 1 Sutikunaqa cambiasqan kashan.
^ par. 4 Jacobpa churinkuna Egiptoman rishaspaqa kinsa semana hinallan familiankumanta t’aqakunkuman karqan. Chay llaqtaman ripuqtinkun ichaqa, esposantin wawakunantin ripurqanku (Gén. 46:6, 7).
^ par. 8 Maskhay ¡Rikch’ariy! revistapi 2013 wata febrero killapi “Huk nacionman ripuqkuna” nisqa temata.
^ par. 9 Askha nacionmanta willakuykuna nisqan hina, askha familiakunan hatun sasachakuykunaman urmarqanku qosa otaq esposa huk nacionman llank’aq risqanrayku. Wakinmi wasanchay huchaman urmarqanku, wakintaq qharipura, warmipura otaq kikin familiankuwan qhelli huchakunata ruwarqanku. Wawakunapas escuelankupin sasachakuykunapi rikukunku, hinallataq sinchi phiñasqa, sinchi llakisqa kanku, wakintaq wañuyta imaraq munanku.
“Mana manchakuspan niyta atinchis: Señormi yanapaykuwaqniyqa, [nispa]” (HEB. 13:6)
1, 2. ¿Ima sasachakuykunapin rikukunku wasinkuman kutipuqkuna? (Kay paginapi fotota qhaway.)
EDUARDO sutiyoq* runan huk nacionta rispa allin llank’anata tarirqan. Paymi nin: “Testigokunawan Bibliata estudiaspan repararqani familiayta iñiyninkupi yanapanay kasqanta. Chaymi wasiyman kutipurqani”, nispa (Efes. 6:4).
2 Eduardoqa Diospa munasqanman hina imatapas ruwayta munaspan wasinman kutipurqan. Ichaqa ñawpaq estudiopi Lilianamanta yachasqanchis hina, familianpi sasachakuykuna paqarichisqantan allichanan karqan. Hinaspapas tiyasqan llaqtapiqa pisillatan pagaqku, chaymi anchata kallpachakunan karqan familianta uywananpaq. ¿Imatan chaypaq ruwanan karqan? ¿Imaynatan iñiqmasikuna yanapanman?
3. ¿Imaynan sientekunku wakin wawakuna taytanku otaq mamanku karupi kaqtin?
3 Eduardon nin: “Karupi kaspaqa manan ususiykunata necesitasqankuman hinachu yanapayta atirqani. Manan paykunawan kuskachu Bibliata leeq kani, Diosmanta mañakuq kani, manan abrazaykuyta nitaq paykunawan pukllaytapas atiqchu kani”, nispa (Deut. 6:7). Kurak ususin Anan nin: “Taytayku ñoqaykumanta karupi kasqanraykun manchasqa kaq kani. Taytaykutaqa kunkallantan uyarirqayku, uyallantan reqsirqayku. Chaymi abrazaykuwaqtin sapaq runapas kanman hinata rikurqani”, nispa.
4. ¿Imaraykun karumanta kutimpuq qosapaq sasa kanman familianta allinta umalliy?
4 Karumanta wasinkuman kutimpuq qosakunapaqmi aswan sasa kanqa familiankuta yapamanta allinta umallinankupaq. Rubí iñiqmasin nin: “Wasiypiqa ñoqallan taytapas mamapas karqani. Ñoqallan imatapas decidiq kani. Chaymi qosay Eduardo wasiman kutimpuqtin kallpachakunay karqan payta kasukunaypaq. Sonqoypin niq kani: ‘Kunanqa paymi imatapas decidinan’”, nispa (Efes. 5:22, 23). Eduardon nin: “Ususiykunaqa mamallankutan tapukuqku mayta riyta munaspapas. [...] Chaymi Bibliaq nisqanman hina familiayta allinta umallinaypaq kallpachakunay karqan”, nispa. Hinan Eduardoqa esposanwan rimarqan tukuy imatapas kuska decidinankupaq.
5. a) ¿Imatan huk tayta ruwarqan karuman ripusqanrayku sasachakuykuna paqarisqanta allichananpaq? b) ¿Imaynatan Dios yanaparqan chhayna kallpachakusqanmanta?
5 Eduardoqa tukuy atisqantan ruwarqan familianwan allinpi kananpaq, yanaparqantaqmi familianta Diosman astawan asuykunankupaq. Paymi nin: “Ruwayniywanmi ususiykunata yanapayta munarqani manan simillaywanchu. ‘Diostan munakuni’ nisqaytan kawsayniypi paykunaman rikuchiyta munarqani”, nispa (1 Juan 3:18). ¿Yanaparqanchu Dios chhayna kallpachakusqanmanta? Arí, yanaparqanmi. Ususin Anan nin: “Munakunaykupaq tukuy imaymana ruwasqanta rikusqaymi anchata yanapawarqan. Iñiq t’aqapi imaymanapi yanapakusqanta rikuspan kusikuq kayku. Kay pachapi imaymana kaqkunan Diosmanta t’aqayta munawaqku, ichaqa imaymanata Jehová Diospaq tayta-mamayku ruwasqanta qhawarispan ñoqaykupas kaqta ruwayta munarqayku. Taytaykun prometewarqanku manaña hayk’aqpas saqewanankupaq, hunt’arqantaqmi rimasqanwan. Sichus yapamanta pasapunman karqan chayqa, manapaschá Diospa llaqtanpichu kashayman karqan”, nispa.
6. ¿Imaynapin Balcanes nisqapi guerra kashaqtin Testigokunaq wawanku kusisqa wiñarqanku?
6 Balcanes nisqapi guerra kashaqtinmi, tayta-mamakuna llank’anankuman mana riyta atiqkuchu, chaymi wasillankupi qhepakuqku. Chay hinapi tarikuq iñiqmasikunan wawankuwan aswan kusisqa kawsaqku. ¿Imaynapi? Sinchi sasachakuykunapiña tarikurqanku chaypas, wasillapi kasqankuraykun wawankuwan estudiaqku, pukllaqku, parlariqku ima. ¿Imatan chaymanta yachanchis? Wawakunaqa tayta-mamankuwan kaspan aswan kusisqa kanku, qolqeta otaq regalokuna chaskinankumantaqa. Diospa Simin nisqan hina, wawakunaqa wasipi tayta-mamankuwan kaspa, paykunaq yachachisqan kaspan aswan allin wiñanku (Prov. 22:6).
7, 8. a) ¿Imatan wakin tayta-mamakuna ruwanku wawankuq phiñakusqanta rikuspa? b) ¿Imaynatan phiñasqa kaq wawankuta tayta-mamakuna yanapankuman?
7 Wakin wawakunaqa karuta ripuq taytankuwan otaq mamankuwanmi phiñasqa kanku, chaymi wasinkuman kutimpuqtinku mana sumaqtachu chaskinku. Chayta rikuspan wakinqa wawankuta ninku: “¿Imaraykutaq ñoqapaq phiñasqa kashanki? Qanraykumá riki imatapas ruwashani”, nispa. Chay wawakunaqa tayta-mamanku paykunata saqespa karuta risqankumantan phiñasqa kanku. ¿Imaynatan chay hinapi tarikuq wawaykita yanapawaq?
8 Ñawpaqtaqa Diospa yanapayninta mañakuy familiaykiwan ama phiñakunaykipaq. Chaymanta sumaqllata niy paykunata saqesqaykirayku chay sasachakuykuna kasqanta, chay ruwasqaykimanta pesapakusqaykitawan. Chayman hina kallpachakuy paykunawan sumaqta kawsanaykipaq. Chaykunata rikuspan paykunaqa rimasqaykita cheqaqpaq hap’inqaku. Sichus pacienciakuspa kallpachakushallanki chayqa, yapamantan familiayki munakusunki respetasunki ima.
9. ¿Imaraykun mana askha qolqeyoqraqchu kana familianchista ‘uywanapaq’?
9 Apóstol Pablon wawakunata nietokunatawan nirqan ‘tayta-mamankuman uywasqankumanta chaninta kutichipunanku’ kasqanta. Hinaspapas llapa cristianokunatan kallpachawarqanchis mikhunapas, p’achapas, maypi p’uñuykunapaqpas kashaqtinqa, chayllawan sonqopas sonqo kanapaq (leey 1 Timoteo 5:4, 8; 6:6-10). Arí, familianchista allinta ‘uywanapaqqa’, manan kay tukukuq pachapi imaymanayoq kaypichu nitaq qolqeta huñuypiraqchu afanakunanchis (1 Juan 2:15-17). Amapuni “qhapaq kaykunawan” nitaq “kay kawsaypa llakichikuyninwan” atipachikusunchu. Mana chayqa chaykunan familianchista hark’anman mosoq pachapi ‘cheqaq kawsayman hap’ipakunankuta’ (Mar. 4:19; Luc. 21:34-36; 1 Tim. 6:19).
10. ¿Imatan Biblia yachachiwanchis manupi kaymanta?
10 Llapanchispas necesitanchismi qolqeta kawsananchispaq, ichaqa manan Diospa yachachikuynin hinaqa yanapawasunmanchu (Ecl. 7:12; Luc. 12:15). Wakin runakunaqa manan allintachu qolqenkuta tanteakunku huk nacionman ripunankupaq, manataqmi yachakunchu chay nacionpi allintachus gananqaku chaytapas. Wakinqa manuraqmi llaqtankuman kutipunku. Chaymi Diosta servinankumantaqa, llank’ana afanpi kanku manuqninkuman paganankupaq (leey Proverbios 22:7). ¿Imatan chaymanta yachanchis? Cuidakunanchismi piwanpas manupi kaymanta.
