text:
Uqa
Uqa (QSHKS: oqa), kichwapi Uka (Oxalis tuberosa) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Chay sapika urkupi wiñan, Piru, Ikwadur, Kulumbiya, Winisuyla, Mishiku mamallaktakunapi tarpushkami kan. Uka yurakunaka chiri llaktapi wiñan, ashtawan 3.000m - 4.000m mamakuchamanta hawapi. Uka sumak mikuymi kan, ashta mishkita karan, mana wirata charin. Ukaka, mashwakapash, ullukukapash, Antikunapa sapikuna nishkami kan[1] [2].
[allichay] Rikch'aqkuna
- Bola kamusa
- K'illu kamusa
- Qayara
- K'illu qayara / Puka Ñawi
- Kharisiri
- Lari uqa
- Lluch'u uqa
- Ñañu puka kamusa
- Uqa patria
- Puka kamusa
- Puka Ñawi kamusa
- Pili pintado
- Pili Runtu
- Sawsiri / Sauciri / Llawri uqita / Llauri oqita
- Señora / Señorita
- Tani / Yana tani / Uqa isla / Oqa isla
- Titicoma
- Yana uqa / Kulli uqa
- Sapallu uqa / Zapallo oqa
[allichay] Rikchakuna
-
-
-
Q'illu uqawan q'illu mashwawan


c: text/html

text:
Napoléon Bonaparte
Napoléon Bonaparte (Napoleone Buonaparte) icha Napoleón Huq Ñiqin sutiyuqqa (15-VIII-1769 paqarisqa Ajaccio llaqtapi, Corse wat'api, 5-V-1821 wañusqa Saint Helena wat'api) huk Ransiya mama llaqtayuq pulitiku runas, awqaq pusaqsi karqan.
18 ñiqin aymuray killapi 1804 p'unchawmanta 6 ñiqin ayriway killapi 1814 p'unchawkama Ransiyap hatun qhapaqninsi (empereur) karqan. Napoleon maqanakuykuna nisqapi yaqa tukuy Iwrupatas hap'irqan, ichataq Moskwa llaqtapi atipasqa kaspa puchukaypi manas ayparqanchu, huñunakusqa Iwrupa mama llaqtakunap atipasqan kaspa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wallina
Wallina nisqakunaqa (ordo Cetacea) taksa, hatun icha ancha hatunkaray challwahina rikch'akuq ñuñuqkunam, aycha mikhuq.
Yakupi kawsaspanpas, wayratam surq'anwan samanku. Kawsaqña uñakunata wachaspa ñuñuchinmi.
Kiru wallina (Odontoceti) challwakunatam, umachakikunatam, pisqukunatam, ñuñuqkunatapas mikhun, last'acha wallinakunataq (Mysticeti) uchuylla uywachakunata yakumantam suysun.
[allichay] Mitan kamay
Pusaq chunka rikch'aqtam riqsinchik, iskay urin rikch'aq ñiqiman, chunka hukniyuq rikch'aq aylluman allichaspa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Wallina


text:
Saddam Hussein
Saddam Hussein sutiyuq runaqa (arabya simipi: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, Ṣaddām Ḥusayn Abd al-Maŷīd al-Takrītī, 28 ñiqin ayriway killapi 1937 paqarisqa Al-Awja llaqtapi, Iraqpi; 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 wañusqa Al-Kazimiyya llaqtapi, Bagdad ñiqpi) huk Iraq mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam, sunita islam iñiqmi karqan. 1979 watamanta 2003 watakama Iraqpa umalliqninmi karqan.
1957 watapis Baath nisqa partidupi wankurikurqan.
7 ñiqin kantaray killapi 1959 p'unchawpi Saddam Husseinqa chunka masinwan Abdel Karim Kassem sutiyuq ñawpaq ministruta wañuchiyta munaspa manas atirqanchu, chayrayku karu llaqtaman ayqispa. Iqiptu mama llaqtap Gamal Abdel Nasser sutiyuq umalliqninsi Husseinta yanapaspa qurpacharqan.
1963 watapi huk awqaq pusaqkuna Abdel Karim Kassem-ta wañuchiptin, Husseinqa Bagdad llaqtaman kutirqan. 17 ñiqin anta situwa killapi 1968 p'unchawpi Baath partidum ayñikunawan atipayta hap'irqan. 1969 watamanta umalliqpa rantin kaspa, 1979 watapi umalliqmi tukurqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Fransya, Suwit Huñupas yanapaptinmi, 1980 watamanta 1988 watakama Iran mama llaqtawan awqanakurqan. Ancha achka runakuna wañuptinpas, manam atiqchu tukurqan.
2-XIII-1990 p'unchawpi Iraq awqaqkuna Kuwayt qhapaq suyuta atirqan, Iraq mama llaqtaman ukhuchaspa. 1991 watap qallariyninpitaq Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqkunam Iraq awqaqkunata Kuwaytmanta ayqichirqan, ancha achka Iraq runakunata wañuchispa.
George Walker Bush sutiyuq Hukllachasqa Amirika Suyukunap umalliqnin terrorismu hayu maqanakuyta rimariptin, 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunam Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Huseinta urmachispa hap'ispa. Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.


text:
Trentino Urin Tirul
Trentino Urin Tirul nisqa suyuqa (italya simipi: Trentino-Alto Adige, aliman simipi: Trentino-Südtirol nisqaqa Italyap lliwmanta aswan chincha suyunmi. Uma llaqtanqa Trento llaqtam. 1919 watakamas chay suyuqa Awstiriyaman, Tirul suyumansi kapurqan.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika Rakiy
Trentino Uralan Tirul suyuqa iskay pruwinsyayuqmi:
- Trentino (Trento pruwinsya, uma llaqta: Trento)
- Uralan Tirul (Bolzano pruwinsya, uma llaqta: Bolzano)
[allichay] Llaqtakuna
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Trentino Urin Tirul.


text:
Sisachay
Sisachay nisqaqa yurakunapi huk tuktumanta - sisa raphinmanta - huk tuktuman - ruru raphiman - sisa apaymi. Sisaqa sisa raphi (Stamina, Androeceum) nisqapim tukukun. Sisachaywan ruru raphi (Gynoeceum) nisqamanmi hamun.
Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun.
Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam icha huk uywachakunam, q'intikunapas, tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku.
Sisa ruru raphiman chaymuspa, ukhunman wiñaspa yuma huk'i nisqankuna ruru raphip ukhunpi kaq runtucha nisqa kawsayniyuqta yumachan. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.


text:
Suti
- Suti nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Suti (sut'ichana) rikuy.
Suti, kichwapi Shuti (latin simipi: nomen, grigu simipi: Όvoua) nisqaqa pitapas icha imatapas sutichasqam.
Runakunam sutiyuq, ichataq ima allpamanta yachaykunapi puystukunam: llaqtakunam, urqukunam, mayukunam, quchakunapas.
Uralan Awya Yalapiqa llapa runaqa sapaq sutiyuq iskaynintin ayllu sutiyuqpas, ahinataq:
- Husiy Kunturi Mamani,
Kaymi huk runa sapaq sutikuna:
- Warmi suti: Ana, Mariya, Pawlina, Marta
- Qhari suti: Pidru, Pawlu, Husiy, Huwan


text:
Tawantinsuyu
Tawantinsuyu nisqaqa Inkakunap mama llaqtankus karqan, tawantin suyuyuq kaq. Qusqu llaqtas uma llaqtan kaptin, unanchankutaq wiphalas karqan. Kunan pachaqa Antikunap runankunam kikinkunatapas llaqta suyunkunatapas kawsay saphintapas Tawantinsuyu nikunku.
[allichay] Inkakunap tawantin suyun
Qusqu, Inkakunap uma llaqtanñas ñawpa pachañas Qusqu qhapaq suyu pachañas tawantin llaqta suyuyuqsi karqan. Chaypacha Hanan Qusqu, Urin Qusqu suyus karqan, chay iskay suyutaq iskaymansi rakisqa karqan, tawantin suyus.
1438 watapi Pachakutiq Inka Yupanki Chanka runakunata atipaspa hatunkaray suyuta hap'iptinsi, Inkakunap atiynin, mama llaqtan anchata mast'arikurqansi. Ñawpa pacha hina, manas qhapaq llaqtallapichu, ichataq tukuy atipasqan suyuntinpis tawantin rakin kamarirqanku. Chay tawantin suyunkaqa karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyunkunap kuchunkunaqa uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.


text:
Pampa kuru
Pampa kuru (Platyhelminthes) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwinnaq, llusp'i, chakinnaq, siki hutk'unnaq uywachakunam. Muyuri kuru (Turbellaria) nisqakunaqa yakupi, allpapi mayninpipas aycha mikhuspa kawsaptin, lliw wakin pampa kuru rikch'aqkunataq uywakunapi runapipas atam kaspa kawsanku.
Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
- Muyuri kuru (Turbellaria)
- Kinwara (Cestoda)
- Ch'iwi pampa kuru (Monogenea)
- Ch'unqa pampa kuru (Trematoda)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pampa kuru.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pampa kuru


