text:
Kawsay yachay
Kawsay yachay nisqaqa (latin simipi: Biologia, grigu simimanta: BιoλoYίa) istudyah yachaymi tukuy kawsaqkunata.
[allichay] Wiñay kawsay
Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.
Kawsay yachay XVI pachakwata XVII pachakwatapas kama manam aswan allichirqanchu. Chay watakunapi, kay yachay tharinankunap musuq pachakunap yanapanrayku wiñasqanmi: kawsaykuqkunap añakikunappas pachanku.
Kurku yachaypi, iskay hatunruku runa rikurisqanku:
- Andreas Vesalius (1514-1564), De humani corporis fabrica-p paqarichoqninmi (latin simipi: Runap kurkunpa pitinkunamanta). Kay qillqasqapi, pay ñawpa amautakunap pantayninkukunatam runap kurkunmanta manacharan.
- William Harvey (1578-1657), qillqasqawan sutichasqa De motu cordis et sanguinis (latin simipi: Sunqup Yawarpapas Kuykuyninkumanta) yachachirqawanchik yawar muyuriymantatam.
XVI pachakwatata tukuspa, mikruskupiwup wiñaynin qallarisqa. Iskay siminakuy qallarisqapas: huk siminakuy inwruiyunpam wiñayninrayku kasqan; huktaq siminakuy manakaqpa paqariyrayku kasqan.
XVIIIpachakwata Malliy Kawsay Yachaypam mitan kasqan. Kay pachap aswan hatunruku runakuna Spallanzani, Réamurpas, Buffonpas Linnépas karanku.
XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas Kawsaykuqpa Iñiyninmantam rimaranku; Pasteur Byuhinisismantam rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas rikch'aqyaymanta rimaranku.
[allichay] Rak'iykuna
- Istudyaq kawsaqrayku:
- Tantayachiq istudyanapa hinanrayku:


c: text/html

text:
Fernão de Magalhães
Fernão de Magalhães (kastilla simipi: Fernando de Magallanes) sutiyuq runaqa (* 1480 paqarisqa Ponte da Barca; † 17 ñiqin ayriway killapi 1521 watapi wañusqa Cebu wat'api) purtuyis hatun wamp'u pusaq, tariykuqpas karqan, Ispañap qhapaqninkunapaq wamp'uq. Ñawpaq tiksimuyu iruru puriyta pichqantin wamp'unwan qallarispa, manas tukuchirqanchu, maqanakuypi Cebu wat'api wañuchisqa kaspa. Hukllas wap'un - Victoria ("atipay") sutiyuq - Ispañman kutimurqan. Chaymantaqa Antonio Pigafetta sutiyuq masinsi willarqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Fernão de Magalhães.
- Biografía de Magallanes
- Tripulación de la Expedición de Magallanes — Elcano
- Primera circunnavegación a la Tierra. Crónica de una odisea
- Relazione del primo Viaggio intorno al Mondo, por Antonio Pigafetta, crónica radio en 15 episodios. Ransis simipi, Pigafetta-p qillqasqanmanta t'ikrasqa. CD-MP3.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rimanakuy:Wikipidiya
[allichay] Qillqap sutin
Te dejo esta observación, el nombre se ha quechuizado mal, debería llamarse Wikipirya (wi.ki.pir.ya), las palabras son graves en el quechua y la D se transforma en R
- Arí, Wikipirya kanman, allinmi kanman, urin qhichwa simipi - ichataq Wikipidiyap kamariqninkunaqa manam yacharqankuchu. Kamariqninqa manam Qullasuyumantachu karqan, ichataq Ankash suyumantam. Chaypi runasimipiqa d-tapas llamk'achinkum, ahinataq "dihay", "dañu", "alkaldi" nispa. Chayraykum chay Wikipidiya sutinta qurqanku. Kunan pacha kay Wikipidiyaqa urin qhichwa simipim qillqanchik, Ankash runasimipi Wikipdiyataq Wikimedia uqllanapim kachkan. Kunanqa sutita wakinchayta atinchikman, ichataq ancha ñaka-ñakay llamk'aymi kanqa. Runakunaqa kay Wikipidiyataqa Wikipidiya sutinwan riqsinkuñam, chayrayku ñuqaqa manam winchasaqchu. Wakinchayta munaspaykiqa, qampam tukuyta ruranaykim kanqa, qhawariy. -- AlimanRunawillaway 15:39 25 ukt 2011 (UTC)
- Bueno, sólo que los ejemplos que citas no son quechua, son del "quechuañol".


text:
Qullpachaq, Chhukwi icha Nitruhinu (musuq latin simipi: Nitrogenium, grigu simimanta vιtpov "qullpa", Yevoς "paqari", Azōton, ΆZwtov "mana kawsaq" nisqapas), N nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa lliwmanta aswan kaq wapsim, yaqa tawa kuti pichqa patma qullpachaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (N2).
Qullpachaqqa qullpapipas t'inkisqam.
Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa qullpachaqmi kan. Wanuchanapaq llamk'achinchik. Yurakunaqa t'inkisqa qullpachaqta allpamantam hurqunku, mana wayramanta atispanmi.


text:
Lam Fa Búscame, en tu soledad Sol Mim Lam Mientras yo te pueda esperar Lam Pero no vengas, Fa Si me vas hacer sufrir Sol Mim Lam Pero no vuelvas si te vas a marchar. Fa Sol Lam Amar kirihua michu mamita Fa Sol Lam Ama yaquita pamuchu (bis). Lam Tus sentimientos Fa Pichan kuti mucaku Sol Mim Lam Pichan manapas awanñamakachu Fa Maytanrinchi yaulsaurofi So Mim Lam Maytanrinchi mananyachañinchu.
Intermedio: Fa-sol-lam (4veces).
Fa Mim Kutikuy, kutikuy
Fa Mim (Sol-Lam) Kutikuy mamita aman kirihuanchu (bis).


text:
Kay libroqa cheqaq willakuykuna willaqmi. Teqsimuyuntinpi aswan sumaq libromanta horqosqan kashan, chay libroqa Biblian. Willasunkin Diospa kamasqanmantapacha kay p’unchayninchiskama. Willasunkitaqmi hamuq tiempopaq Diospa prometesqanmanta.
Kay libropin yachanki Bibliaq willasqanta. Willasunkin Bibliapi runakunamanta, imakuna ruwasqankumantapas. Rikuchinmi runakunaman Diospa sumaq suyakuy qosqanta Allpanchis paraíso kaqtin wiñaypaq kawsanankuta.
116 willakuykunan kay libropi kan. Pusaq t’aqakunapin t’aqasqa kashan. Sapanka t’aqaq qallariyninpin pisillapi willashan chay t’aqapi imakuna kasqanta. Imapas sucedesqanman hinan qayllallamanta sapanka willakuy willan. Chaymi yanapasunki sapanka willakuy hayk’aq sucedesqanta yachanaykipaq.
Kay willakuykunaqa entiendenapaq simikunallapin willakun. Askha erqechakunan sapallankumanta leenqaku. Tayta-mamakunaqa reparanqakun askha kuti leepunankuta erqechankuna munasqanta. Wayna-sipaskunapaq, kuraqkunapaqpas allin willaykunan kan kay libropi.
Sapanka willakuy tukusqanpin textokunata tarinki. Kallpachaykikun chay textokunata Bibliaykipi leenaykipaq. Sapanka willakuymanta leeyta tukuspa maskhay chaypaq tapuykunata 116 willakuypa qhepanpi, yuyariytaq kutichiykunata.
Kay libropi Bibliamanta textokunaqa wawakunaq entiendenanpaq hinallan qelqakun. Sapanka willakuy tukusqanpin willashan ima textokunamanta horqokusqanta.


text:
Chiqaluwa
Chiqaluwa (QSHKS qillqaypi: Cheqaluwa), Pi icha π nisqaqa huk huchham, ≈ 3,1416 ñiqpi.
[allichay] Kayninkuna
[allichay] Sut'ichakukuna
Euklidis sutiyuq runas ñawpaq karqan pichus yuyaykurqan raqtawan rakisqa iruru muyuwan sinchikama chaniyuq kayta. Kaymi huk sut'ichakunkuna:
- Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup iruru muyun rakisqa raqtanwan.
- Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup hallka k'iti k'ancharnin rakisqa illwanpa t'asrap hallka k'iti k'ancharninwan.
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
Dyus
Dyus icha Diyus nisqaqa (kastilla simipi: Dios, latin simipi: Deus, grigu simipi: Θeός) hatun kamaq, tukuy imappas tukuy runappas tukuy pachappas ruraqnin niyta munan. Iñiq runaqa dyusninta icha dyusninkunata yupaychanmi.
Huk iñiykunapiqa achka dyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Grigukuna, Romanukuna, Mishikakuna, Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima.
Huktaq iñiykunapi hukllam Dyusta yupaychanku, ahinataqmi hudyukuna, kristiyanukuna, muslimkunapas.
Kristiyanu iñiypiqa huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Kristiyanu Dyusmantaqa iñiymantapas Dyuspa Simin Qillqam willakun.


text:
Samay
- Llamk'aymanta, puriymanta samaymanta ñawirinaykipaq qhaway Samay mit'a.
Samay icha Rispirasyun (Kastilla simipi: respiración, latin simimanta: respirare, "samay") nisqaqa kawsaqkunap muksichaqta hurquspa mikhusqa kawsa imayayta chimlasayman t'ikraykuyninmi kawsanankupaq, kuyunankupaq.
Runaqa, ñuñuq uywakuna, pisqukuna, suchuq uywakuna, allpa yaku kawsaq uywakunapas wayra pachamanta muksichaqta surq'anwanmi samaykunku. Chay samasqa wapsikunataqa samaytu ninchikmi. Challwakunataq, apanqurakuna, yakupi kawsaq ch'urukunapas yawsamaq nisqakunawan yakupi chullusqa muksichaqtam samanku.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu, samananmi atin.


text:
Muhammad Ali
Cassius Marcellus Clay Jr. icha Muhammad Ali sutipaq runaqa (* 17 ñiqin qhulla puquy killapi 1942 watapi paqarisqa Louisville llaqtapi - ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kurkukallpanchaq. Mamallaqtapura kampiun.
Tayta: Cassius Marcellus Clay, Mama: Odessa Grady.
[allichay] Suñaykuna
- 1 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1960 Roma.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Muhammad Ali.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Muhammad Ali.


text:
Hatun llaqta
Hatun llaqta (kastilla simipi: ciudad) nisqaqa ancha achka, hatun wasikunayuq llaqtam, chaypim achka runakuna kawsan.
Hatun llaqtapiqa rumi wasikuna icha kusasqa tikakunamanta isku chapusqawanmi wasichasqakunam. Hatun llaqtapiqa atukaymi (industria nisqa), maki kapchiqkuna, qhatuqkunapas. Ancha hatun llaqtakuna hatun yachay wasiyuqmi, hamut'ana kuraq sunturyuqpas.
Mama llaqtap kamachiqninkunap tiyaqninniyuq hatun llaqtataqa uma llaqta ninchikmi.
Huk Tawantinsuyupi, Inkakunap pachanpiña kachkasqa hatun llaqtakuna:
Ispaña mama llaqtayuqpa, wiraquchakunap kamasqan huk llaqtakuna:
- Lima (Ciudad de los Reyes, Ispaña Qhapaqkunap llaqtan nisqa)
- Montevideo
- Caracas
- Madrid
- Buynus Ayris