11. ¿Imaraykun allinpuni gastokuna ruwanapaq parlariy?
11 Familianta allinta uywananpaqmi Eduardoqa gastokunata allin yuyaywan ruwanan karqan. Chaymi esposanwan rimarqanku imakuna necesitasqankumanta, hayk’a qolqe gastanankumantawan. Paykunaqa manañan ñawpaqpi hinañachu gastananku karqan, llapankutaqmi kallpachakurqanku imachus necesitasqallankuta rantinankupaq.* Eduardon willan imakuna ruwasqanta: “Ususiykunatan particular escuelapi kasqankumanta, gobiernoq churasqan escuelaman cambiapurqani”, nispa. Hinaspapas Diosmantan mañakurqan Diospa llaqtanpi ruwaykunata hunt’ananpaq hina huk llank’anata tarinanpaq. ¿Uyarirqanchu Jehová Dios mañakusqankuta?
12, 13. a) ¿Imatan Eduardo ruwarqan familianta uywananpaq? b) ¿Imaynatan Jehová Dios Eduardota yanaparqan allinta decidisqanmanta?
12 Eduardon nillantaq: “Llank’asqayqa manan mikhunaykupaqpas aypaqchu, waqaychasqay qolqepas tukukusharqanñan, sinchi sayk’usqataqmi kasharqani. Chaymi chay watakunapiqa wiksaykuta mat’iykukunayku karqan. Chaywanpas llapa huñunakuykunamanmi riq kayku, llapaykun predicaqpas riq kayku”, nispa. Eduardoqa manañan familianta saqeyta munarqanchu, chaymi nin: “Huk llank’aykunatawanmi yacharqani, chay hinapi huk llank’ana mana kaqtin hukpiñataq llank’anaypaq”, nispa.
13 Eduardoqa manun kasharqan, pisi-pisillamanta pagasqanraykutaq qolqeq interesnin astawan yapakurqan. Chaywanpas Diosta kasukuspa familianwan kuska kasqantan aswan chaninpaq qhawarirqan. Eduardon nillantaq: “Huk nacionpi ganasqaymantaqa manan imantapas kunanqa gananichu, ichaqa manan yarqaypichu tarikuyku. ‘Manan Señor Diospa atiyninqa pisiyanchu’ ñoqaykupaq. Qhepamanmi precursor kapurqayku, chayllamantaq sueldokuna yapakurqan, chaytaqmi yanapawarqan familiayta uywanaypaq”, nispa (Is. 59:1).
14, 15. a) ¿Imatan cristianokuna ruwananchis familiakuna mat’ipayawaqtinchis? b) ¿Imatan wakin familiakuna reparanqaku Diosta ñawpaqta kasukuqtinchis?
14 Wakin llaqtakunapiqa familiankuman amigonkunaman iman qonanku qolqeta regalokunatapas. Eduardon nin: “Chaytan llaqtaykupipas ruwayku, chayta ruwaspan kusisqa kayku. Ichaqa manan tukuy munasqankutachu qoni. Sumaqllatan nini: ‘Ñawpaqtaqa Diospaq llank’anaykutaraqmi hunt’anayku. Hinaspapas esposayman wawaykunamanwanmi ima necesitasqankutapas qonay, chaymanñan imatapas qosqaykichis’”, nispa.
15 Yaqapaschá wakin familiaykikuna phiñakunqaku wasiykiman kutipuqtiyki otaq huk llaqtakunapi mana llank’ayta munaqtiyki. Nisunkikupaschá: “¡Qanqa, qanllapin yuyaykunki!”, nispa. ¿Imaraykun phiñakunku? Yaqapaschá qolqe qonaykita otaq yanapanaykita munasqankurayku (Prov. 19:6, 7). Eduardoq ususinmi nin: “Diospaq llank’anaykuta ñawpaqta hunt’asaqku chayqa, familiaykun reparanqaku qolqemantapas astawanqa Jehová Dios ñoqaykupaq aswan importante kasqanta”, nispa (tupachiy 1 Pedro 3:1, 2).
16. a) ¿Imayna yuyaykuywanmi wakinkuna ‘kikinkuta q’otukunkuman’? (Sant. 1:22.) b) ¿Pikunallatan Jehová Dios yanapan?
16 Huk iñiqmasin qosanta wawankunatawan saqeykuspa huk nacionman llank’aq ripurqan. Chayman chayaspan umallikunata nirqan: “Kayman hamunaypaqmi imaymanata ruwarqayku, qosaypas umalli kaynintan saqepun. Diosqa yanapawanqakupunichá kay decidisqaykumanta”, nispa. Jehová Diosqa manan yanapawasunmanchu qolqeta maskhananchisrayku llaqtanpi ima llank’aytapas saqeqtinchisqa. Payqa paypi hap’ipakuspa allinta decidiqkunallatan yanapan (leey Hebreos 11:6; 1 Juan 5:13-15).
17. a) ¿Imaraykun Diospa yanapayninta ñawpaqta maskhananchis? b) ¿Imaynatan Diospa yanapayninta maskhasunman?
17 Imatapas allinta decidinaykipaqqa ñawpaqtan Diospa santo espiritunta yachayninta ima mañakunayki, chhaynapin mana imamantapas pesapakunkichu (2 Tim. 1:7). Kaykunata tapukuy: “¿Imakunatan Jehová Diosrayku ruwayman? ¿Servishallaymanchu qatiykachasqa kaspapas? Chhaynaqa, ¿manachu kapuqnillaywan kawsanaypaq Diospa kamachikusqantapas kasukunay?”, nispa (Luc. 14:33). Chaymantapas umallikunawan parlariy kasukuytaq yuyaychasqasuykita. Chaypin rikuchinku Diospa yanapayninpi confiasqaykita. Umallikunaqa manan “kayta otaq haqayta ruway” nisunkichu, aswanmi yanapasunkiku allinta imatapas decidispa kusisqa kawsanaykipaq (2 Cor. 1:24).
18. a) ¿Pikunatan Jehová Dios churan familiata uywananpaq? b) ¿Imaynatan familiapi umallikunata yanapasunman?
18 Jehová Diosmi qosakunata kamachin familiankuta allinta uywanankupaq (Gál. 6:5). Askha qosakunan Diosta kasukuspa familiankuwan kuska kashanku, hukkunaña huk llaqtaman llank’aq rinankupaq mat’ipayanku otaq sonqonkupiña chayta yuyaykushanku chaypas. ¿Imaynatan paykunata yanapasunman? Kallpachakusqankumantan “kusa” nisunman, paykunapaq mañapusunman otaq sasachakuypi tarikuqtinku yanapasunman (Gál. 6:2; 1 Ped. 3:8). Hinaspapas llank’anatan maskhaysisunman otaq llank’ana tarinankukama yanapasunman mikhuywan otaq ima necesitasqankuwanpas. Chaymi paykunata yanapanman familiankuwan kuskalla kanankupaq (Prov. 3:27, 28; 1 Juan 3:17).
19, 20. ¿Imaraykun cristianokuna Diospa yanapayninpi confiananchis?
19 Biblian nin: “Ama qolqe sonqo kaychischu, kunan imachus kapusunkichis chayllawan kusisqa kawsaychis. Diosmi nirqan: ‘Manan saqerparisqaykichu, manataqmi wikch’urparisqaykipaschu’, nispa. Chay hinaqa, mana manchakuspan niyta atinchis: Señormi yanapaykuwaqniyqa, manan manchakusaqchu. Runari, ¿imanawanqataq?”, nispa (Heb. 13:5, 6). ¿Imaynatan chaypi nisqan hunt’akushan?
20 Huk wakcha nacionpi tiyaq umallin nin: “Sapa kutillanmi runakuna rimanku Jehová Diospa testigonkuna kusisqa kasqanchismanta. Chaymantapas reparankun sinchi wakcha iñiqmasikuna qhapaqpas kankuman hinaraq allin p’achasqallapuni kasqankuta”, nispa. Chaypin sut’ita rikunchis Jesuspa prometesqan hunt’akusqanta (Mat. 6:28-30, 33). Arí, ¡Jehová Diosqa munakuwanchismi, yanapawasuntaqmi familianchista uywanapaq! Biblian nin: “Señor Diosqa kay pachantintan qhawashan tukuy sonqo payta serviqkunarayku atiyninta rikuchinanpaq”, nispa (2 Crón. 16:9). Paymi familianchista allinta uywanapaq kamachikuykunata qowanchis. Chaykunata kasukuspan Dios munakusqanchista, paypi confiasqanchista rikuchisun. Biblian nin: “Diosta munakuspanchisqa kamachikusqankunatan kasukunchis, kamachikuyninkunaqa manataqmi sinchi sasachu”, nispa (1 Juan 5:3).
21, 22. ¿Imaraykun Jehová Diospi confianayki?
21 Eduardon nin: “Maytan pesapakuni esposaymanta wawaykunamantapas t’aqakusqaymanta, ichaqa manañan chaykunapi nishutaqa yuyaykunichu. Huk nacionpi llank’aqmasiykunaqa qhapaqmi kapunku, ichaqa manan kusisqachu kawsanku, familiankupas imaymana sasachakuykunapin tarikunku. Ñoqan ichaqa familiaywan kusisqa kawsani. Anchatan admirakuni kay nacionpi wakin iñiqmasikuna wakchaña kashaspapas Diospaqraq llank’asqankuta rikuspa. Llapaykun rikushayku Jesuspa prometesqan hunt’akusqanta”, nispa (leey Mateo 6:33).
