text:
Sach'a muthuy
Sach'a muthuy nisqawanqa runa sach'atam urmachin k'ulluta icha yamt'ata chaskinanpaq. Sach'ataqa ch'iqtanawanmi icha kirusapa kuchunawanmi muthun.
Sach'a-sach'api mana nisyu sach'akunata muthuptinqa, musuqmantam wiñakun. Allin sach'a kamaypiqa allin tupullakamam muthusun. Nisyuta muthuptinqataq - ahinataq mana icha aslla puquna allpayuq paray sach'a-sach'akunata - sach'a-sach'a qullusqa kunaqa. Chayrayku sach'a-sach'ata apruwichaspa anchatam kwidananchikmi.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sach'a muthuy.


c: text/html

text:
Taytacha Timpluris
Taytacha Timpluris, kastilla simipi Señor de los Temblores nisqaqa Qusqu llaqtap amachana santunmi, Yana Kristup wank'anmi.
Sapa Santa Simanapi, Santu Lunispi chay taytachataqa Qusqup Katidralninmanta llaqtap k'ikllu ñanninkunantam apaykuspa yupaychanku. Wasikunap balkunninkunamantaqa ñukch'u t'ikakunatam warkunku. Waqaypatapiqa iñiqkunata saminchanmi.
Chunka suqtayuq kaq pachakwatapis Ispañap Qhapaqnin Carlos V chay wank'ataqa Qusqu runakunaman qurqan. Huk runakunataq ninku, manam hinachu, chay taytacha p'ati waskakunamanta rurasqa kaptinmi, nispa. Ispañul Qhapaqqa kañinallatas qurqan. Chaymantataqsi chay Kristu wank'aqa q'usñichiymanta yanayarqan.
Marsu killap qhipaq p'unchawninkunapi 1650 watapi Qusqu llaqtataqa huk pacha kuyuysi kharkachirqan. Chaypachas runakunaqa Yana Kristuta altarninmanta hap'ispa ayma puriyninpi apaykurqan. Wank'ata hap'ichkaptin, pacha kuyuyqa tuyllas puchukarqan. Chaymantataqsi taytachataqa katidralpa punkunman churaspa Taytacha Timpluris nispa sutinchaspa Qusqup Amachaqinman rurarqan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin
Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco, UNSAAC) nisqaqa Piruwpi, Qusqu llaqtapi huk yachay sunturmi.
[allichay] Wiñay kawsay
Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnintaqa 1 ñiqin pawqar waray killapi 1692 watapi Inusinsyu XII sutiyuq Tayta Papam kamarirqan. Chayrayku 320 watayuqmi kachkan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa tinkikuna
- Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)


text:
P'acha
P'acha (Textil) nisqaqa imam awasqapas p'itasqapas. P'achakunata churakuspa p'achallikunchik mana chiriwanapaq, sumaqyananchikpaqpas. Chay p'achallikunapaq p'achataqa p'achallina icha churana ninchik.
P'achataq q'aytumantam ruranchik. Chay q'aytuqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Utku yura lliwmanta aswan chaninchasqa q'aytucha yuram.
Q'aytumantaqa awarank'uwan awasqa p'achata awanchik, miñi q'aytuta awanapi mast'asqa allwi q'aytukunanta allwispa.
P'itasqa p'achataqa hatun akwakunawan p'itanchik.
Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.


text:
Mamallaqtapura Qullqi Qullqa
Mamallaqtapura Qullqi Qullqa (MQQ) nisqaqa (inlish simipi: International Monetary Fund IMF, kastilla simipi: Fondo Monetario Internacional FMI) huk mamallaqtapura tantanakuymi, Huñusqa Nasyunkunaman kapuq.
MQQ-qa 22 ñiqin anta situwa killapi 1944 Bretton Woods llaqtapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) mamallaqta kamachiqpura huñunakuypim makarisqas karqan.
MQQ tantanakuypi lliwmanta aswan qullqisapa mamallaqtakunam lliwmanta aswan akllana atiyniyuqmi kachkan: Hukllachasqa Amirika Suyukuna 17,08 %, Nihun 6,13 %, Alimanya 5,99 %, Ransiya 4,95 %, Hukllachasqa Qhapaq Suyu 4,95 %.
MQQ-qa huk mama llaqtakunaman muchuptinqa kañinawan manuchinmi.


text:
Laqu
Laqu (latin simipi: Alga - Algae, grigu simipi: Φύkoς - Φύkn) nisqaqa saphinnaq, chillkinnaq, chiqap raphinnaq, ichaqa yura hina raphi q'umirniyuq, chaywan inti wayllay nisqatam ruraq kawsaq, achka kawsaykuqniyuq icha ch'ulla kawsaykuq. Lliwmanta aswan-aswan laqukunaqa yakupim kawsan.
[allichay] Laqukunap mitan kamay raki huñukuna
- Paqu laqukuna (Phaeophyta) (manam kaqlla ayllu huñupichu)
- Puka laqukuna (Rhodophyta)
- Q'umir laqukuna (Chlorophyta)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Ch'ulla kawsaykuq (Protista)
- Anqas añaki (Cyanobacteria)


text:
Kichwa runa (Kichwaruna) nisqakunaqa - Inka icha Inga nikuqpas - lliw Kichwa rimaq runakunam, Ikwadur, Kulumbya, Chincha Piruwpi kaq Qhichwa runam, ahinataq Puruhakuna, Kañarikuna hukkunapas.
Ikwadur mama llaqtapi kichwa runakunap tantanakuyninqa ECUARUNARI nisqam.
[allichay] Kichwa runakunapak wiñay kawsaymanta
Ikwadurpi, kichwa runakunaka ñawpak ashtawan waranka watakaman sapiyakurka. Tawka wiñay kawsay yachakkuna, Juan de Velascoshina yuyarkan, ashta watamanta, Inkakuna shamushkakaman, shuk mamallakta hatun pushak Kitupi kawsarka, pay Ikwadurpa Antikunata kawarkan, Puruha llaktamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaktaman (Karchi markapi). Chay hatun pushakka, Shyri nishkami. Kunanka, mana tukuy wiñay kawsay yachakkuna shina yuyan. Ashtawan yachakkuna yuyan, Ikwadurpi, Inkakuna shamushkakaman, mana shuklla hatun pushak tiyarka, shinapashmi tawka kurakakuna tiyarka, shuk kurakaka, tawka ayllu llaktakunata kawarkan[1]. Kipa, Inkakuna Tupak Yupankika Wayna Kapakkapash Ikwadurpi Antikunata kamachirirka, kipa Ikwadur Antikunapa runakuna Tawantinsuyupi kawsarkan. Kimsa chunka wata kipa, Ispañulkuna shamurka, Francisco Pizarro pushakmi, 1533 watapi Atawalpa Inkata wanchirka. 1534 watapi, Kunkistadur Sebastián de Belalcázarka Kitu llaktata hapirkan, chay llakta Ispañapakmi nirka. Chay kipa, 19 ñiqin pachakwataman, ashta kichwa runakunaka asindakunapi kawsarkakun, ashta llankakushun, shinapash mana kullkitapash, mana allpatapash charikurkan. 20 ñiqin pachakwatapi, hatun pushak Eloy Alfaro kichwa runakunapak hayñikunata kararkan, chay kipa, tawka runakunapak pushakkuna (shina Dolores Cacuango, Tránsito Amaguaña) hayñiman makakurka. Shinalla mushuk tantanakuykuna (shinalla ECUARUNARI), tukuchirirka, kashnalla kichwa runakunaka Iskay simipi iskay kawsaypi yachaykunata rurarka.
Kunan punchapi, ashta kichwa runakuna allpata llankakkunami kan. Kashna, tawka kichwa runakuna maki kapchiyta llankakkunami kan. Ashtawan kichwa runakunaka uchilla, mana sumak allpata charikun, shinalla kunan pachapi wakchalla kawsakun (2001 watapi, 87%)[2]. Shinapash Utawalu runakanaka, Sarakuru runakunakapash sumak maki kapchiykunata hatunkapa ruran. Paykunaka chay churanakunata, pachalinakunatapash Ikwadurpi karullaktapipash hatun. Shuktak kichwa runakunaka takikkunami kan.
[allichay] Simi kawsaypash
Kichwa tushukkuna, llaktapak churanakunawan (Chikuy
)
Kichwa runakuna kichwa simita riman. Kichwa simika ashta dialectokunata (shina Sachapa kichwa, Chimpurasupa kichwapash, Impapurapa kichwapash etc.) charin, chaymanta yachachikkunaka Kichwa Amawta Kamachikpi tantanakurirka, paykunaka Shukllachishka Kichwa rurarka. Kunan, Iskay simipi iskay kawsaypi yachay wasikunapi, Shukllachishka Kichwaka yachachishkami kan. Shinalla, ashtawan kichwa runakunaka kastilla simita riman. Ayllu llaktakunapi, tawka runakunaka runa simita kastilla simiwan chapun, chay rimaykunaka chapushka nishkami.
Kichwa runakunapa kawsayka llaktapi hatun sapikunata charin. Paykuna yuyan Pachamamaka ñuka wasimi kan, chaymanta payman mikunakunata karan. Shinalla kichwa runakunaka yuyan, Inti kunukta, achiktapash ñukanchikman karan. Chaymanta Inti raymipi tukuy watakunapi tushunami, takinamipash kan. Kichwa runapa kawsaypi, ruku runakuna ashta kuyashkami kan, paykunaka taytaka, mamaka nishkami kan.
[allichay] Ikwadurpi Kichwa runa llaqtakuna
Ikwadurpi, kichwa runakuna Antikunapi, Amasuniyapipash kawsan. Amasuniya kichwa kunakuna mamallaktayuk kan. Paykuna Napu markapi, Pastasa markapi, Sukumpiyu markapi, Orellana markapipash kawsakun. Chay markakunapi, 80.000 kichwa runakuna kawsakun, CODENPE nin[3]. Amasuniya mamallaktapi, iskay runa llaktakuna tiyan, shuk runa llaktapi Napurunakunaka kawsakun, shuk runa llaktapipash Pastasa runakunaka kawsakun. Sarayaku shuk Amasuniya kichwa ayllullaktami kan.
Shuk kichwa runakuna Antikunapi kawsan. Antikunapi, tawka kichwa runa llaktakunaka tiyan :
[allichay] Chimpurasu marka
[allichay] Impapura marka
[allichay] Kutupaksi marka
[allichay] Orellana marka
[allichay] Pichincha marka
[allichay] Sukumpiyu marka
[allichay] Tunqurawra marka
[allichay] Zamora Chinchipe marka
[allichay] Kulumbyapi Kichwa runa llaqtakuna
[allichay] Piruwpi Kichwa runa llaqtakuna
[allichay] Indihina tantanakuykuna
- ↑ (es)ANTECEDENTES DE LOS PUEBLOS DE LA NACIONALIDAD KICHWA, Ikwadorpak Ministerio de Educación
- ↑ (es) Población indígena y afroecuatoriana en Ecuador: Diagnóstico sociodemográfico a partir del censo de 2001, p. 88
- ↑ Nacionalidad Kichwa Amazonia
- ↑ www.codenpe.gov.ec/ Kichwa runakunamanta (kastilla simipi)
- ↑ www.peruecologico.com.pe / Qhichwa Pastasa-Tigre (kastilla simipi)
- ↑ www.peruecologico.com.pe / Napuruna
- ↑ www.peruecologico.com.pe/ Quechua Lamista / Llakwash runakuna (kastilla simipi)
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Piriniyukuna
Piriniyukuna (kastilla simipi Pirineos, ransis simipi Pyrénées, yuskara simipi Pirinioak, katalan simipi Pirineus) ancha hatun urqukuna Iwrupapi, Atlantiku mama quchamanta Mediterranyuwan.
[allichay] Suyukuna
Ñawpa suyunkunaqa Guipúzcoa, Nawarra, Lapurdi, Sola (chay tawaqa yuskara rimaqmi), Bearn, Bigurra, Kumenge, Fois, Kusseran (chay pichqataq uqsitan simi rimaqmi), Aragun, Katalunya, Andorra sutiyuqmi karqanku.
Kunan Ransiya, España, Andorrawan suyukunam Piriniyukunayuq.
[allichay] Willana sutiwan
Ñaupa willana yupan : Hercules llakisqa Pirenepa wañuyrayku karqa, kayrayku ancha hatun rumikunata kachaykurqa, Ajna Pirenekuna ruwarqa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Piriniyukuna.


text:
Wiksayay
Wiksayay icha Chichuyay nisqaqa yumasqa warmip icha china uywap mama tukukuyninmi, kismanpi wawanpa wiñayninpas.
Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayaspa wiksayuq icha chichu warmim tukukun. Kismanpi musuq runacham wiñarin. Chay runayaq wawachaqa thamin nisqapim kawsachikun mawap yawarninmanta kikinpa yawarninman. Yumasqamanta isqun killa pacha, warmiqa wawachanta wachanmi.
China ñuñuq uywakunaqa warmi hinam wiksayan, kikinpa chichu pachan yallisqa wachaspa. Runap chichu pachaqa isqun killam.