text:
KAY WILLAYQA TUKUY JALLP’APAQ
¿Imataq llulla religionri? ¿Religionpa sutinpi wanchinakusqankuta qhawaspa llakikunkichu? ¿Religoniyuq runa wañuchisqankuta, qullqirayku khuchichakusqankuta qhawaspa, manachu imachus chiqan kasqanta tapuchisunki? ¿Imaraykutaq religionrayku kay chhika llakiykuna rikhurin?
Mana tukuy religionchu juchuyuq, manaqa llulla religionkunalla. Religión ukhupi jatunpaq qawasqa runajina, Jesucristo llulla religionmanta parlaspa, mana allin sach’ajina mana allin poquyniyuq kananta nirqa (Mateo 7:15-17). ¿Ima puquykunatataq llulla religión puqun?
POLITICAPI CH’AMPAYKUNAPI SAT’IKUN. Kay revista Asiaweek nin: “Asia llaqtapi wak llaqtakunapiwan, runata umachaqkuna astawan atiyta munaspa, religioniqta runap umanta t’uqpinku, paykunallapaq imatapis munaspa”. Chantapis ninllantaq: chayrayku “tukuy runa t’uqpiman tukuchkanku” nispa. Juk allin riqsisqa religioso Estados Unidos llaqtapi jinata nirqa: “Wañuchiykuna tukukunanpaq, wañuchiqkunata tukuchina tiyan” nispa. Pay nisqanmanjina “kay wañuchiqkunata Señorpa sutinpi wañuchina tiyan”. Mana chaymanjinataq Biblia nin: “Sichus pipis ninman: Diosta munakuni, nispa, hermanontataj chejninman chayqa, payqa llullamin” nispa (1 Juan 4:20). Jesús nirllarqataq: “Enemigosniykichejta munakuychej “ nispa (Mateo 5:44). ¿Machkha religionkunataq runata guerraman kachanku?
LLULLA YACHACHIYKUNATA YACHACHIN. Yaqha tukuy religionkunaqa, runa almayuq, espirituyuq kasqanta yachachinku, runa wañupuptinpis almaqa chayri espirituqa mana wañusqanta ninku. Wakin religonkunaqa chayta yachachispa runata ch’awkiyanku, wañusqasniykipaq mañapuchkayki nispa qullqita mañanku. Mana chayman jinataq Biblia yachachiwanchik: “Kawsashajkunaqa wañunankuta yachakunku; wañusqasri mana imatapis yachankuchu” nispa. (Eclesiastés 9:5.) Jesusqa wañusqakuna kawsarimunankuta yachachirqa, wañusqakuna mana wañuptinku, qhasitacha chayta yachachinman karqa (Juan 11:11-25). ¿Religionniyki, alma wañupusqantachu yachachin?
KHUCHICHAKUYTA, QHINCHACHAKUYTA SAQIN. Wakin suyukunapi religionkunaqa, q’iwakuna chayri q’iwajina warmikuna tiyakunankupaq, manaqa kasarakunankupaq, kamachiqkunata mat’inku. Wakin religionkuna khuchichakuyta juchachaspapis, chay religiomanta umakuna, wawakunata kallparpaptinku jinamanta khuchichakuptinku, mana imatapis ninkuchu. ¿Chaytachu Biblia yachachin? Mana, Bibliaqa sut’ita niwanchik: “Ama pantaychejchu: soltero kashaspa khuchichakojkuna, lantista yupaychajkuna, kasarasqa kashaspa wajwan khuchichakojkuna, qhari kashsaspa warmiman tukojkuna, qhari pura jinanakojkuna [...] manapuni Diospa reinontaqa herenciata jina jap’enqankuchu” nispa (1 Corintios 6:9, 10). ¿Uyarinkichu ima religionkunataq runa khuchichakunanta saqin?
¿Imapitaq, mana allin puquyniyuq llulla religión, tukunqa? Jesús willawarqanchikña: “Ima sach’allapis mana walejta poqospaqa, k’utusqa kanqa, ninamantaq kanasqa” kanqa, nispa (Mateo 7:19). Arí, kay llulla religionkunaqa k’utusqa, kanasqa ima kanqanku. ¿Imaynata chayta ruwakunqa? Bibliamanta Apocalipsispa profecianpi 17, 18 t’aqakunapi, kay tapuyman kutikchiwanchik.
Llulla religionqa munayninpi “kay pachapi reyesta kamachishan”
“Llojsimuychej chay llajtamanta, noqajta kajkuna”
Qhawariy, qanchis umayuq, chunka waqrayuq phiña animalpa wasanpi, juk khuchi phisu warmita tiyachkaqta (Apocalipsis 17:1-4). ¿Pitaq chay warmiri? Chay warmiqa “kay pachapi reyesta kamachishan”, puka p’achayuq p’achillisqa, q’uwarakun, chantapis may qhapaq warmi. Astawanpis layqaspa ‘tukuy suyuta ch’awkiyan’ (Apocalipsis 17:18; 18:12, 13, 23). Bibliaqa, kay khuchi phisu warmi, tukuy llulla religión kasqankuta rikuchiwanchik, mana juk religionllachu manaqa, tukuy mana allinta puquqkuna kasqankuta niwanchik.
Chay phiña animaltaq, tukuy jatuchaq atiyniyuq suyukunawan ninakun (Apocalipsis 17:10-13).* Patanpiqa llulla religión tiyakuchkan, munayninpi suyukunata apaykachayta munaspa.
T’ukunapaqjinataq: “Chay chunka wajras, phiña animalpi rikorqanki, chaykunaqa phisu warmita chejnispa, sapanta k’alallata saqerpayanqanku. Aychanta mikhonqanku, ninawantaj ruphachenqanku” (Apocalipsis 17:16). Mana pipis suyachkaptin atiyniyuq suyukuna, khuchichakuq phisu warmita mukhuyakapunqanku, wiñaypaqtaq chinkachinqanku. ¿Imaptintaq jinata chinkachinqankuri? Bibliapi Apocalipsis p’anqapi jinata Diosninchik kutichiwanchik: “Imaraykuchus Diosqa sonqonkuman churanqa paypa munayninta ruwanankupaq” (Apocalipsis 17:17). Jinamanta Diosninchik llulla religionkunata, saqrata Diospa sutimpi ruwaqkunata pagachinqa. Ari, Jehová Diosqa chiqanta ruwananpaq, politicokunata uqharinqa, khuchichakuq phisu warmita tukuchinanpaq.
¿Imatataq ruwanayki tiyan mana llulla religionwan khuska tukukunaykipaq? “Llojsimuchej chay llajtamanta, noqajta kajkuna” nispa Diospa angelnin k’amiriwanchik (Apocalipsis 18:4). Kunanqa llulla religionmanta lluqsipunanchik tiyan. ¿Imaynamantá? Mana Diosmanta qunqapuspachu, mana Diospi creeqkunawan, chaykunapis tukukapunqanku, chinkanqanku (2 Tesalonicenses 1:6-9). Chiqa religionman ayqinanchik tiyan. ¿Imaynata yachasunman mayqinchus chiqa religión kasqanta?
¿Imatataq chiqa religión puquchinan tiyan? (Mateo 7:17.)
... MUNAKUYTA RIKUCHIN. Diosta yupaychaqkunaqa “mana kay pachajtachu kanku”, wak laya runata chantapis wak aylluyuq runata mana chiqninkuchu, manaqa puraqmanta ‘munanakunku’ (Juan 13:35; 17:16; Hechos 10:34, 35). Maqanakunamantaqa, munakusqankurayku wakkunapaq kawsayninta quyta atinkuman (1 Juan 3: 16).
... DIOSPA PALABRANPI ATIYKUKUN. Chiqa religionqa mana tradicionkunata, nitaq ‘runap kamachisqanta’ yachachinchu; manaqa Bibliap yachachisqanta (Mateo 15:6-9). ¿Imaraykutaq? ‘Diosmanta tukuy Qhillqasqaqa paypa yuyaychasqan kasqanrayku, may sumaq kachkan yachachinapaq, juchata reparachinapaq, chiqa kaqman kutirichinapaq’ (2 Timoteo 3:16).
... FAMILIATA TANTAN, CHANTAPIS LLIMPHU KAWSAYTA YACHACHIN. Chiqa religionqa qusata ‘warminta aychantajina’ munakunanpaq k’amin. Warmita qusanta respetananpaq yanapan, wawatataq mamanta tatanta kasunanpaq yachachin (Efesios 5:28, 33; 6:1). Kamachiqqa, kawsayninpi llimphu kanan tiyan, wakkuna kikinta ruwanakupaq (1 Timoteo 3:1-10).
¿Mayqin religionllapis kaykunata junt’anchu? Holocaust Politics libropi 2001 watamanta, nin: “Sichus astawan runa Jehovamanta sut’inchaqkuna, yachachisqankumanjina ruwankuman chayqa, mana Holocausto kanmanchu karqa, nitaq wak wañuchiykunapis kanmanchu”.
Jehovamanta sut’inchaqkuna — 235 suyukunapi— mana Bibliamanta llimphu kawsayta yachachillankuchu manaqa yachachisqankuta ruwanku. Yachanaykipaq imatachus Dios munan ñuqanchikmanta yanapata mañakunaykita munayku, jinamanta yupaychayniykiwan Diosta kusichinaykipaq. Usqhayta chayta ruwanayki tiyan, imaraykuchus ¡llulla religionpa tukukuynin qayllapiña kachkan! (Sofonías 2:2, 3.)
* Astawan sumaqta kaymanta yachakunapaqqa: Apocalipsis... ¡se acerca sus magnifica culminación! nisqa librota ñawiriyta atinki, Jehovamanta sut’inchaqkuna kay librota urqhunku.


text:
Horst Köhler
Horst Köhler sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin ayamarq'a killapi 1943 watapi paqarisqa Skierbieszów llaqtapi, Lublin k'itipi, Pulunyapi - Alimanya]] mama llaqtap umalliqninmi kachkan.
Alymaniapas Musiku Ministru.
2004 watamanta ñawpaq kuti Alimanya llaqtapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Eduard Köhler; Mama: Elisabeth.
Ñawpaq warmi: Eva Bohnet
Wawakuna: Yachaywasi: School ( Alimanya)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Horst Köhler.


text:
¿Imatapunitaq Biblia Yachachin?
Bibliaqa, llakiypi kaspa imaynatachus kusisqa kawsakunata yachachiwanchik
Jehovamanta sut’inchaqkuna
Jehovamanta sut’inchaqkuna, ¿pikunataq kanku, imatataq yachachinku?
Jehovamanta sut’inchaqkuna, qamwan astawan riqsichikuyta munanku.
Dios
¿Imatataj Diosqa munan ñoqanchismanta?
¿Diospajqa allinchu tukuy religiónkuna, otaj ujllachu? ¿Imaynatataj rejsiwaq cheqa cristianokunata?
- Diospaj llank’ajkunaqa llimphu kananku tiyan
- Diospaj chejnisqan ruwaykuna
- Diospaj mana munasqan creenciakuna costumbrekunapis
- Kawsayta yawartapis allinpaj jina qhawana
- Imaynatataj cheqa religionta tariwaj
- Imayna wakichiskataj Jehováj testigonkuna kashanku
- Runamasita yanapana Diospaj munayninta ruwananpaj
- Diospaj llank’ayqa qanllamanta
Kayqa chiqamanta Jehovamanta sut’inchaqkunapta, chayniqtataq imatachus creesqankuta, yachachisqankuta, ruwasqankuta ima riqsichinku. Kay Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. nisqaniqta Jehovamanta sut’inchaqkuna leymanjina autorizasqa kanku, chayniqtataq llamk’anku.
Qampaqpuni kay invitacionqa
Wasiykipi qullqita mana pagaspalla, ¿Bibliamanta astawan yachakuyta munawaqchu?
Biblia yachachisqanmanta librituy
Kay librituqa mana cuentitullachu, ñawpa runap kawsayninmanta willawanchik. Kayqa sumaq libro Bibliamanta urqhukun.
Chiqa kutichiykunata yachayta munawaqchu
¿Ima tapuykunamanta parlachkanchik? Runap mana kutichiy atina tapuykunasninmanta.
¡Llulla Religionpa Tukukuynin Qayllamuchkanña!
¿Imataq llulla religionri? ¿Mayk’aqtaq tukukunqari? Llulla religión tukukunan kaptin, ¿imatataq ruwanayki tiyan?


text:
Imatatak Bibliaka Yachachin
Kushilla, alli kawsanatapash Bibliapika yachachinmi.
Dios
Imatak Dios ñukanchikmanta mañan
Tukuy religionkunatachu Dioska chaskin, mana kashpaka shukllata. Imashinatak yachayta ushanchik pikunami Jesusta alli katinakukta.
- Imashinatak kay folletota yachakuna kanki
- Imashinatak yachayta ushanki imatami Dios mañakta
- Pitak Dios kan
- Pitak Jesucristo kan
- Diabloka pitak kan
- Imatatak Dioska Allpawan ruranka
- Diospa Reinoka imatak kan
- Imashinatak mañashpa Diospakman kuchuyashun
- Diosta kushichinkapakka, ayllukunaka imashinatak kawsana kan
- Diosta adorakkunaka, imakunapitak limpiokuna kana kan
- Ima ruraykunatatak Dioska millan
- Ima krishkakuna, ruraykunatak Diospa ñawpapika mana alli rikurin
- Kawsaymanta, yawarmanta imatami Dios yachachishkata kasushunchik
- Imashinatak alli religionta tarita ushanki
- Diosta adorankapakka, Jehovamanta willakkunaka imashinatak tantanakun
- Shuktakkunata ayudashunchik Diospa munayta rurachun
- Diospa munayta rurankapak munankichu
Kay pushtupimi Jehovamanta willakkunaka paykunapa krishkakunata, yachachishkakunata, imata rurashkakunatapash churan. Jehovamanta willakkunaka Watchtower Biblie and Tract Society of New York, Inc. nishka organización legaltami utilizan.
Kanta invitanchikmi
¿Kanpa wasipillatak Bibliata yachakunkapak munankimanchu o Bibliata ashtawan riksinkapak munankimanchu?
Bibliapi historiakunata riksishunchik
Kay libropi historiakunaka mana yanka parlokunallachu kan. Kay historiakunaka Bibliamanta japishkakunami kan.
Kay tapuykunamanta yachankapak munankimanchu
Gentekunaka achka tapuykunatami charin. Kanpash manachu kay tapuykunapi yuyashkanki.
Mana Alli Religionkunaka Ñallami Tukurinka
Mana alli religionkunaka, imakunatatak rurashka. Mana alli religionkunaka, imashinatak tukurinka. Kishpirinkapakka, imatatak rurana kanki.


text:
Ruray rimana
Ruray rimana, Simichaq, Rimachiq icha Imachiq nisqaqa (kastilla simipi: verbo), ima rurasqatapas, ruraytapas, ruranatapas sut'ichaq rima layam.
Huk rimaykunapiqa - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi - tukuy ruray rimanaqa huklla kamachinallakamam rimanachakunku. Huk rimaykunapitaq - ahinataq kastilla simipi - manam kamachinallakamachu rimanachakunku.
[allichay] Ruray rimanachay
(Conjugación)
[allichay] Ruway simikunaman qatiq
(Sufijos verbales)
Los sufijos se puede utilizar en cualquier verbo para que la expresión sea coherente:
[allichay] Ruwaykunaq pachan
(Tiempo de los verbos)


text:
Thunq'i
Thunq'i nisqaqa chun simipaq romanuchanam achka chun rimaykunapaqmi, 7 ñiqin pachakwatap chun siminpa t'uqyayninpaqmi rurasqa. Thunq'ipi mana samaychasqa kunkawakinkunaqa ([p], [t]) kay hinam b, p, ... qillqasqa, kunkayuq kunkawakinkunataq ([b], [d]) kay hinam bh, dh, ... qillqasqa.
Han siq'i llumpataq manam t'uqyana qillqachu, ichataq sut'i qhawachinam.
[allichay] Onsets/Initials
Kay sananchakunaqa manam Qhichwa simi hinachu.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Wikipidiya:Qillqa suti/Chun simi, thunq'ipi tiksisqa.


text:
Kumunismu
Kumunismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, lliw runakuna kaqlla kachkaptin, kaqlla hayñiyuq, kaqlla kapuqniyuq. Chay kumunismu wakita ruranapaqqa llamk'aqkunas susyalismu nisqapi mama llaqtapi kamachinman.
Kumunista yachaypi, tukuy runakuna kaqlla hayñiyuqmi kanman, tukuykunap llam'kananmi kanman, manataqmi hatun pusaq runachu kanman. Karl Marxpa yuyaypiqa tukuy kapitalista mamallaqtakunapi llamk'aq runakuna hatun pachakutiytas ruranqa, chay qhipa, huk hatun susyalista mamallaqtas kanqa. Kay hinallas tukuy runakuna kaqlla qullqiyuqsi, kaqlla hayñiyuqsi kanqaman, Kumunismutas ruranqaman.
Wiñay kawsaypiqa achka susyalista nikuq mamallaqtakunam karqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (1922 watamanta 1991 watakama), Yuguslawya (1945 watamanta 1991 watakama), Kuba, Chinchay Kuriya, Runallaqta Republika China. Achka wiñay kawsay yachaqkuna nin, chay mamallaqtakunapi manam allin runa hayñi kanchu, aswantaq achka llakikunam. Achka susyalista nisqa mamallaqtakunaqa musuqmanta kapitalistam tukurqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun 1991 watapim, Aliman Dimukratiku Republika 1990 watapim.
Achka kapitalista mamallaqtakunapi kumunista partidukunam tiyan, ahinataq Piruwpi Piruwanu Kumunista Partidukuna, Ikwadurpi Ikwadurpak Kumunista Partidu, Ikwadurpak Marxista-leninista Kumunista Partidu.


text:
Aliman Dimukratiku Republika
Aliman Dimukratiku Republika (aliman simipi Deutsche Demokratische Republik, DDR) nisqaqa huk susyalista republikam karqan, 1949 watamanta 1990 watakamam.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi Suwit Huñup awqaqkuna anti Alimanyata hap'isptin, huk atiqkunataq kuntinta hap'iptin, Alimanya tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan. Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukuptin, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam tukurqan.
Aliman Dimukratiku Republikap musikun, kawpay llikanpas ismuptin 1989 watapi Erich Honecker sutiyuq pusaqnin urmachisqa karqan. 1990 watapi akllanakuypi akllasqa musuq kamachinaqa mama llaqtata chulluchiyta kamarikurqan. Chaymantataq Tantasqa Republika Alimanyaman hukllakurqan. Chaywanmi susyalismu qulluchisqa kaptin runa llaqtap kapuyninkuna (Volkseigentum) nisqaqa kapitalistakunaman, aswanta kunti Alimanyayuq ruruchinakunamanmi qhatusqa karqan.