22 ¡Ama manchakuychu! Diosta kasukuy paypitaq confiay. Diosta familiaykitapas munakusqaykin kallpachasunki familiaykita allinta uywanaykipaq. Chayta ruwanki chayqa, sut’itan reparanki Jehová Dios ‘yanapaykuqniyki’ kasqanta.
^ par. 1 Sutikunaqa cambiasqan kashan.
^ par. 11 Qhaway 2011 wata julio killa Qhawaq revistapi, “¿Imaynatan qolqeykiq kasqanman hinalla kawsawaq?” nisqa temata.
“Señor Diosqa hinantin pachatan rikushan, allin runatapas mana allin runatapas qhawashanmi” (PROV. 15:3)
1, 2. ¿Imaraykun Jehová Dios qhawawashanchis?
WAKIN nacionkunapin grabanapaq camarakunata callekunapi churanku carrokuna imayna phawasqanta otaq accidentekuna kasqanta yachanankupaq. Chay grabasqankun policiakunata yanapan pitapas carro saruqtin otaq ima mana allintapas ruwakuqtin huchayoqta tarinankupaq.
2 Chay hinaman rikch’akuqtan Jehová Taytanchismanta Biblia nin: “Diosqa hinantin pachatan rikushan”, nispa (Prov. 15:3). Ichaqa, ¿chay camarakuna hinachu tukuy ruwasqanchista qhawashan? ¿Imakunapi pantasqanchismanta huchachawananchispaqchu qhawawashanchis? Manan (Jer. 16:17; Heb. 4:13). Payqa munakuwasqanchisrayku allin kananchista munasqanraykupiwanmi qhawawanchis (1 Ped. 3:12).
3. ¿Imaynapin yachanchis Jehová Dios munakuwasqanchista?
3 ¿Imaynapin yachanchis munakuwasqanchisrayku Jehová Dios qhawawashasqanchista? Kaykunata ruwasqanpi: 1) Mana allin ruwaykunamanta cuidakunapaq willawasqanchispi. 2) Mana allinkunata ruwaqtinchis anyawasqanchispi. 3) Bibliawan pusawasqanchispi. 4) Pruebakunata aguantanapaq yanapawasqanchispi. 5) Allinkuna ruwasqanchismanta kutichipuwasqanchispi.
4. ¿Imaraykun Jehová Dios Cainman willarqan pantashasqanmanta?
4 ¿Imaynatan Jehová Dios willawanchis mana allin ruwaykunamanta cuidakunanchispaq? (1 Crón. 28:9.) Chayta entiendenapaq Cainmanta yachasun. Huk kutinmi Caín “sinchita phiñakurqan” ofrenda haywasqanta Dios mana chaskiqtin. ¿Imatan Dios ruwarqan chayta rikuspa? Kaytan willarqan: ‘Allinkaqta ruway, manataqchus allin kaqta ruwanki chayqa, huchan suyapashasunki hap’irqonasuykipaq, chaypas qanmi huchataqa atipanayki’, nispa (leey Génesis 4:3-7). Diosqa kasukuq kanantan munarqan paywan allinpi kananpaq.
5. ¿Imaynatan Jehová Dios willawanchis ima mana allintapas ñoqanchispi rikuspa?
5 Chaytan kunanpas Diosqa ruwashan. Payqa sonqonchispi tukuy ima kasqantan rikushan, manan imatapas pakayta atisunmanchu. Yachashanmi ima yuyaykusqanchista ima munasqanchistapas. Payqa munakuwasqanchisraykun allinkaqta ruwananchista munan. Chaymi sonqonchispi ima mana allintapas rikuspaqa willawanchispacha. ¿Imaynatan willawanchis? Bibliawan, qelqakuna apachimuwasqanchiswan, huñunakuykunapi yachachiwasqanchiswan iman. ¿Yaqachu hayk’aqllapas huk qelqata leespa otaq huk discursota uyarispa nirqanki: “Kayqa ñoqapaqpunin”, nispa? ¿Yanaparqasunkichu chaypi yachasqayki Diosllaman willakusqayki sasachakuyta atipanaykipaq?
6, 7. a) ¿Imaynapin yachanchis Jehová Dios sapankanchispi interesakusqanta? b) ¿Imakunan yanapawasun Diospa willawasqanchista chaskikunapaq?
6 Mana allin ruwaykunamanta cuidakunanchispaq willawasqanchispin yachanchis, Jehová Dios sapankanchista munakuwasqanchisrayku qhawawashasqanchista. Llapanchispas yachanchismi Bibliapas, qelqanchiskunapas, huñunakuykunapi yachachikuykunapas llapa runakunapaq kasqanta. Ichaqa sapankanchistan Dios niwanchis chaykunapi yachasqanchisman hina allin kaqta ruwanapaq. Chaypin yachanchis sapankanchispi interesakusqanta.
7 ¿Imakunan yanapawasun Diospa willawasqanchista chaskikunapaq? Ñawpaqtaqa yuyarinanchismi allin kananchista munasqanrayku imatapas willawasqanchista. Chaymantaqa Bibliapi imatachus niwasqanchisman hinan imatapas ruwananchis. Hinaspapas kallpachakunanchismi mana allin yuyaykuykunata sonqonchismanta chinkachinapaq (leey Isaías 55:6, 7). Sichus willawasqanchista uyarikusun chayqa, manan imamantapas ñak’arisunchu. Ichaqa, ¿imaynatan munakuq Diosninchis yanapawanchis imapipas pantaqtinchis? Chaymantan kunan yachasun.
8, 9. ¿Imaynapin yachanchis Jehová Dios ñoqanchispi interesakusqanta?
8 Mana allinkuna ruwasqanchismanta anyawasqanchispin yachallanchistaq Jehová Dios ñoqanchispi interesakusqanta (leey Hebreos 12:5, 6). Wanachisqa kayqa manan kusikunapaqchu (Heb. 12:11). Ichaqa kaypi yuyaykusun: ¿Imaraykun pipas wanachiwasunman otaq anyawasunman? ¿Sonqonchista k’iriyta munaspa? Manan. Payqa manan munanchu Diosmanta karunchakunanchista, chaymi ñoqanchispi interesakuspa yanapayta munawanchis. Chaymi tiemponta t’aqaspa kallpachakun Bibliawan yanapawananchispaq. Chay hina wanachiytaqa Diospa wanachiyninta hinapunin qhawarinanchis.
9 Huk iñiqmasin manaraq Bibliata estudiashaspa Internetpi sapa kutilla qhelli ruwaykunata qhawaq. Ichaqa Diospi iñipusqan qhepamanmi chay millay ruwayta saqepurqan. Qhepamanmi huk celularta rantikurqan, chaypin qhelli ruwaykunata yapamanta qhawayta qallarirqan (Sant. 1:14, 15). Qhelli ruwaykuna qhawaymi sonqonpiraq kasharqan, imaynan ninaq wañusqanpi sansa qhepan hina. Huk kutinmi celularninta huk umalliman mañarqan direccionkunata maskhananpaq. Hinan celularpi qonqaylla qhelli ruwaykuna lloqsimurqan. Chaymi umalliqa kaq rato chay iñiqmasita anyarqan chaykuna qhawasqanmanta. Chaymantapachan payqa chay qhelli ruwaykuna qhawayta saqepurqan. Chaypi rikusqanchis hina, Jehová Diosqa rikushanmi pakallapi ima ruwasqanchistapas. Chaymi hukkunawan anyachiwanchis paymanta manaraq karunchakushaqtinchis. ¡Anchatan Diosta agradecekunchis chhayna yanapawasqanchismanta!
10, 11. a) ¿Imaynapin Dioswan pusachikusun? b) ¿Imaynatan Bibliaq nisqanta kasukusqanku huk familiata yanaparqan?
10 Salmistan takirqan: “Yuyaychawaspaykin pusawanki”, nispa (Sal. 73:24). Dioswan pusachikunapaqqa Bibliatan t’aqwinanchis, chay hinapin paypa yuyaykusqanta ‘yuyarisun’. Chaymi yanapawasun iñiyninchispi qaqata sayanapaq, kawsanapaq necesitasqanchista tarinapaqpas (Prov. 3:6).
11 Filipinas nacionpin huk iñiqmasi esposanwan kuska campopi tiyanku, iskayninkutaqmi precursor regular kashanku. Paykunaqa askha wawakunayoqmi kanku arrendasqa wasillapitaqmi tiyanku. Huk kutinmi wasiyoqninku paykunamanta mana allin rimaykunata uyarispa nirqan wasita qasichipunankupaq. Qosaqa llakisqan kasharqan mana mayman astakunanku kasqanrayku. Chaywanpas Diospin confiarqan chaymi nirqan: “Jehová Diosqa manan saqerpariwasunchu, payqa ima necesitasqanchistapas qowasunmi”, nispa. Chay iñiqmasikunaqa Bibliaq nisqantan kasukurqanku, chaymi yanqamantaña tumpasqa karqanku chaypas, sumaqllawan kutichirqanku. Chayta qhawarispan wasiyoqqa nirqan qhepakunankupaq, aswan hatun hallp’atataqmi paykunaman qorqan llank’akunankupaq (leey 1 Pedro 2:12). Arí, ima sasachakuypiña kasun chaypas, Bibliaq nisqanman hina kawsaqtinchisqa Diosmi yanapawasun.