text:
Hina rikäri
¿IMA RASUMPA kaqta? Kë witsanchö nunakuna tapukuyanqampita. Itsa qampis kënö tapukushqanki:
¿Kë tapukïkunapita musyanëkipaq imachöraq yachakunkiman? Atska waranqa librokunam kan kë tapukïkunapita yachatsikoqnö. Nunakunapa libronkunaqa manam rasumpa kaqta yachatsikuyantsu. Wakin librokunata tsëraq horqarayämuptenqa allitanömi yachatsikuyan, tsëpitaqa mananam välinnatsu, y wakintanam altsapärirllana mushoqtanö horqarayämun.
Tsënö kaptimpis, kanmi huk libro rasumpa kaqta y alli kaqta yachatsikoq. Jesucristum mañakurnin kënö nerqan: “Gampa Palabrayquiga rasumpacagmi” (Juan 17:17, Señor Jesucristopa alli willacuynin Nuevo Testamento Conchucos Quechua - Norte). Tsë Palabratam kanan reqintsik Santa Biblia nirnin. Biblia nimanqantsikman confiakunapaqqa, qallananchö këkaq tapukïkunapitam qateqninkunachö yacharatsimäshun.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Nunapura alläpa hipatsinakur, waqatsinakur, llakitsinakur kayanqan witsanchömi kawantsik. Dios munanqanmi kë hipakïkuna nirmi yachatsikuyan wakin religionkunaqa.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Manam Diosqa ni imëpis hipatsikuntsu. Job 34:10 textochömi kënö nin: ‘¡Mana alli rurë, y mana kaqpita hipatsikïpis, Llapan Puëdeq rasumpëpa Diospitaqa karuchömi këkan!’. Kuyakoq karmi Diosnintsikqa munan nunakuna shumaq kawakuyänanta, tsërëkurmi Jesuspis yachatsimarqantsik kënö mañakunapaq: “Sielucho quecaq Dios Yayalläcuna [...]. Llapan nuna mandadiquicho catsun. ¡Sielucho caqcuna qam mandaconqequita rurayanqannolla, que patsachopis nunacuna rurayätsun!” (Mateo 6:9, 10.) Diosnintsikqa rasumpam kuyamantsik, tsërëkurmi imëkata rurashqa llapan munënin rurakänampaq (Juan 3:16).
Hina rikäri Génesis 1:26-28; Santiagu 1:13, y 1 Pedru 5:6, 7.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Atska nunakunam guërrachö wanuyan. Tukï mana allikuna pasaptinmi alläpa llakikuntsik y waqantsik.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Diosnintsikqa änikushqa Patsachö yamë kawakunapaqmi. Pë ciëlopita gobernar qallëkamuptenqa nunakuna mananam “guërratapis yachakuyanqanatsu y takllapa puntanmanmi espädankunatapis” tikraratsiyanqa (Isaías 2:4). Hinamampis, paqwëmi Diosqa ushakäratsenqa llapan hipakïkunata. Nunakunapaq kënömi Biblia nimantsik: “Mananam waqayanqanatsu ni llaquiyanqanatsu, mananam imancunapis nananqanatsu, ni wanuyanqanatsu. Porqui tse [llakikïkuna y hipakïkuna] sufrimientucunaqa ushacärishqanam” (Apocalipsis 21:3, 4).
Hina rikäri Salmo 37:10, 11; 46:9, y Miqueas 4:1-4.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Nuna wanuriptin alman kawëkanqantam wakin religionkunachö yachatsikuyan. Wanushqakunaqa mantsakätsimantsik o imatapis rurëkamantsikmi niyanmi wakinkunaqa, y mana alli ruraqkunatam infiernochö Dios imëyaqpis hipatsenqa niyanmi.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Wanorqa paqwëmi ushakärintsik. Eclesiastés 9:5 textochömi kënö nin: “Wanushqakunaqa manam imatapis musyayannatsu”. Manam nï imata musyayannatsu, ni mäkuyannatsu, ima rurëta puëdeyannatsu, y kawëkaqkunata yanapayantsu ni imanayantsu (Salmo 146:3, 4).
Hina rikäri Génesis 3:19 y Eclesiastés 9:6, 10.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Llapan kuyanqantsikkunawanmi shumaq kawakïta munantsik. Tsëmi wanushqa kastantsikkuna kawariyämunanta munantsik.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Atskaq wanushqakunam kawariyämonqa. Tsëmi Jesus änikorqan, “chämonqam junaqcuna parlashqäcunata wanushqacuna wiyarirnin, cawariyämunan” (Juan 5:28, 29). Llapan kawarimoqkunaqa kë Patsachömi täräyanqa y shumaq huertaman tikrareqtam rikäyanqa, puntata Diosnintsik munanqannö (Isaías 65:21-25). Tsë shamoq kawëchöqa, Diosta kuyaq nunakuna mana qeshyashpa y mana wanushpam kawakuyanqa. Bibliachömi kënö nin: “Patsachöqa alli nunakunallam täräyänqa, y wiñeypaqmi tsëchö kawayanqa” (Salmo 37:29).
Hina rikäri Job 14:14, 15; Lucas 7:11-17, y Hechos 24:15.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Llapan religionkunachönömi nunakuna mañakuyan. Tsënö kaptimpis llapanmi niyan, Dios wiyantsuraq o manatsuraq mañakonqäta.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Jesusqa yachatsikorqan huk nenqantsikllata kutin kutin mana mañakunapaqmi. Kënömi nerqan: “Ama mañacuyanquitsu Diosta mana cäsucoq nunacunanoqa. Pecunaqa mañacurnin, juc parlayashqanllatam cutïcuryan ushepa ushar parlacuyan” (Mateo 6:7). Diosnintsik wiyamänantsikta munarqa, Pë munanqanmannömi mañakunantsik. Tsëpaqqa Dios munanqampitam yachakunantsik, munanqanmannö mañakunapaq. Y 1 Juan 5:14 textochömi nimantsik: “Sitsun pe munashqanno imatapis mañacushun, wiyamäshunmi”.
Hina rikäri Salmo 65:2; Juan 14:6, y 1 Juan 3:22.
¿IMANIRTAQ KËNÖ TAPUKUNTSIK?: Atska qellëyoq këta, reqishqa këta, o alläpa shumaqllan këta asherqa, kushishqam kakushaq niyanmi wakinqa, tsëmi tsëllata ashikuyan. Mëlaya tsëkunata ashirpis manam kushishqallaqa kawayantsu.
BIBLIA YACHATSIKONQAN: Kushikïta imanö tarinapaqpis Jesusqa kënömi nerqan: “Kushishqam kayan Diosta wanaqkunaqa” (Mateo 5:3, NM). Rasumpa kushishqaqa kashun, këkunata rurarmi: Diospita rasumpa kaqta yachakurnin y noqantsikpaq munanqampitawan yachakurnin. Tsë rasumpa kaq yachatsikïqa Bibliachömi këkan, y yachakonqantsikqa yanapamäshun ima alli kanqanta y ima mana alli kanqanta reqinapaqmi. Biblia nenqannö imatapis rurashqaqa, kawënintsik más allim kanqa (Lucas 11:28).
Hina rikäri Proverbios 3:5, 6, 13-18 y 1 Timoteu 6:10.
Biblia contestanqan hoqta tapukïkunallatam yachakurerqontsik. ¿Más yachakurita munankimantsuraq? Wakinkunanö qampis ‘Diosta wanarqa’, maschi yachakïta munëkanki. Itsa kënöpis tapukunki: “Dios kuyëkämarnintsikqa, ¿imanirtaq kananyaq haqishqa hipakïkuna, y tukïläya mana allikuna kananta?”. Itsa yachakïta munanki familiëkiwan más alli kawayänëkipaq. Llapan tapukïkunatam Bibliaqa paqwë yachatsimäshun.
Tsënö kaptimpis, atskaq nunakunam Bibliapita yachakïta munayantsu. Leinapaq alläpa atska kanqanta y mana yachakunapaqtanömi rikäyan. Bibliapita maslla yachakunëkipaq, ¿yanapayäshunëkita munankimantsuraq? Jehoväpa testïgonkunam kënöpa yanapayäshunki:
Hukmi, Rasumpëpaqa, ¿imatataq Biblia yachatsikun? libro, këtaqa rurayämushqa —atska rurakïyoq nunakunata yanapanampaq— imatapis tapukuyanqanta Bibliapita yachakuyänampaqmi. Y huknin kaqnam, Bibliapita devaldilla wayichö yachatsikï. Jehoväpa testïgonmi wayikiman shamonqa o mëmampis yachakïta munanqëkiman, tsënöpa llapan semänakuna Bibliapita shumaq yachatsishunëkipaq. Atska nunakunatam kë yachatsikï yanapashqa, y kananqa rasumpa kaqta tarishqa karmi alläpa kushishqa kayan.
Qampis yachakunkim Biblia rasumpa kaqta yachatsikonqan imapitapis más väleq kanqanta. Mana alli creenciakunallapitatsu, ni pantashqa, ni mantsakashqa kakïllapitatsu horqamantsik, hina yachatsimantsikmi shamoq kawëchö kushishqa kawakunapaqpis. Kikin Jesusmi kënö nerqan: “Tsenam rason caqta musyariyaptiqui, tse rason caq librariyäshunqui” (Juan 8:32).


text:
Abédi Pelé
Abédi Ayew sutiyuq runaqa icha Abedi Pelé (* 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1964 watapi paqarisqa Domé llaqtapi - ) mama llaqtayuq Gana piluta hayt'aqmi.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta kampiunatukuna
[allichay] Internacional kampiunatukuna
[allichay] Individual suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Abédi Pelé.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Abédi Pelé.


text:
Añaw
- Antañiqiq añaw nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Añaw, Ch'iñi khuru icha Wirus (latin simimanta: virus, "miyu") nisqakunaqa ancha ch'iñilla, mana kikin kawsaykuq imakunam. Ancha ch'iñikaraylla kaptinmi, iliktrun ch'iñi qhawanallawan (iliktrun mikruskupu nisqawan) rikunchik.
Añawkunaqa kawsachkaq kawsaykuqllapim miraykun. Chayraykum lliw añawkuna unquchiqmi, runap, uywap, yurap, k'allampap icha añakip unquyninkunata paqarichispa.
Kaymi huk unquchiq añawkunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
- SIDA / AIDS
- Chhulli (Influenza)
- Muru unquy - (Variola)
- Hawaqlla muru unquy (Varicella)
- Tikti (Verruca)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Añaki icha Baktirya (Bacteria)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Añaw


text:
Sutirimana
Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.
[allichay] Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa
(Singular - Plural)
[allichay] Rikch'ayrimana + Suti
Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.
[allichay] Huklla yupa
[allichay] Achka yupa
[allichay] Kapuy k'askaq
Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.
Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.
[allichay] Hina k'askaq
Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.
[allichay] Sutip phatmakuynin
(Clasificación del sustantivo)
[allichay] Mana chanin suti
Kay ukhupiqa tarikunku.
- Pillpintu Mariposa
- Q'inti Picaflor
- Ninakuru, Pichinkuru Luciérnaga
- Pachak chaki Cienpies
- Uru Araña
- Apasanka Tarántula
- Qampu Tarántula Felpada
- Uru millu Araña Venenosa
- K'anka Gallo
- K'alla Loro
- Mach'aqway Culebra
- Sach'achakuna Arbustos
- Qurakuna Yerbas
- Millay qura Mala yerba
[allichay] Achka-achkamanta sutichasqa
[allichay] Mana yuyay atina suti
[allichay] Chanin sutichaq
- Mama Uqllu
- Ullantay
- Husilu (Joselo)
- … etc.
[allichay] Rikuy hap'iy atina sutikuna
Kaykuna kanku:
[allichay] Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna
[allichay] Phatman-phatman sutikuna
[allichay] Saphi hina sutikuna
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
[allichay] Achka sutiwan sutichaq
Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.
qhawarichiykuna…
- Hampina wasi
- … kanraq.
[allichay] Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna
(Sustantivos que derivan de otras palabras)
- Sutimanta hamuq (Sustantivo Nominal)
- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (Sustantivo Derivado de un Adjetivo)
- Sutiq simichaqmanta hamuq (Sustantivo derivado de un verbo)


text:
SI tupuy
SI tupuy icha Nasyunpura Tupuy Llika (phransis simimanta: Système international d'unités, kastilla simipi: Sistema Internacional de Unidades) nisqaqa astawan llamk'achisqa tupukuna llikam kay pachapi. 1960 watapi, Llasaykuna Tupuykunapas Kunphirinsyam kay llikata suqta tupuwan kamasqa. 1971 watapi, qanchis ñiqi tupu, mol, yapakusqa.
Chhikan kaykunapaq llamk'achisqa SI tupuypa tupunkunaqa pachaykamay phinuminukunapi tiksikunkum; wisnu tuputaq, kilugramu, nasyunpura kilugramu prututipup wisnunmi: haqay hallchasqa platinu iridyupas silindrum Llasaykuna Tupukunapas Nasyunpura Qillqana Ukhupi.
[allichay] Tupukuna SI tupuypi
[allichay] Qhapaq Tupukuna
Kaymi huk SI tupukunam:
- Sikundu s: Mit'awi (Pacha)
- Mitru m: Karu kay
- Litru l: P'ulin
- Kilugramu kg: Wisnu
- Voltyu V: Pinchikilla mast'ay
- Watyu W: Arpay
- Newton (tupu) N: Kallpa


text:
Tiksimuyu (Tiksi muyu), Qusqupi Tiqsimuyu (QSHKS qillqaypi teqsi muyu, teqse muyu) icha Allpa pacha nisqaqa (Latin simipi: Terra, grigu simipi: Γn [gī], kastilla simipi: Tierra) intimanta kimsa karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi. Ñuqanchikpa, runakunap planitanchikmi. Kaypiqa kawsanchik. Chayraykum kay pacha nispa ninchikpas.
Tiksi muyup rakinkunaqa allpa pacha, yaku pacha, wayra pacham ima. Tukuy kawsaqnintinkunatataq kawsay pacha ninchikmi.
Pukyumanta willaypi pantasqa:
unanchacham kachkan, ichataq manam
unanchachachu


text:
Jesus
Jesus icha Hisus sutiyuq runaqa (iwriyu simimanta: יהושע [iehoshua], aramayu simipi ישוע [Jeshua, Jeshu], grigu simipi: Inσoύς [Iēsoús]) kristiyanu iñiypa kamaqnin karqan. Chay kristiyanu iñiykamaqa Dyuspa Churin karqan.
Jesuspa kawsasqanmantaqa Dyuspa Simin Qillqam Matiyu, Markus, Lukas, Huwan iwanhilista nisqakunap qillqasqankunapi willakun. Chay Bibliapi qillqakunataqa iwanhilyu ninchik (grigu simimanta: EuaYYέλιov [euangélion] "allin willakuy").
Jesusqa Bethlehem (Belén) llaqtapim paqarirqan. Hudyu kaspa, aramayu simitam rimarqan. Mamanpa sutinqa Mariya karqan. Mariyap qusanqa, Husiy (Joseph, José) sutiyuq, karpintirum karqan.
Kimsa chunka watayuq kaspa, Jesusqa hudyukunata Dyuspa qhapaq kayninmantam yachachiyta qallarirqan. Huwan bawtisaq sutiyuqmi Jesustaqa Jordan mayupi bawtisarqan. Jesuspa chunka iskayniyuq yachakuqninkunam karqan. Urqupi Kamikuy nisqapi musuq kamachikunamantam rimarqan, Yayayku nisqa mañaymantapas willaspa.
Qhipaq Sina nisqapiqa "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa t'antata winutapas yachakuqninkunawanqa rakinakurqan.
Judas Iskaryot, huk yachakuqnin, Jesusta wasanchaspa Yerusalempi hudyu awqa yachachiqkunaman qupurqan. Paykunaqa Jesusta romanu apuq Pontius Pilatusman wañunapaq qurqan. Chay Pontius Pilatusqa Jesusta Kruspi wañuchichirqan.
Kristiyanu iñiykama, Jesusqa iñiqnin runakunata huchankunamanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq, kikinpa kawsanta Kruspi qurqan. Kimsa kaq p'unchawpi wañusqamanta sayarispa kawsarirqan. Chaymantapacha Jesu Kristu sutiyuqmi. Hanaq pachaman huqarikuspa, kunanqa Dyuspa pañanpim tiyachkan. Kay pachap puchukayninpi hamunqa runakunata taripanapaq. Chaymantataq iñiqninkunaqa wiñaypaq kawsanqaku, mana iñiqtaq wiñaypaq wañunqaku.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jesus.
- Jesusmanta pilikula (http://www.inspirationalfilms.com/)
- Qusqu Runasimipi (Quechua, Cuzco)
- Qullasuyu (Buliwya) Runasimipi (Quechua, North Bolivian)
- Ecuador Kichwapi, Chimpurasu Runashimipi (Quichua, Highland, Chimborazo)
- Kunchuku Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Conchucos, Northern)
- Waylas Ankash Runashimichaw (Quechua, Ancash, Huaylas)
- Chanka (Ayakuchu) Runasimipi (Quechua, Ayacucho) (huk runallap rimasqan)
- Wakin Rimaykunapi