text:
Bartolomé de Las Casas
Bartolomé de Las Casas sutiyuq runaqa (1484 watapi paqarisqa Sevilla llaqtapi; 31 ñiqin anta situwa killapi 1566 wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul Duminikanu munqhim chiqa yachaqpas karqan. Ispañul kulunyakunapi kawsaq indihinakunata isklawchayman ama nispas nirqan.
Salamanca llaqtapi latin simitas yachakurqaspa, 1502 watapi Cristobal Colonwan Ayti wat'amansi rirqan. Chaypis 1510 watapi Awya Yalapi ñawpaq kutita tayta kura tukurqan.
1512 watapi Diego Velázquez de Cuéllarwan Kuba wat'ata atispas indihina isklawniyuq chakrasapas tukurqan. Ispañul llaqtamasinkunap isklawkunata sarupayninta rikuspas 1514 allpankunata saqispa indihinakunap isklaw kayninman ancha hayu kayta rimaykurqan.
1542 watapi paypa rimasqanraykus Ispañap Qhapaqnin Musuq Kamachikuna (Leyes Nuevas) nisqatas rimarirqan, indihinata muchuchiyman sipiyman ama nispa. Chaywanpas kulunyapi wiraquchakunas chay kamachitaqa hark'arqan. 1545 watapis chay kamachikunaqa puchukachisqa karqan.
1543 watapi Bartolomé de Las Casasqa suqta chunka watayuq kaspa Chiapas suyupi hatun yayas tukurqan. Chaypi kawsaq indihinakunata amachaptinsi, Ispañapi hayunkunas k'amiykurqan. Munayninta mana qispichiyta atispas, 1547 watapi Ispañamansi kutirqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Historia general de las Indias (1516 qhipan) ("Indyakunap [Abya Yalap] sapsi wiñay kawsaynin"), kimsantin liwru
- Brevísima relación de la destrucción de las Indias occidentales (1552) ("Abya Yala qulluymanta pisilla willasqa")
- hukkunapas
Ispañapiqa chay qillqankunata liwruchayta chunka pusaqniyuq pachakwatakama manas saqillarqankuchu.


text:
Gaius Iulius Caesar
Gaius Iulius Caesar sutiyuq runaqa (13 ñiqin anta situwa killapi 100 kñ watapi paqarisqa Roma llaqtapi; 15 ñiqin pawqar waray killapi 44 kñ watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk romanu awqaq pusaqsi, kawpaq runas, mama llaqta pusaqsi, qillqaqsi karqan.
Iulii nisqa romanu patrisyu aylluyuq kaspa Roma llaqtapi kawpaq runas tukurqan. Marcus Licinius Crassus sutiyuqwan, Gnaeus Pompeius Magnus sutiyuq awqaq pusaqwanpas 59 kñ watapi Romap kunsulninsi tukurqan. Chaymantataqsi Ilirya, Galya pruwinsyakunapi prukunsul kaspa chaymantas 58 kñ watamanta 51 kñ watakama watakunapi tukuy Galyatas atiparqan Rhein mayukama. Romanu llaqtayuq maqanakuypi 49 kñ watamanta 45 kñ watakama Pompeiusta atipaspa romanu republikata puchukachispa qhapaqmansi tukuchikurqan. 44 kñ watapis Marcus Iunius Brutuspa wañuchisqan karqan.


text:
Aristotelis
Aristotelis (grigu simipi: Apισtotέλnς) (384 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Platonpa yachakuqninsi.
342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.
335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. Praktiku nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi nispa nirqan.
"Kawpaymanta" (Πoλιtιkά - Politiká) nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:
- Monarkhiya
- Aristokratiya
- Dimokratiya
- Okhlokratiya
- Oligarkhiya
- Tiraniya
Aristotelisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" (Πepὶ ta Zwa ισtopιaι), "Yurakunamanta" (Πepὶ φutwv) nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.


text:
Apaykachay
Apaykachay nisqaqa runakunap huk puystukunamanta huk puystukunaman puriyninmi, kuyuyninmi, kikinta icha ima qhatunakunatapas apaspa, kikillanpa chakinwan rispa icha apaykachanawan, ñankunapi. Apaykachasqakunata qhawaspaqa, iskaynintin apaykachaykunatam riqsinchik: runa apaykachaypas chaqna apaykachaypas.
Tawantinsuyu pachapi chakillanwan riqllas karqan, qhatunakunatataq llamap wasanpi chaqnaspa icha kikinpa wasanpi q'ipispa apaykacharqan. Iwrupapitaq Asyapipas Aphrikapipas ñawpa pachañas kawallupi rirqan, kawallukuna qallapurinakunatas aysarqan.
Kunan pacha lliwmanta aswan apaykachaytaqa rawray kuyuchinayuq apaykachanakunawanmi - antawakunawan - ruranku. Chaywan ancha achka runakunata, qhatunakunatapas apaykachayta aypanku, ichataq chaywan wayra pachata q'upa wapsikunawan miyuchaspa muyuriq pachata anchata waqllinku. Hatun llaqtakunapi llimanta aswan puriykunaqa manam karuchu. Chakillawan icha iskaymuyuwan rispa muyuriq pachata mana waqllinkumanchu, chaywanpas achka runakuna, antawan kaptin, antawan rin, sallqa pachapaq mana allin kaptinpas.


text:
Kuyuchina
Kuyuchina icha Mutur (motor) nisqaqa imatapas kuyuchinapaq llamk'anam. Huk michatam - pinchikilla, chaqllisinchi - kuyuy michamanmi t'ikran.
Huk kuyuchinakunaqa apaykachanapim, purichinapaq, hukkunataq tiyaq kuyuchinam, imatapas muyurinallapaq, huk tiyayllapi kuyunapaq - ahinataq pinchikilla hutk'unapi, kuyuchinayuq kuchupayanapi, huk llamk'anakunapi.
Kaymi huk kuyuchina layakuna:
- Wapsi kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
- Rawray kuyuchina: chaqllisinchi michata kuyuy michaman t'ikran;
- Pinchikilla kuyuchina: pinchikilla michata kuyuy michaman t'ikran.


text:
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqna nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.
Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.
Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.


text:
Iñuku
Iñuku icha Atumu (grigu simimanta: ἄtouoς [átomos] "mana ch'iqtaypaq", chaymanta kastilla simipi átomo) nisqaqa qallawap lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.
Iñukupiqa tiksi k'atachakunam: iñuku huk'ipiqa prutunkuna niwtrunkunapas, iñuku hawapitaq iliktrunkunam. Chay prutunkunaqa pusitiwu nisqa pinchikilla chaqnayuq kaptin, iliktrunkunataq niyatiwu nisqa pinchikilla chaqnayuqmi. Niwtrunkunaqa manam chaqnasqachu. Iñukupiqa prutunkunap iliktrunkunappas kaqlla yupayninmi. Chayraykum tukuy iñukuntin manam pinchikilla chaqnayuqchu.
Prutrunkuna niwtrunkunapas yaqa tukuy iñukup wisnunniyuqmi, iliktrunkuna aswan-aswan pisilla llasaq kaptinmi.
Llapa qallawaqa kikinpa prutun yupayniyuqmi iñuku huk'inpi, iñuku yupay nisqa.
T'inkisqa imayaypa iñuwa nisqaqa iñukukunamantam t'inkisqam.
"Mana ch'iqtaypaq" nisqa kaptinpas, ch'iqtayta atinchik, ichaqa ñak'a-ñak'ayta. Huk qallawa rikch'aqkunam illanchaykuspa umphuykun, huk qallawam tukukuspa. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.


text:
Paqariy
Wachay - Yuriy icha Paqariy:
Warmiqa mama tukuspa wawanta wachanmi. Wawaqa mamanpa rakhanmanta lluqsispa yurinmi icha paqarinmi.
Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayan, kismapi musuq runacham wiñarin. Yumasqamanta isqun killa pacha, wachana nanay qallarinmi. Warmiqa wawanta rakhanmantam wachan. Wawa yuriptin, pupu waskata willunam atin. Chaymantataq thaminraq lluqsinmi. Lluqsisqa wawataqa ñuñunayaptin ñuñuchinam atin, ama hark'aychu.
Ñuñuq uywakunaqa runa hinam uñachankunata wachanku. Pisqukunataq huk uywakunapas runtukunatam wachanku. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta sapallam runtuta t'uqyachispa paqarinku.


text:
Aphruasyatiku rimaykuna
Aphruasyatiku rimaykuna nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, chincha Aphrikapi uralan kunti Asyapipas. K'umukuq rimaykunam. 354 rimaykunachá, 43 wañusqaña, 347 hunuchá rimaqninkuna kachkan.
Kaymi aphruasyatiku rimaykunap pichqantin urin ayllunkuna:
- Iqiptu simi (Iqiptiku, Kuptiku) †: huk rimay, wañusqaña: Iqiptu
- Berber rimaykuna > 24 rimaykuna, paypura 5 wañusqaña, 13,5 hunu rimaqniyuq: chincha kunti Aphrika
- Simitu rimaykuna > 62 rimaykuna, paypura 28 wañusqaña, 261 hunu rimaqniyuq: chincha Aphrika, Sispa Anti, Arabya, Malta, Ithiyupya
- ahinataq: arabya simi, malta simi, iwriyu simi, amhara simi, tigriña simi, tigriy simi
- Kushitu rimaykuna > 47 rimaykuna, paypura 2 wañusqaña, 38 hunu rimaqniyuq: chincha anti Aphrika
- ahinataq: sumali simi, oromo simi
- Omo rimaykuna > 27 rimaykuna, 4 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Ithiyupya (ancha asllata Sudanpipas)
- Chadiku rimaykuna > 193 rimaykuna, paypura 7 wañusqaña, 31 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Chad, uralan Niqir, chincha Niqirya
- ahinataq: hawsa simi


text:
Sinta ruqyay yuyana
Sinta ruqyay yuyana, rimay hallch'ana icha rimay hap'iqa[1] (maqnituphun) nisqaqa ruqyay waqaychana sintapi ruqyayta waqaychanapaq, sintapi yuyasqatataq ruqyachinapaq pinchikilla llamk'anam.
Ruqyayta yuyachkaptinchikqa ruqyay musyana (mikruphunu) nisqa ruqyayta hukchakuq pinchikilla puriyman ti'kranmi. Ruqyay musyanapi ruqyay umacha chay hukchakuq pinchikilla puriyatam hukchakuq llut'ariy k'itikunaman t'ikran, chaywan sintapi ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunata llut'arichispa. Chaywan ruqyayqa sintapi waqaychasqam. Qulluy umacha nisqataqmi mawk'a yuyasqa ruqyaykunata qullun.
Sintapi waqaychasqata ruqyachkaptinchikqa kaqlla ruqchay umacha sintapi llut'arichisqa k'atachakunap llut'ariy k'itimanta hukchakuq pinchikilla puriymanmi t'ikran. Ruqyaq icha ruqyana (altawus) nisqakunam chay hukchakuq pinchikilla puriytaqa ruqyaymanmi t'ikran.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Ministerio de Educación de Bolivia, Reforma Educativa (qhichwa simipaq - Gladys Márquez F., CENAQ): ARUSIMIÑEE - Castellano, Aymara, Guaraní, Qhichwa.


text:
Wikipidiya:Yanapana
Wikipidiya nisqaqa qispi insiklupidiyam, lliw tiksimuyuntinpi munaqlla runakunap qillqasqan. Kay qatiq qillqakunaqa yanapasunkichik, ñawirinaykichikpaq, qillqanaykichikpaq, kay Wikipidiyata allinchanaykipaqpas.
Kaymi Qhichwa simimanta pisilla yanapay, kastilla rimaqkunapaq
(ayuda sobre el quechua para hispanohablantes).
Qallariy simi
Kamachinapas rikch'anapas
Chasninapaq
Ñawparikusqa yanapay
Huk rimaykunapi Wikipidiyakunapi yanapana p'anqakuna
Si no encuentras la información que buscas, puedes preguntar en
donde seguro que algún usuario intentará ayudarte.


text:
Sirk'a llika
Sirk'a llika nisqaqa kurkupi yawarta muyurichinapaq sirk'akunap llikanmi.
Chawpi ukhu yawrinqa sunqum. Sunquqa yawarta sirk'akunantam tanqan. Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am (arteria), sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am (vena). Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam (capilares).
Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.
Runapiqa, hinallataq ñuñuqkunapi, pisqukunapipas sunqumanta yana yawar surq'an tawna sirk'antam surq'anman purin. Surq'anpi chimlasayta lluqsichispa muksichaqtam chaskin. Chay pukayasqa yawarqa surq'anmanta surq'an ch'illa sirk'antam sunquman purin. Sunqutaq puka yawartaqa hatun tawna sirk'anta, chaymanta k'allmakuq huk tawna sirk'akunanta kurku yawrikunam tanqan, kurkuta muksichaqwan samachinanpaq. Chay kurkupi yanayasqa, chimlasaysapa yawarqa ch'illa sirk'akunantam sunquman purin.


text:
KAYQA cheqap pasaqkunamanta willakuq librom. Admirakunapaq hina Bibliamantam horqosqa kachkan kay willakuykunaqa. Kay pachata Dios unanchasqanmantapacha kay tiempokama pasasqankunamantam willasunki. Willasunkitaqmi hamuq tiempopaq Diospa prometesqantapas.
Kay libroqa Bibliapi kaqkunamantam musyarichisunki. Willamusunkim Bibliapi runakunamanta hinaspa ima rurasqankumantapas. Chaymantapas qawachinmi enteron Allpa paraisoman tikrakuptin chaypi runakuna wiñaypaq kawsanankupaq atikusqanta, chayna suyakuytam Diosqa qon.
Kay libropim kachkan 116 willakuykuna. Pusaq partepim rakisqa kachkan. Sapakama partepa qallariq paginapim pisillapi willachkan chay partepi tarikusqanta. Kay libropi willakuykunaqa ordenninpim willachkan imakuna pasasqanmanta. Chaymi yachanaykipaq yanapasunki haykapim chay willakuykuna pasasqanmanta.
Willakuykunaqa mana sasa rimaykunawanmi qellqakurqa. Achka wawakunachá kikinkumanta leeyta atinqaku. Tayta-mamakuna kaymanta wawakunaman achka kutita leeykapuptinkuqa kusikusqankutachá qawanqaku. Libropiqa tarikuchkanmi sumaq yachachikuykuna jovenkunapaq hinaspa yuyayniyoqkunapaqpas.
Willakuykunapa tukupayninpim Bibliamanta textokuna tarikun. Kallpanchaykikum chay textokunata Bibliapi leenaykipaq. Sapakama willakuyta leeyta tukuruspaqa, 116 kaq willakuypa qatiqninpi tarikuq tapukuykunapi chay willakuypa tupaqnin tapukuykunata leespa yuyaymanariy leesqaykiman hina kutichinaykipaq.
Kay libropi Bibliamanta rikuriq textokunamantam sumaqta willakuchkan. Mana sasa rimaykunawanpas qellqakurqa wawakuna kaypi nisqanta entiendenankupaq hina. Sapakama willakuykunapa tukupayninpi rikuriq textokunam qawachin Bibliamanta horqosqa kasqanta.