12, 13. ¿Ima sasachakuypi tarikuspan iskayasunman Jehová Dios qhawamushasqanta?
12 Diosta serviqkunapaqqa imaymana sasachakuykunan kan, unaytaqmi mayninqa chaykunawan ñak’arinchis. Yaqapaschá onqosqa, qatiykachasqa kashanchis otaq familianchis Dios servinanchista hark’awashanchis. Hinaspapas huchallikuq runa kasqanchisraykun mayninpi iñiqmasinchiskunawan phiñachinakunchis.
13 ¿Imatan ruwasunman huk iñiqmasi mana allin rimasqanwan sinchita k’iriwaqtinchis? Yaqapaschá sonqonchispi nisunman: “¿Imaraykutaq Diospa llaqtanpi chaykuna suceden?”, nispa. Yaqapaschá qhepaman chay iñiqmasi Diospa llaqtanpi huk llank’aykunata chaskin, hukkunapas sumaq iñiqmasipaq qhawarinku. Chaykunata qhawarispan nisunman: “¿Imataq kayri? ¿Manachu Jehová Dios rikumun imayna kasqanta? ¿Hinallatachu ima ruwasqantapas qhawanqa?”, nispa (Sal. 13:1, 2; Hab. 1:2, 3).
14. ¿Imaraykun Jehová Dios hinallata qhawan huk iñiqmasi anyawananchista?
14 Jehová Diosqa manan ñawiq rikusqallantachu qhawamushan, chaymi mayninqa hinallata qhawan imapas sucedenanta. Huk iñiqmasi anyawaqtinchis yaqapaschá paypaq phiñakuspa mana reparasunchu chanillanta anyawasqanchista. Diosmi ichaqa yachan chhayna anyana necesitasqanchista. Umalliq T’aqamanta Karl Klein iñiqmasin willakurqan chay hinapi tarikusqanmanta. Paytas huk kuti Rutherford iñiqmasi mana allin ruwasqanmanta anyasqa, chay qhepamansi sumaq simiwan nisqa: “¿Imaynalla Karl?”, nispa. Hinas payqa mana allintachu kutichisqa. Sonqonpi phiñasqa kasqanta reparaspas Rutherford iñiqmasi nisqa: “Paqtataq Saqraq trampanman urmawaq”, nispa. Qhepamanmi Karl iñiqmasi kayta nirqan: “Chanin kaqmanta huk iñiqmasi anyawaqtinchis phiñakusunman chayqa, Saqraq trampanmanmi urmasunman”, nispa.*
15. ¿Imaraykun pacienciawan suyakunanchis ima sasachakuykunapipas tarikuspa?
15 Llapanchispas munasunmanmi ima sasachakuypas ratolla tukukunanta, ichaqa pacienciawanmi suyakunanchis. Chaypaq kaywan rikch’anachisun. Carropi viajashaspan carreterapi sayashaq askha carrokunawan tuparqonki, hinan qanpas suyanki pasanankuta. Ichaqa manan usqhaychu carrokuna pasanku. Hinan yuyaykushanki qhepaman kutispa huk carreteranta pasanaykipaq. ¿Ichaqa allinchu chay kanqa? Manapaschá, yaqapaschá chayta ruwaspaqa astawan chinkapunki. Chaymi pacienciawan suyanayki kanqa. Chay hinallataqmi sasachakuykunapas. Bibliaq nisqanman hina pacienciawan imatapas ruwasun chayqa, Diosmi yanapawasun imatapas aguantanapaq.
16. ¿Imaraykun Jehová Dios hinallata qhawan sasachakuykunapi kananchista?
16 Mayninqa imatapas yachachiwananchisrayku otaq aswan allin cristianokuna kananchisraykun Diosqa hinallata qhawan sasachakuykunapi kananchista (leey 1 Pedro 5:6-10). Ichaqa manan hayk’aqpas ninanchischu “Diosmi pruebaman churawashan” nispaqa (Sant. 1:13). Yachasqanchis hina, ‘awqanchis Saqran’ astawanqa sasachakuykunata paqarichin. Ichaqa chay sasachakuykuna tumpan Diosninchis yanapawasunman iñiyninchispi allin takyasqa kanapaq. Payqa munakuwanchismi rikushantaqmi ñak’arisqanchista, chaymi “huk chhikanta” ñak’arisqanchis qhepaman yanapawasun. Chayrayku confianzawan suyakusun chay yanapayninta, “gracias” nisuntaq qhawamuwashasqanchismanta (2 Cor. 4:7-9).
17. ¿Imaraykun Jehová Dios runakunaq sonqonta t’aqwishan?
17 Hinaspapas Jehová Diosqa llapa runakunaq sonqontan t’aqwishan munakuqninkunata tarinanpaq. Profeta Hananin Asá reyta nirqan: “Señor Diosqa kay pachantintan qhawashan tukuy sonqo payta serviqkunarayku atiyninta rikuchinanpaq”, nispa (2 Crón. 16:9).Chaypi nisqan hina, Diosmi ‘atiyninta rikuchiwasun’. Arí mana allinkunamantan pakaykuwasun, allinkuna ruwasqanchismantataq kutichipuwasun.
18. Manaña hukkuna rikunkuchu allinkuna ruwasqanchista chaypas, ¿imatan yuyarinanchis? (27 paginapi dibujota qhaway.)
18 Jehová Dios allinpaq qhawariwananchispaqqa ‘allinkaqtan maskhananchis’, ‘allinkaqta munakunanchis’, ‘allinkaqtataq ruwananchis’ (Amós 5:14, 15; 1 Ped. 3:11, 12). Diosqa chanin runakunatan qhawamushan, chanin ruwasqankumantataqmi kutichipunqa (Sal. 34:15). Sifrata Fuatawan imayna qhawarisqanmanta yachasun. Paykunaqa Israel warmikunatan yanapaqku onqokunankupaq. Huk kutinmi Faraón paykunata kamachirqan qhari wawa naceqtinqa wañuchinankupaq. Ichaqa Diosta manchakuq kasqankuraykun wawakunata mana wañuchirqankuchu. Chay ruwasqankutan Diosqa allinpaq qhawarirqan, chaymi qhepaman chay warmikunaman wawakunata qorqan (Éx. 1:15-17, 20, 21). Runakunaqa manapaschá reparankuchu allinkuna ruwasqanchista, Diosmi ichaqa lliwta rikumushan. Chaymi chaykuna ruwasqanchismanta kutichipuwasun (Mat. 6:4, 6; 1 Tim. 5:25; Heb. 6:10).
19. ¿Imaynapin yachanchis allinkuna ruwasqanchista Dios rikumusqanta?
19 Jehová Diosqa qhawamushanmi hukkunata yanapananchisrayku kallpachakusqanchistapas. Chaypaq Australia nacionpi tiyaq iñiqmasimanta yachasun. Payqa húngaro simitan yacharqan, chaymi iñiqmasikuna huk direccionta qorqanku chay simita rimaq warmiman visitananpaq. Ichaqa manan pitapas wasipi tarirqanchu. Chaymi payqa chay wasipi runa kasqanta reparaspa, sapa kutilla rirqan revistakunata, cartakunata saqenanpaq, telefononpa numerontapas saqerqanmi. Huk wata kuskanmantañan chaypi tiyaq warmi punkuta kichamurqan, wasinman pasaykachispataq nirqan: “Suyasharqaykin, llapa qelqakuna saqewasqaykitan leeniña”, nispa. Chaymantapachan Biblia estudiayta qallarirqanku. Ichaqa, ¿imaraykutaq chhaytukuy tiempomantaña punkuta kichamurqan? Chay warmiqa cáncer onqoymantas hampichikushasqa, chaysi mana kallpan kasqachu piwanpas parlarinanpaq. Chay iñiqmasitaqa kallpachakusqanmantan Dios kutichipurqan.
20. ¿Imaynatan yanapawanchis Diospa qhawawashasqanchista yachasqanchis?
20 Kay estudiopi yachasqanchis hina, Diosqa tukuy ruwasqanchistan qhawamushan, rikushanmi imachus sonqonchispi kasqantapas. Ichaqa manan grabanapaq cámara hinachu pantasqanchismanta huchachawananchispaq qhawawashanchis. Payqa ñoqanchispi interesakuspa, allinkuna ruwasqanchismanta kutichipuwananchispaqmi qhawawashanchis. Chayta yachasqanchismi yanapawanchis payman astawan asuykunapaq.
^ par. 14 Klein iñiqmasimantan willashan 1985 wata 1 marzo La Atalaya revista.
BIBLIAN askha kutita willan wakin runakuna p’achankuta llik’ikusqankumanta. ¿Imaraykun chayta ruwaqku? Chay tiempopi judío runakunaqa chayta ruwasqankupin rikuchiqku llakikuyninkuta, pisichasqa rikukusqankuta, phiñakusqankuta, imatapas mana ruway atisqankuta ima. Kay tiempopiqa manan chay costumbre kanñachu.