text:
Chawchuri rikuri
Chawchuri rikuri icha Rasismu nisqaqa rasista nisqap runakunap yuyayniyninmi, huk "rasa" (raza) nisqaman kapuq runakunaqa wakin "rasa" kunaman kapuq runakunamanta awsan allinmi, aswan yuyayniyuq kaq, aswan allinta yuyaychakuq, aswan qhali, nispa.
Huk chawchuyuq runakunaman manam llamk'aytachu qun, aswan pisi qullqita imatapas rantispa qun, manam yanapanchu.
Chawchuri rikuriq runaqa nin, huk chawchuyuq runakuna manam pay hina allinchu, nispa. Hinaspaqa rasistakuna nin, indio runakuna, negro runakuna mana blanco hina allinchu, aswantaq q'anra, upa, nispa allquchaspa.
Chawchuri rikuriqa huk mama llaqtakunap kawpaynimi, ahinataqmi karqan Iwrupa mama llaqtakunap kawpaynin kulunyankunapi, isklawniyuq asindayuqpas Awya Yala republikakunapi 19 kaq pachakwatapi, Alimanyapi Adolf Hitler kaptin, 1994 watakama Urin Afrikapi Apartheid nisqa kawpayninpas. Chay hina kawpaspaqa huk rasa nisqayuq runakunaman wakin rasayuq runakunamanta aswan hayñikunatam qun.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chawchuri rikuri.


text:
Achiranamanta ñawpa willakuy
Achiranamanta ñawpa willakuy
Apu Inka Pachakutiq Ika suyuta kamachichkaptinsi Tati sutiyuq llaqtanta muyuritamusqa. Chaypis huk, Ch'illu Simp'a, suni Chukchayuq munay sihlla sipas tiyasqa.
Inkaqa tukuy sunqunwan wayllukuspansi paywan warmiyakuyta munasqa; ichaqa Ch'illu Simp'a sutiyuq sipasñataq mana munaqchu kasqa, payqa llaqtanpi tiyaq waynata munasqa. Chaysi Inkaqa sispasta nisqa: - Allinmi munasqay urpi, ama manchakuychu, aswan munasqaykita mañakuway - nispa Ch'illu Simp'añataq kutichisqa: Qammi hatun Apu kanki, tukuy ruraq, wiraqucha, manachu kay llaqtaypaq unuta apachimuwaq- nispa.
Chay mañakusqanta uyarispas Pachakutiq Inkaqa tawa chunka waranqa runankunata huk hatun yarq'a hasp'imunankupaq kamachin. Kunankamapas chay yarq'aqa kallachkansi. "Ch'uyalla sumaqman puriq" nispan sutiyanku.