text:
Elisabeth II
Elisabeth II sutiyuq warmiqa (Elizabeth Alexandra Mary Windsor) (* 21 ñiqin ayriway killapi 1926 watapi paqarisqa Mayfair, London llaqtapi - ) Hukllachasqa Qhapaq Suyup quyanmi kachkan, Commonwealth nisqa qhapay suyukunappas (Antiwa Barbudawan, Awstralya, Bahamas, Barbados, Bilisi, Kanada, Grinada, Shamayka, Musuq Silanda, Papwa Ñukini, San Kitts Niwiswan, Santa Lusiya, San Wisinti Grinadinakunawan, Salumun wat'akuna, Tuwalu).
Tayta: George VI; Mama: Elizabeth Bowes-Lyon.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Machu Pikchu
Machu Pikchu icha Patallaqta[1] nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Machu Piqchu icha Machu Pijchu), Piruwpi, Qusqu suyupi kaq mawk'a llaqtam, Inkakunap qhipaq pukaranmi karqan.
Machu Pikchuqa mama quchamanta 2,430 mitrum aswan hanaq. Qusqu llaqtamantaqa 70 km karum.
Manam hayk'appas Ispañamanta awqakuna chay llaqtata tarirqaptinku, chinkaykurqan. 1911 watapi USA-manta wiñay kawsay yachaqmi, Hiram Bingham, tarirqan. Kunanqa tukuy tiksi muyumanta Piruwman hamuykuq karu puriqkunap lliwmanta aswan watukusqanmi llaqta.
1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
2007 watapi 7 ñiqin anta situwa killapi p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Machu Pikchutaqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Saywitukuna
-
-
-
Willkamayu qhichwapi tiyay
[allichay] Kaypipas qhaway
- Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
- Wayna Pikchu
- Inka
- Pachakutiq Inka Yupanki
- Wayna Pikchu
- Chuqik'iraw
- Willkamayu
- Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Piruw):
- Naska siq'ikuna
- Wantar Chawin
- Muchik
- Lima (Mawk'a llaqta)
- Ariqipa (Mawk'a llaqta)
- Karal
- Chan Chan
[allichay] Pukyukuna
- ↑ «Machu Picchu se llamaba Patallaqta: Una historiadora basa en un documento del siglo XVI el descubrimiento del primer nombre de la ciudad inca», El País, 2012-03-19.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Machu Pikchu.


text:
Pancho Villa
Francisco Villa sutinchasqapas José Doroteo Arango Arámbula kay Pancho Villa sutiyuq runaqa (* 5 ñiqin inti raymi killapi 1878 watapi paqarisqa Durango llaqtapi - 20 ñiqin anta situwa killapi 1923 watapi wañusqa Hidalgo del Parral llaqtapi), huk Mishiku mama llaqta ankallis karqan.
Tayta: Agustín Arango; Mama: Micaela Arámbula.
Warmi: Soledad Seáñez Holguín.
Wawakuna:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pancho Villa.
- Ojinaga.com Página de Pancho Villa (inlish simipi)
- Antorcha.org
- Terra.com.mx
- YouTube.com
- Tierra.Free-People.net
- ArchivoEditorialGustavoCasasola.com (kastilla simipi)


text:
Atam
Atam nisqaqa huk qurpa kawsaq nisqa kawsaqkunap hawanpi icha ukhunpi kawsaqmi, qurpa kawsaqpa kurku puriqllankunawan kawsachikuq, mana icha alli-allillamanta qurpa kawsaqta wañuchiq, ichataq waqllillaq.
Atamkunaqa k'allampakunam, uywakunam, yurakunapas. Hinallataqmi qurpa kawsaqkunapas k'allampakunam, uywakunam, yurakunam.
Hunt'a atam nisqakunaqa - ahinataq mallunwa - qurpallantam kawsan, manam huk imakunamantapaschu. Rakilla atam nisqakunataq - ahinataq hamillu, ayamaych'a, antakusmapas - huk yurakunapi wiñaq yurakunam, inti wayllay ruraspapas huk kawsachikuy imayaykunata qurpa yuramanta hurquq.


text:
Urukunakaqpa diriichunkuna hatun kamachikuy
URUKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
Tikrapayaq: Serafín M. Coronel Molina (kastillaanupiqta wanka limayman)
Lima, 1980 (mushuqchashqa 1998)
[edit] Qallaliy shimi
20 pun disimri killatraw 1959 watakaqtrawmi Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq llapan aanipaakula Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqta. Chay qillqashqakaq limashqan kamachikuyninkunatrawmi imapis kamalaykan, chayqa nin "llapa nunakunam urukunakaqta ashwan allikta yanapayta munapaakun". Achka diriichunkunakaq, qishpiy kayninkunakaq kay Hatun Kamachikuykaqtraw yatrachishqankuna yapa kutil, yapa kutil nipaakulqa 1948 Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq Kamachishqankunakta, punta qillqashqankunakaq limapaakushqantapis; piru tukuypacha nunakunam yatrapaakulqa urukunakaq munashqankunakta, prisisashqankunaktapis, huk rasun kamachikuyta munapaakushqantapis.
21 pun disimri killatraw 1976 watakaqtrawmi Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq aanikulqa huk risulusiyunta; chaytrawmi kamachikulqa 1979 watakaq Urukunakaqpa Intimasiyunal watam kanqa nilkul. Chaypiqtaqa kay risulusiyunkaqtraw kallpachanchik llapa malkakunakta,wakchakunaktapis, qillayniyuqkunaktapis, urukunakaqpa allin kayninta, milachikuy ulyanankunakta mushuqpiq likapaakunampaq; hinaman ashwan yalpana kanman 1979 watakaqtraw Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq ishkay trunka watakta kumplishqanta; kay watakaq sumaq waalichinam kanman mastalaq yatrayninta llalipaakunanpaq.
Hinaman, kutipachin 20 pun nuwinri killatraw 1959 watakaqtraw Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Kamachikuykaq nishqanta. Trunka sumaq qillqashqa kamachikuynintraw, Hatun Kamachikuykaq aanin uru kunakaqpa diriichunkunakta, sumaq prutiksyunta waynalipaakunanpaqpis, sirwichikuykunakta, upurtunidaakunakta uywapaakunanpaqpis, allimpis, nurmalpis wiñapaakunanpaq; yulishqanpachapiq shutikta, aylluchakuyninta uywapaakunanpaq; kumun taapanakta, sumaq mikuyta, wasichayta, awsakuyta waynalipaakunanpaq, hampikuqkaqwan hampichikunanpaqpis; mana puliytapis, mana ima lulaytapis atipapaakul tukillap hampichikunanpaq; hatun llaki kaptin, llapanpiqpis puntakta taapanakta, yanapaanakta traskipaakunanpaq; katraykuykunapiq, mitrakunapiq, awusukunapiq, llapa ima praktikakuna triniykaqta milachiyta munaqkunakaqpiq taapashqa kapaakunanpaqpis. Qipaman, Hatun Kamachikuykaq yapapis nin urukunakaq yatrachishqa kapaakunman llapa malkakunapula uyalinakul, tuliranakul, anyanakul; tukip kawsakuykaqta, anyanakuykaqta imaypis yalpapaakul.
URUKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
[edit] Qallaliynin
Yuyashtin: Nasiyuunis Uniidaspa malkakunakaq qillqashqatraw limapaakulqa nunakunakaqpa diriichunkunapiqta, dignidaakunantapiqta, munayninkunapiqtapis. Paykunaqa kawsayninchiktam tiklachiytam munapaakun mana ñakapaakunanchikpaq, qishpiylla kawsapaakunanchikpaq.
Yuyashtin: Nasiyuunis Uniidas Urganisasyunkaq Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqtraw kamachikulqa llapa nunam kay Hatun Kamachikuykaq limashqan diriichuyuq, qishpiy kayniyuq mana malkakunamasinta usuchipaakunanpaq, ayllunta, nuna-shiminta, rilihiyunninta, limashqanta, imanawkashqantapis mana hamuyaapaakunanpaq; wakchapis, qillayniyuqpis kal mana trininapashqa kapaakunanpaq.
Yuyashtin: uchucha urukunakaq allin taapanakta, sumaq prutiksiyuntapis munapaakun manalaqpis yulipaakul; chaypiqtaqa yulipaakushqanpachapiqpis.
Yuyashtin: chay sumaq prutiksiyunkaqpa munaynin 1924 Hinibra malka Hatun Kamachikuykaqtraw Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq qillqashqa kalqa; Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqtraw, sumaq Urganisasiyunkaqpa Akurdunkunatraw, llapa malkakunakaqpa urganisasiyunkaqtraw liqsishqapis kalqa.
Yuyashtin: llapa nunakunakaq urukunakaqta ashwan allikta yapayta munapaakun, chaymi Kay Urukunakaqpa Hatun Kamachikuykaqta kamachin paykuna kushilla kapaakunanpaq, chay Hatun Kamachikuykaqtraw kamalashqa diriichunkunakta, qishpiy kayninkunakta qaynalipaakunanpaq, mañanmi karikunakaqtapis, walmikunakaqtapis, huk urganisasiyunkunakaqtapis, maytrawpis chaytrawpis kamachiqkunakta, ima kamachikuykunaktapis liqsipaakunanpaq, kay kamachikuyninkunakaq urukunakaq kamachishqa shimiipa imanawpapis likapashqa kapaakunanpaq.
[edit] Huk kamachikuy
Urukunakaq kay Hatun Kamachikuykaqtraw kamalashqa diriichukunakta waynalipaakunqa. Chay diriichukunakaqta llapa urukunaktam qunchikman mana piktapis qunqallal, mana lakichinakullal, mana usuchinakullal ayllunpiq, ima kulur kashqanpiq, walmi ichaqa kari kashqanpiq, nuna-shiminpiq, rilihiyunninpiq, imaktapis limashqanpiq ichaqa imaymanapiq, kay malkaqtraw ichaqa kumunkaqtraw kashqanpiq, qillayniyuq kashqanpiq, yulinanpiq ichaqa huk laasi kashqanpiq, kikin urukuna kashanpiqpis ichaqa ayllunkunakaqpiqpis.
[edit] Ishkay kamachikuy
Urukunakaq sumaq prutiksiyunta waynalipaakunqa, imaymana lulanakumakta, sirwichikuykunakta traskipaakunanpaq, chaykunaqa kamachishqa shimipapis, imanawpapis qushqa kapaakunqa urukunakaqpa aychallankuna, yuyayninkuna, muralninkuna, almankuna qishpiy kayninkunawanpis dignidaankunawanpis allinllapis, nurmallapis hatunyananpaq. Chayta lulananchikpaq kamachishqa shimikta qillqay wandul tiqshiy yuyanakaq urukunakaqpa sumaq munayninmi kanqa.
[edit] Kimsa kamachikuy
Llapa urukunam diriichuyuq yulipaakushqanpachapiq shutikta, aylluchakuyninta uywapaakunanpaq.
[edit] Tawa kamachikuy
Llapa urukunam kumun prutiksiyunta waynalipaakunman. Paykunam diriichuyuq allinllap wiñapaakunanpaq; chaynaw kapaakunanpaq paykunaktapis, mamankunaktapis sumaq taapananchik kanman manalaq watrakuqluptinpis, watrakushqanpachapiqpis. Urukunakaqpa diriichunpis kanmi, mikuyta, wasichayta, hampikuqkaq sumaq sirwichikuyninkunakta waynalipaakunanpaq.
[edit] Pichqa kamachikuy
Llapa urukunam mana puliytapis, ima lulaytapis atipapaakul tukillap hampichikunman; yatranaktapis, sumaq taapanaktapis traskipaakunman.
[edit] Suqta kamachikuy
Urukunakaq sumaqpis, hawkapis munapaakushqanta hatunyaachipaakunanpaq, kuyaypaqmi, intindinapaqmi. Imaypis mama-taytankunap prutihishqa, taapashqa wiñapaakunman; mana chaynaw kal, kuyayta, mural, matiryal prutiksiyunta traskipaakunman. Manam takshqa urukunakta mamankunapiq lakinchikmanchu mamankunawan allinlla kawsapaakuykaptin. Kumunkaqpaqpis llapa kamachiqkunakaqpaqpis mandunmi mana aylluyuq takshqa urukunakta taapaakunanpaq. Ayllukunakaqpa achka kari-walmi chulinkunakaq mantinikunanpaq Istaadukaqmi yanapanmanpis, imaymana yanapanaktam qunmanpis.
[edit] Qantrish kamachikuy
Llapa urukunam diriichuyuq yatranakta traskipaakunanpaq, chay yatranakaq mandum, manam qillayta mañanchikmanchu urukunakaq liyiyta, qillqayta yatranankama. Paykunakta yatranakta qunchikman tukuy yatrapaakushqankunakta milachipaakunanpaq, llapan iwal-lla atipashqankunakta, yatrashqankunakta, mandunkunakta hatunyaachipaakunanpaq, imaypis kumunkaqta pallalkunanpaq.
Mama-taytakunakaq urukunakaq munapaakushqan yatranakta, kunsihukta qupaakunman; chaykunam lulanan.
Urukunakaq awsakuykunaktapis, awsaytapis sumaq waynalipaakunman, chaykunaqa yatranakaq munashqannawlla kamachishqa kapaakunqa; kumun kaqpis, llapa kamachikuqkunakaqpis huk isfursullaktatr lulapaakunman urukunakaq kay diriichukunakta waynalipaakunanpaq.
[edit] Pusaq kamachikuy
Urukunakaq imay urapis llapanpiqpis puntakta prutiksiyunta, yanapanakta traskipaakunman.
[edit] Isqun kamachikuy
Urukunakaq amachashqa kapaakunman imaymana katraykuykunapiq, mitrakunapiq, awusukunapiq. Paykunakta allinllap taapanchikman. Manam uchucha urukunakta ulyachinchikmanchu; manam ulyaytapis qunchikmanchu ni imaktapis lulachinchikmanchu, chaykunaqa alli kayninta ichaqa yatraynintam daañaqlunman, hatunyayninkunakta amaniqlunman.
[edit] Trunka kamachikuy
Urukunakaq prutihishqa kapaakunman imaymana lakichinakuypiqta, huyup kawsakuypiqta. Paykunam yatrachishqa kapaakunman llapa nunapula uyalinanakul, tuliranakul; tukip kawsakuykaqta, anyanakuykaqta imaypis yalpapaakullal, lliw yatrashqankunakta nunamasinkunakta willapaakunanpaq, yatrachipaakunanpaq.
[edit] Qillqay wandunapaqmi kay urukunakaqpa diriichunkuna hatun kamachikuykaq
Hatun Huñunakuykaq
Yuyashtin: Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq mañan mama-taytakunakta, kari-walmikunakta, kaytraw kamachikuykunaktapis qillqashqatraw kamalashqankunakta liqsipaakunanpaq, chay diriichunkunakta mantinichipaakunanpaq.
- Mimru Istaadukunakaqpa kamachikuyninkunakta kunsihan, llapa urganisasiyunkunakta, mana guwirnamintal urganisasiyunkunaktapis kay Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqta qillqay wandupaakunanpaq.
- Nasiyuunis Uniidaspa Sikritariyu Hiniralkaqtapis mañanmi kay Hatun Kamachikuykaqta qillqay wandunanpaq, kay laplakunakaqtraw kamalashqankunakta lliw imaymana nuna-shimikunatraw aypunanpaq.