text:
Sanancha
Sanancha nisqaqa, Sanapa, Unancha, Unanchiy, Chimpu icha Tuyru nisqapas (kastilla simipi: señal, signo, grigu simipi: σύuBoλov, chaymanta kastilla simipi símbolo, latin simipi: signum) ima rikch'acha hina siq'isqapas icha rimasqapas, ima hatun, saphisapa, sasalla sut'inchana, haqi, mana rikunalla icha mana uyarinalla kaqmanpas t'upsiq.
Hinaptinmi achka hina sananchakunatam riqinchik:
- Qillqapi sanancha: sanampa (letra), sapaq sanancha (qillqa unancha .,;:?!);
- Silq'uy
- Mamallaqtap sananchankuna: unancha (p'achamanta rurasqa sanancha), wallqanqa sanancha (ñawpa pacha wallqanqa nisqa amachana ayñipi llimphisqan rikch'a)
- Apaykachana sanancha
- hukkunapas


text:
Puriq quyllur
Puriq quyllur icha Planita (grigu simimanta: Πλavήtnς [Planī´tīs], kastilla simipi planeta) intita (icha huk quyllurta) muyupayaq hawa pacha pachankam. Hanaq pachata qhawapayaspanchikqa, planitakunata quyllurpura kaptin puriq quyllur hinata rikunchik. Chayruku puriq quyllur ninchik.
[allichay] Inti Llika
[allichay] Puriq quyllurkuna
Inti llikapiqa pusaq planitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):
- Qatuylla (Mercurio)
- Ch'aska (Venus)
- Tiksi muyu (Tierra, kay pacha)
- Awqakuq (Marte, Atich'aska)
- Pirwa (Júpiter)
- Hawcha (Saturno)
- Uranu (Urano)
- Niptun (Neptuno)
[allichay] Tuna puriq quyllurkuna
Inti llikapiqa pichqa tuna planitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):


text:
Taripay suntur
Taripay suntur icha Yachaq tantari (kastilla simipi: tribunal, corte) nisqaqa chirarimanapaq tantaymi, kamachikuna chay chiqarimaypa tiksin kaptin.
Kay runakunam taripay sunturpiqa rimanakun:
- Ch'ataq ch'atasqa nisqa runata q'uma nisqa huchamanta ch'atanmi, wanachanapaq.
- Amachaq ch'atasqata, mañaqta amachaspa rimapunmi.
- Taripakuq taripayta rimanmi, ch'atasqata wanachaspa icha qispichispa, taripanakuypitaq huk mañaqta chiqachaspa icha mañaqpura chimpapuraychispa.
Kay iskay hinatam chiqarimanku:
- Wanana taripana nisqapi ch'ataq taripakuq ima q'uma rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin
- Taripanakuy nisqapi taripakuq iskay mañaqpurataq huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.
Mama llaqtapi Hatun yachaq tantari icha Kamachikamayuq tantari nisqaqa rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin.


text:
Victor Grignard
Victor Grignard sutiyuq runaqa (* 6 ñiqin aymuray killapi 1871 watapi paqarisqa Cherbourg (Ransya) llaqtapi - † 13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1935 watapi wañusqa Lyon (Ransya) llaqtapi); Ransya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1912 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).
Tayta: Grignard, Mama: .
Alma mater: Lyon Yachay Sunturnin.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Victor Grignard.


text:
Ruray rimana
Ruray rimana, Simichaq, Rimachiq icha Imachiq nisqaqa (kastilla simipi: verbo), ima rurasqatapas, ruraytapas, ruranatapas sut'ichaq rima layam.
Huk rimaykunapiqa - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi - tukuy ruray rimanaqa huklla kamachinallakamam rimanachakunku. Huk rimaykunapitaq - ahinataq kastilla simipi - manam kamachinallakamachu rimanachakunku.
[allichay] Ruray rimanachay
(Conjugación)
[allichay] Ruway simikunaman qatiq
(Sufijos verbales)
Los sufijos se puede utilizar en cualquier verbo para que la expresión sea coherente:
[allichay] Ruwaykunaq pachan
(Tiempo de los verbos)


text:
Namkin
Namkin icha Nam-kiyan [Nam-kiyan?; han simipi: 南京 Nom-cieng, Wade–Gilespi: Nan-ching, phinyimpi: Nánjīng; Llaqtap sutipaq, T'an qhapaq llaqta? (唐 Dhang) uma llaqta Qhin qhapaq llaqta/Qhiyan qhapaq llaqta? (淸 Tsieng) Kimlin? (金陵 Cim-ling).], abbreviated han simipi: Ñin (Ñin?; han simipi: 宁 Nieng), Chunwa Jiangsu pruwinsya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Namkin llaqtapiqa 7 588 900 runakunam kawsachkanku.
[allichay] Wiñay kawsay
Kamasqa 495 a. C. wata.
[allichay] Pulitika Rakyi
11 distritukuna wan 2 cundadukuna:
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Nankín.
- El sitio oficial del turismo en Kiyansu (inlish wan kastilla simipi)


text:
Ulimpiku pukllaykuna
Ulimpiku pukllaykuna nisqaqa sapa tawantin watapi huk hatun llaqtapi tukuy Tiksimuyuntinpa mama llaqtakunamanta hamuq lliwmanta aswan allin kurku kallpanchaq runakunap yallinakuy pukllaykunam.
Ñawpa Grisyapi tukuy grigu polis nisqa mama llaqtakunamanta kurku kallpanchaqkunas ñawpa ulimpiku pukllaykuna nisqapi yallinakurqan, 776 kñ watamanta 339 kq watakamas.
Musuq Ulimpiku pukllaykunatataq Pierre de Coubertin sutiyuq phransis barunsi kamariptinsi chay ñawpaq musuq ulimpiku pukllaykunaqa 1896 watapi Athina llaqtapis karqan.


text:
Chawchuri rikuri
Chawchuri rikuri icha Rasismu nisqaqa rasista nisqap runakunap yuyayniyninmi, huk "rasa" (raza) nisqaman kapuq runakunaqa wakin "rasa" kunaman kapuq runakunamanta awsan allinmi, aswan yuyayniyuq kaq, aswan allinta yuyaychakuq, aswan qhali, nispa.
Huk chawchuyuq runakunaman manam llamk'aytachu qun, aswan pisi qullqita imatapas rantispa qun, manam yanapanchu.
Chawchuri rikuriq runaqa nin, huk chawchuyuq runakuna manam pay hina allinchu, nispa. Hinaspaqa rasistakuna nin, indio runakuna, negro runakuna mana blanco hina allinchu, aswantaq q'anra, upa, nispa allquchaspa.
Chawchuri rikuriqa huk mama llaqtakunap kawpaynimi, ahinataqmi karqan Iwrupa mama llaqtakunap kawpaynin kulunyankunapi, isklawniyuq asindayuqpas Awya Yala republikakunapi 19 kaq pachakwatapi, Alimanyapi Adolf Hitler kaptin, 1994 watakama Urin Afrikapi Apartheid nisqa kawpayninpas. Chay hina kawpaspaqa huk rasa nisqayuq runakunaman wakin rasayuq runakunamanta aswan hayñikunatam qun.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chawchuri rikuri.


text:
Paray sach'a-sach'a
Paray sach'a-sach'a nisqaqa parasapa sach'a-sach'am.
Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun paray sach'a-sach'aqa Amarumayup suyunpim, Amarumayu sach'a-sach'a suyu nisqa.
Paray sach'a-sach'aqa ancha rikch'aqsapam, ancha achka yura, uywa rikch'aqkunam, kawsay pachapaq ancha chaniyuq kawsay suyum.
Qiru ruraq, michiq, chakra kamay ruraq ruruchinakunam sach'a-sach'ata qulluchichkanku. Huk kuti qullusqa kaspaqa, manam allichinachu. Manaña sach'a-sach'a kaptinqa, allpa chinkarim qallarin.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Paray sach'a-sach'a.


text:
Martin Luther
Martin Luther icha Luder (10 ñiqin ayamarq'a killapi 1483 paqarisqa Eisleben llaqtapi, Alimanyapi, 18 ñiqin hatun puquy killapi 1546 wañusqa Eisleben llaqtapi) kristiyanu rifurmasyun nisqap kamaqninsi yachachiqpas karqan.
Awgustinu munqhi, katuliku munqhi, Dyusmanta yachachiq kaspa, katuliku inlisyapi mana allin wiñaykuykunata allinchayta munarqan, Dyuspa simillanmanta, Jesu Kristullamanta yuyaykuspa.
Kristiyanu iñiq runakunap Dyuspa Simin Qillqata allinta hap'inankupaqqa chay Bibliataqa iwriyu simimanta grigu simimantapas aliman simiman t'ikrarqan, Wartburg nisqa pukarapi (Eisenach k'itipi) pakasqa kachkaspa.
Katuliku inlisyata allinchayta munaptinpas, Hatun Papa mana atiyninta chinkayta munaspa Lutherta ñakarqan. Huk aliman qhapaqkunaqa Lutherpa yachachiyninta chaskiptin, wakinkuna Aliman hatun qhapaqpas (Habsburg hatun qhapaq) mana chaskispa ñakarqan. Chay hinatam Alimanyapi inlisya rakikurqan. Lutherpa yachachiyninta uyariq iñiqkuna musuq inlisya tukurqan, prutistantismu nisqata kamaspa.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Martin Luther.


text:
Gaius Iulius Caesar
Gaius Iulius Caesar sutiyuq runaqa (13 ñiqin anta situwa killapi 100 kñ watapi paqarisqa Roma llaqtapi; 15 ñiqin pawqar waray killapi 44 kñ watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk romanu awqaq pusaqsi, kawpaq runas, mama llaqta pusaqsi, qillqaqsi karqan.
Iulii nisqa romanu patrisyu aylluyuq kaspa Roma llaqtapi kawpaq runas tukurqan. Marcus Licinius Crassus sutiyuqwan, Gnaeus Pompeius Magnus sutiyuq awqaq pusaqwanpas 59 kñ watapi Romap kunsulninsi tukurqan. Chaymantataqsi Ilirya, Galya pruwinsyakunapi prukunsul kaspa chaymantas 58 kñ watamanta 51 kñ watakama watakunapi tukuy Galyatas atiparqan Rhein mayukama. Romanu llaqtayuq maqanakuypi 49 kñ watamanta 45 kñ watakama Pompeiusta atipaspa romanu republikata puchukachispa qhapaqmansi tukuchikurqan. 44 kñ watapis Marcus Iunius Brutuspa wañuchisqan karqan.


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton sutiyuq runaqa (4 ñiqin qhulla puquy killapi 1643 NS paqarisqa Lincolnshirepi; 31 ñiqin pawqar waray killapi 1727 NS wañusqa Kensingtonpi, kunan London llaqtapi) huk pachaykamaymanta, yupanamanta yachaqsi, yachay wayllukuqsi, alkhimistas karqan, Inlatirrayuq.
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica nisqa liwrunpi sapsi llasaturaku kamachi nisqamanta willarqan, Klasiku Mikhanika nisqap tiksinta churaspa, chaymanta Newtonpa kamachinkuna nisqakunawan. Hinallataqsi achkiymanta (optika nisqamanta), yupanamantapas willaspa qillqarqan.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Isaac Newton.


text:
Rimana huñunakuy
Rimana huñunakuy, Kamachitantari icha Parlamintu (kastilla simipi: parlamento) nisqaqa mama llaqtapi akllanakuykunapi mama llaqtayuqkunap akllasqan apulliq, kamachiruraq nisqa pulitiku runakunap huñunakuyninmi, kamachikunata ruranapaq, mama llaqtap uma kamayuqninta akllanapaq.
Rimana huñunakuyqa kamachiruraq atiy nisqam, kamachikunata rurayninrayku.
Huk mama llaqtakunapi rimana huñunakuytaqa Kunrisu (kastilla simipi: congreso, inlish simipi: congress) ninku, ahinataq Piruwpi, Hukllachasqa Amirikika Suyukunapipas.


text:
Wawa
Wawa nisqaqa uchuyllaraq runam. Warmim mama tukuspa wawantaqa wachakun. Taytanpa Mamanpapas wawata uywananmi. Tawamanta astawan watayuq, ichataq manaraq sayaq runaqa wamram.
Manaraq huk watayuq wawakunataqa pallpa ninchikmi.
[allichay] Wawa, wamra kaypa mit'ankuna
Wawa (manaraq tawa watayuq runa)
- Llullu wawa, uchuy wawacha (manaraq huk watayuq runa)
- Pallpa (manaraq suqta killayuq runa): ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, qhulla wawa, uña wawa
- Kaywan tukukun: qhawariy, asiriy, mikhuriy, upyariy
- Lat'aqcha, lat'aq wawa (1-2 watayuq)
- Kaywan tukukun: rimariy, lat'ariy, sayarikuy, puririy
- Qispisqa wawa, yuyaychasapa, yuyaychayuq (2-3 watayuq)
- Kaywan tukukun: anukay, p'achallikuy
Wamra (4-18 watayuq runa: warma [AYA]; irqi [QUS], hirq'i [BUL], walash/wamla [WAN])
- Wamracha (irqicha) (4-6 watayuq)
- Kaywan tukukun: rutuy, wasipi yanapay, sullkakunata qhaway, uywakunata qhaway, sapalla qhawakuspa maymanpas puriy, yachay wasipi yacharikuy
- P'asña (7-13 watayuq warmicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Maqt'a (7-13 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: chakrapi yanapay, michiypi yanapay
- Miska p'asña (14-17 watayuq warmicha)
- Llamk'aq maqt'a (14-17 watayuq qharicha)
- Kaywan tukukun: yapuriy (t'akllawan, yuntawan), waylluriy
18 wata ñiqniyuq kaspa sayaq runam tukukun.
[allichay] Waman Pumap nisqankama mit'ankuna (16 kaq pachakwatapi)
- Wawa (0-1 watayuq; ñuñuqraq wawa)
- Llullu wawa, kirawpi kaq wawa (1-5 killayuq; ñaqha yurimusqa, ñuñuqllaraq, puñuqllaraq, kirawpi kaq wawa)
- Lluq'aq wawa, lluq'aq wamra (1-2 watayuq; lluq'aq wawa, mamanpa qhawasqan)
- Wamra (1-9 watayuq)
- Llullu wamra (1-5 watayuq pukllaq, muyuriyninta k'uskiykuqña wawa)
- Pukllakuq wamra (5-9 watayuq; pukllaq, allikayakuq, mama taytata yanapaq, sullkakunata qhawaq, wasipi yanapaq, [p'asñacha:] aqha ruraysiq)
- Pawaw pallaq (9-12 watayuq p'asñacha: t'ikakunata pallaykuq, hawapi wasipipas yanapaq, iñaka ñust'akunapaq awaq yanuysiqpas)
- Tuqllakuq wamra (9-12 watayuq maqt'acha: pisquchata chakuq, llamk'ata yachariq, michiq, yamt'ata ichhutapas pallaykuq, puchkaq, mama taytap huk kuraqpapas nisqanta ruraq)
- Qhuru taski, rutusqa taski (12-18 watayuq p'asña: mama taytata yanapaq, iñaka ñust'ap mink'asqan kaq, puchkaq, yanuq, michiq, hukkunapi mink'aq
- Maqt'a (12-18 watayuq maqt'a: michiq, chakuq, tarpuysiq, kurakap mink'asqan kaq)
- Chunka pusaqniyuq wata ñiqniyuq kaspa sayaq runa tukukun.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Yachaq masiy. Qusqu - Qullaw Qhichwa (Liwru online pdf)


text:
Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki
Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki nisqaqa Qusqu Yupaychana Takim. Chunka hukniyuq ñiqin p'unchawpi Hunyu killapi 1984 watapis, chunka qanchisniyuq ñiqin Decreto Municipal ñisqawansi kay takiqa Qusqu llaqtap willka takinsi tukurqan. 1944 watapi, huk ñiqin Inti Raymipis, Qusqu llaqtamanta harawi kamayuqkunas Luis Nieto-wan Roberto Ojeda Campana kay haylli takitaqa rurarqan.
- Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki.
- Inka pachap Tayta Intin hina
- tiksimuyum qhasqunpi apasunki,
- haylli taki unanchanta hina.
- Mana llalliy sanaykip pukaran,
- llaqtakunam much'aykusunki.
- Suyutaqmi aylluykiwan samisqa
- mat'iykiman pilluta churan.