Huk kutinmi Joseta wawqenkuna wañuchiyta munaqtin Rubén pakallapi yanapayta munarqan. Ichaqa mana yachashasqallan Joseta venderqontinkun, “p’achanta llakikuymanta llik’ikurqan”. Josemanta yachaspan taytan Jacobpas “p’achanta llakikuymanta llik’ikurqan”, “ima phiña animalchá Josetaqa llik’irqarispa mikhurqon”, nispa (Gén. 37:18-35). Jobpas llapa wawankuna wañupusqanta yacharqospan p’achanta llik’ikurqan (Job 1:18-20). Huk kutinmi huk runa “p’achanpas llik’i-llik’i” Elí sacerdoteman chayaspa willarqan maqanakuypi atipachikusqankuta, chaypi iskay churinkuna wañupusqankuta, rimanakuy arcata qechuchikamusqankutawan (1 Sam. 4:12-17). Josiaspas Kamachikuy Simi leesqankuta uyarispan llaqtaq huchallikusqanta yacharqorqan, hinan paypas “p’achanta llakikuymanta llik’ikurqan” (2 Rey. 22:8-13).
Jesuspa tiemponpipas uma sacerdote Caifasmi Jesuspa rimasqanta mana allinpaq qhawarispa, ‘phiñakuymanta p’achanta llik’ikurqan’ (Mat. 26:59-66). Kamachikuy Simita yachachiqkunan niqku, Diospa sutin contra pitapas rimaqta uyariqqa p’achanta llik’ikunan kasqanta. Ichaqa yupaychana wasi thunisqa kasqan qhepamanmi hukkuna niqku: “Kay tiempopi Diospa contranpi rimaqta uyariqkunaqa manañan p’achankuta llik’ikunankuchu. Chayta ruwanqaku chayqa, llapa p’achankun qhasu-qhasullaña kanqa”, nispa.
Jehová Diosqa, sonqonpi cheqaqtapuni llakikuspa p’achanta llik’ikuq runallatan allinpaq qhawarirqan. Chaymi Israel llaqtata nirqan: “Llakikuspa p’achaykichista qhasunaykichismantaqa sonqoykichista qhasukuychis. ¡Diosniykichis Señor Diosman kutirikuychis!”, nispa (Joel 2:13).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn paginakuna 42-43 Ama manchakuychischu***
33 taki
Ama manchakuychischu
(Mateo 10:28)
1. Llaqtalláy, ñawpaqman puriy,
ñoqamanta willamuy.
Ama manchakuspalla
ovejayta maskhamuy.
Wawaymi kamachishanña,
Saqratapas wikch’unñan;
paytan allinta watanqa,
hinan lliwta libranqa.
(CORO)
Llaqtalláy, kaypin kashani,
ama manchakuychischu.
Ñoqan waqaychasqaykichis
ñawi ruruyta hina.
2. Askhan cheqnikusunkichis,
askhan k’amisunkichis,
wakintaq llullakuspa
rimapayasunkichis.
Amayá manchakuychischu
chhayna runakunata;
atipanaykichiskaman
ladoykichispi kasaq.
(CORO)
Llaqtalláy, kaypin kashani,
ama manchakuychischu.
Ñoqan waqaychasqaykichis
ñawi ruruyta hina.
3. Manan qonqasqaykichischu,
kallpachasqaykichismi.
Wañuwaqchisña chaypas,
kawsarimpunkichismi.
Aman manchakunkichischu
cuerpo wañuchiqtaqa,
huk premiotan qosqaykichis
aguantankichis chayqa.
(CORO)
Llaqtalláy, kaypin kashani,
ama manchakuychischu.
Ñoqan waqaychasqaykichis
ñawi ruruyta hina.
(Kay textokunatawan leey: Deu. 32:10; Neh. 4:14; Sal. 59:1; 83:2, 3.)
^ ***sn página 157 Qespichiq Diosta maskhasun***
133 taki
Qespichiq Diosta maskhasun
(Sofonías 2:3)
1. Diospa Wawan contran
llapa reykuna kashan.
Diosmi paykunaq ñanninta
kunan tukuchipunqa.
Hinan Jehová Dioslla
lliwta kamachimunqa.
Cristowanmi chayta ruwanqa,
chayqa hunt’akunqañan.
(CORO)
Jehová Diospi pakakusun
payllapitaq confiakusun.
Chaninmi Diosqa,
pay hinan kana,
pay sonqopunin kawsana.
Hinan payqa atiyninwan
qespichiwasun.
2. Llapa runakunan
kunan akllakunanku
Jehová Diosta kasukuyta
otaq mana kasuyta.
Manan manchanachu
ima sasachaytapas.
Hatun Diosmi qhawariwasun,
paymi uyariwasun.
(CORO)
Jehová Diospi pakakusun
payllapitaq confiakusun.
Chaninmi Diosqa,
pay hinan kana,
pay sonqopunin kawsana.
Hinan payqa atiyninwan
qespichiwasun.
(Kay textokunatawan leey: 1 Sam. 2:9; Sal. 2:2, 3, 9; Pro. 2:8; Mat. 6:33.)
^ ***sn página 98 “Astawan iñinaykupaq yanapaykuwayku”***
81 taki
“Astawan iñinaykupaq yanapaykuwayku”
(Lucas 17:5)
1. Jehová Diosniyku, huchasapan kayku,
sonqoykupas pantayllatan munan.
Llapaykutan huk hucha ñit’iwanku,
chay huchaqa mana iñiq-kaymi.
(CORO)
Diosnillayku, iñiyniyku wiñachun,
chaytan kunan rogakushaykiku.
Munakuq Dios, khuyapayallawayku,
hinan qanllata servisqaykiku.
2. Iñiqllatan munakunki, Diosniyku,
qanmanta mana iskayaqllata.
Iñiywanqa ñawpaqmanmi puriyku.
Chay iñiyqa escudoyku hinan.
(CORO)
Diosnillayku, iñiyniyku wiñachun,
chaytan kunan rogakushaykiku.
Munakuq Dios, khuyapayallawayku,
hinan qanllata servisqaykiku.
(Kay textokunatawan leey: Gén. 8:21; Heb. 11:6; 12:1.)
^ ***sn página 156 Diospa atipasqanmanta taki***
132 taki
Diospa atipasqanmanta taki
(Éxodo 15:1)
1. Diosman takisun; payllan tukuyta kamaq Diosqa.
Lamar-qochamanmi wikch’urqan cheqniqninta.
Diosllan Atiqqa; manan pay hina pipas kanchu.
Payllan Atipaqqa; sutinqa “Jehová” nisqan.
(CORO)
Jehová Diosníy, Hatun Kamachiq,
wiñaykamapas kaqllan kashanki.
Millay runatan tukuchipunki,
sutiykitan ch’uyanchanki.
2. Millay reykunan Diospa contranpi hatarinku.
Sinchin kallpankuqa, chaywanpas wañunqakun.
Manan mayqenpas Jehová Diosmanta ayqenqachu,
hinan lliw runapas sutinta yachanqaku.
(CORO)
Jehová Diosníy, Hatun Kamachiq,
wiñaykamapas kaqllan kashanki.
Millay runatan tukuchipunki,
sutiykitan ch’uyanchanki.
(Kay textokunatawan leey: Sal. 2:2, 9; 92:8; Mal. 3:6; Apo. 16:16.)
^ ***sn página 73 ¿Piqpan kanchis?***
62 taki
¿Piqpan kanchis?
(Romanos 14:8)
1. ¿Mayqen diospan kanki?
¿Pitan kasukushanki?
Pimanchá kunan k’umuykunki
chaymi diosniykiqa kashan.
Manan serviwaqchu
iskay dioskunataqa.
Chhayna kaqtinqa manan sonqoyki
hunt’aqchu Diospaq kanman.
2. ¿Piqpataq kankiri?
¿Pi diostan kasukunki?
Hukllan cheqaq Diosqa, payllatan
tukuy sonqo servinayki.
¿Ichari huktachu
serviyta munashanki?
Cheqaq Diosllatan kasukunayki,
payllatan servinayki.
3. ¿Pitan kasukusaq?
Cheqaq Jehová Diosllatan.
Payman prometekusqaytaqa
llapantapunin hunt’asaq.
Paymi rantiwarqan,
chaymi pay sonqo kasaq.
Wawanmi ñoqarayku wañurqan,
chayraykun Diospaq kasaq.
(Kay textokunatawan leey: Jos. 24:15; Sal. 116:14, 18; 2 Tim. 2:19.)
^ ***sn página 125 Jehová Dioswan amigontin kasun***
106 taki
Jehová Dioswan amigontin kasun
(Salmo 15)
1. ¿Pitaq wasiykipi
tiyanqa, Diosniyku?
Amigoykiri, ¿pitaq kanman?
¿Pillan reqsisunki?
Qanmanta yachaqllan,
qanpi suyakuqllan,
qan sonqo kaqllan, chanin kaqllan,
qanllapaq kawsaqllan.
2. Qanmanri, Jehová Dios,
¿pitaq qayllaykunman?
¿Pin sonqoykita kusichinman?
¿Pillan amigoyki?
Qanman k’umuykuqllan,
qanta munakuqllan,
tukuy sonqowan kasukuqllan,
cheqaqta rimaqllan.
3. Qanllan uyarinki
mañakusqaykuta,
cuidawaqniyku Diosmi kanki,
munakuqmi kanki.
Chayraykun munayku
amigoyki kayta.
Qanllan Diosniyku, ancha sumaq
amigoqa kanki.
(Kay textokunatawan leey: Sal. 139:1; 1 Ped. 5:6, 7.)