text:
Sasa kamachik / Ley fácil
P’anqa allin ñanchariq / Guía legal en Quechua
Yawar masi ukhupi maqanakuy
Violencia intrafamiliar
Sut’inchay: imataq yawar masi ukhupi maqanakuyri; Kamachikniqta imakunawan arpskunasta jark’an.
Imataq yawar masi ukhupi maqanakuyri?
Tukuy k’iri mana waliq kawsaypaq tukuy ukhunman, yuyay k’ukimanpis runa khuska tiyakuqmanta kay kuna kanman: Qusa, quya, t’ura, wuwqi, ñaña, tayta jatun mama, uywaq tata, piq yawarmasinchismantapis kallanman.
Ima takyata aypun kay kamachiyri?
K’irimanta jucha wallpan, karsilwan muchuchin yuyay k’ukiq, ukhunmanta maqanakuyta; yapan muchuyta mana allin kawsayniyuqpaq; Código Penal nisqata sumaqchan karsilpi, muchuykunata yapaspa k’iri nanaykunata saqiqtin yawarmasinman; jatun takyakunata qun jark’ayniyuq kanankupaq pikunachus k’iriykunamanta willaqkunapaq. Jinamanta kamay k’irichikpaq wasinmanta lluqsinanpaq.
Amatayniyuq arpaman mana chinpananpaq wasinman, llamk’ayninman, may chiqapipis arpa rikukuqtin; kamay terapia nisqaman rinanpaq, llinphu q’alla arma nisqakunata qhichunankupaq usphi apaykachananiyuqpis kachun.
Ima tribunales nisqa jat’allinku yawar masi ukhupi maqanakuymanta?
- Tribunales nisqa yawar masimanta, mayk’aqchus maqanakuy yawarmasi ukhupi nana juchallisqachu.
- Tukuypaqta Ministerio nisqa qallarin sinch’i mask’ayta jucha k’iriykunamanta taripan chayqa, Apu tarin kay k’irikuna chayqa.
Qillqasqachu tarikun, taripayniyuq runakunaqta yawar masikunata ch’anqasqanrayku?
Ari, Registro Civil de Identificaciones nisqa kamayniyuq sumaq qillqasqata apananpaq tarpayniyuq runakunaqta yawarmasikunanta juchallisqa ch’anqasqanrayku, a jina kikin wakin chiqanchaqkuna kamachik qillqayta kamachin.
Pi runakuna jark’asqa kanku kamachikwan yawarmasi ukhupi ch’anqaymantari?
Quya, qusa, tiyaq masi, ñawpaq tiyaq masi, tata, mama wawaqta, mana khuska tiyaqpaqpis.
Chawpi qaylla yawarmasikunapaq, manaqa kunam tiyaqmasiwan, llinphu tukuy qhatiriq yawarmasikunapaq.
Wakin yawar masikunapaqpis: kakikuna, ipakuna, kunchakuna, wakin runakunapaq, sullk’awawkunapaq, jatulikunapaq, mana llamk’ay atiq kunapaqwan ima.
Imayna muchuykunataq tiyan yawar masikunata ch’anqaskunapaqri?
Siq’unqanku qullqi junt’anawan chunka pichqayuq UTM nisqawan (Unidades Tributarias Mensuales). Kiti kamachik chiqaman yanapananpaq, willaq wasinmanta, qutu yanapay arpakunaman, yawar masi ukhupi ch’anqaymanta rikuqkuna kiti chiqapi, tukuypaq manaqa paypaq qullqi yanapaykunamanta.
Astawanpis Apu jayrata ruwachinan tiyan, chhika pisi siq’uykunamanta.
- Kamay wasinmanta lluqsinanpaq, maypichus arpawan khuska tiyachkaptin.
- Amatasqa arpaman mana chinpananpaq, manaqa wasinman, llamk’ay kitiman, yachay wasiman, a jina may chiqapipis rikukuptin.
Iskayninku llamk’aspa, yachakuspa, chay chiqallapipis rikukunkunchayqa. Llamk’achikman, manaqa. Ñanchariqman yachay wasimanta mañasun arpa allin sumaqmanta kawsakunanpaq.
- Amatasqa nina walqanqakunata jap’iymanta apaykachanamantawan.
Llik’iy mayqin kimsa tupu ñawpaq qillqasqamanta, muchuykunata apamunman chunka phichqayuq p’unchayta karsilpi wisq’asqa kananpaq.
- Allin kawsaypaq wakichiyman mana riqtin, manaqa qhawarichiy yawar masiwan allinta kawsakunapaq.
Imataq juchalliy sapakuti ch’anqaymanta?
Sapa kuti ch’anqay ukhunmanta, yuyay k’utiqmantawan ruanakuna jark’asqata kamachikwan, ch’anqay yawarmasi ukhupi juchallisqa kananpaq sapa kuti ch’anqasqa kana tiyan.
Mayqintaq muchuy juchalliqpaq sapakuti ch’anqaqpaqri?
Siq’uyqa kanman suqtachunka jukniyuq p’unchaymanta, phichqa pachak tawa chunka p’unchaykama wisq’aymanta, ancha juchallikuptinqa tukuy siq’uykunata muchunan tiyan.
Arpakunaman tupukuna jark’anapaq tiyanchu?
Ari, Tribunales de Justicia Penal nisqakuna tupukuna jap’inkuman allin sumaq arpata jark’anapaq, wakin jark’aykuna nisqakunamantaña pacha thaskiymanta churananku, sumaq allin kananpaq suchuchinankupis.
Chiqanmanta tribunal nisqa yawar masikunamanta p’uchukay p’unchaymanta riqsinan yawar masi ukhupi chanq’aymanta, tupukunata aqllanankutiyan allinta tukuchinankupaq arpaman jark’ayta jaywanapaq jina yawarmasi ukhupi chanqaymanta. Tribunal nisqaqa allinmanta jark’aykuchinan tiyan, arpa unquq kaptinqa, runa mana llamk’ay atiqkunata, jinamanta yupaychanan tiyan.
Tayta mama jatulikuna chhiki maqllu rikukuqkuna wikch’usqa waq wasikunaman manaña puriyta atiqtin.
Qutu chiqa yanapanapaq arpakuna chinpanankupaq tiyanchu?
Ari, tukuy suyunchikpi achkha chiqapi qutukuna arpakunaman yawarmasi ukhupi ch’anqaymanta yanapanapaq tiyan.
Centros nisqa yanapanapaq yuyay junt’awinqa usqayllata willay yawar masikuna ukhupi ch’anqaymanta, unquykusqanman jina paykuna yanapanku yachayninmanjina, waq qutu yanapaqkuna chayman kachaspa.
Qhaway chiqa yanapaykunamanta (SERNAM)
May chiqa kunaman riyman arpakaspa kay ch’anqaymantari?
Yawarmasi apu chayman, Carabineros nisqa kay suyumanta, Policía de Investigaciones nisqaman.
Kamayniyuq willaykunata jap’ispa arpakunaman qhawarichin ñawpaq thaskiy chiqamanta.
Sinch’i juchallikuna kaptinqa SERNAM nisqa qhatirinman pikunachus arpa warmikunata ch’anqanku, jatun runa kaptinpuni kayqa kanman.
Willay munaqtiy yawar masi ukhupi ch’anqasqakaspa Carabineros nisqa k’usiymantawan chaymanchu riyman?
Ari, paykuna rimariykunata jap’ispa Apu yawar masiman willanqanku chantapis chiqamanta chayllaman rillasunmantaq; mañayta willaspañaqa qallarin p’uchukay p’unchayman yawar masi ukhupi ch’anqaymanta. Kay mañaykunataqa tribunales nisqa yawar masikunamanta qhawarisqa kanqa juchallikuna sapakuti ch’anqaymanta jina kaptinqa Ministerio nisqa tukuypaq juchakunata willachinqa.
Tiyanchu teléfono nisqaq yupaynin waqyanapaq yawar masi ukhupi ch’anqasqakaspa?
Fono nisqa yawarmasi Carabineros nisqa Chile suyumanta: pachak tawa chunka is’unniyuq (149).
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


text:
Sasa kamachik / Ley fácil
P’anqa allin ñanchariq / Guía legal en Quechua
Chayqi ñuñuchiqmanta
Derecho de amamantamiento
Tukuy Mama llamk’aqkunaman nikun, p’unchaymanta juk phani wakichisqa tiyan wawakuna paqariasqaman mikhuchinankupaq.
Ima kawsayta churan kamachik mama llamk’aqkunapaq?
Mama llamk’aqkunaqa chayqiniyuq, juch’uy wawakunanta mikhuchinankupaq. Manapis wawa uywaq kaptin, jinamanta kamachik churasqa iskay chunka waranqapachaqsuqta chunka suqtayuq yupaynimpi (Ley N° 20.166). Chiqanchayninpi tukuy warmi llank’aq, iskay watakama wawayuqkunata yanapan. Juk phani samaywan sapa p’unchay llankáymanta ñuñuchispapis manaqa mikhuchispapis.
Juk warmi wawanta uywaspa wata samay llamk’aymanta tukuspaña. Chayqiniyuqchu wawanta mikhuchinanpaq?
Ari; juk phani samay sapa p’unchay llamk’aymanta tiyan, iskay watakama wawanta mikhuchinanpaq.
Wasipipis wawa uywasqa kachun. Mamaqa jap’inallanpuni kay samayta?
Ari; mamaqa jap’illanqapuni kay samayta, wawanta mikhuchimunanpaq, maypichus piwanpis uywasqa kachun (Jatun mama, ipa, ñaña, waqkunapis kachun).
Pacha wawa chayman rinanpaq, Phanipichu yupakun?
Mana, kay phaniqa wawanta mikhuchinallanpaq. Mama ch’usananraq tiyan chayqa, samay phaniqa yapakunan tiyan rinapaq kutimunanpaq jinapiwan.
Llamk’achikkuna kamachiyniyuq wawa uywawasiyuq kananpaq, pacha purinankupaq qunaqllankutaq tiyan mama mikhuyta qaramunanpaq, chantapis qullqi qunanku tiyan ch’usaymanta junt’ananpaq.
Imata ruwankuman llamk’achikkuna phani samayta mana quy munaptinkuri?
Willakunanku tiyan llamk’aymanta chiqanchaqman.
Ima phanipi saqisunman kay samayta?
Llank’achikwan uyñinakunanku tiyan; jinamanta kanman:
- Ima tuyllapipis sapa p’unchay llank’ay ukhumanta.
- Rakhichaspa, pichus mañasqanman jina, iskay chiqapi.
- Ñawpaqchaspapis qhipanchaspapis, khuskanpi manaqa juk phanipi, p’unchay llank’ay qallariyninpi manaqa tukukuyninpi.
kay chayqi llank’aymanta puriyninta pitaq qhawarinri ?
LLank’aymanta Ñanchariq (Dirección del Trabajo) paykuna qhawanku puriyninta.
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 ñiqin hatun puquy killapi 1809 watapi paqarikamurqa Shrewsbury llaqtapi, Inlatirra mama llaqtapi; 19 ñiqin ayriway killapi 1882 watapitaq wañurqa), Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq kawsay yachaqsi karqan. Kawsaqkunap rikch'aqyayninmi llamk'aynin karqa, payqa rikch'aqyay (evolution) imakay rikch'aqkunamanta parlarqa hinataq imaynatachus kawsay pisipisimanta puriyninmanta sallqa akllay (natural selection).
Runamantataq nirqan, runaqa k'usillumantam tukurqan, nispa.
[allichay] Qillqasqankuna
- Kawsay yachaqpa pachantinpi puriynin icha Beagle nisqap puriynin (1839, The Voyage of the Beagle)
- Rikch'aqkunap qallarisqan (1859, On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life)
- Runap qallarisqan, yuqumanta wachariq akllay (1871, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex)
- Kikinpa kawsay qillqasqan
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Charles Darwin.


text:
Kawsachikuy imayay
Kawsachikuy imayay icha Nutrimintu (nutrimentum) nisqakunaqa kawsaqkunap kawsachikunanpaq muchusqan imayaykunam.
Uywakunap runakunappas mikhunanpi kaq kawsachikunanpaq kawsachikuy imayaykunaqa mikhuna imayay nisqapas, kaymi:
- K'illimsayaku (hidrato de carbono)
- Miqu (almidón): riwi murukuna, papa, kumar, rumu
- Asukar icha Wiru misk'i (sakharusa, sacarosa): wayukunapi, misk'i wirupi
- Uwas misk'i (glukusa, glucosa): wayukunapi
- Wayu misk'i (fruktusa, fructosa): wayukunapi
- Prutina (proteína): chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)
- Wira (grasa / lípidos): huk murukuna (inti wayta, inchik, asitunas), palta; uywa wira (mantika, nata, mantikilla)
Yurakunataq kay kawsachikuy imayaykunatam muchun, allpamanta hurquspa, wanuchanapipas kaq:


text:
Chunwa Hatun Pirqa
Chunwa Hatun Pirqa (Ch'an Q'ayin?; han simipi: 長城/(sikllalla)长城 Dhyang Djaeng, phinyimpi: Cháng Chéng; "hatun pukara") nisqaqa Chunwa mamallaqtapi ancha hatun pirqam. China mamallaqtata amachanapaqsi saywanpi pirqachasqa karqan 480 kñ watamanta 221 kñ watakamas.
1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Chunwa Hatun Pirqataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chunwa Hatun Pirqa.


text:
Sallqa amachay
Sallqa amachay nisqaqa runakunap sallqa pachata waqlliymanta amachay rurayninkunam.
Iskaynintin sallqa pacha amachay layakunatam riqsinchik:
[allichay] Rikch'aq amachay
Rikch'aq amachaywanqa runa waki icha mama llaqta runata sapaq yura, uywa icha k'allampa rikch'aqkunata manam chakuyta, manam pallayta, manam wañuchiyta saqillanchu. Chayta ruranku rikch'aqkuna ama wañunanpaq.
[allichay] Sallqa suyu amachay
Sallqa suyu amachaywanqa runakuna amachasqa sallqa suyu nisqa sapaq suyuman ama richunchu, icha chayman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.
Mamallaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyukunaqa mamallaqta parki nisqapas.