text:
Piruwpi Sasachakuy pacha
Piruwpi Sasachakuy pacha (Sasachakuy tiempo) nispaqa Piruwpi 1980 watakunapi mamallaqtayuq maqanakuytam sutichanku, Piruwpi ukhu maqanakuy (Conflicto armado interno en el Perú) nisqapas. Chaypacha K'anchaq Ñan icha Akchiq Ñan (Sendero Luminoso) nisqa maoista, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi Piruw mamallaqtatam awqanakurqan. Senderista nisqa ankallikuna, piruwanu awqaqkunapas 70.000-chá runakunata sipirqan, paypura lliwmanta aswan Qhichwa runakunatas.
[allichay] Ima pacha karqan
1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, piruwanu awqaqkunam Akchiq Ñanta yaqata k'asuyachirqan, ichataq kunankamapas aslla pachakchá senderista nisqakuna Amarumayu sach'a-sach'a suyupi maqanakun. Antikunapitaq manañam kankuchu. 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan.
Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.
[allichay] Ruraqkuna llakiqkunapas
Chay Piruwpi ukhu maqanakuyqa Ayakuchu suyupi, huk suyukunapipas Qhichwa runakunapaq ancha sasachakuymi pacha karqan. Lliwmanta aswan maqanakuqkunaqa manam Qhichwa llaqtayuq runakunachu karqan, manam Qhichwa runakunapaq muchuypaqchu karqan. Ichataq lliw sipisqa runakunamantaqa 56%-nin chakra runam, 75%-nin qhichwa rimaqmi, 68%-nin wakcham, 79%-nin ayllu llaqta, mana hatun llaqta k'itikunamantam.[1] Chay sipisqakunata ruraqkunamanta 57%-ninsi ankallikuna karqan - Senderista nisqakunam, 1,5 %-ninsi MRTA-pa ankallikuna, wakinkunataq piruwanu wardyakunam, awqaqkunam.[2] Chay ankallikunaqa hinallataqmi wardyakuna, awqaqkuna mana ayñiyuq chakra runakunatam, wawakunatapas sipirqan. Hinaptinmi chay maqanakuyqa Piruw Republikap wiñay kawsayninpi lliwmanta aswan yawarchaq maqanakuymi karqan.
[allichay] Sipisqakuna
Piruwanu awqaqkunaqa k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachirqan (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Hatun Willakuy, Capítulo 1: Los hechos: La magnitud y extensión del conflicto, págs. 21-23.
- ↑ Comisión de la Verdad y la Reconciliación (2003). Informe final. Anexo 3: Compendio estadístico. Lima
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Punkupa Chakampi Yuyarinapaq. Imaynam kawsarqa Wankawillka llaqta hayna pachakunapi, sarutasqa usuchisqa ima chayta yuyarispa imatam kunampas, hamuq pachakunapipas rurachwan (PDF)
- Yuyarisun
[allichay] Qillqasqakuna
- Mark R. Cox: Sasachakuy tiempo. Memoria y pervivencia. Editorial Pasacalle, 2010. 158 p'anqa


text:
Kiru
Kiru nisqakunaqa runap, tulluyuq uywakunappas siminpi khachunapaq kurku yawrikunam.
Runa wawaqa iskay chunka tawayuq ñuñu kiruyuqmi. Chay ñuñu kirukuna paskakuptin, kimsa chunka suqtayuq wiñaypaq kirukunam wiñan.
- Ñawpaq kiru (dentes incisivi)
- Allqu kiru icha Ñawi kiru (dentes canini)
- Ñawpaq maran kiru (dentes praemolares)
- Maran kiru (dentes molares)
- Waqsa kiru (dentes torti)
- Antar kiru (dentes cuprei)
- Ñuñu kiru (dentes lactei)
- Wiñaypaq kiru (dentes permanentes)
- Waqaru (molares serotini)


text:
Chimlasay , K'illimsa iskay muksi icha Karbunu diuksidu (kastilla simipi: dióxido de carbono), CO2 nisqaqa, huk wayra pachapi kaq wapsi, k'illimsayaqpa iskay kuti muksinmi.
K'illimsa, allpa wira, yantapas rawraspaqa muksichaq wapsiwan chimlasayta ruranakun.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
Runakuna achka allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa intip k'anchayninta wayra pachapi hark'aptin, wayra pacha quñukuchkanmi. Chay runap rurasqan q'uñiytaqa pacha q'uñichiy ninchikmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Ruranakuy
Chaqllisinchipi Ruranakuy icha Riyaksiyun (reacción) nisqaqa qallariy imayaykunap ñawpaqta chaqrusqa kaspa chaymantataq musuq, lluqsiq imayaykuna tukukuyninmi.
Imayaykunap ruranakunanpaqqa ruranachiy michap kananmi. Ruranakurquspa musuq imayarquspa ruranakusqa michatam lluqsichin.
Iskaynintin ruranakuykunatam riqsinchik:
- Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan kaptinqa, micha muchuq ruranakuy ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan chirim tukukun.
- Ruranachiy micha ruranakusqa michamanta aswan pisi kaptintaq, micha quq ruranakuy ninchimi. Chay rurasqamantaqa muyuriq pacha aswan q'uñim tukukun.
Ruranakuypa kaynintaqa ruranakuy paqtachani nisqawanmi rikuchinchik, imayaykunap minuywankunata paqtachani hinapi qillqamuspa.


text:
Christian Wulff
Christian Wilhelm Walter Wulff sutiyuq runaqa (* 19 ñiqin inti raymi killapi 1949 watapi paqarisqa Osnabrück llaqtapi - ) Alimanya mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitiku runapas.
2010 watamanta 2012 watakamam Alimanya mama llaqtap Umalliqninmi karqan. Maki p'akichikuymanta ch'ataptinkum, kamachinanmanta ithirirqanmi.
Chaymantataqmi Joachim Gauck sutiyuq pulitikum akllasqa karqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Christian Wulff.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Christian Wulff.


text:
kallariy yuyay
Awkikay llaktayukkunapimi tiyan, paypak munayka apukuna imallata ruranatami kun. Mamakamachiypi nikukshina, Mamallakta minkashka ukukunawanpash chikan sami aynirinawanpashmi rurarin. Kaymi Mamallakta kikinllayta paktachichintak.
Awkikaytaka tukuy kawsana llaktamanta kamachiymantapashmi yuyarishka kan. Yallik 2008 wata Mamakamachiymi kay mawkayashkapash mitsarikpash rikuytaka mishan. Awkikaytaka llaktaymanta, kawsana llaktamanta, mikuykunamanta, sumakruraymanta, kullkiyaymanta, kawsaykunamanta llankachik kaymantami hamutarin. Kaykunata paktachiychika, kawsana llakta awkikay hamutarin, shinallatak llaktay kishpiyrimantapash, Mamallakta ukupi, shuktak mama llaktakunawanpash chariray mitsarayaymi kan.
Awkiyay mushuk rikuyka tawkasami llakta tantanakuykunatami tikra rikun. Kaykunaka kikin llaktayta wiñarinkapakmi kan, shina hatun arininakuykunapi Mamallaktapi apukuna ima ruraypipash yaykurina, Mamallakta pushaykunata rikurayanami kan. Shinallatak tukuykunapak llankachun minkashka ukukunatapash tankakmi kan. Mamallaktapi laychukunalla kawsakta rikuykunatapash washaman sakin, ashtawanpash tawka sami runakuna kawsaktapashmi rikun.
Awkikaypak mushuk rikuyka, runakuna tawkasami tantanakuyta, kikinllatak wiñarinkapak katikukta riksin, tukuylla llaktaypi llakikuna tiyaktapash riksin; shinallatak kamachikkunapak tukuy patakunatami runakuna rikurayachunpash riksin. Tukuy kamaywasikuna, shukpaklla kakamaywasikuna tukuyllaman mitachita kukkunatami riksin. Mishupak kawsay, paykunalla imatapash charinayachiktapash washamanmi sakin, tawkasami kawsayyuk llaktakunata riksina mutsuriktami sinchita riman.
Mamallaktapak kamachik pushay yachayta yaykuchinata mashkan, Ecuador Mamallaktata kullkipi, ista llaktaypi sinchita shayarichunmi mashkan, tukuy llaktakuna awkiyachishka yuyaywan kachun munan; tantanakuchun, kay tantanakuyka shuktak Mamallaktakunawan sumakta apanakuna kan, saywashka allpapi tukuy ayllukunapura riksinakushpa, shinallatak tukuy kamaykunata kuyashpa kampakta shina riksin.
Mamallaktaka, shuktak istallaktakuna mana sarushka kanachu, chaymantami Ecuador Mamallaktapi alli kawsay tiyachun munan (kasikachun), pipash ñukanchik pachamamata ama kichuchun, Sur-Sur shuktak Mamallaktakunawan pachamama hawa chimpapura tantanakushpa rimanakuchun, shina alli ñawpakman apankapak, Sumak Kawsayta, alli yuyaytapash charinkapak sinchiyarina kan.
Awkikay mikuyka shuktak llaktamanta wiñaykawsaymanta kawsamushka mushukyachinata munan, murukunata charinapi wakchalla kashkamanta, mana alli mikunata millpukuna kakpimi sinchita mushukyachina kan. Zirma awkikay mikuyta, yakutapash mana kichuytukunchu.
Mamallaktapak mutsurik kullki hillaykunata imashina mashkana, Ecuador Mamallaktapak, imashina kayshuk Mamallaktakunamanta manushka kullkita kutin apamuna, shinallatak kay llakta wiñarichun shuktak Mamallaktakuna kaypi, paykunapak kullkita churachun nikpi, paykunaka uyanami kan. Kayka tukuy Mamallakta munashka, Mamallaktapak tiksi kallarimi, imashina Mamakamachiypi nishka shina, kaymi tukuy mushuk yuyakuna kan.


text:
Haya yura rikch'aq ayllu
Haya yura rikch'aq ayllu (Fagaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, qanchis rikch'anayuq, 900-chá rikch'aqniyuq, sach'akunam, Awya Yala, Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapim wiñaq.
[allichay] Rikch'anakuna
Kaymi huk rikch'anankuna:
- Haya (Fagus)
- Ruwli (Quercus)
- Chincha kastaña (Castanea)
Ñawpa pachaqa yura yachaqkuna Walli (Nothofagus) nisqa sach'akunatapas Haya yura rikch'aq aylluman churarqan, kunantaq kikin Walli yura rikch'aq ayllupim (Nothofagaceae) kachkan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Haya yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Haya yura rikch'aq ayllu


text:
Phutuy
Phutuy nisqaqa yura murukunap musuq yura tukukuyninmi.
Muru allpapi, maypipas kaspa yakuta hurquspa t'uqyaspa kikinpa ukhunpi waqaychasqa kawsa imayaykunata - miquta, yura wirata - kuyuchispa yuracha tukukuspa wiñarinmi.
Llat'an muruyuq yurakunap murunkunaqa achka phutuy raphiyuqmi. Qatasqa muruyuq yurakunataq iskay phutuy raphiyuq icha ch'ulla phutuy raphiyuqmi. Huk kinrayninpi phutuy raphiyuq apaq chillkicham hanaqman, intip achkiyninman wiñarin, huk kinraypitaq saphicham allpap ukhunpi wiñarin. Allpapi saphi, hananpitaq q'umir raphipas tukurqaspaqa, musuq yura inti wayllaspa allpamanta kawsa imayaykunata hurquykuspa allinta wiñayta atinñam.
K'allampap muruchankunap wiñariynintaqa hinallataqmi phutuy ninchik.


text:
Walther Nernst
Walther Hermann Nernst (25 ñiqin inti raymi killapi 1864 paqarisqa Briesen (Westpreußen) llaqtapi, Prusyapi; 18 ñiqin ayamarq'a killapi 1941 wañusqa Zibelle, Oberlausitz suyupi Alimanyapi) huk kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
1920 Nobel suñaytas chaskirqan (chaqllisinchipi hampi yachaypipas).
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Walther Nernst.
- Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1920 (inlish simipi)


text:
Apurimaq mayu
Apurimaq icha Apu Rimaq nisqaqa Piruwpi, Ariqipa suyupi, Apurimaq suyupi, Ayakuchu suyupi, Qusqu suyupipas, huk 730,70 km suni mayum. Mismi urqukunapi pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.
Pukyunmantaqa 731 kilumitrupi Mantaru mayuwan tinkun. Chay tinkunmanta urin rakintaqa Iniy mayu (kastilla simipi: Río Ené), chaymantataqmi Tampu mayu (Río Tambo) nispa sutichanku. Chay Tampu mayuqa Ukayali mayupim chayamun.
Apurimaq mayumantaqa Apurimaq suyum sutichakun.
[allichay] Rikchakuna
-
-
-
Apurimaq mayup pukyun 15°31′31″S, 71°41′27″W (Mismi urqupi)
-
-
huk chaka, Chuqik'irawman ñanpi
[allichay] Kaypipas qhaway
- Mismi urqu
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Apurimaq mayu.