^ ***sn paginakuna 28-29 ‘Jehová Diosmi Michiwaqniyqa’***
22 taki
‘Jehová Diosmi Michiwaqniyqa’
(Salmo 23)
1. Diosmi Michikuwaqniyqa;
¿imatan manchakuyman?
Payqa tuta p’unchaymi qhawan
llapan t’aqanpi kaqta.
Paymi unuman pusawan,
wakmantan kallpachawan.
Chanin ñanninkunatan payqa
pusawan sutinrayku.
Chanin ñanninkunatan payqa
pusawan sutinrayku.
2. Manchay wayq’opi kaqtiypas,
manan manchakunichu.
Diosmi ñoqawanpuni kashan,
tawnanwanmi pusawan.
Aceitewanmi hawiwan,
vasoypas hunt’an kashan.
Payqa munakuqpunin kanqa,
chaymi wasinpi kasaq.
Payqa munakuqpunin kanqa,
chaymi wasinpi kasaq.
3. Lliwtan Michiqniyqa yachan,
chaymi payman takisaq.
Sumaq kasqantan willamusaq
oveja hina kaqman.
Payta kasuspan kawsasaq,
ñanninpipunin kasaq.
Sapa p’unchaymi Jehová Diosman
yupaychayniyta qosaq.
Sapa p’unchaymi Jehová Diosman
yupaychayniyta qosaq.
(Kay textokunatawan leey: Sal. 28:9; 80:1.)
^ ***sn página 112 ‘Rikuychis may sumaqchus Jehová Dios kasqanta’***
95 taki
‘Rikuychis may sumaqchus Jehová Dios kasqanta’
(Salmo 34:8)
1. ¡May munaymi Diospaq kawsay!
¡Sumaqmi paymanta willay!
Lliw tiemponchistan payman qopunchis,
ovejantataq maskhanchis.
(CORO)
Jehová Diosllata qhawariychis,
may sumaqchus kasqanta.
Payraykun lliwpas ruwananchis
tukuy atisqanchista.
2. Tukuy tiempo serviqpaqqa
ancha kusikuymi kanqa.
Manan imanpas pisiyanqachu,
manan Diosqa saqenqachu.
(CORO)
Jehová Diosllata qhawariychis,
may sumaqchus kasqanta.
Payraykun lliwpas ruwananchis
tukuy atisqanchista.
(Kay textokunatawan leey: Mar. 14:8; Luc. 21:2; 1 Tim. 1:12; 6:6.)
^ ***sn página 81 “Ñanniykikunata rikuchiway”***
69 taki
“Ñanniykikunata rikuchiway”
(Salmo 25:4)
1. Jehová Diosnilláy, qanmanmi hamuni
waqyasqaykita kasukuspa.
Qanpa Simiykin k’anchay qowaqniyqa,
chaymi qanmanta yachachiwan.
(CORO)
Yachachiway ñanniykikunata;
sonqoyman churay kamachiykita.
Cheqaq ñanpi, Diosníy, purichiway;
hinan sonqoyqa qanllapi kanqa.
2. Sinchi hatunmi qosqayki yachayqa.
Ancha chaninmi lliwpaq kanki.
Mayna sumaqmi qanpa Simiykiqa;
rimasqaykiqa wiñaypaqmi.
(CORO)
Yachachiway ñanniykikunata;
sonqoyman churay kamachiykita.
Cheqaq ñanpi, Diosníy, purichiway;
hinan sonqoyqa qanllapi kanqa.
(Kay textokunatawan leey: Éxo. 33:13; Sal. 1:2; 119:27, 35, 73, 105.)
^ ***sn paginakuna 142-143 Allinpunin Diosta kasukuyqa***
120 taki
Allinpunin Diosta kasukuyqa
(Lucas 11:28)
1. Cristoq nisqan simiqa k’anchay hinan,
cristianoqa chaymantan willanan.
Kusikuyña Cristota reqsiy chaypas,
rimasqanta kasuymi allinqa.
(CORO)
Kasukuymi allinqa,
uyarinan Diostaqa.
Thak kawsayman aypayta munaqqa
Jehová Diostan kasunan.
2. Allin qaqa patapin wasichana,
amapuni aqo patapiqa.
¿Imatataq chaypaqri ruwananchis?
Rey Cristotan tukuypi kasuna.
(CORO)
Kasukuymi allinqa,
uyarinan Diostaqa.
Thak kawsayman aypayta munaqqa
Jehová Diostan kasunan.
3. May munaytan qarpasqa sach’akuna
tiempollanpi askhata rurunku.
Chhaynan kasun kasukuq kasun chayqa;
wiñaypaqtaq llapanchis kawsasun.
(CORO)
Kasukuymi allinqa,
uyarinan Diostaqa.
Thak kawsayman aypayta munaqqa
Jehová Diostan kasunan.
(Kay textokunatawan leey: Deu. 28:2; Sal. 1:3; Pro. 10:22; Mat. 7:24-27.)
^ ***g 3/13 paginakuna 6-9 Huk nacionman ripuqkuna***
QALLARIYPI KAQ
Huk nacionman ripuqkuna
Allin kawsayta maskhaspa
GEORGEQA manan imatapas ruwayta atisharqanñachu. Manan atirqanchu familianman imata mikhuchiytapas. Yarqaywan onqoywanmi llaqtanpi mast’arikusharqan. Ichaqa, tiyasqanmanta karupin huk allin nación kasharqan. Georgeqa yuyaykurqanmi: “Chay nacionman ripusaq, llank’anata tarispaytaq familiayta chayman apapusaq”, nispa.
Nigeria nacionmanta Patriciapas maytan munarqan huk nacionman ripuspa allin kawsayta. Manan llank’anan karqanchu, nitaqmi qolqeyoq kananpaq hinachu kasharqan, chaymi payqa decidikurqan Argelia nacionman ripunanpaq, chaymantataq Españaman. Paymi nin: “Onqoqmi kasharqani, munarqanin qhepaman waway allin kawsananta”, nispa.
Rachelqa España nacionmanmi ripuyta munarqan allin kawsayta tarinanpaq. Payqa Filipinaspin llank’ananmanta qarqochikurqan hinan familiankuna nisqaku huk nacionkunapiqa wasipi empleakuqkunapaq llank’ana kasqanta. Chaymi payqa qolqeta manukuspa pasajeta rantirqan, ripunanpaqmi qosantapas wawantapas nirqan: “Manan unay tiempochu t’aqanakusun”, nispa.
Kay watakunapin 200 millones más runakuna ripurqanku huk nacionkunaman imaynan George, Patricia Rachelpas ruwarqanku hinata. Wakinqa ripurqanku guerrakuna, qatiykachaykuna, pacha chhaphchiykuna otaq hukkunapas kasqanrayku, ichaqa astawanqa qolqeraykun. ¿Ima sasachakuykunapin tarikunku huk nacionman ripuspa? ¿Tarinkuchu imachus munasqankuta? ¿Imaynapin wawakuna tarikunku tayta-mamanku qolqeyoq kanankupaq huk ladoman ripuqtinku? Qatimuqpin chay tapuykunata kutichikunqa.
Chayasqanku, chaypi yachakusqankupiwan
Huk lado nacionman ripuqkunapaq ñawpaq sasachakuyqa imaynata chayman chayaymi. Georgeqa sinchi karutan purirqan pisi mikhunallantin. Paymi yuyarin: “Waqanapaqmi karqan chay risqaypiqa”, nispa. Askhan ñanllapi qhepapunku.
Patriciaqa Españamanmi chayayta munarqan. Sahara nisqa aqo pampata pasaspan 25 runakunawan huk camionpi rirqanku. Ninmi: “Huk semanapin chayarqayku Nigeriamanta Argeliaman. Chay risqaykupin rikurqayku askha wañusqa runakunata, wañu-wañullaña aqo pampanta purishaq runakunatapas. Yaqachus hina wakin millay choferkunaqa pisi-pisimanta chay ñankunapi runakunata winch’urpariqku”, nispa.
Rachelmi ichaqa mana George, Patricia hinachu pasarqan, payqa avionpin Españaman rirqan llank’ananpas kasharqanñan. Ichaqa chaypiñan iskay watachayoq wawanmanta llakikurqan. Ninmi: “Huk mama wawanta imayna uywasqanta sapa rikuspaymi sonqoy nanawaq”, nispa.
Georgeqa sasatan yachakurqan huk nacionpi kasqanman. Askha killakuna qhepamanñan qolqetapas familianpaq apachimurqan. Ninmi: “Maynin tutakunan llakikuymanta sapay tarikusqaymantapas waqarqani”, nispa.
Argeliapi askha killakuna kasqan qhepamanmi Patriciaqa rirqan Marruecos nación tuparinaman. Ninmi: “Chaypin onqokapurqani. Cuidakunaymi karqan mana llaqtayoq warmikuna vendeqkunamanta, chay warmikunatan obligaqku rabona hina llank’anankupaq. España nacionman rinaypaqmi qolqeta tarirqani, ichaqa ancha peligroson karqan lamar qochanta viajayqa. Risqayku boteqa manan allinchu karqan, manan sinchi runata apananpaq hinachu karqan. ¡Zapatoykuwanmi unu haykumuqta horqonayku karqan! Chayaqtiykuqa manan kallpaypas karqanchu lamar qochaq patanman purispa lloqsinaypaq”, nispa.