text:
Bawtisay
Bawtisay, Bawtismu icha Bawtisu nisqaqa (grigu simipi: Bάπtισua, chaymanta kastilla simipi: bautismo; grigu simipi: BaπtίZeιv (baptizein) "ch'ultiy") kristiyanu tukuypa sananchanmi.
Dyuspa Simin Qillqakamaqa Bawtisaq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Jesustapas Yurdan mayupi bawtisan (Mathiyu 3:1-17 ). Huchallikuqkunataqa bawtisan kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi (Mathiyu 3:6 , Markus 1:4 , Lukas 3:3 ). Huwan hina Jesuspa disipulunkunapas bawtisarqanku (Huwan 4:1 ).
Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (Mathiyu 28:19 ).
Runa "Jesu Kristu apuymi" nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq. Chay hinas mawk'a runa wañurquptin musuq runas, Kristupi iñiywan allin kawsaq runa paqarin.
Pastur icha kuraqa iñiqta bawtisaspa ninmi: "Bawtisayki Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi" nispa.
Huk kristiyanu inlisyakunapi - Katuliku Inlisyapi, Urtuduksa Inlisyapi, Lutiranismupi - wawachakunatapas bawtisanku; manataq Bawtista inlisyapichu, iwanhilikal nisqa inlisyakunapichu.


text:
Wapsi kuyuchina
Wapsi kuyuchina yaku wapsip ñit'iyninwan llamk'aq kuyuchinam.
Rawraq k'illimsawan huk paylapi yaku t'impuptin chaymanta hamuq yaku wapsi asiru tiñiqipi asiru tanqana p'alltata tanqan, huk kuti huk kinraymantam, huk kutitaq wakin kinraymantam, iskaynintin hutk'ukuna hukchaqlla kichasqa wichq'asqa kaptinmi. Chaywanmi tanqana p'allta huk asiru k'aspitam hukchaqlla hawaman urawan tanqapayanmi. Chay k'aspimanta kuyupayayqa muquyuq k'aspiwan muyuriq asiru t'urpimanmi astakun.
Ñawpaq antakurukunam wapsi kuyuchinawan kuyuchisqa karqan: wapsi antakuyuwan.
James Watt chay wapsi kuyuchinataqa kamarirqan, 1769 watapi rikurichispa.


text:
K'allampa
K'allampa (latin simipi: Fungus - (regnum) Fungi, grigu simipi: Mύknς - Mύknteς) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.
K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (hipha nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.
K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa (fungi imperfecti, deuteromycetes) ninchik.
Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.
P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.
Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (Lichenes: rumi qara, sach'a qara) nisqam.
[allichay] K'allampa rikch'aq t'aqakuna
- Mankacha k'allampa (Chytridiomycota) - uychuylla k'allampakunalla
- T'inki k'allampa (Zygomycota) - uychuylla k'allampakunalla
- Saphi ukhu k'allampacha (Glomeromycota) - uychuylla k'allampakunalla
- Tiksicha k'allampa (Basidiomycota) - hatun, uychuy k'allampakunapas
- Wayaqacha k'allampa (Ascomycota) - hatun, uychuy k'allampakunapas
[allichay] Pukyukuna
- ↑ "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Bot. Mar. 23: 371. 1980.


text:
YACHAQANAS
¿IMA willaykunatataq telepi, radiopi ima uyarinki? ¿Manachu maqanakuymanta, suwakuymanta, wañuchinakuymanta ima uyarikun? Chantapis llakiykunasniykipi t’ukuriy. Ichapis, amigoyki chayri familiaykimanta pillapis unquykun chayri wañupun, chaytaq llakichichkasunki. Ichapis Jobjina llakiywan jinata ninki: “Ima p’unchaypis llakiyllaña noqapajqa”, nispa (Job 30:16).
Chayrayku ichapis tapukunki:
Biblialla kay tapuykunaman kutichiwanchik.
“Payqa tukuy waqayta ñawisninkumanta pichanqa, manañataj wañuy kanqachu, nitaj waqaypis, nitaj qhapariypis, nitaj nanaypis.” (Apocalipsis 21:4)
“Cojosqa tarukas jina phinkiykachanqanku.” (Isaías 35:6)
“Ciegospis rikuyta atenqanku.” (Isaías 35:5)
“Tukuy p’ampasqa kajkunaqa [...] jatarimonqanku.” (Juan 5:28, 29)
“Mana pipis nenqachu: Onqosqa kani, nispaqa.” (Isaías 33:24)
“Nacionnimpeqa ashkha trigo [chayri mikhuna] ka[nqa].” (Salmo 72:16)
Tawa, phichqa kaq paginapi imachus rikukusqanqa mana juk cuentollachu, imaraykuchus Diosllataq ajina kananta nirqa, Bibliataq imaynatachus junt’akunanta willawanchik.
Astawanpis llakiypi kaspa imaynatachus kusisqa kawsakunata yachachillawanchiktaq. Ch’ampayniykipi, llakiyniykipi ima t’ukuriy, ichapis qullqimanta, familiaykimanta pillapis unqusqa kasqanmanta chayri wañupusqanmanta phutisqa kachkanki. Bibliaqa, chay tukuy llakiykunata atipanapaq yanapawanchik, chantapis kay tapuykunaman kutichispa sunquchawanchik:
Kay librota ñawirisqaykiqa, Bibliamanta yachakuyta munasqaykita rikuchin, kay librotaq Bibliamanta yachakunaykipaq yanapasunqa. Sapa paginap ura kantunpi tapuykunata tarinki, parrafopi ñawirisqaykimanjina kutichinaykipaq. Achkha runastaq, Jehovamanta sut’inchaqkuna ajinamanta Bibliamanta yachachisqankuta allinpaq qhawanku, qampis allinpaq qhawanaykita suyayku. Imatapunichus Biblia yachachisqanta yachanaykipaq Dios yanapasunanta munayku.
BIBLIAQA 66 librosniyuq, sapa librotaq t’aqakunapi, p’itikunapi ima rak’isqa kachkan. Bibliapi mask’anapaq rikhuriptin, ñawpaq kaq numeroqa t’aqa niyta munan, qhipan kaq numerotaq p’iti niyta munan. Sut’incharinapaq, “2 Timoteo 3:16” rikhuriptin, 2 kaq carta Timoteoman, 3 t’aqa, 16 p’iti niyta munan.
Kay libropi Bibliamanta p’itikunata mask’anki chayqa, Bibliata allinta riqsinki. Chantapis Bibliata ñawiriyta qallarinki chayqa, sapa p’unchay kimsa chayri phichqa t’aqata ñawirispaqa, juk watapi Bibliata ñawiriyta tukunki.


text:
Wikirikchaqman allinmi hamusqaykichik!
Wikirikchaqqa Wikimedia kamarisqap ruraykamayninmi. Kunan pachaqa kamarichkanchikraqmi, sapsillataq Wikirikchaqqa kawsaq rikch'aqkunapaq kichasqa, qispi yuyarinam, rikuchinam kachun, yachay sunturkunapi, yachaqpura hinam. Ñataq Wikirikchaqqa huk Wikimediap ruraykamayninkunapaq rimanakuy pampam kachun. Allwiyrakikunaqa kaymi kanqa: uywa (Animalia), yura (Plantae), k'allampa (Fungi), añaki (Bacteria), ñawpa añaki (Archaea), ch'ulla kawsaykuq (Protista), huk kawsaqkunapas.
"Wikirikchaqqa qispim, kawsay sapsi kapuy kaptinmi!"
Wikirikchaqmanta tapuykuyta munaptiykiqa, ama iskaychakuychu sutiykita e-chaski kachana sutisuyuman qillqamuyta.
- Wikipidiyapi mitan kamaymanta qillqa
- Village pump nisqa p'anqapi kunan ruraymantam rimanakunchik.
- Done and to do nisqa p'anqapitaq rurasqañakunamantam, sakumasqa ruranakunamantapas willaykunata tarinki.
- Wikispecies FAQ nisqa p'anqataq huk tiksi tapuykunatam kutichin.


text:
Hatun qucha
Hatun qucha icha Lamar qucha nisqakunaqa (Kastilla simipi: mar, grigu simipi: Θάλaσσa [Thálassa]) mana allpa pachakunapi kaq, aswanta chay allpa pachakunap chawpinpi kaq hatun yakukunam.
Ancha hatun quchakunaqa mama quchakunam, allpa pachakunap rakisqan:
Tiksimuyup hawanqa 71 % hatun quchakunam. Chay yaku pachap 31,7 %-nin 4000 mitrumanta 5000 mitrukama ukhum. Hatun quchakunapi kawsaq yurakuna inti wayllayninwan wayra pachapi muksichaqpa 70 %-ninmi lluqsichin.
Tukuy mama quchantinqa 1,338 lluna km³-yuqchá, tukuy yaku pachap p'ulinninpa 96,5 %-nin. Mama quchap yakunqa ancha kachisapam, kikin wisnup 3,5 %-nin. Chayrayku manam upyanallachu.


text:
Qhichwa simi
Qhichwa simi icha Runasimi nisqaqa Urin Awya Yalapi rimasqan rimaymi. Tawantinsuyup siminsi karqan. Kunanqa yaqa 14.000.000 runam kay simita rimanku, Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Chilipi, Kulumbyapi kaytaqa riman. Lliw Awya Yala rimaykunamanta astawan rimaqniyuqmi. Qhichwa sutita churarqa runasimiman Fray Domingo de Santo Tomás, ñawpaq qillqaq kay simimanta.
Huklla rimay icha achka rimay?
Simi yachaqkunaqa rimanakun, qhichwa simi hukllachu achkachu rimay. SIL International nisqa tantanakuy ninmi, 42 rimaymi, nispa. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturtaq ninmi, huklla simi, Qusqu llaqtap rimayninmi huklla allin qhichwa simi, nispa. Ichataq Chanka rimaqqa manam wanka rimayta hap'inchu, Wankataq manam Chanka rimaytachu. Chayraykum ninku, manam hukllachu rimay, ichataq achka qhichwa rimay nisqa rimaykunap ayllunmi, nispa.
Qhichwa simip k'iti rimayninkuna
Achka qhichwa k'iti rimaymi kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:
- Waywash rimaykuna (Qhichwa I)
- Wamp'uy rimaykuna (Qhichwa II)
- Yunka runashimi (Qhichwa II-A)
- Chinchay runashimi (Qhichwa II-B)
- Chachapuya runashimi
- Lamas-Luritu runashimi
- Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas): Chay rimaypaqqa Shukllachishka Kichwa nisqa allin qillqayninmi.
- Urin qhichwa simi (Qhichwa II-C): Chay rimaypaqqa Urin runasimi nisqa allin qillqaymi.
- Pakaraw runasimi (yaqa wañusqa)
Wiñay kawsay
Alfredo Torero sutiyuq simi yachaqpa nisqankamaqa qhichwa simi Lima suyupis paqarirqan. Chay k'itipi lliwmanta aswan k'iti rimaykuna kaptinmi, chaypi qhichwa simip qallarisqan karqan, nispa ninmi. Chaymantataqsi qhichwa rimayqa chawpi Antikunapis mast'arirqan, iskaynintin rimay huñuman (Waywash, Wamp'uy) rakispa. Inkakunalla chaymanta unay pachas Qusquman apamurqan, chaypi ñawpaqta mana qhichwata rimaptinkus. Inkakunaqa wamp'uy qhichwatas tukuy Tawantinsuyup rimaynin hinas llamk'achispa kunan Ikwadurmanpas aparqan.
Ispañulkuna Tawantinsuyuta atiparqaspa, 16, 17 ñiqin pachakwatakunapi Fray Domingo de Santo Tomás, Diego González Holguín sutiyuq ispañul tayta kurakunam ñawpaq qhichwa simimanta simi qullqakunatam simi kamachiykunatapas qillqarqanku.
Ispañulkunaqa ñawpaqta qhichwa simita qhatuna simi hinas, kristiyanuchay nisqapaqpas llamk'achirqan. Alli-allillamantataq kastilla simitas mast'arirqan, qhichwa simita, huk indihina simikunatapas ñit'ipaspa. Mana warkukuq republikakunallapi chaypi kamachiq wiraquchakunas qhichwa simitaqa tukrillapas saruparqan, kastilla simillata saqillaspa.
Piruwpi Juan Velasco Alvarado umalliq kaptin, 1975 watapi ñawpaq kutim qhichwa simita tukri simi hinaman kamachirqan. Chaywanpas, kunankamapas manam chiqap tukri simichu. Buliwyapi Evo Moralestaq 2006 watapim qhichwa simitam, aymara simitapas tukri simikunaman rurarqan.
Allin qillqay hawa rimanakuy
Qhichwa rimayninchikta tukri nisqa qhichwa siq'i llumpawan qillqanchik. Chay siq'i llumpanchikqa kimsantinmi hanllalliyuq. Rodolfo Cerrón Palomino yachaqmi chay allin qillqaytaqa kaman. Chay hinataqmi kunan Piruwpi Buliwyapipas qhichwa siq'i llumpatam llamk'achinku.
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur nisqaqa manam ari nispa, kunanraqmi pichqantin hanllalliwan qillqayta munan. Chay hinam Juan Velasco Alvaradop Piruwpi kamachisqan siq'i llumpa karqan, ichataq 1986 watallakamam tukri siq'i llumpa karqan, chaymanta kimsantin hanllalli tukrichasqa kaptinmi.
Qhichwa simi kamachiy
- Simi kamachiy (Shimip luliqnin)
Rikullay ima
- Qhichwa simi kapchiy
- Willakuykuna (Qhichwa, Aymara simikunapi)
- Qhichwa simipi pilikulakuna.
Kaypipas qhaway
Hawa tinkikuna
Qhichwa runakunapaq simi qullqakuna
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (pdf, 8,16 MB)
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Qichwa Simipi (pdf, 7,98 MB)
- Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw (pdf, 8,62 MB)
- Clodoaldo Soto Ruiz (University of Illinois): RUNASIMI-KASTILLANU-INLIS LLAMKAYMANAQ QULLQA Ayakuchu-Chanka I rakta (pdf, 5,5MB)
- Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu (DINEIB, Ikwadur) (pdf, 7,7 MB)
Simi qullqakuna: Qhichwa simi - Huk simikuna
- Simi taqi Runasimi - Aliman - Inlish simi - Kastilla simi: achka k'iti rimaykunam, lliw simi qullqamanta aswan hatunmi; aswan allin qillqaykunapi (urin runasimi, QSHKS, Shukllachishka Kichwa, hukkunapas).
- Simi taqi / Diccionario Bilingüe Quechua - Castellano: Castellano - Quechua Cusco Collao - Quechua Ayacucho Chanka
- [ http://72.249.45.140/cd/diccionarios/DicQuechuaBolivia.pdf Iskay simipi yuyayk'ancha / Buliwya (Qhichwa simi - Kastilla simi)] (pdf 4,95 MB). Buliwya urin runasimi (j-niyuq).
- Abdón Yaranga Valderrama: Chanka runasimi - kastilla simi taqi (Diccionario Runasimi - Español), Qallariy simi (kastilla simipi) (pdf 2,2 MB); Al-Ll (pdf 1,2 MB); M-Z (pdf 2,0 MB). Piruw urin runasimi (h-niyuq).
- Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (pdf 3,8 MB). QSHKS qillqay.
- Vocabulario Políglota Inca: Castellano - Quechua (Qusqu, Ayakuchu, Junín, Ankash) - Aymara. Kimsantin hanllalli allin qillqay.
- Vocabulario kichwa - Español por asignaturas (ALKI Academia de la lengua kichwa, Ikwadur). Shukllachishka Kichwa.
- Kichwapa mushuq shimikuna (Ikwadur). Shukllachishka Kichwa.
- Pilwa shimi: Urin qhichwa - Kastilla simi / Kastilla simi - Wanka kichwa
- Publicar diccionarios de quechua en el internet. Qhichwa simi taqikunata internetpi uyaychay.
- ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi
- Vocabulario de la lengva general de todo el Perv llamada lengva Qquichua o del Inca Ñawpaq Piruwpa simin sutiyuq Qhichwam icha Inka Simim, 1608 Diego González Holguín
Qhichwa simimanta yachay
- Anti Simikunap T'uqyaynin (Qhichwa simippas)
- Piruw malka kichwapiq hatun qillqa lulay
- Alain Fabre 2005
- Samuel Majerhua Castro, La escritura fonémica del quechua ayacuchano.pdf pdf
Qhichwa simipi antañiqiq wakichiy
Wamaq runakunap qhichwa simita yachakunanpaq
- RunasimiNet, Curso de Quechua
- Curso de Quechua (5 lecciones), Demetrio Tupah Yupanki (Red Científica Peruana, Qusqulla rimaypi, kimsantin hanllalli)
- Qhiswa rimayninchismanta yachaykuna (Waskaran wakichiy, Qusqulla rimaypi, kimsantin hanllalli)
- T'isimpa Yachakay Qhishwa runasimipi (Buliwya qhichwa, kimsantin hanllalli)
- Curso básico de Kichwa para hispanoparlantes, Nivel 1 (Ikwadur kichwa)
- Márcelo Grondin, Metodo de Quechua (Buliwya qhichwa, pichqantin hanllalli, Curso básico)
- Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF (QSHKS, Qusqulla rimaypi, pichqantin hanllalli), ZIP willañiqi
- Quechua lessons from Wikiversity
- Apurimaqpa runasimin (pichqantin hanllalli), pdf
Siq'i llumpa - ima sanampakunawan qillqay
- Qusqu runasimip siq'i llumpan
- Ima hinataq runasimita sumaqta qillqay
- Seq’ellunpa - pichqa hanllalliwan qillqaqkunap
Qhichwa simip k'iti rimayninkunamanta
- Qhichwa shimimanta saywitu (fedepi.org)
- Saywitu: Argentina mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas simikuna
Qhichwa simipi multimidyam
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
- Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi
- Sonia Morales, wakin Movistar ruruchinapaq qhaturipi
- Noemí Vizcardo Rozaspa widyum (qhichwa simipi willaykunam
- Nancy Ayala, Blog: "Tukuy niraq willakuykuna" (qhichwa simipi blog)