text:
Piruw suyupi runa llaqtakuna
Kay Piruw suyupiqa kanmi askha runa llaqtakuna.
- Pukyu: [1]
[allichay] Amarumayu sach'a-sach'a suyupi runa llaqtakuna
- Qhichwa runa: Llakwash, Napuruna, Qhichwa Pastasa-Tigre
- Arawaka rimaq ayllu llaqtakuna: Amuesha, Ashaninka, Culina, Chamicuro, Machiqinqa, Nomatsiguenga, Piro
- Jíbaro rimaq ayllu llaqtakuna: Achual, Awahun, Candoshi, Huambisa, Jíbaro
- Pano rimaq ayllu llaqtakuna: Amahuaca, Capanahua, Cashibo - Cacataibo, Cashinahua, Isconahua, Mayo-Pisabo, Mayoruna, Nahua, Sharanahua, Shipibo - Conibo, Yaminahua
- Tupi-Warani rimaq ayllu llaqtakuna: Cocama - Cocamilla
- Cahuapana rimaq ayllu llaqtakuna: Chayahuita, Jebero
- Ya no clasificada: Taushiro, Ticuna, Urarina
- Peba-Yagua rimaq ayllu llaqtakuna: Yagua
- Huitoto rimaq ayllu llaqtakuna: Bora, Huitoto, Ocaina
- Harakmbet rimaq ayllu llaqtakuna: Amarakaeri
- Tacano rimaq ayllu llaqtakuna: Ese' Ejja
- Tucano rimaq ayllu llaqtakuna: Orejón, Secoya
- Záparo rimaq ayllu llaqtakuna: Sapara: Arabela, Iquito
[allichay] Qhichwa rimaq runa llaqtakuna
[allichay] Kichwa runakuna
[allichay] Ñawpa pachap runallaqtankuna
[allichay] Simikuna
- Ashaninka simi
- Awahun simi
- Aymara simi
- Chayawita simi
- Haqaru simi
- Kukama simi
- Machiqinqa simi
- Qhichwa simi
- Shipibu simi
- Terena simi
- Yanisha simi


text:
Daniel Estrada
Daniel Estrada Pérez sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin qhulla puquy killapi 1947 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi - † 23 ñiqin pawqar waray killapi 2003 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Taripay amachaqm wan pulitikupas karqan.
Qusqupi Mama llaqta San Antonio Abad Yachay Sunturpim yachaqarqan.
1972 watapis abugadu tukurqan, llamk'aqkunap tantanakuyninkunata amachaspa. 1979 Qusqu llaqtapi runakunap hayñinkunata amachaq abugadukunap pusaqnin akllasqa tukurqan.
1983 watapim Qusqup kurakan akllasqa tukurqan, 1989, 1993 watapi huk kuti akllasqa kaspa. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa yanapaqninsi karqan. Qusqu llaqtap tukri sutinta kastilla simipi "Cusco" nisqamanta QSHKS qillqaypi hina "Qosqo" nisqaman t'ikraptin, Daniel Estradata Qosqoruna nispa suticharqanku.
1995 watapiqa Estradata kunrisistas akllarqanku. 2002 watamanta pacha Unión por el Perú nisqa partidup kunrististan karqan.
2003 watapim apanqaramanta wañurqan.


text:
Dyus
Dyus icha Diyus nisqaqa (kastilla simipi: Dios, latin simipi: Deus, grigu simipi: Θeός) hatun kamaq, tukuy imappas tukuy runappas tukuy pachappas ruraqnin niyta munan. Iñiq runaqa dyusninta icha dyusninkunata yupaychanmi.
Huk iñiykunapiqa achka dyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Grigukuna, Romanukuna, Mishikakuna, Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima.
Huktaq iñiykunapi hukllam Dyusta yupaychanku, ahinataqmi hudyukuna, kristiyanukuna, muslimkunapas.
Kristiyanu iñiypiqa huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Kristiyanu Dyusmantaqa iñiymantapas Dyuspa Simin Qillqam willakun.


text:
Kristiyanuchay
Kristiyanuchay icha Kristiyanisasyun (cristianización) nisqaqa paganu nisqa manaraq kristiyanu kaq runakunata kristiyanu iñiyta yachachispa chaskichiymi. Chay iwanhilyumanta yachachiyqa iwanhilisasyun (evangelización) nisqam.
Kristiyanuchaypa tiksinqa Jesuspa misyun (misión) nisqa kamachisqanmi: Jesus manaraq hanaq pachata rispa, disipulunkunaman nin, tukuy runallaqtakunata kamachisqaymanta yachachispa bawtisaychik nispa (Mathiyup qillqasqanpa puchukayninpi: 28:18-20), iñiqkunallam qispichisqa kanqa nispa (Markuspa qillqasqan, 16:15-16). Chay Jesuspa nisqawanqa Kristiyanu Inlisyaqa takyachinmi, huk runakunata kristiyanuchananchikmi, qispinankupaq.
Jesuspa yachachisqankamaqa runa qispi munayllamantam Dyusman kutirikuyta atiptinpas, kristiyanu nikuq kamachiqkunam, Hatun Konstantinos sutiyuq romanu hatun qhapaqpa kamachisqanmantapachañas (306-337), hinallataqsi Ispañulkuna kulunyankunapi (ahinataq indihinapaq riduksyun nisqakunapi), munay mana munaylla runakunatam iñiyta chaskiyta atipayarqan, ñawpa iñiyta dyuskunatapas sarupaspa.


text:
Urin Hatunmayu suyu
Uralan Hatunmayu suyu (Purtuyis simipi: Estado do Rio Grande do Sul) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqta: Porto Alegre.
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Pulitika rakiy
[allichay] Hatun llaqtakuna
- Porto Alegre 1 413 094 runakuna.
- Caxias do Sul 441 332 runakuna.
- Pelotas 328 864 runakuna.
- Canoas 325 188 runakuna.
- Santa Maria 262 368 runakuna.
- Gravataí 257 428 runakuna.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Urin Hatunmayu suyu.


text:
Werner Faymann
Werner Faymann ( * 4 ñiqin aymuray killapi 1960 watapi paqarisqa Wien llaqtapi - ). Awstiriya mama llaqta taripay amachaq, pulitiku wan Kansillir.
2 ñiqin qhapaq raymi killapi 2008 watamanta ñawpaq kuti Awstiriyapa Kansillirnin karqan.
Tayta: Werner Faymann; Mama:
Ñawpaq warmi: Martina Ludwig-Faymann
Churinkuna: 2
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Werner Faymann.


text:
Igor Belanov
Ígor Ivánovich Belánov (Rusu simipi: Иropb ИBaHoBич БeлaHoB Ígor Ivánovich Bielánov; ukraniano simipi: Irop IBaHoBич БєлaHoB Ígor Ivánovich Bielánov), (*25 ñiqin tarpuy killapi - 1960 paqarisqa Odessa llaqtapi, Ukranya mama llaqtapi - ) huk Ukranya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Igor Belanov.
- Igor Belanov en UkrSoccerHistory.com (inlish simipi)


text:
Quote:
Thanks Saima sis , ap nay apni ray ka izhar kiay aur aik nay rukh say hamain sochnay ka moqa diy , jo kay islami haqaeeq ki roshni main sahi aur ghalat janchnay main mada daita hay .
jaghan tak bat hay islam kay mutabiq tau main kuch kahna chahoon gi.
K islam kay mutabiq hamary Rasool pak kay mutabiq ,"Ilm Hasil karna her musalman aurat , mard aur bachay pay fara hay " tau kia bachoon kay un kay bunyadi haqooq nahi milnay chaeey .
Ager isklam kay mutabiq , khud Hazoor SAW ki taleemat kay mutabiq Zakat kay nizam ko barqarar rakha jay tau kia , in bachoon ko in ka munasib haq nahi mil sakta , saima sis ager aik poda bhi lagaya jata hay tau us ki bhi tab tak hifazat karna zarori hota hay , jab tak kay khud apni khoraq banay kay qabil na ho jay..warna ager usay us kay bachpan main hi Taiz Dhoop , chilchilati Thand , tofani barishjoon main lawaris chor diya jay tau , wo bhi apna wajood kho baithta hay .
Main apna kam khud apnay hath say karnay kay khilaf nahi, lakin kia yah zarori hay kay aik masoom bacha jab tak apni masomiyuat ki qurbani nahi daiata , usay zindagi ki bunayadi say bhi mahroom rakha jay. ?????
Aur ager Hazoor SAW kay farman ki bat ki jay k apna kam khud karna ain ibadat hay tau un bachoon kay baray main kia khayl hay jin ka school baig uthanay ,Gari ka darwaza kholnay kay liay bhi 2, 2 mulazim hotay hain .???????????????
Ap kay jawab aur ray ka intazar rahay ga.


text:
P'unchaw
Huk p'unchaw, p'unchawnintin nisqaqa (chanka runasimipi: punchaw, Qusqu-Qullawpi: p'unchay, kichwapi: punlla icha puncha, wankapi: pun, anqash rimaypi: hunaq) 24 ura icha pacha nisqayuqmi, uras nisqapi yupana. Huk chawpi tutamanta qhipaqnin chawpi tutakamaqa huk p'unchaw tupum.
Inti k'anchachkaptin, inti lluqsiymanta inti yaykuykama pachataqa p'unchaw ninchikmi. Manataq inti k'anchaptin, inti yaykuymanta inti lluqsiykama, tuta ninchik. P'unchawpa qallariynintaqa paqarin, puchukaynintaqa ch'isi ninchikmi.
Chawpi p'unchawpiqa inti lliw pachamanta aswan hanaqpim k'anchan, urinpi kachkaspa. Chaymanta ch'isikama pachataqa inti t'iksuy nichikmi.
Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq.
Qanchis p'unchawtaqa simana ninchik. Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:
- Killachaw (Killa P'unchay, kichwapi: awaki puncha)
- Atipachaw icha Atichaw (Ati P'unchay, kichwapi: wanra puncha)
- Quyllurchaw (Quyllur P'unchay, kichwapi: chillay puncha)
- Illapachaw (Illa P'unchay, kichwapi: kulla puncha)
- Ch'askachaw (Ch'aska P'unchay, kichwapi: chashka puncha, chaska puncha)
- K'uychichaw (K'uychi P'unchay, kichwapi: wacha puncha, wakma puncha)
- Intichaw (Inti P'unchay, kichwapi: inti puncha)


text:
Mijeil Saakashvili
Mikheil Saakashvili (Kartulsuyu simipi: მიხეილ ნიკოლოზის ძე სააკაშვილი), sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1967 watapi paqarisqa Tbilisi llaqtapi - ). Kartulsuyu mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitiku.
2004 watamanta 2007 watakama wan 2008 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Umalliqnin karqan.
2000 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Chaninchaq Ministrunin karqan.
Tayta: Nikoloz Saakashvili; Mama: Giuli Alasania.
Ñawpaq warmi: Sandra E. Roelofs
Churinkuna: Eduard wan Nikoloz.
Yachaywasi:
Alma mater: Kiev Yachay Suntur
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Mijeil Saakashvili.
- Biografía en español por Fundación CIDOB


text:
Waraniyi simi
Waraniyi simi (Avañe'ẽ; kastilla simipi: Guaraní) nisqaqa Waraniyi runakunap rimasqan rimaymi, Parawayipi, uralan Brasilpi, chinchay Arhintinapi, anti Buliwyapipas.
Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, mistikunapas.
[allichay] K'iti rimayninkuna
Waraniyi simip k'iti rimayninkunaqa kaymi: Parawayi waraniyi (gug), Simba waraniyi (Simba - gnw), Chiriwanu waraniyi (Chiriguano - gui), Mbya waraniyi (Mbyá - gun), Achiy wayaki waraniyi (Aché Guayakí - guq), Kaywa waraniyi (Kaiwá - kgk), Chiripa waraniyi (Chiripá - nhd), Pay tawitira waraniyi (Paí tavyterá - pta), Tapitiy waraniyi (Tapieté - tai), Shita waraniyi (Xetá - xet).
[allichay] Huk rimakuna
Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi):
- qhari: aba
- warmi: cuña
- uma: cang
- k'aklla: tatipi
- ñawi: teza
- rinri: apizacua
- maki: mbo
- inti: cuarací
- killa: yací
- yaku: I
- nina: tata
- urqu: ibiti


text:
K'anchaq Ñan
K'anchaq Ñan icha Akchiq Ñan, kastilla simipi Sendero Luminoso nisqaqa huk piruwanu, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi. 1980 watamanta 1992 watakama piruwanu awqaqkunawan hayu kaspa tukuy Piruwpi mamallaqtayuq maqanakuyta rurarqan. Chaypacha aswanta Qhichwa runakuna llakispanmi, Sasachakuy pacham nirqan.
[allichay] Wiñay kawsay
1960 watapi Wamanqa llaqtap yachay sunturninpi yachaq Abimael Guzmán sutiyuq (presidente Gonzalo nisqa) yachay wayllukuqmi chay tantanakuyta kamarirqan, José Carlos Mariátegui-p kamasqan Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa. K'anchaq Ñanqa huk yachay sunturkunaman, Wankayuman, Limapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninmanpas.
1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Mana munanayasqa misti qhatuqkunata, mamallaqta kapataskunatapas sipispa, achka qhichwa chakra runap sunqunkunatas chaskirqan. Chaywanpas, mana pi qhichwa runakunapas maoismu nisqapi iñirqanchu.
Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy indihina, qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachispa (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas. Chay senderista nisqakunaqa achka kristiyanu pasturkunatapas sipirqan, 5 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq Biblia t'ikraqtam.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa.
Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk indihinapas runam.
Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Punkupa Chakampi Yuyarinapaq. Imaynam kawsarqa Wankawillka llaqta hayna pachakunapi, sarutasqa usuchisqa ima chayta yuyarispa imatam kunampas, hamuq pachakunapipas rurachwan (PDF)
- Yuyarisun
[allichay] Ñak'arichisqa runakunap runasimipi willasqankuna, cverdad.org.pe
- Wanta llaqtapi: Asunta Tambracc de Chávez, Maximiliana Urbano Vega
- Wamanqa llaqtapi:
- Wanta llaqtapi:
- Wanta llaqtapi:
- Wanta llaqtapi:
- Wamanqa llaqtapi:
- Wamanqa llaqtapi:
- Wamanqa llaqtapi:
- Wanta llaqtapi:
- Wamanqa llaqtapi:


text:
Ukayali suyu
Ukayali suyu (aymara simipi: Ukayali jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Ucayali) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Altu Purus mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Purus ayllu llaqta risirwa - Sira ayllu llaqta risirwa - Sierra del Divisor risirwa suyu
- Mayukuna: Ukayali mayu - Purus mayu
- Quchakuna: Yarinaqucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan:
[allichay] Runakuna
Ukayali suyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
- Amawaka runa
- Ashaninka
- Cashibo-Cacataibo
- Kashinawa
- Kulina runa
- Nawa runa
- Piru runa
- Sharanawa
- Yaminawa runa
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]


text:
RUQ'ALAJIRISAXIK CHI RUWÄCH RONOJEL RUWACH'ULEW RI RUCH'OJIB'AL RUK'ASLEN JUN WINÄQ
[Preamble]
Xa roma k'a ri kolotajïk, ruq'atik ri tzij, chuqa' ri tik'asäs uxlanib'äl k'u'x chi ruwäch re ruwach'ulew, uxlaynäq k'a pa ruwi' ri nimaläj ruq'ij ruk'aslen ri winäq, chuqa' xa roma k'a ri mansachel man ewäl ruch'ojib'al kik'aslen konojel ri ach'alal ri'ïl chi ruwäch re ruwach'ulew;
Xa roma k'a ri man etaman ta chuqa' ri man ya'on ta ruq'ij ruch'ojib'al rul'aslen jun winäq yeb'an k'ïy itzel taq b'anob'äl, nimaläj taq ch'a'oj pa ruk'u'x kik'aslen ri winaqi'; chuqa' xq'alajirisäx chi ri nimaläj rurayb'äl ri winäq ja ri xtirïl ta apo jun utziläj k'aslen ri man jun ta chïk xinb'iri'ïl, man jun ta chïk wayjal, meb'a'il, xa xtikïl ta apo jun k'aslen ri akuchi' man jun oyowal, man jun ch'a'oj rejqalen rub'ixik jun na'oj chuqa' man jun ta ch'a'oj rejqalen runimaxik ri jalajöj kuqub'ab'äl taq k'u'x;
Xa roma k'a chi yalan nimaläj rejqalen ruch'ojib'al ruk'aslen jun winäq k'atzinel ruto'ik rik'in taqanel q'atb'äl tzij, richin k'a chi ri winäq manäq ta xtub'än rajäl ruk'exel roma ri tijoj poqonal chuqa' ri itzel taq b'anob'äl nuk'ül pa ruk'aslen;
Xa roma k'a yalan nimaläj rejqalen rusamajixik jun utziläj ajowab'äl chi kikojöl ri juley chïk taq ruwach'ulew;
Xa roma k'a ri Nima taq Ruwach'ulew kitzob'ajin ki' kikamlun rub'ixik kitzij chi rupan jun Taqanel Wuj ri kikuqub'ab'äl k'u'x pa ruwi' ri nimaläj taq ruch'ojib'al ruk'aslen ri winäq, ri nimaläj ruq'ajarik chuqa' ri ruq'ij ri winäq, chuqa' chi xa junan ruq'ij ruch'ojib'al ruk'aslen ri achin rik'in ri ixöq, chuqa' xkipab'a' ki' chunimirisaxik ri kik'ojlen chuqa' ri rutzil kiwäch ri winaqi' pa rub'eyal jun qitzij kolotajïk;
Xa roma k'a ri ruwa taq Rach'ulew Kachb'il ki' chuqa' ri Nima Moloj Ri'ïl kichin ri Ruwach'ulew Kitzob'ajin ki', xkipab'a' ki' chi ruchajixik ri qitzij ajowab'äl chuqa' ri qitzij ruch'ojib'al, ri qitzij rukolotajik kik'aslemal ri winaqi' chi ruwäch ri rach'ulew;
Xa roma k'a ri xa jun ta runojib'al ruk'ojlemal re ch'ojib'äl re' rik'in ri kolotajïk ja ta ri' ri xtiya' ruq'ij richin ri qitzij rusamajixik re jun utziläj samaj re';
Ri Nimaläj Moloj Ri'ïl nuya' rutzijol re Ruq'alajirisaxik chi Ruwäch Ronojel Ruwach'ulew re Ruch'ojib'al Ruk'aslen ri Winäq chi xa jun ta ri kinojib'al xtikib'än ri tinamït je' chuqa' ri ruwa taq Ruwach'ulew richin chi man xa xe ta ri winäq pa ruyonil chuqa' ri moloj taq ri'ïl, xtoqa ta pa kik'u'x jantape' ri ruya'ik rutzijol rik'in ri utziläj b'anob'äl chuqa' rik'in ri tijonïk, rik'in ri rusamajixik re ch'ojib'äl re' chuqa' ri kolotajïk, xa xtikichajij ta k'a ri rusamajixik re samaj re', xa eqal eqal ta k'a xtik'ïy ri ruya'ik ruq'ij pa taq ruwach'ulew man xa xe ta ri pa taq kitinamit ri ruwa taq Ruwach'ulew kitzob'ajin ki' chuqa' xa xtisamajïx ta ri pa taq ruwach'ulew e k'o pa taq kicholajen.
Mokaj jun (1)
Konojel ri winaqi' kan kalaxib'en pe ri kolotajïk, ri junan kiq'ij, ri junan kejqalen, junan kich'ojib'al pa kik'aslen, xa achi'el k'a ri kik'ojlen, ri kinojib'al kichajin xa tik'amun k'a chi nimaläj konojel xtikajo' ki'.
Mokaj ka'i' (2)
Konojel ri winaqi' kichajin ronojel ri ch'ojinïk chuqa' ri kolotajïk e tz'ib'an chupan re Q'alajirisab'äl Wuj re', stape' jun wi rutzub'al ri winäq, jun wi ruch'ab'äl, jun wi runimab'al k'u'x, jun wi runojib'al chi achin chi ixöq xa b'a chike jun chïk ruk'ojlen ralaxik, wi ta b'eyom, wi ta meb'a' xa junan kich'ojib'al.
Man xa xe ta k'a re', chuqa' man jun wi ta xtitz'et jun winäq xa roma ta rub'anikil jun ruwach'ulew, xa roma ta rub'eyal ruq'atb'al tzij ri ruwach'ulew chi näj chi naqaj chuqa' ri ruwach'ulew akuchi' k'o wi jun winäq, chuqa' man xa xe ta k'a chupan jun ruwach'ulew ri nusamajij ri' pa ruyonil chuqa' ri ruwach'ulew ri k'o pa kicholajen juley chïk, ri man pa ruyonil nisamäj chuqa' ri jun chïk ruwach'ulew niq'aton tzij pa ruwi'.
Mokaj oxi' (3)
Man jun winäq xtiq'at ta chi ruwäch ri ruk'aslen, kan ralaxib'en pe ri kolotajïk chuqa' rujikirisanik ri ruk'aslen.
Mokaj kaji' (4)
Man jun winäq ri xtichuq'ab'äx ta pa samaj chuqa' xtichuq'ab'äx ta chöj chi rilixik jun winäq; ri ruchuq'ab'an samaj chuqa' ri k'ayin taq winaqi' xa b'a chike na rub'anikil ch'a'oj rejqalen.
Mokaj wo'o' (5)
Man jun winäq ri xtiya' ta pa tijoj poqonal, pa ch'aykïl chuqa' ri chöj ta xtiq'at tzij pa ruwi' chuqa' chöj ta xtuk'ül itzel ta b'anob'äl ri man ruk'amun ta nib'an chi re jun winäq.
Mokaj waqi' (6)
Ronojel winäq ütz nuch'ojij xa b'a kuchi' chi ruwäch ri rach'ulew ruq'ij ri ruk'ojlen pa rucholajen ri q'atb'äl tzij.
Mokaj wuqu' (7)
Konojel ri winaqi' xa junan kiq'ij chi ruwäch ri q'atb'äl tzij chuqa' xa junan kitz'etik kito'ik nub'än ri taqanel q'atb'äl tzij. Konojel xa junan kichajixik nib'an chi ruwäch ronojel ri etzelanïk nuq'äj rutzij re Q'alajirisab'äl Wuj re' chuqa' nuto' rik'in ronojel toq'onïk pa ruwi' ri etzelan taq k'u'x.
Mokaj waqxaqi' (8)
Ronojel winäq k'o chi ruchajin jun utziläj tob'äl chi ruwäch ri q'atb'äl taq tzij pa jun ruwach'ulew, xa ruk'amun chi tito' chi ruwäch ri itzel taq b'anob'äl nuq'äj rutzij ri k'atzinel taq rutob'al ri winäq, ruchajin ri nimaläj taqanel wuj chuqa' ri ruchajin ri taqanel q'atb'äl tzij.
Mokaj b'eleje' (9)
Man jun winäq ri chöj ta xtichap, xtitz'apäx ri man jun ta rumak chuqa' ri chöj ta xtoqotäx el pa ruruwach'ulew.
Mokaj lajuj (10)
Konojel ri winaqi' k'o chi xa junan rejqalen kiq'ij, richin ye'ak'axäx pa saqil chuqa' rik'in jun utziläj q'atb'äl tzij ri man jun ütz itzel nub'än nisamäj, richin ütz ruq'atik tzij nib'an chi re ri runch'ojib'al chuqa' ri k'o chi nub'än pa ruk'aslen jun winäq, chuqa' pa ruwi' xa b'a chike sujunïk nib'an chi rij jun winäq chi ruwäch ri q'atb'äl tzij.
Mokaj julajuj (11)
- Ronojel winäq ri rejqalen jun mak ütz nuch'ojij chi man jun rumak ta, wi manäq q'alajnäq ta wi kan ja rija' wi ri ajmak, pa ruq'a' raqän taqanel q'atb'äl tzij chuqa ri ruchojmilal nib'an pa rusaqil chi kiwäch ri winaqi' chuqa' ri akuchi' q'alajirisan ronojel rutob'al ri winäq.
- Man jun winäq ri xtiq'at ta tzij pa ruwi' chuqa' xtewäx ta ir rumak xu taq xkulwachitäj ri b'anob'äl man rejqalen ta mak chi ruwäch ri ruwach'ulew chuqa' chi ruwäch ri juk'an ya' ruwach'ulew. Chuqa' man jun winäq ri xtirejqalej ta chïk jun nimaläj ch'a'oj ri xtik'o ta chi ruwäch ri nikiq'ät ri ajq'atöy tzij chupan ri ramaj pa ruwi' ri mak.
Mokaj kab'lajuj (12)
Man jun winäq ri xab'i janpe' xtuju' ta ri' pa ruk'aslen jun chïk winäq, kik'in ri ralk'wa'l, chi rachoch chuqa' pa rutaqkil taq wuj je', chuqa' xtub'än ta itzel taq na'oj chi rij jun winäq, chuqa' chi rij ri ruq'ij ri winäq. Ronojel winäq ruchajin rutob'al ri taqen q'atb'äl tzij wuj ri nich'o'n chi rij ri b'anob'äl chuqa' ri rusujuxik xb'an jun winäq.
Mokaj oxlajuj (13)
- Ronojel winäq xab'a kuchi' xtirajo' xtib'e wi man jun rejqalen chuqa' xab'a kuchi' na xtirajo' xtub'än wi ri rachoch chwäch jun ruwach'ulew, man jun rejqalen.
- Ronojel winäq ütz nel el xab'a chike ruwach'ulew, chuqa' chupan ri ruwach'ulew rija' man jun rejqalen; chuqa' man jun rejqalen wi nirajo' chïk nitzolin el pa ruwach'ulew.
Mokaj kajlajuj (14)
- Wi jun winäq oqotan rij, ütz nuch'ojij ruk'ojlen juk'an chïk ruwach'ulew, ütz nuk'owasaj ri ruk'aslen chi ri', xab'a chike ruwach'ulew.
- Re jun ch'ojikil tzij re' man jun ruq'ij chwäch ri q'atb'äl tzij taq jun mak, jun b'anob'äl , jun ch'a'oj kan petenäq wi pa ruwi' jun qitzij mak chuqa' wi nuq'ät rutzij rupixa' ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew.
Mokaj wolajuj (15)
- Man jun winäq ri manäq ta ütz nirichinaj jun ramaq'il.
- Man jun winäq ri chöj ta xtimaj ramaq'il chuqa' xtiq'at ta chi ruwäch ri amaq'il nirajo' jun winäq.
Mokaj waqlajuj (16)
- Taq nik'ajolïr jun ala', taq niq'opojïr jun xtän man jun achike xtiq'aton kichin richin yek'ule'; man ja ta ri rutzub'al, ri ramaq'il ri runimab'äl k'u'x xtiq'aton kichin richin ri k'ulb'ïk, richin nitikirba'a el jun ach'alal ri'ïl, chuqa' xa junan kich'ojinik chi kijuunal rik'in ri k'ulb'ïk, chupan ri kik'aslen taq e k'ulan chuqa' wi xtikijäch ki'.
- Tikirel nib'an jun k'ulb'ïk wi kan qitzij rurayb'äl jun xtän chuqa' rurayb'äl jun ala' nik'ule'.
- Ri ach'alal ri'ïl ja ri' ri rukowil ruk'aslen jun tzob'aj winäq, jun tinamït; re ach'alal re' k'o chi nito' nichajïx koma ri winaqi' chuqa' roma ri Ruwach'ulew.
Mokaj wuqlajuj (17)
- Konjel ri winaqi' tikirel nik'oje' kib'euomäl pa taq kiyonil chuqa' taq kitzob'ajin ki'.
- Man jun winäq ri kan chöj ta xtimaj ri rub'eyomäl chi re.
Mokaj waqxaqlajuj (18)
Man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri runojib'al, ri naläx pa ruk'u'x chuqa' ri runimab'al k'u'x; re ch'ojikil re' ruchajin chuqa' chi man jun achike rejqalen wi ri winäq nirajo' nujäl re runimab'al k'u'x ajun pa ruyonil chuqa' pa taq tzob'aj, wi ta pa saqil wi ta pan ewel, rik'in jun utziläj tijonïk, rik'in mejlen xukulen ri nimab'äl k'u'x chuqa' ri rusamajixik.
Mokaj b'elejlajuj (19)
Man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri nuq'alajirisaj rub'ixik jun na'oj chuqa' ri achike nirajo' nub'ij; re ch'ojikïl re' ruchajin chuqa' ri manäq ütz ta xtinaq jun winäq xa roma ta ri nuq'alajirisaj, ri nuya' rutzijol, chi näj chi naqaj chupan xa b'a chike rub'anikil ruq'alajirisaxik ri na'oj.
Mokaj juk'al (20)
- Konojel winaqi' tikirel nikimöl ki' chuqa' ütz nikitzob'ajij ki' pa rutzil.
- Man jun winäq ri chöj ta nichuq'ab'äx roken pan jun moloj ri'ïl.
Mokaj jun rukak'al (21)
- Ronojel winäq ütz nirachb'ilaj, ütz nisamäj rik'in ri tata'aj pa jun ruwach'ulew, wi man nitikïr ta rija' ütz chuqa' nutäq el jun pa ruk'exel.
- Konojel winaqi' xa junan kiq'ij richin ütz nikik'än jun samaj chi ruwäch ri kiruwach'ulew.
- Ri kirayb'äl ri winaqi' chupan jun ruwach'ulew, ja ri' ri ruchuq'ayb'äl ruchuq'a' runojib'al ri tinamït; re rayb'äl re' niq'alajin chi kiwäch ri winaqi' taq kan ja rije' ri yek'aqon kiwäch jutaqil ri kitata'al ri ruwa taq ruwach'ulew rik'in jun utziläj rub'eyal ri cha'onïk xtib'an rik'in ri pan ewel juch'un wuj.
Mokaj ka'i' rukak'al (22)
Jun winäq ri k'o pa ruq'a' raqän jun tinamït, re winäq re' k'o chi nuk'ül jikïl rutob'al pa ruwi' kiq'ajarik ri winaqi' chuqa' rik'in rutob'al ri aj juk'an ya' ruwach'ulew rik'in rucholajen ruchuq'a' ri jujun Ruwach'ulew, chuyakik chuk'iyik ri utziläj kik'aslen ri winaqi' chuqa' ri kinojib'al kib'anikil, ri man sachel ruq'ij ri winäq chuqa' ri ruk'iyik ruwinaqul jun winäq.
Mokaj oxi' rukak'al (23)
- Konojel winaqi' tikirel nikïl jun kisamaj; chuqa' man jun winäq ri xtiq'at ta chi ruwäch ri samaj nirajo' nub'än, chuqa' man jun ütz itzel kitz'etik kitojik nib'an ri winaqi', k'atzinel chuqa' ruto'ik ri winäq rik'in ruya'ik rusamaj.
- Konojel ri winaqi' xa tik'amun junan kitojik nib'an taq junan ruwäch samaj nikib'än; man jun itzel nitz'et nib'an.
- Ronojel winäq samajel k'o chi niya' chi re ri qitzij rajäl ri rusamaj; ri rajäl niya' k'atzinel chi nub'än ronojel ri niraj nuk'utuj ri ruk'aslen rija' chuqa' ri ralk'wa'l; richin nuk'wa'j jun k'aslen ri ruk'amun nuchajij jun winäq; wi man xtub'än xa tik'amun nito'öx koma ri ch'aqa chïk moloj taq ri'ïl ri yeto'on ri winaqi'.
- Konojel ri winaqi' xa ruk'amun nikitzob'ajij ki' richin ruto'ik ruk'ojlen ri winäq pa rusamaj.
Mokaj kaji' rukak'al (24)
Konojel winaqi' k'o chi niya' kuxlanib'al, ja na ri winäq ninojin achike nirajo' nub'än ri pa ruxlanib'al, chuqa' k'atzinel chi ri winäq xa etatel ri q'ij nisamäj chuqa' k'o chi nitoj jataqil ri nima kuxlanib'al niya' che jun juna' samaj.
Mokaj wo'o' rukak'al (25)
- Konojel winaqi' k'o chi nikïl jun utziläj k'aslen chuqa' ke ri' ri kalk'wa'l nikïl ta jun ruxnaqil kiwäch chuqa' ri niraj nuk'utuj ri kik'aslen, ri kan yalan k'atzinel ja ri kiway, ri kitzyaq, ri kachoch, ri kaq'omaxik chuqa' ri ch'aqa chïk k'atzinel pa kik'aslen; chuqa' k'atzinel chi niya' kitob'al taq man jun samaj ta, taq k'o yab'il, taq nikanäj küt jun winäq, taq nimalkanäj kan, tan nirijïx chuqa' ch'aqa juley chïk ri man nirïl ta chïk ri nirajowaj pa ruk'aslen re tob'äl niya' taq man rik'in ta rurayb'äl ri winäq k'o nuk'ulwachij.
- Ri alanïk chuqa' ri k'ajol ala' k'atzinel chi ütz kichajixik, ütz kik'waxik yeb'an. Konojel ri ak'wala' ye'aläx kik'in k'ulanïk taq winäq chuqa' ri ye'aläx xa xe rik'in kite' xa k'o chi konojel junan kitz'etik, junan kito'ik nikik'ül rik'in ri q'atb'äl tzij.
Mokaj waqi' rukak'al (26)
- Konojel ri winäq k'atzinel chi nikik'ül ri tijonïk. Re tijonïk re' ja re' ri sipan tijonïk nuya' ri q'atb'äl tzij pa ruwi' ri nab'ey taq wuqu' juna' tijonïk chuqa' ri oxi' chïk juna'. Re tijonïk che re nab'ey taq juna' k'o chi nikik'ül konojel ri winaqi'. Ri tijonïk richin jun samaj chuqa' ri ik'ownäq chïk b'a' ruq'ij xa ruk'amun chi tutaluj ri' chi kiwäch ri winaqi'; ri oken chupan ri nima'q taq tijonïk xa junan rub'anikil ri niya' chi ke konojel pa ruwi' ri rejqalen retamab'al ri winäq.
- Ri tijonïk niya', k'atzinel chi nub'än jun utziläj samaj pa ruwi' ronojel ri niraj nuk'utuj ruk'aslen ri winäq chuqa' richin ri k'atzinel taq kolotajïk rejqalen ri k'aslen; xa xtuto' ta k'a ri joyowab'äl wäch, ri koch'onïk chuqa' ri ajowab'äl chi kikojöl ri ruwa taq ruwach'ulew, chuqa' xtuto' ta k'a kik'ojlen konojel ri winaqi' ri kan chupan wi ri ruwach'ulew ri' e alaxnäq wi, chuqa' aj nimab'äl k'u'x, chuqa' xa xtunimirisaj ta k'a ruk'ojlen ronojel ri samaj xtikib'än ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew richin man sachel ruk'aslen ri tik'asäs uxlanib'äl k'u'x.
- Pa kiq'a' ri tete'ej tata'aj k'o wi rucha'ik ri tijonïk nikajo' nikiya' chi ke ri kalk'wa'l.
Mokaj wuqu' rukak'al (27)
- Konojel ri winaqi' tikirel nikib'än xa b'a chike samaj pa ruwi' ruk'ojlen ri kitinamit, chuqa' xa tikirel nikïl ri rutzil ri nima'q taq etamab'äl ruchajin ri kik'ojlen chuqa' tikirel chi yesamäj pa ruwi' ruk'iyilen ri nima'q taq etamab'äl chuqa' ri rutzil nikïl apo rik'in.
- Konojel winaqi1 tikirel chi keto'on pa ruwi' ri utziläj taq na'oj, ri utziläj taq wachinel ri ütz nikichinaj xa roma ri nimaläj taq samaj, ri utziläj k'ochinel taq samaj, ri utziläj taq wuj rutz'ib'an jun winäq.
Mokaj waqxaqi' rukak'al (28)
Ronojel winäq tikirel nuch'ojij rucholajen jun utziläj rub'eyal ruk'aslen chi ruwäch ch'aqa chïk ruwach'ulew ri akuchi' ri ch'ojikïl chuqa ri kolotajïk nuya' rutzijol re jun Ch'ojib'äl Wuj re', xa xtib'an ta k'a ronojel ri ronojel ri nuq'alajirisaj.
Mokaj b'eleje' rukak'al (29)
- Ronojel winäq k'o chi nito'on rik'in ri retamab'al, ri ruchuq'a' chi re ri rutinamit, roma kan xa xe chi ri' man jun achike xtiq'aton ronojel ri xtub'än pa ruk'aslenri winäq.
- Pa rucholajen ronjel ri ütz nuch'ojij jun winäq chuqa' rik'in rukusaxik ronojel niqa chi ruwäch ri nub'än, ronojel winäq xa xtunimaj k'a ri ütz tib'an, ri man ütz ta tib'an q'alajnäq chupan ri taqanel wuj, xa roma tik'oje' pa ruk'uxlal ri ruq'ajarik chuqa' ri ruq'ij ri kik'aslen ri ch'aqa chïk winaqi', chuqa' k'atzinel chi tib'an ronojel ruch'uch'ujil ri k'aslen, rucholajen ri kib'anob'al ri winaqi' chuqa' xa richin ütz ruk'waxik rub'eyal kik'aslen ri winaqi' akuchi' xa junan kiq'ij konojel.
- Ronojel ri ütz nuch'ojij jun winäq chuqa' ri ronojel niqa chi ruwäch nub'än, man jun b'ey k'a ütz ta xtub'än ri nirajo' taq xa nuq'äj ri nirajowaj chuqa' ri tz'ib'atel pa kib'eyal ri Tzob'ajin taq Ruwach'ulew.
Mokaj lajuj rukak'al (30)
Man jun chi ke ronojel ri q'alajirisanïk e k'o chupan re jun Q'alajirisab'äl Wuj xtz'ib'äx, xa xtiq'ax ta pa kijolon chi xa nuya' ta q'ij chi re ruch'ojib'al jun ruwach.ulew, jun tzob'aj winaqi', jun winäq pa ruyonil, richin ta chi xa xtutikirb'a' xa b'a chike samaj chuqa' xtub'än xa b'a chike jun b'anob'äl ri nujäl ruq'ajarik ruch'ojib'al ruk'aslen jun winäq chuqa', ri nujäl ruq'ajarïk ri niqa chi ruwäch jun winäq nub'än, ya'on rutzijol chupan re Q'alajirisab'äl Wuj re'.