text:
Peru suyu umalliqkunapa rimanakuynin
PERÚ SUYU KAMACHIKUQKUNAPA RIMANAKUSPA MUNAYNIN
Tikraqkuna: DINEBI
[edit] Huk ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Democracia nisqapas, derechunchikkunapas allin kallpachasqa kananpaq
Allin democracia nisqa kananpaq, llapa runakunapa derechunkuna allin kallpachasqa kananpaqmi rimanakuyku. Chaymi kanqa takyasqa kawsaypi puririnapaq, kamachiqninchikkunapas chuya chuya akllanakuypi yaykuspa, paykunapura ayninakuspa, yanaparinakuspa ima pusawananchikpaq. Nillaykutaqmi, chaytaqa runakunapa umalliqninkunawan kuska kamachiptinkum hatarinqa. Chaymi llapallan runapa derechunkuna aswan kallpanchasqa, aswan sapinchasqa kanqa; llapallan runakuna huñurinakuspa, chulla runahinalla chay democracia nisqata wiñarichinqa, Estadupa Hatun Kamachinanta qawarispa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú suyupa Hatun Kamachinan amachasqa kanqa, kamachikusqanmanhina kawsanapaq, llapan suyukunawan, llaqtakunawan kuska Perú hatun suyuqa chulla sunqulla, chulla umalla kananpaq.
- (ch) Runakunapa yuyaymanayninkunata qawarispa chaninchanqa, organizacionninkunatapas kallpanchaspa qawarillanqataq; hinallataq runakuna mana sarunchasqa kanantapas qawanqa, imaraykuchus Estaduqa runata ayllu ukupi, llaqta ukupi aswan chaninchasqanrayku.
- (h) Allin kawsaypi tiyanapaq, chuya akllanakuy ukupi tiyaspa yachakunapaq yanapanqa, hinallataq allin runahina, derechunchikkunatapas, rurayninchikkunatapas allinta ruraspa purinapaq yanapallawasuntaq.
- (i) Mana uyariy munaq runakunapaq, kamachiykunata mana kasukuspa puriq runakunapaqpas Estadu wanachikuykunata hurqumullanqataq.
[edit] Iskay ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Allin democraciapi kawsanapaq partido politicokuna kallpanchasqa kananpaq
Ima ruraypas, ima llamkaypas llapan runakunawan kuska rimanakuspa rurasqa kananpaq rimanakuyku, chayqa Hatun Kamachinanmanhina apakunqa, llapan organizacionkuna, llaqtapi kaq institucionkunapas yanapakunanku; ichaqa partidos políticos nisqa aswantaqa yanapakunanku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Derechus políticos nisqa yuyasqalla kananpaq, allin qawasqalla apakunanpaqmi kamachikuykunata churanqa.
- (ch) Partidos políticos nisqa ñawpaqman allin kallpanchasqa purinankupaq, mana chinkapunankupaq ima kamachikuykunata churallanqataq, chaymi allinllapi purinapaq, chuya chuyata qullqitapas aparinankupaq, rurayninkunatapas riqsichinankupaq yanapay kallanqataq.
- (h) Perú hatun suyupi, suyunkunapipas, llaqtankunapipas lliw kamachiqkunaqa chuya chuya akllakuypi yaykunqaku.
- (i) Chay akllanakuypiqa llapallan llaqta runakunam umalliqniyuq, kamachiqniyuq kananku, karupiña tiyaq runakunapas, campupiña, yunka suyupiña tiyaqkunapas umalliqniyuqmi kananku, manam pisi kasqankuraykuchu qunqasqa kananku.
- (k) Ima ruraypas, ima llamkaypas llapan runakunawan kuska rimanakuspa rurasqa kanqa, chayqa Hatun Kamachina nisqanmanhina apakunqa, llapan organizacionkuna, llaqtapi kaq institucionkunapas, Partidos Políticos nisqakunapas yanapakunanku.
[edit] Kimsa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Perú suyupi kikinchik kasqanchikmanta allin takyachinapaq
Peru suyu huk suyuhinalla kananpaq, sapanka ayllunkunawan, sapanka llaqtankunawan kuska kallpanchanapaqmi, rimanakuyku; nillaykutaqmi, chayqa rurakunqa ñawpa ayllukunapa yachayninkunata chanincharispa, kawsay rurayninkunata yuyaykuspa, llapa rimaynin simikunata riqsispa, qipa kawsayta qawarispa, tiqsi muyupa purisqanmanhina rurasqa kananpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú ñawpa pacha kawsay yuyaykunata mana qunqanapaq, aswantaqa riqsispa kawsanapaq kamachikamunqa.
- (ch) Llapa runakuna yanapanakuspa hawkalla tiyanankupaq, sumaq qawanakuypi, huk niray usupi kawsaspapas, piña kaspapas pampachaykukuspa, mana awqanakuspa, Perú huk suyulla kanapaqmi kamchikuykuna kanqa.
- (h) Llapan runakuna qipa wiñaypi allin kawsayman chayanankupaq, sapanka runatapas, ayllupi kaqtapas allin puriyman churananpaq huk ruraykunata churanqa.
[edit] Tawa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Rimanakuykunata kallpanchanapaq
Llapan organización política nisqakunawan, hinallataq llaqta ukupi mayqan organización kaqwanpas rimanaykukuspa imamanpas chayay kanantam munayku; sumaq qawanakuypi, huk yuyayllapi kawsaspapas, piña mayña kaspapas chaninchasqa kanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Imamanpas chayanapaq rimanakuykunata kallpanchanqa.
- (ch) Ima ruraypas, ima llamkaypas llapanchikpa rimayninchikwanmi atikunqa, chayhina ukupi kawsanapaqmi kallpanchakunqa, chaywanmi kamachiqkunapas, kamachiykuna ruraqkunapas allinta llamkayninkunata qispichinqaku.
- (h) Perú suyupi yuyaywan rimanakuspam, qipa pachapi ima ruraytapas llapanchikmanta qawarinapaq, huk kamachikuykunata churamunqa.
[edit] Pichqa ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Qipa pachata qawarispa allin yuyayllawan imatapas ruranapaq, Gobiernupas chuya chuya ruraywan allinta llamkananpaq
Estadupa imaymana rurasqanta kallpachasaqku, allin yuyaypi, allin rimanakuypi llamkaykuna sayarinanpaq, imaymana allin kamachisqa kananpaq, maypipas allin kawsayta mirachinanpaq, Tiqsi muyupi suyukunata qawarispa kay Perú ukupi munasqa aypananpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Huk kamachiylla llapan runapaq, llapan institucionkunapaqpas kananta munaspam sistema nacional de planeamiento nisqata paqarichinqa, chaywan maykama, haykapkama chay llamkaykuna rurakunanta qawarinapaq, chaypaqpas qatipaykunata churallanqataq.
- (ch) Gobiernu allintapuni llamkananpaq, qallariyninpi imakunatachus llamkayta munaspa nirqa chaykuna huntachinapaqmi kamachikuyta churamunqa. Chay llamkaykuna qawarinapaqmi qatipaykuna rurakullanqataq.
- (h) Gobiernuqa sapa kutillan lliw llamkayninkunamanta willarikuyta atinan, mayqan llamkaykunas qispisqa, ima sasachakuykunas rikurin, chaykunamanta runakunaman riqsichinqa.
- (i) Gobiernupi llamkaq runakuna allintapuni rurayninkunata qispichinanpaq musuq yachaykunata qunqa, chaywan ima ruraykuna churakusqan aypasqa kananpaq.
[edit] Suqta ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Huk nacionkunawan allinllapi kawsanapaq, rimanakuspa chulla suyuhinalla ñawpaqman puririnapaq
Huk nacionkunawan mana chiqninakuspa kawsanapaq, rimarinakuspa chulla suyuhinalla ñawpaqman puririnantam munayku; kaykuna kallpachakunanpaqmi, suyukuna asuykanakunqa, yanaparinakuspa, rantinakuspa ima kawsanqaku. Kaykunaqa kanqa hawa nacionkunawan, suyunchikwan ima huk llamkaylla ruranapaq.
Perú suyuqa Derechu internacional nisqa ukupi kaspam tukuy kamachikusqanta kallpanchanqa, aswantaqa, Derechus Humanos, Carta de las Naciones Unidas, Sistema Interamericano nisqa hatun wasikuna kamachikuyninkuta yuyaspam kawsanqa.
Perú suyutaqa kallpacharisun llapan nacionkunapa yuyarisqanmanhina, llapan organización política nisqakunawan, hinallataq llaqta ukupi mayqan organización kaqwanpas rimanaykukuspa, sumaq qawanakuypi, huk yuyayllapi kawsanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapan tiqsi muyuntinpi, América nisqapipas hawka kawsaypi tiyanapaq, takyasqa kamachinakuyman aypanapaq llamkarinqa, chayqa wakchakayta saqispa allin puririnanpaq kanqa. Kay qawariypin llapan América Latina nisqapi suyukunaqa kallpachakunqa manaña armamento rantinankupaq.
- (ch) Manam maqanakuypas, chiqninakuypas kanqachu, llapan runapa derechunkuna allin qawasqa kanqa, chaymi Democracia nisqapas puqurinqa, qullqirayku waqlliq runakunapas chinkarinqa, drogawan llamkaqkunapas, terrorismo nisqapas chinkallanqataq.
- (h) Kay América nisqa suyukunapas, Tiqsi muyupi suyukunapas hukllanakuspa llamkanankupaqmi kallpanchayta ruranqa, aswanmi, qayllanchikpi kawsaq nacionkunawan kuska allin kawsayta maskanqa, chaywan allin rimanakuyta llanllarichinapaq; kaykunawansi tariparisun llapanchikman imapas kaqlla tupawananchikpaq. Chay qawariypi maskarinqa llapanchikpa munayninchikkuna chullalla kananpaq.
- (i) Hawa nacionkunawan tupanasqa allpakunapi allin kawsayta sayarichinqa, hinallataq qayllanchikpi suyukunawan huñunakuyninta tanqarinqa.
- (k) Estadupa allin ima munayninta, hinallataq wakin hawa suyukunawan allin kawsayta amachanqa, kallpacharinqa ima; hawa suyukunapipas peruano masinchik ayllukunatapas, empresa nisqakunatapas amachanqa, chaykunawanmi hawapi rantinanchikkunapas mastarikunqa, suyunchikpi llamkana kananpaqpas qullqi chayarimunqa.
- (l) Hawa suyukunaman ripuqkunapaqpas, chayamuqkunapaqpas llamkanata tarinankupaq yanapaykunata maskanqa.
- (ll) May Estadupas yupaychasqa kananpaq, mana sarunchakuspa purinankupaq yanapayta churanqa.
[edit] Qanchis ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Manaña maqanakuy kananpaq, Perú allin yupaychasqa kananpaq, mana manchakuypi kawsanapaq
Allin chiqap puriypi kawsay kananpaqmi huk kamachikuy lluqsimunanpaq rimanakuyku, ruray atinanchiktapas sapakama ruraspa, Derechunchikkunatapas mana sarunchaspa kawsanapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Pichus qasi kawsayta waqllichinqapas, turyanqapas, chaykunapaqmi wanachiykuna kamachikamunqa; hawka purikunapaq, qispisqa purikunapaq, runapa kaqninkunata mana pipas hapinanpaq ima, kallanqataq kamachikuykuna.
- (ch) Perú suyupi tiyaq runakunapa derechunkunata kallpanchanapaq, Hatun Kamachinata, huk kamachikuykunatapas qawarispa tiyanapaqmi wakichinqa, chaykunawanmi hawka kawsayta runakunaqa tarinqa.
- (h) Llaqtapipas, ayllupipas, wasi ayllupipas manaña maqanakuy, awqanakuy kananpaqmi kamachikamunqa, chaywanmi warmikunata, warmakunata, machu payakunata imam aswantaqa kallpawan qawarinqa.
- (i) Maypichus aswan awqanakuy, chiqninakuy ima kan, chaypim kallpawan kamachikuy churakunqa.
- (k) Hawkalla kawsaypi tiyanapaqmi yachay wasikunapi yachaykuna churakunqa, chayqa llapan runakunapa Derechunkuna amachaspa purinapaq, imamantapas pampacharikuspa allin justicia aypanapaq.
- (l) Llaqta runakuna hawka kawsaypi tiyanankupaq Estadumanta qawaq institucionkuna allin kamachikuykuna aparikunqa.
- (ll) Policía nisqa ukupipas allin runakayta, llaqtanchik allin chaninchayta yachachikunqa, hinallataq yachayninta mastarinqa huk musuq yachaykunawan, chaymanhinataq pagonkutapas chaskinqaku.
- (m) Hatun llaqtakunapipas, huchuy llaqtachakunapipas hawkalla purikunapaq sistema nacional de seguridad ciudadana nisqata churachinqa, chaytas umallinqa alcaldekuna, estadupap llamkaq oficinakuna, llaqta runakunapa yanapayninwan.
[edit] Pusaq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Perú ukupi sapa suyukuna, sapa llaqtakuna kikinkumanta ñawpaqman purinankupaq
Perú ukupi sapa suyukuna, sapa llaqtakuna kikinkumanta allin kawsayninkuta purichinqaku, nispam rimanakuyku, chaypaqmi Gobiernu centralmanta qullqitapas, tukuy ruraykunatapas, kamachikuykunatapas rakinqa. Chaywanqa manañam Limapi kaq kamachikuqkunallatachu qawasun. Gobiernu centralwan, suyukunawan, llaqtakunawan kuska ima ruranapaqpas yanapanakuspa, ayninakuspa chay allin kawsaytaqa tanqasun. Chayhinallam llaqtanchikkunaqa kikinmanta allin kawsayman chayanqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Perú ukupi sapa suyukunapa, sapa llaqtakunapa allin llamkaynin ñawpaqman puririnanpaqmi qullqiwanpas, ima yanapaywanpas kallpachanqa.
- (ch) Llapan runakunawan rimanaykukuspa kamachikuykunapas, qullqi rakinakuypas, tukuy imapas rurakunqa.