text:
Inka chaski
Chaski nisqakunaqa Tawantinsuyupi Sapa Inkapaq kallpaq wayna runakunas karqan, putututa waqachiq, willaykunata, willayuq khipu q'aytukunata, q'ipinpi imakunatapas apaykuqsi. Huk chakiqa huk tampumantas wak tampullakamas puriq karqan, chay tampumantataqsi huk chaskis, inka ñankunapi puriqsi.
Chay hinaqa chay puriqkuna inkakunap allin llamk'aq chaski llikas karqan.
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Chaski (Willakuy) 1) Inlish simipi 2) Quechua Cuzco Collao simipi 3) Quechua boliviano (Cochabamba) simipi, 4) Kastilla simipi


text: Ritmo: Tonada //Esta cancion esta en quechua, jiwasay significa 'nosotros'...// Gm F Rumillapis cayman zambitay Dm Gm Mana llaqui naypaj Gm F Cay sonkoyka nanan zambitay Dm Gm Llajtayta kawaspa Dm C Bb F C Gm Jiwasay jiwasay palomay okariqusunchej Dm C Bb F C Gm Jiwasay jiwasay palomay tantaricusunchey Acaso manachu zambitay Wayque masis canchis Jallpamanta ruasca zambitay Chayllaman risunchej Jiwasay jiwasay urpilay pamparicusunchej Jiwasay jiwasay urpilay tantaricusunchej Rijcha`riy cunanka zambitay Sonkoy ukuyki manta Manaña kanampaj zambitay Futi llaqui sonko Jiwasay jiwasay sonkollay okarikusunchej Jiwasay jiwasay sonkollay pamparicusunchej -------------------------------------------------------- cualquier duda, comentario, critica, escriban!!! osqui@atame.org


text:
Chawpikallki
Chawpikallki icha Chawpi Kallki (kastilla qillqaypi: Chopicallqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi , Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi, Yunkay distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Shilla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.345 mitrum aswan hanaq.
-
-
-
lluq'imanta pañaman: Waskaran, Wallqan, Chawpikallki rit'i urqukuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- Chaqllaku
- Chiqllarahu
- Tullparahu (Wantuy)
- Wallqan (Rahupakinan)
- Waskaran
- Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna


text:
Vybiti
Vybiti (rusu simipi: BыбиTи) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam Novgorod suyupi Kaloshka mayup patanpipas. Vybiti llaqtaqa chunka kilumitru Soltsy llaqtamanta karum.
[allichay] Llaqtap Sutin
Chay hinalla huk willakuy willakuwanchis llaqtap sutinqa rusu rimamantas "BыбиBaTb" (qarquy) purinmi. Ñawpa pacha chaymanta tiwtunik wallakunata qarqurqayku. Hinallataq k`uchullapi tiyaq Kuk, Úpolzy, Úgosha llaqtakunaqa sutichurakusqanku. Úgosha llaqtapi awqakunata anqusarqayku (rusu simipi: Úgosha - ugoshát imachiqmanta, runa simipi: anqusay). Vybiti llaqtaman chayarqaptinku paykunata chaymanta qarqurqayku (rusu simipi: Vybiti - vybivát imachiqmanta, runa simipi: qarquy), Kuk llaqtapitaqqa awqakunaqa waqyachisqaykurayku waqyarqanku (rusu simipi: Kuk - kukovát imachiqmanta, runa simipi: waqyay).
[allichay] Wiñay Kawsay
Novgorod suyu ancha mawk`a suyum. Shelóñ mayup patankunapi Soltsýwan Gorodókwan llaqtakunaqa kanku. Gorodók (runa simipi: Huch`uy Llaqta) llaqtata Alixandru Niwski sutiyuq runa kamarqas. Vybiti llaqtapi Vasilchikov prinsipikuna tiyarqanku. Kunanqa kaypi paykunap tiyanan kachkanmi. Kay tiyanaqa achka sumaq parkiyuqmi.


text:
Chakrarahu
Chakrarahu, Chakra rahu, Chakra Rahu (Chacrarraju),[1] Shaprarahu, Shapra rahu, Shapra Rahu icha Shaprarasu (Shapraraju) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Yunkay distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.112 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Rikchakuna
-
Parun qucha Garcilaso rahuwan (chawpi); paña: Chakrarahu rit'i urqup kinraynin
[allichay] Kaypipas qhaway
- Artisunrahu
- Chawpikallki
- Llankanuku quchakuna
- Pisqu
- Parun qucha
- Waskaran
- Wantuy
- Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Instituto Geográfico Nacional, Perú


text:
Dyuspa Simin Qillqa
Dyuspa Simin Qillqa, Ch'uya Qillqa (Chuya Qillqa) icha Biblia nisqaqa kristiyanukunap Dyusmanta willaq qillqanmi, liwrukunap liwrun nisqapas. Kristiyanu iñiykamaqa Dyuspa kamachisqan runakunap qillqasqan.
Bibliapiqa iskay rakim: Ñawpa Rimanakuywan Musuq Rimanakuymi.
Ñawpa Rimanakuyqa Hudyukunap iwriyu simipi qillqasqan. Musuq Rimanakuy nisqataq grigu simipi qillqasqa kaspa Jesusmantam willakun.
[allichay] Qhichwa simiman t'ikrasqakuna
Bibliaqa lliw pachapi qillqakunamantaqa aswan rimaykunaman t'ikrasqam. Tukuy Bibliaqa suqta Qhichwa simi rimaykunamanñam t'ikrasqa. Kaypim lluqsisqanpa watankuna (wichq'achiqkunapi: Musuq Rimanakuypa):
- Urin Buliwya Qhichwa (Buliwyapi Qusqu-Qullaw) 1986 (1922)
- Chanka runasimi (Ayakuchu) 1987 (1958)
- Qusqu-Qullaw (Piruwpi) 1988, llamk'apusqa 2005 (1947)
- Chimpurasu Kichwa 1989 (1954)
- Imbabura Kichwa 1994 (1976)
- Inga kichwa (Kulumbya) 1996 (1971)
[allichay] Dyuspa Simin Qillqap liwrunkuna
Qhichwa simi t'ikrasqakunapi kastilla simi liwru sutikunatapas llamk'achiptinkum, kaypipas kastilla simipi sutinkunata qillqamunchik:
[allichay] Hawa tinkikuna
- Bible.is: Diospa Simin Qelqa (Qosqo qheswa simipi)
- Bible.is: Diospa Simin Qelqa (Urin Buliwya qhichwa simipi)
- Bible.is: Musuq Rimanakuy (Chincha Buliwya qhichwa simipi)
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas (Sociedades Bíblicas Unidas, 1987): Tukuy Ch'uya Qillqa, Ayakuchu Chanka runasimipi (PDF, 26 MB)
- Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
- Mushuj Testamento Diospaj Shimi (Musuq Rimanakuy, Chimpurasu Kichwa rimaypi)
- Uyarispam Runaqa Iñin / Faith Comes By Hearing (FCBH): Dyuspa Simin Qillqata achka rimaykunapi uyariy (Musuq Rimanakuy)
- Qhichwa rimaykunapi Dyuspa Simin Qillqa: maypim tarinchik
- Lukaspa qillqasqanpa tawan ñawpaq uma rakikuna
- Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)
- Yaya Diospa Mushu Killkachishkan Shimi (Pastasa kichwa simipi)


text:
- Killa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Killa (sut'ichana) rikuy.
Killa nisqaqa tiksi muyuta muyupayanmi. Intimanta achkiyta chaskispa huk lawnin achkinmi, manataq huk lawchu. Huk kinraynin wiñaymi tiksi muyuman t'ikrasqam. Chay kinrayqa hunt'a achkiptin, hunt'a killa icha killa hunt'asqa ninchik. Manataq achkiptin, musuq killa ninchikmi.
Killaqa iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpim - tawa simanapim - huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta - huk killa wañuymanta qatiqnin killa wañuykama - killa icha killa pacha ninchik.
Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.
[allichay] Killa mit'akuna
1. Killa wañuy (Musuq killa)
2. Llullu killa(Wawa killa)<
2.-4. Wiñaq killa (Paqariq killa)
5. Hunt'a killa(killa)<
6.-8. Wañunayaq killa
[allichay] Kaypipas qhaway
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Killa.
Imagen a escala que muestra la distancia entre la Luna y la Tierra


text:
Ukumari
Ukumari, Qusqupi Ukuku nisqakunaqa (Latin simipi Ursus - familia Ursidae) aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq, ancha hatun uywakunam.
Piruwpi kawsaq ukumari rikch'aqqa Tremarctos ornatus (anti ukumari) nisqam.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy kawsaqraq ukumari rikch'aqkuna:
- genus Ursus
- Paqu ukumari (Ursus arctos)
- Yana ukumari (Ursus americanus)
- Yuraq ukumari (Ursus maritimus)
- Asya ukumari icha Yuraqkunka ukumari (Ursus thibetanus syn. Selenarctos thibetanus)
- genus Melursus
- Wirp'a ukumari (Melursus ursinus)
- genus Helarctos
- Malay ukumari (Helarctos malayanus)
- genus Tremarctos
- Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus)
- genus Ailuropoda
- Hatun panda (Ailuropoda melanoleuca)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Ukumari


text:
Francisco de Miranda
Sebastián Francisco de Miranda Rodríguez , sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin pawqar waray killapi 1750 watapi paqarisqa Caracas llaqtapi - † 14 ñiqin anta situwa killapi 1816 watapi wañusqa Cádiz llaqtapi), huk Winisuylayuq ankallis karqan.
Winisuyla mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1810 watapi ankallikurqan.
25 ñiqin ayriway killapi 1812 watapi Winisuyla Dictador wan Jefe Supremo 26 ñiqin inti raymi killapi 1812 watapi
Tayta: Sebastián de Miranda Ravelo; Mama: Francisca Antonia Rodríguez de Espinoza.
Alma mater: Caracas Yachay suntur.


text:
Francisco Pizarro
Francisco Pizarro González, marqués sutiyuqqa (* 16 ñiqin pawqar waray killapi 1476 watapi [icha 1478] paqarisqa Trujillo (Ispañapi) llaqtapi - 26 ñiqin inti raymi killapi 1541 watapi wañusqa Lima llaqtapi) Tawantinsuyup ispañul atipaqninsi (kunkistadur nisqa) karqan. 1533 watapi Sapa Inka Atawallpatas Kashamarka llaqtapi wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachiy pacha qallarirqan.
1541 watapiqa Lima llaqtapi ispañul awqankunas Pizarrota wañuchirqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Francisco Pizarro.


text:
Ollanta Humala
Ollanta Moisés Humala Tasso sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin inti raymi killapi 1962 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, pulitiku runam, Piruwanu Nasyunalista Partidupi wankurisqam. 28 ñiqin anta situwa killapi 2011 watapi p'unchawmanta Piruwpa Umalliqninmi kachkan.
Ollantap taytanqa Isaac Humala sutiyuq kumunistam karqan, Etnocacerismo nisqa rikch'arimuypa kamariqninmi.
Ollantaqa Piruwpa awqaqsuyunpi sirwispa awqaq pusaqmi tukurqan. K'anchaq Ñanta maqanakurqan 1991 watapi Tinku Mariya llaqtapi, 1992 watapi Mamay (Madre Mía) llaqtapipas. Hinaspas qispi kaypaq ruraq runakunatapas wañuchirqansi, wichq'arqansi.[1].
Alberto Fujimori Piruwpa Umalliqnin kachkaptinmi, 29 ñiqin kantaray killapi 2000 watapi Ollantaqa Antauro Humala sutiyuq mayor kasqa wawqinwan suqta chunkachá awqaqkunawanpas Lukumpa llaqtapi Alberto Fujimoriman awqallikurqan, huk hiniralta tawa qhuya llamk'aqkunatapas wichq'aspa. Awqaqkuna mana q'imiptinmi, Ollanta Humala chaymanta ayqirqan. Paytaqa awqaqsuyumanta qarqurqankum, ichataq Fujimori urmaptin Ollantata pampacharqanku.
2006 watapi Piruwanu Nasyunalista Partidutam kamarirqan, umalliq tukunapaq kampañatam qallarirqan. 4 ñiqin inti raymi killapi 2006 watapi p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Alan García-wan hayu kaspa lliw akllaykunap 47-%-ninwan mana atispa chinkarqan.
2011 watapi musuqmanta umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan Gana Perú nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan. 5 ñiqin inti raymi killapi 2011 watapi p'unchawpi akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 51,6-%-ninwan.[2]
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Humala, des Andes au sommet, liberation.fr, 2011
- ↑ Peru election winner Humala congratulated by rival
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ollanta Humala.
- Ollanta Humalap tukri kampaña llika tiyaynin (kastilla simipi)
- Piruwanu Nasyunalista Partidup tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)
- Biografía por Fundación CIDOB (kastilla simipi)


text:
Kulunya
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Colonia rikuy.
Kulunya nisqaqa huk karuq kaq mama llaqtap atisqan, kapuynin hina hap'isqa suyum, manañam qispichu kachkaq, warkukuq, manam kacharisqachu.
Kulunya pacha nisqapi Iwrupapi mama llaqtakuna - Ispaña, Purtugal, Inlatirra, Ransiya, Urasuyu, qhipaqtaq (chunka isqunniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi) Alimanyapas, Italyapas - Afrikapi, Asyapi, Abya Yalapi, Awstralyapi, Usiyanyapi suyukunata, mama llaqtakunata kulunyacharqan, chaypi kawsaq indihina runakunata sarupaspa.
Abya Yalapi Kastilla Atiy nisqawan indihinakunap muchuyninmi qallarirqan.
Abya Yalapi mitma wiraquchakuna chunka pusaqniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Inlatirramanta), chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi (Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi: Ispañamanta, Purtugalmanta) qispikurqan, indihinakunata qhipaqmanraq sarupaspa. Asyapi, Afrikapi kaq runa llaqtakuna iskay chunka kaq pachakwatallapi, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi qispikurqan. Chay mama llaqtakunaqa kunanraqmi musikunwan Iwrupa mama llaqtakunamanta, Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta wachuriq kachkanraqmi. Chaytaqa musuq kulunya pachatam ninchik.
Kunan pachaqa Tiksimuyupi pisillaraqmi kulunyakuna:
- Ransiyaman kapuq: Ransis Wayana, Wadilup, Martinik, Ransis Pulinisya, hukkunapas
- Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq: Malwinakuna, hukkunapas
- Hukllachasqa Amirika Suyukunaman kapuq: Guam, Anti Samuwa, Burinkin, hukkunapas
- Urasuyuman kapuq: Urasuyu Antillakuna
- Ispañap, Purtugalpa kulunyankunaqa manañam kachkanchu.