text:
Yaku purichina
Yaku purichina nisqaqa yakuta maymanpas purichinapaq rarqam, wirum icha pilam. Yakutaqa purichinanchik chakrakunata parqunapaq icha llaqtakunata, wasikunata yakuwan t'itunapaq, runap upyananpaq.
Rarqakunawanmi chakrakunata parqunchik. Chay yakuqa manam ch'uya kana tiyanchu.
Upyana yakuqa ch'uya kanam tiyan. Chay yakutaqa pukyukunamantam, ch'uya quchakunamantapas purichimunchik, witkhu icha pincha (acueducto) nisqa kichasqa kaq yaku ñankunapi icha wich'qasqa kaq yaku wiru (tubería) nisqapim. Chay wiru hina purichinakunapiqa ñit'iysapa yakum rin, chayrayku ancha sinchi kananmi tiyaptin, witkhumanta aswan qullqi chaniyuqmi.
Maymanpas yakuta purichimunku, chaymanta q'upa yaku kachaykunam (alcantarillado) tiyanpas.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yaku purichina.


text:
Jean Piaget
Jean William Fritz Piaget sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin chakra yapuy killapi 1896 watapi paqarisqa Neuchâtel llaqtapi - 16 ñiqin tarpuy killapi 1980 watapi wañusqa Genève llaqtapi) huk Suwisaku nuna yachaqsi, Kawsay yachaychiqpas karqan, Epistemología nisqap kamariqninsi.
Tayta: Arthur Piaget; Mama: Rebecca Jackson.
[allichay] Suñaykuna
- Erasmus Suñay.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Jean Piaget.
- Etapas del Desarrollo de Jean Piaget
- Colegio Jean Piaget Uruguay
- El modelo piagetiano en Argentina


text:
Hulyanu kalindaryu
Hulyanu kalindaryu nisqaqa 45 kñ watapi Gaius Iulius Caesar sutiyuq Romanukunap impiraturninpa kamarichisqan kalindaryum.
1582 watap qatiqnin watakunapi waliyta puchukarqan, Griguryanu kalindaryuta kamarichiptinmi. Huk mama llaqtakunapi - Rusiyapi 1918 watakama - aswan pachata walirqan.
Griguryanu kalindaryukamaqa wata chunka iskayniyuq killayuqmi. Chhasku wataqa kimsa pachak suqta chunka pichqayuq (365) p'unchawniyuqmi, wakllanwatataq kimsa pachak suqta chunka suqtayuq (366) p'unchawniyuqmi. Llapa tawa kaq, tawawan rakinalla wataqa wakllanwatam, ahinataq:
- 1500, 1504, 1508, 1512, 1516, 1520, ...