- (h) Estadupa qusqan yanapaykuna utqaylla, chuya chuyalla llapan runakunaman chayananpaqmi kamachikamunqa; hinallataq llapan llaqtakunapi tukuy obrakuna rurakunanpaq kallpanchanqa.
- (i) Gobiernu centralwan, suyukunawan, llaqtakunawan llamkanankupi mana pantanakunankupaqmi kamachikamunqa.
- (k) Suyupura, llaqtapura atipanakuypi, llallinakuypihina llamkaspa allin kawsayta aypanankupaqmi huk kamachikuykunata lluqsichimullanqataq.
- (l) Tukuy llamkaykuna qispichinapaq, maymantapas qullqi tarinapaq huk kamachikuy kanqa; chaywanmi, qullqipas kuskanmanta sapa suyuman, sapa llaqtaman rakikunqa, hayka runankuna kasqanmanhina, allpanku kasqanmanhina. Chaykunaqa rurakunqa takyasqa ñanpi purinapaq, maychus qullqi kasqanmanhina.
- (ll) Institucionkuna, empresakuna, qullqita mañakunankupaqpas, gastanankupaqpas yanapayta chaskinqaku, chaywanmi suyukunapipas, llaqtakunapipas allinta ima llamkaytapas puturichinankupaq, llamllarichinankupaq ima, yanapakunqa.
- (m) Perú ukupi wakin suyukunata huñunaspa huk hatun rimanakuy suyukunaman tukuchinqa, hukllanasqaqa kuska allin kawsayta sayarichinankupaq.
- (n) Suyukuna ukupi alcaldiyakunata huñunaspa huk hatun rimanakuy wasiman tukuchinqa, hukllanasqaqa kuska allin kawsayta sayarichinankupaq.
- (ñ) Ima llamkaytapas ruranankupaq, qullqi churaq runakunapaqpas, institucionkunapaqpas punkukuna kicharikunqa, chaywanmi llaqtakunapi taksa empresapas, huchuy empresapas ñawpaqman puririnqa.
- (p) Maypipas runa masinchikta llakiy qatiptin yanapanapaq qullqi waqaychakunqa, ichaqa wakcha kasqankumanhina rakikunqa.
[edit] Isqun ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Perú suyupa allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq
Perú suyupa tukuy imaymana munasqan, llapan allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq, rimanakuyku. Chaypaqqa, llapallan runakuna, kamachiqkunapas yanapakunanku, militarkunam aswanqa qawayta atiwanchik, ichaqa mana Hatun Kamachinamanta lluqsispalla. Chaypaqmi, ima manchakuyña hawa llaqtamantapas, llaqta ukumantapas hamuptin, piña mayña allquchakuyta munawaptinchikpas amachasaqku; allin kawsayninchik waqllichiqkunata chinkachinapaq, hawkalla tiyanapaqpas llamkallasaqkutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Imachus munasqanchik Perú suyu allin qispisqa kananpaq, allpanpas, runankunapas allin qawasqa kananpaq llapan runakuna minkapihina llamkanqaku.
- (ch) Perú suyu allin qawasqa kananpaq, hawkalla tiyakunapaq, hinallataq mana ima maqanakuypas kananpaq militarkunata allin llamkayman churanqa.
- (h) Perú suyu allin qawasqa kananpaq, hawkalla tiyakunapaqpas llapallan yachay wasikunapi tukuy ima yachaykuna yachachikunqa.
- (i) Tiqsi muyu pachanpi Antártida sutiyuq suyu allin qawasqa kananpaq, pachamamata chanincharispa tiyanapaq, yunka suyutapas ñawpaqman puririchinapaqmi kamachikamunqa, chaykunawan Perú suyu hukllachasqa kanqa llaqta runapa yanapayninwan.
- (k) Perú suyu qawaq kamasqakunawan, huk nacionkuna rimanakuy qawaqwan kuska imapas ruranankupaqmi kamachikuy kanqa.
[edit] Chunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Wakchakay pisiyachinapaq
Wakchakayta pisiyachinapaq, wakchakuna qullqisapakunamanta manaña karunchasqa kanankupaqmi, rimanakuyku; chayqa kanqa kamachikuykunapas, tukuy ruraypas, qullqipas munasqanmanhina, mañakusqankumanhina llapan runapaq rakikunanpaq. Chaymantapas, rimanakullaykutaq, manaña millay qawanakuypi warmi kasqanrayku, campupi paqarisqanrayku, machu paya kasqankurayku, mana ima ruray atisqankurayku qunqasqa kanankuta. Chayraykun, wakchakaypi tiyaqkunapaq, qunqasqa kaq runakunapaq aswan yanapayqa kanqa. Wawakunapas, wayna sipaskunapas, machu payakunapas, qarinkupa wikchusqan warmikunapas, imapis mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas, qunqasqakunapas, tukuy paykuna allin qawasqa kanankupaq kamachikuykunata churachisaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapa runapaq llamkay kananpaq, llaqta ukupi empresakuna ñawpaqman purinanpaq, yanapakuy kanqa.
- (ch) Llaqtakunapa allin llamkana rurayninta kallpachakunqa, chaywan maymantapas willakuykunata riqsinankupaq, aswanta yacharinankupaq, huk musuq tecnología nisqata chaskinankupaq, maymantapas qullqita manukunankupaq, yanapakunqa.
- (h) Hatun llamkaykunata purichinqa imaymana obras rurakunanpaq, chaykunaqa suyukunapa, llaqtakunapa munasqanmanhina rurasqa kanqa, chaypaqmi huk institucionkunata yanapachikunankupaq minkakunqa.
- (i) Yachay wasikunapi allin yachayman aypanankupaq, hampina wasikunapi allin hampikuy kananpaq qullqita yapaspa churanqa; aswanqa wakcha runakunarayku allinta llamkanankupaq, yanapayta churachinqa.
- (k) Llapan runakuna, aswanpas wakcha runakuna kikinchasqa derechunkuta qawaspa purinankupaqmi yanapakunqa; imapas rurakunanpaq paykunapa mañakuyninkuta uyarinqa, paykunallawantaq imaymana rurayta wakichinqataq, purichinqataq.
- (l) Sinchi wakchakaypi tarikuq runakunapaqmi huk llamkanakunata maskapuspa paykunaman qunqa.
- (ll) Estaduqa allin allin kallpachasqan kanqa, chuya chuyata imatapas hapispa chay wakcha runakunapaq llamkaykunata tarispa, llaqtapi tiyaq runakunawan, institucionkunawan ima qawarispa llamkanqa.
- (m) Llapan runakuna aswan kikinchasqa derechunkuwan purinankupaq, wakchakaypi tiyaq runakunapaq justicia aypananpaqmi kamachikuykunata hurqumunqa.
- (n) Maypipas ima llakiyña qatiptinpas, lluqllaña, tuñiyña, kañaykunaña, huk imaña kaptinpas yanapaytan atinan, runakunata yachachispa, qullqitapas huk yanapaykunatapas chayachispa.
[edit] Chunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Llapallan runakuna, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kananpaq
Llapallan runakuna, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kanankupaqmi, rimanakuyku; chaytaqa niyku, Perú suyupi runapura sinchi qawanakuy, pinqanakuy, sarunchakuy kasqanrayku. Kunankamaqa warmikunapas, wawakunapas, machu payakunapas, campupi tiyaq runakunapas, ima mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas imam qunqasqa tarikunku, chayraykum paykunaqa Estadumanta aswan yanapayta chaskinqaku. Chaywan llapallan runa kikinchasqa allin kawsaypi purinankupaqmi kamachikuykuna lluqsimunqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Runakuna manaña sarunchasqa kananpaq, piña mayña kaspapas maypipas allin rikusqa, allin chaskisqa kanankupaqmi kamachikuykunata churanqa.
- (ch) Ima kamachikuykunapas warmikunapa rimayninta uyarispam lluqsinqa. Chayhinata ruraspan Estadupas, llaqtapas warmikasqankuta chaninchanqaku.
- (h) Warmipas, qaripas huk runahinalla allin qawasqa, allin rikusqa kananpaq, kikin Estadumanta huk institución lluqsimunqa, chaymantapacha kamachiykuna paqarichimunanpaq.
- (i) Warmikuna ima llamkaymanpas yaykuyta atinqaku, chaypaqmi punkukuna kicharikunanpaq kamachikuykuna kanqa.
- (k) Wawakunapas, wayna sipaskunapas, machu payakunapas, qarinkupa wischusqan warmikunapas, ima mana ruray atiqkunapas, wakchakunapas, qunqasqakunapas, paykuna lliw allin qawasqa kananpaq, yanapaykunata churachinqa.
- (l) Campupi, yunkapi tiyaq qunqasqa runakunapa Derechusninkunata aswanta qawarinqa, paykunarayku tukuy llamkaykunata wakichinqa.
[edit] Chunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Llapallan runakuna mana qullqillawan allin yachayman aypanankupaq, kawsay yachaykunatawan chaninchanapaq
Llapachallan irqikunapas, warmakunapas, sipaskunapas, waynakunapas yachay wasiman chayaspa allin yachaykunata aypanankuta munayku. Chaymi, Estadupa yachay wasinkunapiqa mana qullqillamanta chaskinqaku. Chaypiqa warmipas, qaripas kikinchasqan puririnqaku, kay democracia nisqata allinta qispichinankupaq, qipa watakunapi derechunkuta chaninchaspa kawsanankupaq. Sapa yachay wasipa llamkayninqa aswan riqsipasqam kanqa, Perú suyu ukupi huk hatun yuyay kamachisqanmanhina, sapa llaqtapa munasqanmanhina. Perú suyu yachay wasikunapiqa aswan kallpawansi sumaq kawsaypaq allin yuyaykuna, sunquchakuykuna ima churakunqa pachamamanchikta yupaychaspa tiyanapaq; chayhinallataq, mana ima ruray atiq runakuna maypipas chaskisqa kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llapallan pichqa watanman chayaq wawakuna yachayman yaykunankupaq kamachikamunqa, chaypitaq wawakunaqa allin mikuyta, allin yachayta chaskinqaku sumaq wiñanankupaq. Chay huchuy yachay wasiqa llapan llaqta runakunapa wawankunatam chaskinqa, mana pitapas saqispa.
- (ch) Campupi runapa churinkunapaqpas, llaqtapi tiyaqkunapa churinkunapaqpas kaq allin yachaykunallatam chaskinqaku; campupipas, llaqtapipas yachayqa mana pisiyananpaqmi tukuy imaymanata ruramunqa.
- (h) Yachachiqkuna allin rikusqa kanankupaq kamachikullanqataq, chayqa kanqa llapa runakunapa yanapayninwan, chaywan paykunaqa allin yachachinankupaq, allin kawsaypi tiyakunankupaq, yachachinankupaqpas tukuy imata chaskinankupaq.
- (i) Wawakuna, irqikuna, warmakuna, wayna sipaskunapa yachayninkuqa aswan yuyaypim rurakunqa, munasqanku rimayninkunata, ima apu taytakunapi iñisqankutapas chaninchaspa.
- (k) Hawamanta hamuq musuq yachaykunapas, ciencia nisqa yachaykunapas aswanmi sapinchakunqa.
- (l) Estadupa kamachisqan universidad nisqa hatun yachay wasikunapi, educación técnica nisqa yachay wasikunapipas aswan allintam yachachikunqa, may suyupi, may llaqtapi tiyasqankumanhina.
- (ll) Llapallan yachay wasikuna aswan allinta purinankupaqmi chaninchaykunata paqarichinqa, chaypi yachakuqkunapa derechusninkupas yupaychasqa kananpaq.
- (m) Mana qillqay yachaqrayku ñawsachasqa runakunata chinkachinqa, chaypaq musuq politicakata kamachikunqa, chaypi campo runakunawan, yunka runakunawan, hatun llaqtakunapi kuchunchasqa runakunawan llamkananpaq.
- (n) Reforma Educativa purinanpaq sapa wata qullqita yapanqa 0.25% Estadupa (PBI) nisqa llapan qullqi chaskisqanmanta, chaywanpas munanqa 6% PBI nisqaman watapi aypananta.
- (ñ) Cuerpo kallpanchay yachay (educación física nisqa) yachachiyta, ima sumaq ruray yachay (educación artistica nisqa) yachachiyta imas yachay wasikunapi yapamanta kallpawan churakunqa, wawakaymantapacha hatun pukllaykunapas yachachikunqa.
- (p) Llapa runakunapa rimayninta uyarispa, institucionkunawan kuska, wawakunapa allin yachayninta qawanapaq kallpachakunqa.
- (q) Waynakunapaq, sipaskunapaq, runakunapaqpas maypi kasqanmanhina llamkay yuyaypi yachachikuyta kallpachanqa.
- (r) Waynakuna mana droga nisqaman yaykunankupaq, allin kawsayninku mana waqllichinankupaq, mana awqanakuypi purinankupaq, yachaykunata yachay wasikunapi mastarichinqa.
- (s) Perú suyu ukupi achka simipi rimasqanchikrayku, tukuyniraq runakuna, ayllukuna kasqanrayku, iskay simipi, iskay kawsaypi (Educación Bilingüe Intercultural nisqapi) yachakuyta aswan ñawpaqman puririchinqa.
[edit] Chunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Llapallan runakuna qalikaypi kananpaq, allin kawsaypi tiyananpaq
Llapallan runakuna qalilla kawsanankupaq, mana qullqillawan hampichikunankupaq, hampina wasikunapi allin hampiy chaskinankuta imam munayku, aswanpas wakcha runakunaman, qunqasqa llaqtakunapi tiyaqkunaman aypanqa; hinallataqmi, runakunawan, institucionkunawan yanapachikuspa allin hampiy ruraykuna qawarisqa kananpaq rimanakullaykutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Allin qalikaypi purinapaq, tukuy unquykuna hampiy atikunanpaq kallpachayta qunqa, aswantaqa qanramanta hamuq unquykunatam chinkachinqa.
- (ch) Yuyay chinkay unquykunata, uma unquykunata, drogamanta unquykunata ima chinkananpaqmi tukuy llamkaykuna rurakullanqataq.