Huk nacionman ripuyta yuyaykuqkunaqa manan viajepi sasachakuykuna kasqallantachu qhawarinanku. Kallantaqmi chay nacionpi huk simi rimasqanku, imayna kawsasqanku, chay nacionniyoq kanapaq papelta horqoy sasa kasqan chaypaq qolqeta necesitakusqanpas. Mana chayta horqoqtinkuqa sasan llank’ana tariy, maypi tiyay, imata estudiaypas otaq hospitalpi hampichikuypas. Chaymantapas sasan carrota manejanapaq documentota horqoy, bancoman qolqe churaypas. Mana documentoyoqkunataqa nishutan llank’achinku pisillata pagaspa.
Chaymantapas qolqeq chanin kaynintan qhawarinallataq. ¿Thak kaytachu qolqe qowasunman? Biblian nin: “Qhapaqyanaykipaq ama afanakuychu, chaymanta waqaychakunaykipaq yuyayniyoq kay. Huk ratollan chaytaqa qhawarinki, manataq kapunchu, chaykunaqa ankakuna hinan raphrachakun, hinaspa phalaripun”, nispa (Proverbios 23:4, 5). Chaymantapas munakuy, thak kawsay, familiapi hukllachasqa kawsaypas manan qolqewanqa rantikunmanchu, chaykunan aswan importanteqa. Askha casarasqakunan wawankuwan munanakuspa kawsayninkuta saqenku qolqeyoq kayta munaspa. ¡Chayqa ancha llakikunapaqmi! (2 Timoteo 3:1-3.)
Runakunaqa necesitanchismi ‘Dios maskhayta’ (Mateo 5:3). Paykunatan Dios kamachirqan wawankuman Paymanta, imachus munasqanmanta, kamachikuyninkunamantapas yachachinankupaq, chaymi allin taytakunaqa chayta hunt’anankupaq kallpachakunku (Efesios 6:4).
Familiaq kuska kasqanmi qolqemantaqa aswan chaniyoq
Huk nacionman ripuqkunaq imaynapi tarikusqankuqa manan kaqllachu, ichaqa llapankupas ñak’arinkun George, Rachel, Patricia hina. Llapankun ñak’arinku familia mana kuska kasqanrayku, askha watakunamantaraqmi yapamanta kuska kankuman. Georgeqa tawa watamantaraqmi familianwan huñukurqan.
Rachelqa yaqa phisqa watamantan Filipinas nacionninman kutirqan ususinrayku. Patriciataq Españaman chayarqan qholla wawachantin, paymi nin: “Payllan tukuy imaypas, chaymi allinta cuidani”, nispa.
Huk nacionpi kaqkuna mana qolqeyoqña tarikunku, familiankumantaña karupi kashanku otaq sapallankuña sientekunku chaypas askhan nacionninkuman mana kutipunkuchu. ¿Imarayku? Imapas ruwasqanku mana allin lloqsiqtinmi p’enqakunku wasinkuman kutimpuqtinku pisichasqa kanankuta.
Filipinasmanta Allanqa kutimpurqanmi. Allin llank’anataña Españapi tarirqan chaypas huk wata partinmantaqa wasinpiñan kasharqan. Paymi nin: “Sinchitapunin esposaymanta ususichaymantawan llakikurqani. Hinan decidikurqani huk nacionpi llank’anaypaqqa familiaytawan pusanaypaq, chaytapunin qhepaman ruwarqani. Familiaymi qolqemantaqa aswan chaniyoq”, nispa.
Patriciapas tarillarqantaqmi qolqemantapas aswan chaniyoq kaqta. Españamanmi apakusqa huk Bibliata. Paymi nin: “Chaytaqa suerte qowananpaq mana allinkunamantapas cuidawananpaqmi hap’irqani. Qhepamantaq reqsirqani Jehová Diospa Testigonta. Manan hayk’aqpas munarqanichu paykunawan parlaytaqa, hinan imaymanata tapuyta qallarirqani yachachisqanqa mana cheqaqchu kasqanta rikuchinaypaq, ichaqa allintan imapi iñisqanta defenderqan Bibliawantaq tapuyniykunata kutichiwarqan”, nispa.
Cheqaq kusikuytaqa manan qolqepichu tarinchis nitaq maypi tiyaspachu, aswanpas Diosta, munaynintapas reqsispan chaytaqa tarinchis, chaytan Patriciaqa entienderqan (Juan 17:3). Yacharqanmi Diosqa Jehová sutiyoq kasqanta (Salmo 83:18). Hinaspapas Bibliapin yacharqan Diospa Gobiernollan wakcha kayta tukuchinanta, chay Gobiernopi Jesucristo kamachikuq kasqantapas (Daniel 7:13, 14). Jesusmi ‘wakchata qespichinqa, mana pi yanapaykuqniyoq muchuqtan amachanqa. Ñak’arichiymantan, sarunchaymantan paykunataqa qespichinqa’ (Salmo 72:12, 14).
Qanpas Bibliata leenaykipaqmi tiempota hap’iwaq. Chay libropiqa Diospa yachayninmi kashan, chaymi yanapasunki imachus aswan chaninkaqta ñawpaqman churanaykipaq, allinta decidinaykipaq, sasachakuykunawan ama pisipanaykipaq, suyakuyniyoq kanaykipaqpas (Proverbios 2:6-9, 20, 21).
[6 paginapi foto]
[7 paginapi recuadro]
ÑAWPA TIEMPOPI HUK NACIONMAN RIPUQ
John Kenneth Galbraith runan nirqan: “Ñawpa tiempomantapachan huk nacionkunamanqa riqku wakcha kayta atipanankupaq”, nispa. Israel llaqtata paqarichiq Jacobpas chaytan ruwarqan. Canaán llaqtapi nishu yarqay kaqtinmi Jacobqa yaqa qanchis chunka familiantin Egipto nacionman ripurqanku, chaypin askha watakuna tiyarqanku (Génesis 42:1-5; 45:9-11; 46:26, 27). Chaypin Jacobqa wañupurqan, miraynintaqmi yaqa iskay pachak watakuna qhepamanña Canaán llaqtaman kutipurqanku.
[8 paginapi recuadro]
“MAYTAN MUNAYKUMAN KARQAN HUKTA DECIDINANKUTA”
Filipinaspi iskay sullk’a ñañachankunawan tiyasqanmantan Airen sutiyoq sipascha nirqan: “Ñoqaqa isqon watayoqmi kasharqani mamay Españaman ripuqtinqa. Prometewarqankun sumaq mikhunayoq kanaykuta, allin escuelaman rinaykuta, allin wasiyoq kanaykupaqpas. Yuyashaniraqmi ripusqan p’unchayta. Marq’arikuwaspan encargawarqan Rhea, Shullamite sullk’achaykunata cuidanaypaq. Unaymi waqaykurqani.
“Tawa wata qhepatan taytay rirqan mamaypa kasqanman. Ñoqaykuwan kashaqtinqa may risqanmanmi riq kani, ripuqtinmi kinsantiyku payman abrazakurqayku carroman seqanankama. Yapamantan askha p’unchaykuna waqaspa karqani.”
Sullk’a kaq Shullamite sutiyoqmi nin: “Airen ñañaymi isqon watallayoqraq kashaspa mamayman tukupurqan. Sasachakuyniykunatan willaq kani, paymi yachachiwarqan p’acha t’aqsayta, cama mast’ayta huk ruwaykunatapas. Tayta-mamayku telefononta waqyamuwaqtinkuqa mayninpiqa imayna sientekusqaytan atisqayman hina willaq kani, ichaqa manachus hina entiendewarqankuchu.
“Runakunaqa tapuwaqkun: ‘¿Llakikunkichu tayta-mamaykimanta?’ nispa. Kutichiqmi kani: ‘Riki’, nispa. Ichaqa manan mamaytaqa yuyaqchu kani, tawa watachayoq kashallaqtiyraqmi ripurqan chaymi yacharqani mana payllawan kawsayta”, nispa.
Airen nin: “16 watayoqñan karqani tayta-mamaywan tupaq rinaykupaqqa. ¡Ancha kusisqan kasharqani! Ichaqa ñañaykunawan kuska chayman chayaqtiykuqa repararqanin mana reqsisqayku runapas tayta-mamayku kanman hinata”, nispa.
Rhea nillantaq: “Manan sasachakuyniykunata willakuqchu kani. Sinchi manchalimanmi tukupusqani, munakuyniytapas manan rikuchiyta atiqchu kani. Filipinaspiqa kinsa ususiyoq tiyoykunawanmi tiyarqayku, cuidawarqankuña chaypas manan huk tayta-mama hinapunichu karqan”, nispa.
Airen nillantaq: “Wakcha familialla kashaspaykuqa manan ñak’arirqaykuchu nitaqmi hayk’aqpas yarqaypi karqaykuchu. Tayta-mamayku ripuqtinkun ichaqa anchatapuni ñak’arirqayku. Phisqa watañan paykunawan kashayku ichaqa t’aqanakusqayku tiempopi ñak’arisqaykutaqa manan qonqayta atiykuchu. Tayta-mamaykuqa munakuwankun ichaqa maytan munaykuman karqan hukta decidinankuta”, nispa.
[Foto]
[9 paginapi foto]
^ ***w11 1/7 paginakuna 9-11 ¿Imaynatan qolqeykiq kasqanman hinalla kawsawaq?***
¿Imaynatan qolqeykiq kasqanman hinalla kawsawaq?
KISKAWAN chhasasqa pelotapi yuyaykuy, ¿imatan ruwawaq mana chhasananta munaspa? Askha airetan yapanayki.