text:
Benjamin Disraeli
Benjamin Disraeli sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1804 watapi paqarisqa London llaqtapi, Inlatirrapi - † 19 ñiqin ayriway killapi 1881 watapi wañusqa London llaqtapi) huk britaniku kawpaq runas qillqaqpas karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyup ñawpaq ministrunsi iskay kuti karqan. Glasgow Yachay sunturnin Rector (1871-1877).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Benjamin Disraeli.
- Benjamin Disraeli (1804-1881) (inlish simipi)


text:
Hillary Clinton
Hillary Diane Rodham Clinton sutiyuq warmiqa (* 26 ñiqin kantaray killapi 1947 watapi paqarisqa Chicago llaqtapi, Illinois suyupi, USApi) huk US-amirikanu pulitiku runam.
2009 watamantapacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap hawa ministrunmi (Secretary of State, istaw sikritaryun) kachkan.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Hawa t'intikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hillary Clinton.
- Hillary Clinton web site oficial (en) (es)
- Biografía extensa en español por Fundación CIDOB


text:
Anwar Sadat
Muḥammad Anuar as-Sādāt, Anuar el-Sadat , Anuar Sadat sutiyuq runaqa arabya simipi: محمد أنور السادات,r (* 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1918 watapi paqarisqa Mit Abu I-Kum llaqtapi - 6 ñiqin kantaray killapi 1981 watapi wañusqa Qahira llaqtapi). Ihiptu mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1978 watapiqa chiqniq.
1970 watamanta 1981 ñawpaq kuti Ihiptupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Sadat; Mama:
Ñawpaq warmikuna:
- Ehsan Madi
Wawakuna: Camila
- Jehan Raouf (Jehan Sadat)
Wawakuna: Gamal, Lobna, Noha wan Jehan
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Anuar el-Sadat.
- Pagina oficial de Anwar Sadat (arabya simipi)
- Anwar Sadat at The Internet Name Database
- El-Sadat.info (inlish simipi)


text:
Kumunismu
Kumunismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, lliw runakuna kaqlla kachkaptin, kaqlla hayñiyuq, kaqlla kapuqniyuq. Chay kumunismu wakita ruranapaqqa llamk'aqkunas susyalismu nisqapi mama llaqtapi kamachinman.
Kumunista yachaypi, tukuy runakuna kaqlla hayñiyuqmi kanman, tukuykunap llam'kananmi kanman, manataqmi hatun pusaq runachu kanman. Karl Marxpa yuyaypiqa tukuy kapitalista mamallaqtakunapi llamk'aq runakuna hatun pachakutiytas ruranqa, chay qhipa, huk hatun susyalista mamallaqtas kanqa. Kay hinallas tukuy runakuna kaqlla qullqiyuqsi, kaqlla hayñiyuqsi kanqaman, Kumunismutas ruranqaman.
Wiñay kawsaypiqa achka susyalista nikuq mamallaqtakunam karqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (1922 watamanta 1991 watakama), Yuguslawya (1945 watamanta 1991 watakama), Kuba, Chinchay Kuriya, Runallaqta Republika China. Achka wiñay kawsay yachaqkuna nin, chay mamallaqtakunapi manam allin runa hayñi kanchu, aswantaq achka llakikunam. Achka susyalista nisqa mamallaqtakunaqa musuqmanta kapitalistam tukurqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun 1991 watapim, Aliman Dimukratiku Republika 1990 watapim.
Achka kapitalista mamallaqtakunapi kumunista partidukunam tiyan, ahinataq Piruwpi Piruwanu Kumunista Partidukuna, Ikwadurpi Ikwadurpak Kumunista Partidu, Ikwadurpak Marxista-leninista Kumunista Partidu.


text:
Hatun qucha
Hatun qucha icha Lamar qucha nisqakunaqa (Kastilla simipi: mar, grigu simipi: Θάλaσσa [Thálassa]) mana allpa pachakunapi kaq, aswanta chay allpa pachakunap chawpinpi kaq hatun yakukunam.
Ancha hatun quchakunaqa mama quchakunam, allpa pachakunap rakisqan:
Tiksimuyup hawanqa 71 % hatun quchakunam. Chay yaku pachap 31,7 %-nin 4000 mitrumanta 5000 mitrukama ukhum. Hatun quchakunapi kawsaq yurakuna inti wayllayninwan wayra pachapi muksichaqpa 70 %-ninmi lluqsichin.
Tukuy mama quchantinqa 1,338 lluna km³-yuqchá, tukuy yaku pachap p'ulinninpa 96,5 %-nin. Mama quchap yakunqa ancha kachisapam, kikin wisnup 3,5 %-nin. Chayrayku manam upyanallachu.


text:
Iñuku huk'i ayñi
Iñuku huk'i ayñi nisqakunaqa iñuku huk'i t'uqyaywan thuñichiq, runakunta wañuchiq ayñikunam, illanchaykuywan runakunata unquchiq.
Ñawpaq kaq iñuku huk'i ayñiqa Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi 1945 watapi Hiroshima llaqtap hawanpi t'uqyarqan, iskay kaqtaq Nagasaki llaqtap hawanpi (iskaynintin llaqta Nihunpi), pachak waranqa runatam wañuchispa.
Kunan pachaqa kay mama llaqtakunam iñuku huk'i ayñiyuq:
- Hukllachasqa Amirika Suyukuna
- Rusya (1991 watakama: Suwit Huñu)
- Hukllachasqa Qhapaq Suyu
- Ransiya
- Chunwa
Huk mama llaqtakunataq hinallataq iñuku huk'i ayñiyuqchá, ichaqa mana nispa takyankum.


text:
Ruraq hark'asqakuna
Kayqa ruraqta hark'asqakunap qispichisqakunappas hallch'anmi. Kikinmanta hark'asqa tiyaykunataqa manam kaypi rikunkichu. Hark'ay sutisuyuta qhaway kunan hark'asqakunata rikunaykipaq.(Qhipaqkuna | Ñawpaqkuna) Qhaway (aswan musuq 50) (aswan mawk'a 50) (20 | 50 | 100 | 250 | 500).
- 17:18 12 ukt 2011 Teles (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Admín computers hacked (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa, kikinpa rimanakuy p'anqanta manam hukchayta atinchu) (abusive username)
- 18:55 4 ukt 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an VandaIized from my iPhone 5 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 18:54 4 ukt 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an My little wiki: vandaIism is magic (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 16:00 20 hul 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 188.81.114.178 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 1 simana (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (Q'upata, mana ima chaniyuqtapas yapay)
- 11:58 12 hul 2011 MoiraMoira (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Víctor Alexis Cantillano Oviedo (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa, kikinpa rimanakuy p'anqanta manam hukchayta atinchu) (http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Vandalism_reports&oldid=2711750#V.C3.ADctor_Alexis_Cantillano_Oviedo)
- 21:42 19 hun 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Ihadanaccident (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Q'upata, mana ima chaniyuqtapas yapay: Wandalu chaylla)
- 21:38 16 hun 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Kfljgpf (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (P'anqata samiqninmanta ch'usaqchay: Wandalu chaylla)
- 18:40 16 hun 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Goghp (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (P'anqata samiqninmanta ch'usaqchay: Wandalu chaylla)
- 11:50 15 hun 2011 MoiraMoira (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Achun1111y (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa, kikinpa rimanakuy p'anqanta manam hukchayta atinchu) (crosswiki sockpuppetvandal http://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:Achun1111y/blockmsg)
- 12:51 9 may 2011 Pmlineditor (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 69.85.235.3 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 6 urakuna (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (Vandalism (Bambifan - crosswiki sockpuppeteer). Local admins can modify the block per policy.)
- 21:36 20 mar 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Progeedo and NawIinwiki 69ing each other (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa)
- 16:05 16 mar 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Stejwars sjucking vandaI cjock (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 16:00 16 mar 2011 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Addmins killed by a tsunami (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin: Upallay asnu)
- 11:03 16 dis 2010 Mercy (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 217.126.73.227 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 2 ura (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (vandalism)
- 17:36 30 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Ádmins fúckéd up the áss by their dads (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 17:35 30 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Teenage ádmins defeated by adult vándals (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 00:28 23 awu 2010 Shanel (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 69.243.235.226 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 3 p'unchaw (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (cross-wiki abuse)
- 23:43 21 awu 2010 Tiptoety (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 69.243.235.226 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 1 p'unchaw (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (Cross-wiki abuse)
- 21:39 19 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) (qullusqa hallch'a) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin: Bambifanpa musuq chankaku urpun)
- 21:39 19 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) (qullusqa hallch'a) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin: Bambifanpa musuq chankaku urpun)
- 21:39 19 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) (qullusqa hallch'a) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin: Bambifanpa musuq chankaku urpun)
- 21:37 19 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) (qullusqa hallch'a) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin: Bambifanpa musuq chankaku urpun)
- 06:51 19 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Lucyshook (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Q'upata, mana ima chaniyuqtapas yapay: Bambifan)
- 16:25 10 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 400lb vandaj sitting on you (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 16:24 10 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an So you create an account with a stupid name (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 02:40 10 awu 2010 Pathoschild (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Yóu cánt hide my áttacks on wikileaks (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 17:37 8 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 99.56.72.50 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 1 wata (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (Achka rakiqunakunawan millayta ruray: Bambifan nisqata hark'anapaq)
- 04:51 8 awu 2010 Jyothis (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an I crashed my Roflcopter into the account creation machine (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 04:51 8 awu 2010 Jyothis (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Vandajs love eating meatballs (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 04:50 8 awu 2010 Jyothis (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an The most stupidest things in account form (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 04:49 8 awu 2010 Jyothis (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Family guy is not as funny as my stupid accounts (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 19:58 6 awu 2010 Shanel (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 99.56.72.50 (rimanakuy)-ta kay pachakama: 1 p'unchaw (sutinnaqlla, rakiquna kichariyman ama nisqa) (Vandalism)
- 19:57 3 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Spídér's Wéb: A Píg's Tálé 85 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 19:52 3 awu 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Movietrailer (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Huk ruraqkunata manchachiy icha k'amiy: "fuucking jewish bastards" - http://qu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruraq_rimanakuy:AlimanRuna&curid=43718&diff=322241&oldid=322194)
- 18:52 31 hul 2010 Dferg (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Cat (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (cross-wiki vandal (see abuse report))
- 01:04 28 hul 2010 Shanel (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Thatgy11 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 00:06 26 hul 2010 Shanel (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an 13NationalChampionshipsRTR (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 01:20 25 hul 2010 Kylu (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Geogo (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (xw vand BF101)
- 21:58 24 hul 2010 Mentifisto (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Wiki will be gone by 2011 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa)
- 21:58 24 hul 2010 Mentifisto (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Locking accounts admits defeat (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa)
- 21:53 24 hul 2010 Mentifisto (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an My mom is proud of my vandaIism (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa)
- 21:52 24 hul 2010 Mentifisto (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Addmins are closeted vandaIs (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa)
- 01:05 20 hul 2010 Pathoschild (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Charlottesweb2wilbursgreatadventure (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse )
- 20:43 19 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an The WoW sockpuppet factory (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 20:43 19 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an High speed sockpuppet loom (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 20:43 19 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an More sockpuppets than the tea of china (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 20:42 19 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Huge pile of junk accounts (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 20:42 19 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Account creation cancer (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)
- 01:28 16 hul 2010 Pathoschild (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an SD5678 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (crosswiki abuse)
- 08:20 12 hul 2010 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) hark'an Vandajizing wikipedija while having sex (rimanakuy | llamk'apusqakuna)-ta kay pachakama: Wiña-wiñaypaq (rakiquna kichariyman ama nisqa, e-chaskiman ama nisqa) (Mana chaskinalla ruraqpa sutin)


text:
Allpa yaku kawsaq
Allyawiq (kichwapi Allyawik)[1] icha Allpa yaku kawsaq nisqakunaqa (classis Amphibia) chiwiklla, huq'u qarayuq uywakunam, surq'anniyuq, wayra samaq, yakupi icha allpa patapi kawsaq. Lullunkunaqa, huq'ullu nisqa, yakupi kawsaspa challwa hina yawsamaq nisqawan saman.
Allpa yaku kawsaqkunaqa ancha llamp'u, ñut'u runtukunatam yakuman wachan. Chay runtumantaqa huq'ullu t'uqyan.
[allichay] Allpa yaku kawsaq rikch'aq ñiqikuna
- Wata-wata / Salamandra (Caudata)
- K'ayra / Lachak (Anura) (Hamp'atu nisqakunapas)
- Tapyamach'aqway (Gymnophiona)
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Consuelo Yánez Cossío: Léxico ampliado quichua-español, español-quichua. Quito 2007.
[allichay] Pukyukuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Allpa yaku kawsaq.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Allpa yaku kawsaq


text:
E-chaski
E-chaski (inlish simipi: e-mail) nisqaqa antañiqiqwan qillqasqa, antañiqiq llikanta icha internet nisqanta kachasqa apaqillqam.
Kay hinam e-chaskiqa allichasqam:
- E-chaskip uman
- From: - Kachaq (e-chaski imamayta: huk_suti_1@tantanakuypa_sutin_1)
- To: - Chaskiq (e-chaski imamayta: huk_suti_2@tantanakuypa_sutin_2)
- Cc: - Huk chaskiqkuna
- Bcc: - Mana rikunapaq huk chaskiqkuna
- Subject: - Yuyancha (imamanta willasqa)
- Date: - P'unchaw, pacha (rurasqap pachan)
- E-chaskip kurkun
- Kurkupi willanakunatam qillqanchik.
- Attachment: Yapasqa, MIME (Multipurpose Internet Mail Extensions) nisqa tantari qillqawan t'ikrasqa


text:
Bagri
Bagri icha Michi challwa (Siluriformes) nisqakunaqa saprasapa challwakunam, 2.000-chá rikch'aqniyuq rikch'aq ñiqim, Uralan Awya Yalapitaqmi 1.200 rikch'aqchá.
Kichwa runap riqsisqan rikch'aqninkunaqa sunkarum (Pseudoplatystoma), ch'ullasimim (Sorubim lima), such'im (Trichomycterus rivulatus), impam (Astroblepus ubidiai), challwa yawarta ch'unqaq kanirum (Vandellia cirrhosa), kalarmunam, kumparam, hukkunapas.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Bagri


text:
Achkiy
Achkiy, Qusqu-Qullawpi K'anchay, kichwapi Achik (latin simipi: lux) nisqaqa huk micha rikch'aqmi, ima k'anchaqpas. 380-manta 780-kama nanumitru pillunya suni kayniyuq iliktrumaqnitiku illanchaymi.
Achkiytaqa rikunapaq mat'ipayanchik. Chaypaqqa ñawinchik ukhunman hamunanmi tiyan.
Achkiy kay achkiy puyku nisqakunamanta paqarinmi:
- Inti
- Quyllurkuna
- Killa (intip k'anchapusqan)
- Planitakuna (intip k'anchapusqan)
Tiksi muyupi (sallqa kaqpi):
Runap rurasqan:
- K'anchanakuna (achkinakuna: pinchikillayuq, ninayuq)
Sapallan achkiy rikch'aq, pillunya suni kayniyuqqa, kikin llimphiyuqmi. Chay achkiy llimphikunataqa k'uychipim rikunchik. Lliw llimphi achkiykuna chaqrusqataq, inti k'anchaypi hina, yuraqmi achkiymi.