- (h) Chuya yaku, chuya unu llapan runaman chayachinqa, chaywan mayllakunapaqpas, hispana wasi kananpaqpas; chuya chuyapi tiyanapaqpas, qanrakuna, qillikuna chinkachinapaqpas, llamkaykuna kallanqataq.
- (i) Sapa suyupi yachakuq unquykunata, qunqayllamanta rikurimuq unquykunatapas chinkachinapaqmi hatun llamkay wakichikunqa.
- (k) Allin chuya kawsaypi, allin qalikaypi tiyanapaqmi kamachiykuna lluqsimunqa.
- (l) Hampina wasikuna llapan llaqtakunapi churasqa kanqa, aswanpas wakchayasqa llaqta ukupi tiyaq runakunapaq; warmikunapaq, wawakunapaq, machu payakunapaq, mana ima ruray atiq runakunapaqpas kanqa.
- (ll) Mana unquykuna kananpaq llamkaykunata kallpachanqa, chaypaq llaqtapi, ayllupi runakunata, institucionkunata ima, yanapakunankupaq minkakunqa. Paykuna, maypiña kaspapas imayna chay llamkaykuna purisqanta qawarinqaku, ichapas may suyukunapa, llaqtakunapa munasqanmanhina kananpaq.
- (m) Wawayuq warmikuna allin kananpaq yanapay kanqa, chaymantapas kanqa hampikuna munasqalla wawayuq kanapaq, chaytaqa sapa tayta mama ninanku allinchus manachus chay kasqanta.
- (n) Llapan llaqta runakuna mana qullqillawan hampichikunanpaq, hampina wasikunaman rinanpaq, kamachikunqa; chaypaqmi institución privada nisqamanta yanapakuyta mañakullanqataq.
- (ñ)Llapallan mana seguruyuq runakuna hampina wasiman hampichikuq chayanankupaqmi kamachikunqa; chaypaqmi qullqita churanqa, chaywan yanapakuspa hampisqa kanankupaq.
- (p)Tukuypi llamkaq runakuna hampiyman aypananpaq kamachikuyta purichinqa, chaywan qipaman asegurasqa kananpaq.
- (q) Allimanta allimantas hampi kamayuqkunaman qullqita yapanqa llamkasqankumanhina.
- (r) Hampina wasikunapi hampi kamayuq llamkaqkunam huk yachaykunawan kallpachasqa kanqaku, chaywan sumaqta runakunata chaskinankupaq, hampinankupaq ima.
- (s) Musuq hampiykunata, biomédica nisqamanta aswan yachanapaq taqwiriy apakunqa, hinallataq, ñawpa tayta mamanchikkunapa hampi yachayninkupas riqsisqa kanqa, chaywan pipas hampikunanpaq.
- (chk) Seguro Social nisqa wasiman kutichipunqa sapanmanta llamkayninta hatarichinanpaq.
[edit] Chunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Ruruq llamkayman runahina aypanapaq
Perú suyunkuna, llaqtankuna wiñachiq llamkaykunapi, llaqtapa qullqinmanhina qatukunapi hapipakuspa musuq llamkaykuna rikurimunantam munayku, chaypaqmi llamkasaqku. Hinallataq, runahina llamkanapaq, llamkasqamanhina qullqiyuq kanapaq, ima sasachakuypas llamkaqpaq rikurimuptin qawasqa kananpaq allin sumaq llamkaytam rikurichimusaqku. Hinaspapas, qullqi waqaychasqa mirananpaq, qullqiyuq runakuna takyasqa llamkayta rikurichimunanpaq llamkasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Llamkayniyuq runa kananpaq, llamkasqanchikkuna hawa hatun suyukunapi chaninniyuq kananpaq, chiqap yachay wiñananpaq, rurasqanchikkuna musuqyananpaq, chiqap yachaywan runakuna wiñananpaq Estaduwan, yachaywan hinaspa llamkayniyuqkuna rimanakunankupaq llamkanqa; kaymanhinam runakuna atiyninkunata, yachayninkunata, llamkayninkunata wiñachinqaku.
- (ch) Qawanakustin rimaspa, allin takyasqa llamkaykuna kananpaq kamachikuykuna kanqa.
- (h) Llamkaykunapa derechun allin kananpaq huk hawa nacionkunapa rimanakuyninmanta, Organización Internacional de Trabajo OIT nisqamantapas hapipakuspa kallpachanqa, sapan llamkananpaqpas, achkamanta llamkananpaqpas derechunkum kanqa; hatun llamkanapaq kamachikuykunawan, llamkaqkuna munasqanmanhina huñunakuspa llamkayninta amachanankupaq huk Sindicato nisqatapas rurayta atinallankutaqmi.
- (i) Perú hatun suyupipas, suyunkunapipas llamkanakunata allinyachinanpaq; qatunakunaman, rantinakuyman, manukuynam, musuq ruranakunaman ima aypananpaq kamachikuykuna kanqa; hinaspa chay huchuy taksa empresakuna ukupi llamkanakuna mirananpaqpas yanapakullanqataq.
- (k) Huchuy empresa nisqapi llamkaqkunapaqpas derechunku ayparinankupaq tukuy allichasqa kamachinakunata rikurichimunqa.
- (l) Llaqta ukupi makillawan ruraspa (artesanías nisqa) llamkaykuna rikurimunanpaq huchuy empresakunata yanapanqa.
- (ll) Llaqtakunapi, suyukunapi llamkaqkuna allin yachayniyuq kanqaku, chaypaqmi empresakuna qullqinta churanqaku musuq yachaykunaman aypanankupaq.
- (m) Maypi allin yachachikuy kasqanta yachananpaq, maypi allin llamkaykuna tarikusqanta yachananpaq willakuykunata mana sasachakuspan aypanankupaq llamkanqa.
- (n) Pisi qullqiyuqkuna achka qullqiyukunawan hukllachasqa kananpaq llamkanqa.
- (ñ) Llaqta wiñachinapaq llamkaykuna warmikunata, machu payakunata, wayna sipaskunata llamkachinanpaqmi tanqanqa.
- (p) Mana ruray atiq runakunapaq, atinankupaqhinalla, llamkaykunata rikurichimunqa; hinaspa ima ruraypipas huchuy llaqtakunapi kaq runakunaraq llamkanayuq kanankupaqmi tanqanqa.
- (q) kikin ruraykunapi llamkaqkuna kaq qullqillata chaskinankupaq kamachikunqa, manam imaraykupas: qaripas warmipas, kuraqpas sullkapas, may llaqtamanta kaspapas, huk apukunapi iñispapas kuchunchasqaqa kananchu.
- (r) Campupi tarpuqkuna, awaqkuna, mituwan llamkaqkunapa ima llamkasqanku allin chaninniyuq kananpaq kamachikunqa.
- (s) Warmakunapaq, irqikunapaq llumpay/sinchi ñakarichiq llamkaykunata chinkachinqa; warmakunapa, maqtakunapa yachaynin, qali kawsaynin, pukllaynin, wiñaynin qipachiq llamkaykunamanta amachanqa.
- (chk) Wasipi llamkapakuqkuna derechusninkupi mana chiqnisqa, qipachasqa kanankupaq, sumaq llamkaykunapi kanankupaq amachanqa.
- (s) Llamkaqkunapa derechusnin takyasqa kananpaq, llamkaykuna rikurimunanpaq ima “Consejo Nacional de Trabajo” nisqanta kallpanchaspa rimanakuyta tanqanqa.
- (t) Allin mana allin llamkanakunamanta yachanapaq qatipaykunata, yanapaykunata qispichinqa.
[edit] Chunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Allin huntasqa mikuykuna kanapaq
Runakuna tukuy allin wiñayninpi umanchaspa, qali qali runakuna kawsananpaq, llaqta allin huntasqa mikuykuna tarinanpaq, llaqta allin mikusqa kananpaqmi rimanakuyku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Hawa suyukunamanta Perú suyuman yaykumusqan mikuykuna as asllamanta chinkachinapaq, tiyasqanchi/yachasqanchik pachata qawaspa, tukuy mikuq kurukunata chinkachispa, tarpuyta mirachispa, watan watan tukuy rikchaq kawsaykuna rurunanpaq kallpanchanqa.
- (ch) Llaqta allin mikusqa kananpaq, runa mikusqanmanhina huntasqa mikuykuna kananpaq, qullqinkupa aypasqanmanhina mikuykuna tarikunanpaq llamkanqa.
- (h) Hawa suyukunamanta yaykumuq mikuykuna tarpusqanchik mikuykunata mana pisiyachistin, mikuyninchik usuta mana chinkachistin yaykumunanpaqmi kamachikuy kanqa.
- (i) Llaqta runakunapa kawsaynin allin qali kananpaq, Consejo Intersectorial de Alimentación y Nutrición sutiyuq wasita kallpachanqa, chaywan qatupi allin rantinakuy kananpaq, rantiqkunapas, rantikuqkunapas uyarinankupaq kamachikuykunata rikurichimunqa.
- (k) Allin hinaspa mana unquyniyuq mikuykuna kananpaq, runakuna mikunanpaq mikuypa mirayninta, rantikuyninta, taqiyninta, aypuynintawan, llaqtakunapa kamachiqkunawan kuska qawanqa hinaspa allin mana allin mikuna kasqanta tupunqa.
- (l) Runa allin chuya chuya ukupi kawsananpaq llapa imakunata allichanqa.
- (ll) Mana yukasqa, mana qutusqa kanankupaq qatu llaqtapi rantipakuqkunapa rurayninta, allichakuyninta, qawayninta ima puririchinqa.
- (m) Qasapa, yaku muchuypa, aqaruraypa, lluqllapa, qacha yakupa, wakchayasqa allpapa huchanrayku mana yarqay rikurimunanpaq imatapas ruranqa, kaypaqmi kawsay rikurichimuq kurukunatawan allpata wanuchastin allichanqa.
- (n) Sachakunapas uywakunapas tarpuykunapas allin kananpaq hukllapas, achkapas chiqap maskayta, musuq yachay taqwiriyta ruranankupaq kallpachachinqa.
- (ñ) Mana kayniyuq, mana qullqiyuq, mana llamkayniyuq runakunapas ayllukunapas allin mikusqa kananpaq imaymanata ruranqa.
- (p) Llaqtata aylluta, puririchispa, kikinkupura umanchakuspa llamkanankupaq; sinchi wakchayasqa ayllukuna, pichqa watayuqkama wawakuna, ñuñuqkuna, wiksayuq warmikuna, yachay wasi riq warmakuna, wakchakuna, sinchi wakchayasqa runakuna hinaspa wakchayasqa ayllukuna ima allin mikusqa kananpaq llamkanqa.
- (q) Mana allin mikusqakunata qawananpaq, lliw llaqtakunapi allichasqa llamkaykunawan hatun llamkaq wasikunapi llamkaqkunata rimanachispa allin mikusqa runakuna kananpaq ruraykunata rikurichimunqa.
- (r) Paqarimusqan watapi wawakuna ñuñusqa kananpaq mamankunata rimapayaspa kamachikamunqa.
- (s) Sinchi wakchayasqa runakuna allin huntasqa mikunankupaq huk rikchaq mikuykunata haywanqa.
- (chk) Allin mikusqa runakuna kananpaq, allin mikuy yanukunankupaq, chuya wasi, chuya uku kanankupaq, llaqtapa derechusninkunata, mikusqanku qawanakunankupaq llaqtata yachachinqa.
- (t) Yachachinapaq yachaykuna allichasqapi allin huntasqa mikunapaq yachaykunata churachinqa.
- (u) Ñawpa machu payakunapa, runakunapa mikusqan yachaynintawan sumaq kawsakuyninmantawan yapamanta chaninchaspa rikurichimunqa.
- (w) Llaqtanchikpi tarpusqanchikpa huk allin mikuykuna rikurimusqanmanta willarinqa.
- (y) Mana hukpa yanapasqallan, uywasqalla, haywasqallan kanapaq runakunata, llaqtakunata purichinqa.
[edit] Chunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Wasi ayllu kallpanchanapaq, warmakuna, irqikuna, wayna sipaskuna amachasqa, kallpanchasqa kanankupaq
Warmi qari allin kuskachasqa, allin kasarasqa kananpaq, ayllupa derechusninku mana saruchanankupaq, kikinkupura kuyanakuspa/munanakuspa kawsanankupaqmi aylluta kallpachachisaqku. Ayllukunapa allin kawsanantam Estadu munan, chaypaqmi imaymana sasachakuykunata, maqanakuykunata, chiqninakuykunata, kirichakuykunata chinkachisaqku. Hinallataqmi wakcha, saqisqa warmi qari warmakuna, waynakuna, sipaskuna, maqtakuna allin wiñananta, llapa imakuna wiñanan (qispinana) pachapi kananta munayku. Hinaspapas, llapan ruranakuna hawka kawsanankupaqmi llaqtankupi chiqninakuyta chinkachisaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Ayllukuna kuyanakuspa allin takyasqa wiñananpaq, mana rakinakusqa kanankupaq yachay llamkaykunata, programas educativos nisqata qispichinqa.
- (ch) Tayta mamakuna allinta umanchakuspa wawanku uywanankupaq llamkanqa.
- (h) Warmi qari warmakuna wayna sipaskuna, maqtakuna yachay wasikunapipas, huklawkunapipas kicharisqa ñawiwan llamkanankupaq, rimanakunankupaq, huñukunata umanchanankupaqmi llamkanqa.
- (i) Lliw warmi qari warma wayna sipaskuna, maqtakuna yachay wasiman yaykunankupaq, allin qali qali kawsanankupaq, tarpuyninkumanhina wiñanankupaq, pukllanankupaq llamkanqa; kuyakuyninta, runakayninta, atipayninta allinta takyachinanpaq qawanqa.
- (k) Warmi qari warmakuna, waynakuna sipaskuna, maqtakuna mana maqasqa, mana chiqnisqa kanankupaq, sasa ñakarichiq llamkaykunata chinkachinqa.
- (l) Pasñakuna, maqtakuna huñunakuspa runakunata, pandillaje nisqa mana suwananpaq, maqananpaq, kirichananpaq, sumaq llampu sunqullawan allin kawsayman churanqa. Hinaspa mana kay rikchaq huñunakuykuna rikurimunanpaq llamkanqa.
- (ll) Manchachikuqkunapa wañuchikuqkunapa huchanpi mancharisqapas, wakchayasqapas, saqisqapas warmakunapaq allin kanankupaq huk llamkaykunata ruranqa.
- (m) Warmi qari warmakunapa, pasñakunapa, maqtakunapa amachaqnin hatun wasikunatam, Defensoría del Niño y del Adolescente nisqata kallpachachinqa. Ima ñakakuypas rikurimuptin amachanankupaq, nanachikunankupaq, hinaspa kaykuna tarikusqankumanhina hampinankupaq.
- (n) Sipas, maqta, pukllananpaq, asikunanpaq, umanchasqa ruraykuna qispichinanpaq mirachinanpaq allin llamkaykunata rikurichimunqa.