text:
Willakuy
Willakuy icha Kwintu nisqaqa huk rimasqallam simi kapchiypa rikch'aqnin. Willaqqa hayk'appas pay kaspa, ñawpa pachapim willaykun, qhichwa simipitaq hayk'ap hinapas kasqa pacha nisqapim.
Qhichwa simi kapchiypiqa achka ñawpa pachamanta willakuq kwintukunatam riqsinchik. Kay pachaqa wamaqyachkaptinmi, sumaq willakuykunata qunqachkaptinmi, sinchi-sinchita qillqananmi tiyan.
Kay samiqniyuqmi qhichwa simipi willakuykuna:
- Nak'aq (Pishtaq): indihina runakunata sipiq millay ispañul, misti runa;
- Achkay: wawakunata sipiq millay warmi;
- Inkarri: Inka Qhapaq;
- Wiraquchapampa (Q'iru llaqtapi willakuykuna): urqu apukunap ispañulkunata atipayninmanta;
- hukkunapas.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Willakuykuna: Chay p'anqapiqa yachay wasipaq liwrukunapi willakuykunam qhawachikun.


text:
¿Imamantatak mushuk waranka watapak Ecuador llaktaka mushukyayta mutsun?
Kay Mamallaktapak Paktay yuyay, kunan llakikunata rikuchikunallataka mana ushankachu. Runakunapak kay llakikuntaka ñami alliyachina kan. Chaymantami, kay 3 chunka watanpi,Mamallaktapak chariyay, runakunapak alliyay, tukuyman alli ushay kallarishpa ñawpana yuyayka tukuymi wakllirishka rikurin. Chaymi kay rikuyka, ñawpa yuyayta, chariyaypi mishak llikata, akllay ushay ukunta, sapalla usharishka llakikunatami killkanata mashkan. Kay tukuy llakimi Ecuador llaktapak runakuna ama ñawpakman richun shuktak hatun llakikunata mirarichirka.


text:
2009-20013 watakunapak Pushayyachay
Kikin ukupi wacharik pushay yachay paktachunka, Mamallaktapak kallarik llankaykatina rurarikrik mana rurarikrikta rikuna, mutsushkakunata tukuykunapak llankaypi (2009-2013) watakunapi paktak kanka, yuyaypitak llankarishka kashpallami wataririnka; Mamallakta pushay llaktayta yanapaypak mana yanapaypak ushayyuk tantanakuykunapipash tiyanmi; kamaywasi kawsay purina pachapi imashinalla katikuy paktay mana paktakpika rikunata charinmi.
Kallaripi kikin ukupi wacharik pushayyachay paktaypak mutsushkata paktachin, kunan pachapakka chunka ishkay pushay yachaypimi imashina kakta rikurin, kayllatakmi katik kimsa mitapak tiksikunaka sapiyarin.


text:
Tukarway
Tukarway (kastilla qillqaypi: Nevado Tucarhuay) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Mullipata distritupi, Killapampa pruwinsyapipas, Santa Teresa distritupi, Sallqantay rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.928 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- Saywitu: Urupampa pruwinsya
- Saywitu: Santa Teresa llaqta, Aguas Calientes, Machu Pikchu, Willkamayu, Apurimaq mayu, Sallqantay rit'i urqu, Humantay, Tukarway rit'i urqu, Padreyoc rit'i urqu.


text:
Pinchikilla ruraq
Pinchikilla ruraq (generator) nisqaqa kuyuy michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam.
Pinchikilla ruraqpiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, ichataq kakuqlla llut'ariq muyurikun tiyaq pinchikilla kururkunap chawpinpi. Muyurikuqpa t'urpintaq hawamanta muyurichisqam. Lorentz kallpa nisqarayku muyurikuq llutariy suyu pinchikilla kururkunapi pinchikilla puriytam paqarichin.
Pinchikilla ruraqqa pinchikilla kuyuchinap t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.
Pinchikilla ruraqkunawan pinchikillachanakunapim pinchikillata ruranku. Antawakunapipas, iskaymuyupipas pinchikilla ruraqpas, pinchikillawan k'anchanapaq.


text:
Jesus
Jesus icha Hisus sutiyuq runaqa (iwriyu simimanta: יהושע [iehoshua], aramayu simipi ישוע [Jeshua, Jeshu], grigu simipi: Inσoύς [Iēsoús]) kristiyanu iñiypa kamaqnin karqan. Chay kristiyanu iñiykamaqa Dyuspa Churin karqan.
Jesuspa kawsasqanmantaqa Dyuspa Simin Qillqam Matiyu, Markus, Lukas, Huwan iwanhilista nisqakunap qillqasqankunapi willakun. Chay Bibliapi qillqakunataqa iwanhilyu ninchik (grigu simimanta: EuaYYέλιov [euangélion] "allin willakuy").
Jesusqa Bethlehem (Belén) llaqtapim paqarirqan. Hudyu kaspa, aramayu simitam rimarqan. Mamanpa sutinqa Mariya karqan. Mariyap qusanqa, Husiy (Joseph, José) sutiyuq, karpintirum karqan.
Kimsa chunka watayuq kaspa, Jesusqa hudyukunata Dyuspa qhapaq kayninmantam yachachiyta qallarirqan. Huwan bawtisaq sutiyuqmi Jesustaqa Jordan mayupi bawtisarqan. Jesuspa chunka iskayniyuq yachakuqninkunam karqan. Urqupi Kamikuy nisqapi musuq kamachikunamantam rimarqan, Yayayku nisqa mañaymantapas willaspa.
Qhipaq Sina nisqapiqa "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa t'antata winutapas yachakuqninkunawanqa rakinakurqan.
Judas Iskaryot, huk yachakuqnin, Jesusta wasanchaspa Yerusalempi hudyu awqa yachachiqkunaman qupurqan. Paykunaqa Jesusta romanu apuq Pontius Pilatusman wañunapaq qurqan. Chay Pontius Pilatusqa Jesusta Kruspi wañuchichirqan.
Kristiyanu iñiykama, Jesusqa iñiqnin runakunata huchankunamanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq, kikinpa kawsanta Kruspi qurqan. Kimsa kaq p'unchawpi wañusqamanta sayarispa kawsarirqan. Chaymantapacha Jesu Kristu sutiyuqmi. Hanaq pachaman huqarikuspa, kunanqa Dyuspa pañanpim tiyachkan. Kay pachap puchukayninpi hamunqa runakunata taripanapaq. Chaymantataq iñiqninkunaqa wiñaypaq kawsanqaku, mana iñiqtaq wiñaypaq wañunqaku.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jesus.
- Jesusmanta pilikula (http://www.inspirationalfilms.com/)
- Qusqu Runasimipi (Quechua, Cuzco)
- Qullasuyu (Buliwya) Runasimipi (Quechua, North Bolivian)
- Ecuador Kichwapi, Chimpurasu Runashimipi (Quichua, Highland, Chimborazo)
- Kunchuku Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Conchucos, Northern)
- Waylas Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Huaylas)
- Chanka (Ayakuchu) Runasimipi (Quechua, Ayacucho) (huk runallap rimasqan)
- Wakin Rimaykunapi


text:
Bawtisay
Bawtisay, Bawtismu icha Bawtisu nisqaqa (grigu simipi: Bάπtισua, chaymanta kastilla simipi: bautismo; grigu simipi: BaπtίZeιv (baptizein) "ch'ultiy") kristiyanu tukuypa sananchanmi.
Dyuspa Simin Qillqakamaqa Bawtisaq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Jesustapas Yurdan mayupi bawtisan (Mathiyu 3:1-17 ). Huchallikuqkunataqa bawtisan kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi (Mathiyu 3:6 , Markus 1:4 , Lukas 3:3 ). Huwan hina Jesuspa disipulunkunapas bawtisarqanku (Huwan 4:1 ).
Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (Mathiyu 28:19 ).
Runa "Jesu Kristu apuymi" nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq. Chay hinas mawk'a runa wañurquptin musuq runas, Kristupi iñiywan allin kawsaq runa paqarin.
Pastur icha kuraqa iñiqta bawtisaspa ninmi: "Bawtisayki Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi" nispa.
Huk kristiyanu inlisyakunapi - Katuliku Inlisyapi, Urtuduksa Inlisyapi, Lutiranismupi - wawachakunatapas bawtisanku; manataq Bawtista inlisyapichu, iwanhilikal nisqa inlisyakunapichu.


text:
Chukitakarpu
Chukitakarpu (kastilla qillqaypi: Nevado Choquetacarpo) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Willkapampa wallapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi, Willkapampa distritupipas, Saqsarayuq rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta +5.400 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Padreyoc rit'i urqu
- Sallqantay (6.271 m)
- Saqsarayuq
- Tukarway (5.928 m)
- Quriwayrachina rit'i urqu
- Quriwayrachina (maw'ka llaqta)
- Wamantay (5.450 m)
- Machu Pikchu
- Aguas Calientes
- Willkamayu
- Apurimaq mayu
- Yanama mayu
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Santa Teresa llaqta, Aguas Calientes, Machu Pikchu, Willkamayu, Apurimaq mayu, Sallqantay rit'i urqu, Wamantay, Tukarway rit'i urqu, Padreyoc rit'i urqu.


text:
Siwinaqucha
Siwinaqucha (kastilla qillqaypi: Sibinacocha) nisqaqa Piruwpi, Willkanuta wallapi, huk qucham,Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, 265,40 km² hatunmi, mama quchamanta 4.865 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Amayani qucha (Jasjana)
- Awsanqati
- Hatun Uma
- Qayanqati (Qullpa Ananta)
- Alqamarinayuq (Qullqi Krus)
- Wisk'achani
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Tinki llaqta, Siwinaqucha, Sinkrinaqucha, Awsanqati urqu, Qayanqati urqu (Qullpa Ananta), Hatun Uma rit'i urqu, Alqamarinayuq (Qullqi Krus), Wisk'achani urqu


text:
Bonanta
Bonanta (kastilla qillqaypi: Nevado Bonanta) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Wayupata distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Santa Teresa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.319 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Sallqantay
- Pumasillu
- Willka Wiqi
- Waq'aywillka
- Willkapampa walla
- Willkamayu
- Ullantaytampu
- Machu Pikchu
- Aguas Calientes
- Luqumayu
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Machu Pikchu, Aguas Calientes, Wiqi Willka rit'i urqu (Verónica), Malaga q'asa, Halankuma, Patakancha mayu, Ullantaytampu llaqta.


text:
Q'iru
- Qiru nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Qiru (sut'ichana) rikuy.
Q'iru llaqtaqa (Q’ero qillqasqapas) Piruwpi ayllu llaqtam Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Pawqartampu distritupi.
Q'irupiqa pusaq ayllu llaqtacham: Kiku Q'iru (Kiku Q’eros), Hapu Q'iru (Hapu Q’eros), Hatun Q'iru (Hatun Q’eros), Q'iru Tuturani (Q’eros Totorani), Markachiya (Marcachea), Pukara (Pucara), Q'achupata, K'allakancha (K’allacancha). Chay ñawpaq pichqantin ayllu llaqtaqa 21 kaq pachakwatap qallariyninpi "Q'iru runa llaqtam kanchik" nispa rimarirqan. Tukuy Q'iru ayllu llaqtantinpiqa 600-chá runa kawsachkan.
Chaypi runakunaqa Qhichwa simillatam rimanku. Achka kwintukunapi Inkarrí nisqamantam willakunku.
Q'irupiqa kunanraq paqu yachaqkunam tiyan, huk altumisayuq achka pampamisayuqpas.
Yachay wasipi kastilla simillapi yachachiq kaptinsi, huk waynakunaqa pisi kastillanutapas rimanku.
Q'iru runakunaqa inkakunap qhipaq chawchunkunas. Ispañamanta awqakunas lliw runakunata wañuchiyta munaspa chayamuptin, pisilla inkakunas Q'iru k'itiman ayqispa kawsayninkuta qispiyta atirqanku. Urqup apunkunaqa ispaña awqaqkunata Wiraquchapampapi chamqaspa wañuchispas inka runakunataqa yanaparqanku. Chaymanta pachas Q'iru k'itipi kawsanku. Q'iru runakunaqa willkankunas.
Q'irupi asindapas karqan. 1963 llaqtapi Q'iru llaqtayuqkunaqa asindaduntas qarquspa ayqichirqanku.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Inkarrí ñisqamanta willasqakuna: Q'iru ayllu llaqtamanta willasqakuna
- Ima hinas Q'iru llaqta runakuna asindatuta qarqurqanku
- Vidal César Carbajal Solís: Runasimi, kastillasimi ayllu ukhupi q'iruskuna hap'ipakusqankumanta. Cambio y conservación intergeneracional del quechua. PROEIB Andes (PDF, 3,3 MB)
- Medicina Q'iru y Currículo en los Centros educativos de Hatun Q'iru (kastilla simi, qhichwa simi) (PDF)
[allichay] Widyukuna
- Nacion Q'ero website
- Blog de la Nacion Q'ero
- Q'iru llaqtamanta videokuna
- Q'iru llaqtamanta video
- Kusisqa Waqachkayku (qhichwa simpipas, kastilla simipipas, inlis simipipas)