text:
Yaminawa, Yaminahua, Jaminawa icha Yamanawa nisqaqa lliw yaminawa simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Buliwyapi, Piruwpipas tiyaq.
Paykunaqa Chandless mayuwan Yurúa mayuwan patakunapi kawsanku.
Buliwyapiqa paykuna Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsanku.
Piruwpiqa Yaminawa runakuna kay mayu patakunapi kawsanku: Purus mayu, Curanja mayu, Piedras mayu, Mapuya mayu, Wakapishtiya mayu, Tawamanu mayu, Cashpajali mayu, Sipawa mayu
Yaminawa runakunaqa yaminawa simitam rimanku.
Huk sutikuna (qhichwa simi - yaminawa simi):
[allichay] Kaypipas qhaway
- ↑ www.amazonia.bo / Yaminawa


text:
Awacha turrikuna
Awacha turrikuna (inlish simipi: Twin Towers) icha Pachantinpa Qhatuna Chawpin (World Trade Center) nisqaqa New York llaqtapi ancha hatun, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi lliwmanta aswan hatun wasikunam karqan.
[allichay] Wiñay kawsay
11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (World Trade Center, New York Twin Towers nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (Pentagon nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George Walker Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.


text:
Qhali kay
Qhali kay icha Allillakay nisqaqa runap icha uywap allin kayninmi, kusi, mana unquq kayninmi, kurkunpi, nunanpi, ayllunpi, wakinpi ima.
Runap qhali kayninqa runa hayñim. Manam ima runapas huk runap, mama llaqtap mink'achisqanpa, mink'achiqpa hipachisqachu kachun.
Qhali kayninpaqqa runa kaykunatam muchukun:
- Kurku kallpanchay: Runapqa kuyunanmi, kurkunwan allinkunatapas rurachun. Ama tiyaykullachunchu, ama ima chikichaq, maqlluqkunatapas rurachunchu.
- Mikhuy: Qhallallay wayukunata, yuyukunata, aypaq chaqallukunata riwikunatapas mikhuchun. Ch'uya yakutam upyachun. Ama yarqachunchu, ichataq ama nisyutapas mikhuchunchu. Ama nisyu misk'ikunatachu, nisyu aychatachu, ama industriyal nisqa mikhunatachu mikhuchun. Ama pitachunchu, ama machachunchu, ama nisyu hampikunata mikhuchunchu.
- Llump'ay kamay: Mayllakuchun, kirunkunata pichachun, chukchankunata ñaqch'achun. P'achankunata t'aqsachun, wasinta pichachun.
- Ch'uya muyuriq pacha: Sallqa pacha ama waqllisqa kachunchu, wayra pacha yakupas ama miyuchasqa kachunchu. Runaqa ama ruqyaywan unquchisqa kachunchu.
- Allin kawsay: Runamasikunawan, ayllukunawan allinta kawsanakuchun. Huk runakunataqa ama allquchachunchu, huk runakunataq paytapas ama allquchachunchu. Allin kawsanapaq wasinmi puñunanpas kachun. Allintapas, mana waqlliqtapas llamk'achun. Llamk'aq runapaqqa samay mit'an kachun. Wawataq mamayuq taytayuq kachun, ama sarupasqachu, ama maqaykusqachu, ama wakchachu.


text:
William Ramsay
William Ramsay (* 2 ñiqin kantaray killapi 1852 watapi paqarisqa Glasgow (Iskusyapi) llaqtapi - † 23 ñiqin anta situwa killapi 1916 watapi wañusqa High Wycombe (Inlatirra) llaqtapi); Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1904 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: William Ramsay, Mama: Catherine Robertson.
Alma mater: Glasgow Yachay Sunturnin wan Tübingen Yachay Sunturnin
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: William Ramsay.


text:
Allin kawsay
Allin kawsay icha Sumaq kawsay (kichwapi Alli kawsay, Sumak kawsay; aymara simipi Suma Qamaña) nisqaqa dyuswan, kikinwan, runa masikunawanpas allin apanakuspa samisapa kawsaymi.
Iñiq runap dyuspa, dyus kaykunap kamasqankama kawsananmi allinta kawsananpaq.
Kristiyanu iñiypi chay allin kawsayqa niyta munan, runaqa Dyuswan allin apanakunmi, chaywan Dyuspa saminchasqam. Manaña dyuswan apanakuspaqa huchallikunmi. Dyusllam chay allin kawsayta quyta atin, huchakunata pampachaspa.
Runapura allin kawsayqa thakmi, mana maqanakuspa kawsay, huk runakunata yanapaymi, ayninakuymi, kawsay pachata mana waqllispa chaninchaymi.


text:
Los Frailes walla (kastilla simipi: Cordillera de Los Frailes) nisqaqa Buliwyap Antikunanpi huk wallam, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Sebastián Pagador pruwinsyapi, P'utuqsi suyupipas, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Chayanta pruwinsyapi, Tomás Frías pruwinsyapi, Chuqichaka llaqtap kuntinpi. P'utuqsi suyup chinchayninmanta qullaman rin. Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi Michaga, Santa Juana, Gracias a Diós.
[allichay] Aswan hanaq urqukuna
-
-
Lophostigma plumosum, Marawa phaqchañiq, Los Frailes walla
-
[allichay] Kaypipas qhaway
- Kate Armstrong, Vesna Maric, Andy Symington, Bolivia, p. 254
- mapcarta.com
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Aida
Aida nisqaqa Giuseppe Verdi-p qillqasqan taki aranwaymi, tawantin rakiyuq. Rimayninqa Antonio Ghislanzoni-p qillqasqansi, Suez Kanalpa kichariyninpaq qillqasqas, ichaqa 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1871 p'unchawpis Qahira llaqtapi ñawpaq kuti pukllasqa.
[allichay] Pukllasqa runakuna
- AIDA: Ithiyupyayuq isklaw warmi, Amonasrop ususin (soprano)
- RADAMÉS: Iqiptuyuq awqaq pusaq (tenor)
- AMNERIS: Iqiptup qhapaqninpa ususin (mezzosoprano)
- AMONASRO: Ithiyupyap qhapaqnin (barítono)
- RAMFIS: Iqiptup hatun umun (bajo)
- QHAPAQ: Iqiptup qhapaqnin (bajo)
- KACHA (tenor)
- UMU WARMI (mezzosoprano)
- UMUKUNA, MINISTRUKUNA, AWQAQKUNA, KAMACHINAPI LLAMK'AQKUNA, ISLAWKUNA, ITHIYUPYAYUQ WICH'ASQAKUNA, IQIPTU MAMA LLAQTA.


text:
Inka hawaykawsay
- Inka nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Inka (sut'ichana) rikuy.
Inka[1][2] nisqakunaqa ñawpaq pacha Antikunapi, Tawantinsuyu nisqan mama llaqtapi kawsaq runakunap hawaykawsayninsi karqan.
Chay hinataq "Inka" nispa Sapa Inka nisqa Inka qhapaqkunatam ninchik.
[allichay] Wiñay kawsasqan
Manqu Qhapaq chunka iskayniyuq ñiqin pachakwatapi Qusqu llaqtatas kamaptin, Inkakunap qhapaq suyus qallarirqan. Aswansi wiñarqan, Awya Yalapi achka runa llaqtakunatas atipaspa.
1438 watapis Pachakutiq Inka Yupanki Sapa Inkaqa Chanka runakunata Yawarpampapi atispa, pachakutiy hinapi inkakunap musuq hatun Tawantinsuyuta kamarqan. 1460 watapi chay Pachakutiqqa Wankakunatas atirqan, 1470 watapitaq Chimukunatas.
Mama llaqtaqa manas sunitachu kawsarqan: 1533 watapi, Ispañamanta hamuq Francisco Pizarros awqaqninkunawan Kastilla Atiy nisqapi Sapa inka Atawallpataqa Kashamarkapi puchu wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachina pacha qallarirqan.
Kamayuqkunapa siminku Qhichwa simis karqan. 700 huch'uy simis karqanku. Runa apukunatas muchananku Inkapa kamayuqkuna munarqanku. Uma apunku Intis karqan. Qhapaq Inkakunaqa intip churinsi karqan.
Tawantinsuyu mama llaqtaqa tawantin suyunkayuqsi karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyukunapa kuchukuna uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.
[allichay] Kapchiynin allwiyanpas
Inkakunaqa q'illay takaytaña riqsirqan, antamanta, qullqimanta, qurimantapas achalakunata, llamk'anakunatapas - ahinataq tumikunata - ruraspa.
Inkakunap awaqninkunaqa aswan sumaq p'achakunatam ruraq karqan. Unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunapas karqan, tukapu nisqa suyu-suyukunapas.
Khipu q'aytukunawanmi yupasqakunamanta willakunata hallch'aq karqan.
Hatun qhapaq wasinkunataqa rumilla pirqawan rurarqanku, mana pirqa llut'anata churaspa.
- Inkakunap wasichasqankuna qhaway.
Inkakunaqa q'ulluta hurqunapaq Antikunapi sach'a-sach'akunata waqaychaspas wiñachiq karqan.
- Antikunapi sach'a kamay qhaway.
[allichay] Raymikuna
[allichay] Rikchakuna
-
-
Inka chaka (Apurimaq mayu, 1845)
-
-
-
-
Inka armakuna
-
Inka maki kapchiy
-
[allichay] Kaypipas qhaway
- Tawantinsuyu
- Sapa Inka
- Inkarrí
- Inti
- Killa
- Qun Tiksi Wiraqucha
- Illap'u
- Pachakamaq apu
- Pachamama
- Tawa chakana
- Waman Puma
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur: Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa. Qusqu, Piruw 2006. p. 59.
- ↑ Teofilo Laime Ajacopa: Iskay simipi yuyayk'ancha. La Paz - Bolivia, 2007. p. 32.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Inka hawaykawsay.


text:
Sisi
Sisi icha Sik'imira, kichwapi Añanku[1] nisqakunaqa (familia Formicidae) huk palamakunam.
Sisikunaqa waki palamam: Huk mama sisip wawankuna huk sisi wakitam ruran. Achka sisikunam chay hatun ayllupi kuska kawsanku. Wayna china, urqu sisikunapas raprayuqraq kaspa, yumanakurqaspa rapranta chinkachin. Yumasqa china sisiqa allpapi q'isatam wasichakuyta qallarin, tukuy sisi wakipaq. Chay huk sisi ayllupiqa tukuy sisikunap mamantaqa mama sisi icha sisi mama ninchik.
Mama sisip runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Llamk'aq sisikuna paqariptin, mama manaña llamk'anchu, runtukunallatam wachan. Sisikunaqa kikinpa mikhunanpaq tuktu misk'illata pallaspa qirisankunata wañusqaña icha wañuchisqan palamakunawan mikhuchin.
Sisikunaqa wiksanpa qhipanmanta sisi p'uchqutam ch'allpaspa amachakunku.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Fabián Potosí C. et al., Ministerio de Educación del Ecuador: Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu, Runa Shimi - Mishu Shimi, Mishu Shimi - Runa Shimi. Quito (DINEIB, Ecuador) 2009.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Sisi


text:
Kuriya
- Kuryu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Kuryu (sut'ichana) rikuy.
Kuryu (kuryu simipi: 고려, hancha: 高麗, Koryŏ, munkuanpu: Goryeo) icha Kuriya (kastilla simipi: Corea) icha Chusun (kuryu simipi: 조선, hancha: 朝鮮, Chosŏn, munkuanpu: Joseon), Tayhan (kuryu simipi: 대한, hancha: 大韓, Tae-han, munkuanpu: Daehan) nisqaqa Asyapi huk yaqa wat'am kaspa huk mama llaqtapas karqan. Hansuyupiqa kuriya simitam rimanku.
Iskay ñiqin pachantin hatun maqanakuypa puchukayninpi suwit awqaqkuna chinchayninta tiyapaspa, USA awqaqkunataq uralanninta tiyaparqan. Chaymantapacha Hansuyu mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan:
- Chusun RRR (Chinchay Kuryu)
- Tayhan R (Uralan Kuryu)
Kuryu maqanakuypi (25 ñiqin inti raymi killapi 1950 p'unchawmanta 27 ñiqin anta situwa killapi 1953 p'unchawkama) Chinchay Hansuyu Uralanta atiyta munaspa mana atirqan. Ancha achka runakuna wañurqan. Manataq hukllachasqa Hansuyuchu tukurqan.