- (ñ) Wiksayuq pasñakunapaq sullkallanpi warmichakuqpaq, qarichakuqpaq ima allinlla kawsakunankupaq yanapaykunata churachinqa.
- (p) Llapa institucionkunawan kuska punchawpi wawakuna qawanankupaq ruraykunata kallpachanqaku.
- (q) Karu llaqtakunapi tiyaqkunapaq, qunqasqa wakcha llaqtachakunapi wayna sipas maqtakuna pukllanankupaq tarpuyninku wiñachinankupaq, empresa nisqakunata yanapanaqpaq minkakunqa.
- (r) Warmi qari warmakunapa, maqtakunapa, pasñakunapa kasqankumanhina, watankumanhina yachayninkuta riqsichinanpaq, allinnim willakuykunallata akllaspa qawachinanpaq ñawinchachiqkunata umanchachinqa.
- (s) Tayta mamakunapa munayninta riqsiykuspan warmiwan qari kuskachakunankupaq allinta kuyanakunankupaq allin yachaykunata haywanqa.
- (chk) Maqta sipaskuna aswan allin yachaysapa, allin umayuq kanankupaq qullqiwan yanapanqa.
- (t) Ayllukunapi maqanakuy chiqninakuy, hinaspa maqtapura maqanakuynin tukunanpaq llapa hatun llamkaq wasikunapa yachayninta riqsiykuspa llamkanqa.
- (u) Perú suyupa kawsayninmanta, atiyninmanta, sasachakuyninmanqa ima wayna maqta sipas rimanakunankupaq rimanakuykunata rikurichimunqa.
[edit] Chunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Llaqta qatu rantinakuypi qullqi takyachinapaq
Pipaqpas kicharisqa rantinakuy qatupi sapichakuspa, llaqtapa qullqinmanhina umanchaspa, Perú suyupa qullqin takyachinaykupaq llamkasaqku. Chayraykun Estaduqa nisqanta yuyarispa, sasachakuykunata allichaspa, chuya sunquwan llamkaspa runakunapa wiñaynintawan llaqtakuna ayninakuspa wiñaynintawan maskanqa. Hinallataq lliw llamkayniyuq mana llumpayta wakchayananpaq nitaq llumpayta apuyananpaq qullqi wiñachiytapas maskasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Chuyata rimaspa hatun llamkaq wasikunata takyachinqa.
- (ch) Perú suyu allin kananpaq, huk hawa nacionkunawan, suyukunawan kuska kananpaq, mana qipachasqa kananpaq llamkanqa. Kayna kanapaqmi lliw llaqtakunapa wiñayninta allichakuyninta maskanqa.
- (h) Huk runakuna qullqinwan imapas ruranankupaqmi tanqanqa.
- (i) Qullqiyuqkuna, empresario nisqakuna llaqtanchikpi llamkananpaqmi tanqanqa.
- (k) Apukuna (qullqiyuqkuna) wakinkunata mana sarupananpaqmi qarkunqa. Mana huk runalla nitaq huk huñulla qatu hapikunanta munanqachu; qatuqa lliw rantikuq munaqpaq kicharisqa kananta munanqa.
- (l) Lliw yaykuyniyuq (qullqiyuq) kananpaq, mana pipas qipachasqa kananpaq, rantipakuy kaptinqa lliwchankupaq kanan.
- (ll) Llapa imaymana ruruchiykunata mirachiykunata kallpachachinqa.
[edit] Chunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Qullqi ruranapa takyachiynin, ruruchiynin (mirachiynin) atipaynin maskanapaq
Mana sasachakuspa Perú suyu tiqsi muyupa qullqinkunawan hukllachakunapaq, allin llamkanakuna rikurimunanpaqwan hinaspa qullqinchik allinta sapichakuspa wiñananpaq, atipanakuynin mirananpaq llamkasaqku. Allin sumaq yachachiy kananpaq, sumaq takyasqa llamkay kananpaq, mana mancharispa qullqiyuqkuna llamkayta rikurichimunanpaq, imaymana huñunasqa llamkaqkunapa atipaynin allichasqa kananpaq, llapa llaqtakunam, llamkaqkunam, llamkayniyuqkunam Estadupiwan kallpachakunanku; chayhina kananpaqmi llamkasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Sapa suyukunapi, sapa llaqtakunapi musuqta, chuyata, allin umanchaqta, allin rurana llamkanakunata sayarichinqa.
- (ch) Mana yanqanpi ruraykuna kananpaq, llallinakuspa qullqi mirachiqkuna llamkanankupaq hatun kamachiykunata qispichinqa.
- (h) Mana sasachakuspalla pipas qatuman, rantinakunaman yaykunanpaqpas lluqsinanpaqpas llapa ñakakuykunata chinkachinqa; hinaspapas hatun llamkaq wasikunamanta runakuna mana llumpayta sasachakuspa imapas mañakunapaqmi llamkanqa.
- (i) Allin kaqniyuq qatu rantinakunatam rurachinqa.
- (k) Imaymana rikchaq qatu rantinakuna llallinakuspa, atipanakuspa llamkanankupaqmi tanqanqa.
- (l) Qullqiyuqkuna imapas rurananpaq, mirachisqanchikkuna hawa qatukunaman apachinapaq, llamkaykuna mana llumpay sasachakuyman yaykunankupaq, llapa rurasqankumanta hayka qullqillataq chaskinku chaymanhina Estaduman paganankupaq kamachikuyta churanqa.
- (ll) Kawsaykuna (mikuykuna) allin chaninniyuq huk nacionkunapi qatunman, rantinakuykunaman apachinapaqmi tanqanqa.
- (m) Pipas hayka qullqi Estadupi kasqanta yachay munaqkunapaq huk willakunata hatarichinqa.
- (n) Yachay paqarichiykuna, ruranakuna, chiqap yachaykuna, musuq yachaykuna rikurimunanpaqmi huk taqwiykunata tanqanqa, chaykunaqa kallanqataqmi riqsinapaqpas..
- (ñ) Llamkaqkunatawan llamkayniyuqkunatawan sapa kutilla yachachisqa kananpaq yanapanqa.
- (p) Perú suyupa munasqanmanhina llamkanankupaq llallinakuyta, atipanakuyta kallpachaspa qispichinqa.
[edit] Chunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqamanta
Kawsasqanchik pachata allin qawarispa llamkaykunata ruranapaq
Wakchakaymanta lluqsinapaq, Perú hatun suyu allin takyasqa ñawpaqman puririnanqpaq, política nacional ambiental nisqata hukllachasaqku wakin politicakunawan nispa rimanakuyku; nillaykutaqmi, achka sumaq kawsaykuna (diversidad biológica) amachasqa kananpaq, imaymana pachamamapi yuyaywan llamkay kallpachasqa rurakunanpaq, pachapuquykuna pisi pisimanta hurkusqa kananpaq, chay qawaypi huchuy llaqta, hatun llaqtakunapas hawka tiyanankupaq; kay ruraykunawanmi ñawpaqman lluqsinqa allin kawsay, aswanpas Perú hatun suyupi maychus qunqasqa llaqtakuna.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Rimanakuypi imapas rurasqa kananpaq llamkanqa, aswanpas sumaqta Perú suyu kamachiqwan llaqta ukupi kaq organizacionkunawan kuska puririnanpaq, chayhina llamkay aswan tukuyman chayananpaq mana wakin runapa rurayllanchu kananpaq.
- (ch) Pacha mamanchikrayku huk rimaylla, huy yuyaylla kananpaq, chay nispa piña kaspapas llamkananpaq wakichinqa.
- (h) May allpachus mana runayuqhina purmasqa rikukun, chayta yuyaspa kaqmanta allpakunata rakichinqa, wayqukunapi, sacha sachapi, lamar qayllapi kawsayta ima hatarichinqa, purunchasqa allpakunata huqarillanqataq.
- (i) Pachamamata chanischaspa tiyanapaq llamkanakunata churachinqa, chaypis aswanta ñawpaqta purichinqa chuya chuyapi ruruchiqta.
- (k) Estadupa qullqi waqaychayninpis churachinqa may pacha rurusqakunapa chaninta, waqllisqa allpakunata, maychus qullqi wikchukun mana allin qawasqanchikrayku chaykunatapas.
- (l) Pachamama chaninchaspa kawsananpaq, chay ukupi fabricakuna, minakuna, huk ruraykunapas chuyapi purinankupaqmi kamachikuy lluqsimunqa; hinallataq sacha mallki kawsaykunata, tukuy kawsaq ruraykunata, tukuy kawsaq rantikuykunata, tukuy kawsaq riqsichiykunata ima ñawpaqman puririchinqa.
- (ll) Kay tiyasqanchik pacha allpanchiktapas, yakunchiktapas, samananchik wayratapas, allin qawasqa kananpaq, huk qatipaykunata hurqunqa.
- (m) Tukuyniraq runamasinchikunapa yachayninkunata, kawsayninkunata ima, riqsichisqataq amachasqataq kanqa, chaykunata yupaychaspa waqaychakunqa; hinallataq musuq yachaykuna rakinakunapaqpas, aypanapaqpas kallanqataq huk kamachikuy.
- (n) Hatun llaqtakuna allichasqa kananpaq yanapakunqa, chay ukupi qupakunata, fabrica nisqapa qillichasqanta pisiyachinapaq, utaq kaqmanta imaynata huqarinapaq yachachinqa.
- (ñ) Yachakuytapas pachanchikmanta taqwiriytapas kallpachanqa.
- (p) Llapa runakunawan, llapan institucionkunawan kuska huk sistema de evaluación de impacto ambiental nisqata hatarichinqa, chayqa kanqa kay pachanchikta chaninchaspa allin kawsay aparikunanpaq, fabricakunapas, empresakunapas chayta qawarispa llamkanankupaq.
- (q) Upayachiq, wanquyachiq tuqyaykunata, ima bullakunatapas pisiyachinapaq kamachikuyta lluqsichillanqataq.
- (r) Pachamama yupaychasqa kananpaq huk nacionkunawan rimanakusqanta huntachinqa, chay qispinanpaqmi yanapakuq nacionkunatapas minkarikuspa wakichillanqataq.
- (s) Perú hatun suyu ukupi llamkanapaq Estrategia Nacional de Comercio y Ambiente nisqata puririchillanqataq.
[edit] Iskaychunka ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Chiqap yachaywan tecnología nisqawan yachaykunata ñawpaqman tanqanapaq
Perú suyupikaq ciencia y tecnología nisqapi yachaykunata kallpancharinapaqmi rimanakuyku, chaykunawantaq allin yachaq runakunata, tukuy imaymananchikta chanincharispa empresakunatapas ñawpaqman pusaq runakunata kallpancharisaqku. Hinallataqmi musuq yachaykuna maskaypas aswan wiñarinqa, tarisqa yachaykunatapas riqsichisaqku, sapa kutilla qatiparispa qatiparispa. Atipanakuypi proyectukunapas, investigadorkunapas akllarisqa kanqa, chaymanhina aswanta qullqitapas churanapaq rimanakullaykutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Maymantapas qullqita hurqumuspa yachaq runakuna, investigador runakuna aswan yachayniyuq kanankupaq churanqa, chay ruranapaqmi wasikunatapas hatarichinqa, musuq yachaykuna qispichinankupaqpas kamachinqa.
- (ch) Hatun yachay wasikunapipas, empresa nisqa wasikunapipas ciencia y teccnología yachaykuna aswanta mastarikunqa, chaywan yachaykunata wiñarichinapaq musuq kamachikuykuna lluqsichimunqa.
- (h) Kay Perú suyupikaq allin qullqi wachachiq sectorkunapim hatun yuyayniyuq, hatun yachayniyuq runakuna kananpaq yanapanqa.
- (i) Perú suyupi, ukun suyukunapipas hatun llamkaykunata ñawpaqman apachinqa, chay llamkaykunaqa runakunapa allin rikusqan kanqa.
- (k) Llapallan llaqta runa ukupi, aswantaqa waynakuna, warmakuna ukupi yuyaykuna, yachaykuna paqarichiyta ima yachachinqa; chayqa allin umanchaspa kananpaq, imatapas ruraspa yachayman chayananpaq, allin yuyaywan imatapas qawarinanpaq; hinallataq pachamama chaninchayta yachanankupaq, chaypaqqa willakuq periodicokuna, radiokuna, television nisqakuna yanapakunqaku.
[edit] Iskaychunka hukniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Runapa wasichakunanpaq, hatun llamkaykuna hatarichinapaq
Perú suyupi imatapas allinta ruraspa ñawpaqman purinapaq, hatun llamkaykunata, wasichakuykunata rurasun nispam rimanakuyku, chaywan ñawpaqman, takyasqa purinapaq, sapa ayllupas allin allin kawsayta tarinanpaq ima rimanakuyku. Chay tukuy imaymana rimanakusqayku qispisqa llapan suyukunapi, llaqtankunapipas kananpaqmi Estadu chay llamkaykunata umachaspa qatipanqa wakin institucionkunawan kuska.
Perú suyupi hatun ima ruraykunapas qispichisqa kananpaq Estaduqa:
- (a) Tukuy ruraykuna qispichinapaqmi huk kamachikuykunata qunqa, chayqa kanqa akchiyuq kanapaq, hatun ñankuna kananpaq, lamarquchanta wanpukuna chayamunanpaq, avionkuna tiyananpaq, karupi tarikuq runamasinchikwan rimanakunapaq ima.
- (h) Empresa privada nisqapa yanapakuyninta maskaspa, tukuy ruraykunata hatarichinqa, allinyachinqa, chaywan allin yachaykuna kananpaq, qalilla kawsanapaq, chakrakuna qarpanapaq yakupas kanqa.
- (i) Hawa runakuna llaqtanchik, tiyasqanchik riqsiq hamuqkunapaq may purinanta qawarispa kamachinqa, kallanqataqmi kamachiykuna huklaw nacionkunaman tukuy rurasqanchik apachinapaq, chayraykum, qayllanchikpi tiyaq nacionkunawan rimanakuyta takyachinqa.
- (k) llaqta runapa yanapayninwan sapa llaqtapi musuq llamkaykunata hatarichinqa, kaqkunatataq allinyachinqa.
Chaynallataq, wasi ruraypi llamkanapaq, Estaduqa:
- (l) wasi ruray mana sinchi sasa kananpaq hatun kamachiy plan nacional de vivienda nisqata rurachinqa, hinallataq, utqaylla, pisi qullqillawan, allin takyasqata wasi rurakunapaq musuq kamachikuykunata hurquchimullanqataq.
- (ll) empresa privada nisqawan wasikuna rurachinanpaqmi Estaduqa kamachikamunqa, chaymi yanapaqllaman qatipaqllaman tukupunqa, ichaqa, chay empresakunamanmi qullqita qunqa chay wasirurasqanman wakchakuna aypananpaq.