Qolqenchiswanpas yaqa chhaynan suceden, pelotaman aire haykuchisqanchisqa qolqe hap’isqanchismi, gastokuna ruwasqanchistaq pelotamanta lloqsiq aire hina. Chhaynaqa manan qolqe hap’isqanchismanta astawanchu gastananchis.
Chayta entiendeyqa facilmi, chayman hina ruwaymi ichaqa sasa. Sichus runakuna ganasqankumanta aswan pisita gastankuman chayqa, imaymana uma nanaykunamantan librakunkuman. ¿Imaynatan chayta ruwasunman? ¿Maypin yanapawaqninchis yuyaychaykunata tarisunman? Chaytaqa Bibliapin tarinchis. Wakinmanta qhawarisun.
Diospa Siminpi yuyaychaykunan yanapasunki
Bibliapiqa askha yuyaychaykunan kashan qolqeta allinta utilizanapaq. Chaykunata t’aqwisqaykiman hina, qhawariy imaynatan chay yuyaychaykuna qolqeykiq aypasqanman hinalla kawsanaykipaq yanapasunkiman chayta.
Qelqay imakunapis gastanki chayta. Qolqenchista aypachikunapaqqa yachananchismi hayk’a qolqe hap’isqanchista hayk’a qolqe gastasqanchistapas. Biblian nin: “K’uchi runaq yuyaykusqankunaqa allinmankaman tukun, usqhayllata qhapaqyayta munaqtaqmi wakchayapun”, nispa (Proverbios 21:5). Wakin runakunaqa sobrekunapin churanku imakunapi gastanankuta, chaykunan kanman alquilerpaq, mikhunapaq p’achapaq ima. Chayman hinaña otaq huk hinamantaña ruwawaq chaypas, yachanaykin imapi qolqeyki gastasqaykita, necesitasqaykiman hinataqmi gastanaykipas manan yanqa qasichu.
Ama hukkunata envidiaychu. Wakcha nacionkunapiqa askha runakunan munapakunku qhapaq nacionkunapi runakunaq imaymanankuq kasqanta. Chaymantapas askha runakunan vecinonkuq imankunachus kasqanta munanku. Chaywanqa urmankumanmi, yaqapaschá vecinopas manukuspa chaykunata rantirqan. Chayraykun mana allinchu kanman mana allinta yuyaykuspa imatapas rantispa qolqe pisichikuypi tarikuyqa. Biblian willawanchis: “Mich’a [envidiakuq] runaqa usqhayllatan qhapaqyan, manataqmi yachanchu wakchayay payman chayamunanta”, nispa (Proverbios 28:22).
Necesitasqallaykita rantiy. Jeremiaspa secretarion Barucmanmi Jehová Dios yuyaycharqan ama hatun kaqkunata maskhananpaq (Jeremías 45:5). Chaypi nisqanman hina ruwaqtiykiqa yanapasunkin qolqeykiq aypasqanman hinalla kawsanaykipaq. Ejemplopaq, yaqapaschá qolqeyki aypasunki atunpaq unullapaqwan, ichaqa sichus aychata vinotawan rantinki chayqa, qolqe pisichikuypin tarikuwaq. Banco de Desarrollo Asiático nisqa institucionmi willan Filipinas nacionpi tiyaq askha runakuna, hinallataq India nacionpi tiyaq runakunamanta kuskan más sapa p’unchay 1.35 dólar qolqemanta aswan pisiwanraq kawsasqankuta. Pisillata qolqeta gananchis chayqa, allinmi necesitasqallanchispi yuyaykuy. Ichaqa qhapaq nacionkunapi tiyaq runakunatapas chay yuyaychayqa yanapanmanmi ama uma nanaykunapi tarikunankupaq.
Imachus necesitasqallaykiwan kusisqa kawsay. Chayqa mana hatun kaqkunata masqhaywanmi tupan. Biblian 1 Timoteo 6:8 textopi niwanchis: “Mikhunanchispaqpas p’achakunanchispaqpas kashaqtinqa, chaykunawanmi sonqopas-sonqo kashananchis”, nispa. Wakin runakunaqa kusisqan kawsanku pisillaña qolqenku chaypas. Paykunaqa imachus kaqnillankuwan kawsaspan kusikuyta tarinku, ichaqa manan chayraykullachu aswanpas familiankuwan amigonkunawanpas sumaqta kawsasqankuraykun (Proverbios 15:17).
Ama yanqa qasi manukuychu. Biblian nin: “Qhapaqqa wakchakunatan kamachin, manuqpas manukuqninkunatan kamachin”, nispa (Proverbios 22:7). Cheqaqmi chay simikunaqa. Mayninpiqa pisiwaqtinchismi hinata manukunchis, ichaqa sichus imanchispas kananraykulla manukusunman chayqa, manu khipun kasunman (2 Reyes 4:1; Mateo 18:25).
Qolqetaraq huñuy rantinaykipaq. Kay tiempopi runakuna manaña chhaynatachu imatapas rantinankupaq ruwanku chaypas, chay ruwayqa yanapawanchismi ama manu khipu rikhurinanchispaq, chhaynapitaq manaña paganchischu intereskunatapas. Biblian sisikunaq ejemplonta qhawarichiwanchis, paykunaqa “cosecha tiempopin mikhunankuta huñunku”, chaywan qhepaman kawsanankupaq (Proverbios 6:6-8; 30:24, 25).
Askhan chayta ruwaspa allinta kawsashanku
Bibliamanta willasqanchis yuyaychaykunaqa allinpunin, ichaqa ¿yanapashanchu runakunata qolqenkuq kasqanman hinalla kawsanankupaq? Chaypaq qhawarisunchis askha runakunaq experiencianta, paykunaqa chay yuyaychaykunaman hina ruwaspan manaña qolqemanta sasachakuykunapichu tarikunku.
Diosdado sutiyoq taytan tawa wawayoq, paypaqqa sasan familianta uyway qolqen pisi kasqanrayku. Chaywanpas payqa reparanmi qolqenpa aypasqanman hinalla kawsay allinpuni kasqanta. Paymi nin: “Allintan utilizani sencilloytawapas, hinaspapas huk listatan hap’ini gastokuna ruwasqaymanta”, nispa. Danilopas kaqllatataqmi esposanwan ruwanku. Paykunaqa huch’uy negocionkutan pierderqanku, ichaqa chaywanpas allichakunkun killa tukuykama qolqenku aypananpaq. Danilo nin: “Yachaykun sapa killan hayk’a qolqeta hap’isqaykuta hayk’a qolqetaq luzpi, unupi, mikhunapi gastakunanta, chayman hinan qhawariyku hayk’atas huk ruwaykunapi gastaykuman chayta”, nispa.
Wakinqa astawanraqmi gastonkuta pisiyachirqanku. Myrna sutiyoq viudan kinsa wawankunata yachachirqan imachus necesitasqallankuwan kawsanankupaq. Paymi nin: “Huñunakuykunaman carropi rinaykumantaqa chakillapin riyku. 1 Timoteo 6:8-10 textopi nisqanman hina kawsaspan paykunata yachachini imachus necesitasqallaykuwan kusisqa kayta”, nispa.
Gerald taytapas chay hinatan iskaynin wawankunawan ruwarqan. Paymi nin: “Familiapi Bibliata estudianayku horapin qhawariyku espiritual ruwaykunata ñawpaqman churaq cristianokunaq experiencianta. Chay ruwasqaykuqa ancha allinpunin, chhaynapin wawakunaqa manaña imakuna antojakusqankuta mañakunkuchu”, nispa.
Janetmi soltera, payqa Filipinas nacionpin Bibliamanta runakunaman yachachin. Qaynallan mana llank’anayoq qhepakapurqan, ichaqa chaywanpas qolqenpa aypasqanman hinallan kawsashan. Paymi nin: “Allintan yuyaykuni qolqeyta kaqniykunatapas imapi gastanayta, nishuta valeq tiendakunata rantiq rinaymantaqa, maypichus pisi qolqellapaq kaq tiendakunatan rini. ¿Imaraykutaq nishuta gastayman pisi qolqellawan necesitasqayta rantikuyta atishaspa? Hinaspapas manan imatapas rantinichu manaraq yuyaykushaspaqa”, nispa. Chay sipasqa allinpaqmi hap’in qolqe mat’iykuymanta yuyaychayta. Ninmi: “Pisillapas qolqe puchuwan chayqa, waqaychanin qonqaylla imapas kaqtin chayta hoqarinaypaq”, nispa.
Qanpas atiwaqmi
Bibliaqa Dioswan allinpi kananchispaqña yanapawanchis chaypas, askha runakunan yacharqanku qolqenchista allin yuyaywan utilizananchispaqpas yanapawasqanchista. (Proverbios 2:6; Mateo 6:25-34). Sichus kaypi yuyaychaykunaman hina ruwanki, hinallataq chayman hina kawsaq runakuna hina ruwanki chayqa, qanpas qolqeykiq aypasqanman hinallan kawsanki. Chhaynapin millonninpi runakunaq tarikusqanku sasachakuykunamanta librakunki.
[10 paginapi willakuy]
“Qhawariykun hayk’atas gastaykuman chayta”
[11 paginapi willakuy]
“Carropi huñunakuykunaman rinaykumantaqa chakillapin riyku”
[11 paginapi willakuy]
“Manan imatapas rantinichu manaraq yuyaykushaspaqa”