- (m) ayllukuna allin wasita rantikunanpaqpas, rurakunanpaqpas yanapanqa.
- (n) allin wasikuna rurakunanpaqsi, musuq yachaykunata qunqa, chaywanqa, llapa runapaq, utqayllata, allin sayachisqa wasita rurakunankupaq.
- (ñ) wasi ruraypi llamkaq runakunataq aswan yanapasqa kanqaku, paykuna yachachiykunawan kallpachasqa kanqaku, riqsisqa, chaninchasqa ima.
- (p) pisi qullqiyuq runakunapaq yanapakuy kanqa, allpankupas papelniyuq kananpaq, wasinkupas tituluyuq kananpaq, chaywan hatun kamachikuy ukupi kawsanankupaq.
- (q) sapankumanta wasi rurakuqkunapaq yanapakuy kanqa, chaywan musuq wasita allinta sayarichinankupaqpas, tanta wasita allinchanankupaqpas.
[edit] Iskaychunka iskayniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Hawa nacionkunawan yanapanakuspa rantinakuyninchikta mirachinapaq
Perú suyu imaymana rurasqanta hawa nacionkunawan rantinakuy aparikunanpaq, rimanakuyku, chaypaqmi llapallanchik Estaduwan, empresa privadawan kuska kallpanchananchik, chaymi, Perú suyu huk nacionkunawan allin rantinakuyman yaykunqa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Tukuy kamachikuykunatapas, qullqi kamachikuykunatapas allintam takyachinqa.
- (ch) Qullqinchik wakin nacionkunapa qullqinwan kaq chaninman tikrakunanpaqmi kamachikamunqa.
- (h)Wakin nacionkunawan rantinakunapaqmi, arancel nisqa pisiyananta munan, mana chiqisqa kanantapas munallantaq, chayqa nacionkuna ukupi rimanakusqankuta chaninchaspa rurakunqa.
- (i) Maychus huk nacionkunaman imapas apaqkunapaq aypanankupaqhinalla impuesto pagananku kanqa, mayninpiqa kutichipunapaq kanqa.
- (k) Huk nacionkunawan rantinakunapaq llamkaykunata, ima ruraykunatapas allinyachina kanqa, aduana nisqapipas, hukkunapipas yanapayta tarinankupaq.
- (l) Huk nacionkunawan rantinakunapaq llamkaykunata, ima obraskunatapas hatarichina, allinyachina kanqa, empresa privada nisqata minkakunqa.
- (ll) Perú suyu ukupi lliw rantinakuyman yaykuqkunapaq yanapay kanqa.
- (m) Contrabando nisqa mana yaykumunanpaq, maypipas chuyalla rantinakuy kananpaq kamachiykunata apachikamunqa.
- (n) Huk nacionkunaman imanchistapas apaspa rantinakuy ruranapaq sasachakuykunata chinkachinqa.
- (ñ) Rantinakuy wasikunata, empresakunata ima aswan llapan Perú ukupi mirachinapaq, musuq rimanakuykuna kanqa; chaywanmi, rantinakunapaq ima rurasqanchikkuna yapakunqa.
- (p) Huk nacionkunapi rantinakuyman imapas apananchikpaq tukuy yanapakuy lluqsimunqa, allin allinllanta, akllasqallata apanankupaq; chaypaqqa taksapas, hatunpas empresakuna yanapakunqaku.
- (q) Hawa nacionkunawan allin rantinakuy ruranapaq, ima sasachakuykunatapas chuyanchanqa.
- (r) Empresa privadawan, Estaduwan kuskalla hawapi rantinakuyman purinankupaq tupachinqa; chaykuna ruranapaqmi huk umalliqta churanqa.
- (s) Huk nacionkunapi rantinakuyman apanankupaqmi taksa ruruchiqkunata huñunachinqa, chaypi kuskamanta llamkanankupaq.
- (chk) Llapa rantinakunamanta ima willakuytapas yachanapaq huk hatun willanata paqarichinqa.
- (t) Hawapi rantinakuyman rinapaq qawariqkunata allinta yanapakunankupaq kallpachanqa.
[edit] Iskaychunka kimsayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Ayllupi tiyaqkuna allpa ruruchiqkuna ñawpaqman puririnanpaq
Ayllupi tiyaqkuna allpa ruruchiqkuna wiñachinapaqmi rimanakuyku, chaywanmi, chakrapi llamkayta, uywakuna uywayta, challwa uywayta, chakrapa ruruyninwan imaymana ruraqkunata yanapasaqku, chaywan pachamamanchikta mana kirispalla kawsananchikpaq, qullqita hapirinapaq, chaywan wakchakay pisiyachiyta munayku. Hatun Perú kamachiy nisqanhina Estaduqa qatipanqa, yanapanqa tukuy chakramanta lluqsiq kawsaykuna allin chaskisqa kananpaq, rantinakuy wasikuna mirananpaq, chayhina yuyaywan, atipanakuypihina llamkaspam huk nacionkunamanpas rurunchikkunata apayta atinchik, chaytaqmi ayllupi tiyaq runakuna ñawpaqman lluqsirinqaku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Chakrakunatapas, uywakunatapas, tukuy kawsaykunatapas aswantam mirachinqataq, chaninchanqataq, chayhina allin chaninchasqa kaspaqa hawa nacionkunaman apanapaqpas kanqa, hawamanta chayamuq kawsaykunamanta amachanqa.
- (ch) Chakrakuna qarpana yarqakunapas allin rurasqam kanqa; unupas, yakupas allin rakisqa kanqa, tarpuna allpakunapas allin wanuchasqa kanqa, kawsaykuna apanapaq ñankunapas allichasqa kanqa, mikuykunapas allin waqaychasqa kanqa. Chaypaq akchipas, karumanta waqyanakunapas, qayanakunapas ayllukunaman, llaqtakunaman chayanqa, chay ruraykunapaq yanapayta apachinqa.
- (h) Ayllupi tiyaq runakuna ñawpaqman puririnqaku, chayqa taksa llaqtakunapas wiñayta qallarinqaku, chay llaqtakunam aswan yanapayta Estadumanta tarinqaku, chaywantaq empresa privada nisqa yanapallanqataq runakunaman llamkanata quspa.
- (i) Chakra ruraykunapas, chakra rurukunamanta ruraq industria nisqakunapas musuq yachaykunata chaskispam aswan wiñarinqaku, muhukunamanta, yurakunamanta aswan yachanapaq taqwirispa, chaywan tecnica nisqa yachaykuna mastarichinqa.
- (k) Chakra ruray, chakra llamkay aswan chaninchasqa kananpaqmi kamachikuykuna lluqsimunqa Perú suyupi, llaqtankunapi, ayllunkunapi aparikunanpaq.
- (l) Chakra llamkaqkuna maymantapas tukuy yachaykuna, tukuy willakuykuna chaskinanpaq, huk hatun willanata paqarichinqa, chaywan paykuna ima munasqankuta allin qullqiman chayanankupaq akllarinqaku; hinallataq Perú suyupipas, llaqtakunapipas, ayllukunapipas maykamas kallpanku qun chayta qawarillanqakutaq.
[edit] Iskaychunka tawayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Estado chuya chuya allin llamkayta tarinanpaq
Estaduta qispichisaqku, allintataq, utqayllatataq imapas ruraqta, musuqchasqata, chuya chuya llamkaqta, nispa rimanakuyku; chaywan, llaqta runakunapas, derechunkupas allin chaninchasqa kananpaq; hinaspapas, rantinakuna wasita, estadumanta lluqsiq tukuy servicio nisqakunata ñawpaqman puririchisaqku. Chaymantapas, rimanakullaykutaq, llaqta runapa munasqanmanhina mañakusqanta huntachinanpaq estaduqa kallpachakunqa, llamkaykuna kamachinatapas minkarikuspa ruranqa; hinallataq kanqa chay llamkaykunata kuska qatipaspa qawarinapaq. Estadumanta imaymana yanapay chaskiqkuna allin kamachiqniyuq kanqa, allin qawasqa, allin amachasqa kanqa; chay qawaqkunapas kikinkumanta purinqaku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Estadumanta lluqsiq tukuy servicio nisqakunata allinta, utqayllata puririchinqa, chayraykun llapan runapaq aypanqa; chaykuna nisqanta sapa kutilla imayna rurasqanta qawarinqa.
- (ch) Estadupa llamkanakunanpi qullqi gasto ruranapaq kamachikuy kanqa, chaywanmi, qawarikunqa allin chuya gastasqa kananpaq, mañakusqankumanhina qullqi yaparikunanpaq .
- (i) Pipas, maypas ima llamkay churakunanta yachananpaq, hayka qullqi hapisqankumanta, imakunatas rantirqanku, imakunatas rantinqaku, chaykunapaqmi huk hatun willanata churachinqa; chayqa kanqa sapa suyukunapi, sapa llaqtakunapi, maymanchus Estadu chayan chaykunamanta riqsinankupaq.
- (k) Hayka qullqi gastasqankumanta riqsikunanpaqmi huk qatipayta churachinqa, chaywan llaqta runa Gobiernupa ima rurasqanta yachananpaq, chuya chuyata imatapas rurananpaq.
- (l) Estadu ima llamkaytapas llapan runaman aypachiyta atinan, manam partidunkunallamanchu tikrakunqa; chaypaqmi kamachikuykuna chuyanchakunqa.
- (ll) Kamachikuyninkunata allin qispinanpaq Estaduqa musuqmanta llamkanankunata churanqa; chaywan, llapallan maymanchus yanapaynin chayan chaykuna allinllanqa.
- (m) Estadumanta lluqsiq tukuy bienes y servicios nisqakunaman pisi qullqillawan aypananta munanqa.
- (n) Estadupaq allin llamkaqkunata, chuya yachayniyuqkunata, chiqap puriyniyuqkunata yupaychanqa, paykuna llamkayninkupi wiñanankupaq kallpachakunqa.
[edit] Iskaychunka pichqayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Democracia ukupi yanapakunanpaq Fuerzas Armadas nisqata kallpanchanapaq
Fuerzas Armadas nisqata allin llamkayman churasaqku, hawka kawsaypi tiyayninchik takyachinapaq, Perú allpanchik allin qawasqa kananpaq; chaykunaqa rurakunqa Hatun Kamachinata, Derechus humanos nisqata yupaychaspa.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Fuerzas Armadas nisqa wasita kikinchachinqa, mana pimanpas, mana maymanpas sayakuspa, chaypi llamkaqkunapas allin yachayniyuq kanqaku.
- (ch) Fuerzas Armadas democracia nisqa ukullapi allin qawasqa purinanpaq, yanapay kanqa.
- (h) Militarkunawan, llaqta runakunawan huk runahinalla kuska llamkanankupaq, kamachikuykuna kanqa.
- (i) Fuerzas Armadas nisqa musuqyachisqa, utqaylla allin imatapas ruraq kananpaq, yanapakuy kanqa; chayqa rurakunqa llaqta runapa munasqanmanhina, sumaq kawsay yuyaywan rurakunqa.
- (k) Organización de las Naciones Unidas nisqapa kamachikuyninmanhina, Fuerzas Armadas nisqapa yanapayninta Tiqsi muyuman, suyukunaman ima purichinqa hawka kawsayta maskanapaq.
- (l) Fuerzas Armadas nisqa Estadupa mañakusqanta, ima llamkaynintapas allinta ruranankupaq tukuy imata kamachinqa.
- (ll) Leykunapa kamachikusqanmanhina chuya chuya imatapas rantinankupaq, ima ruray yachasqankutapas qatunankupaq kamachiykunata churachinqa.
- (m) Fuerzas Armadaspi llamkaqkuna llaqta runahina akllanakuy kaptin votananpaq kamachikunqa.
[edit] Iskaychunka suqtayuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Chuya chuyapi llamkay kananpaq, mana qilli ruraymanta qullqi hamunanpaq, llapallan runakuna impuesto qunanpaq
Tukuy imaymanamanta contrabando chinkananpaq, rimanakuyku. Llaqtakuna ukupi, Estadu nisqa ukupi, llapan llaqtarunakunapa yanapayninwan allinlla tiyakunapaq. Allin yuyaywan, chuyay yachaywan kawsayta kallpachasaqku; chaywan, runamasinchikwan yanapanakuspa hawka kawsayta tikachinapaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a)Llaqta runakuna allin yuyaywan, allin sunquwan ima rurayninkuta huntachinankupaq kallpachanqa.
- (ch) Estadupaq llamkaq runakuna chuya chuyapi allin llamkayta ruranankupaq, kamachiykuna kanqa; chaypaq, llaqta runata minkarikunqa ima rurachisqanta kallpachananpaq, qawarinanpaq.
- (h) Runakuna umalliq kasqankurayku mana ima munasqanku ruranankupaq, ama pitapas saruchanankupaq, chayhina runakunapaq manaña panpachay kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
- (i) Llapan runakunapa yuyaychakusqankuta, ima munasqankuta Estaduman chayachinankupaq, chuya chuya llamkayta, hawka kawsayta purichinqa ñawpaqman.
- (k) Droga apaqkuna, contrabando apaqkuna, yuraq kunkayuq runakuna chay mana allin kawsaq runakuwan yanapanakuspa llamkaq manaña kananpaq, hawka kawsayta ama waqllichanapaq, mana qinri qullqi kananpaq, llapan runa impuestuta pagananpaq, kamachikuykuna kanqa.
- (l) ama imapas huk runakunapa munayninmanhinalla rurasqa kananpaq qatipanqa Estadupaq llamkaqkunata
[edit] Iskaychunka qanchisniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Droga nisqa chinkananpaq
Droga nisqakuna manaña kananpaqmi tukuy imaymanata rurasaqku, runakunapa sunqun munasqanta qawarispa, allin yachaykunata tanqarispa, qullqitapas, rantikuykunatapas, hampiykunatapas qawarispa. Chaymantapas rimanakullaykutaq, chay kuka tarpuqkuna huk tarpuykunata wiñachinankupaq Estadumanta yanapay kananpaq, chaywan paykunapas allin qullqita hapispa allin kawsayman puririnankupaq; hinallataq pakallapi droga apaqkuna, rantiqkuna ima chinkananpaq imaymana kamachiykuna lluqsimunqa. Droga millay kasqanta lliw runakunaman riqsichinapaq willakuykunata mastarichisaqku. May llaqtakunachus chay droga nisqa apaqkunapa chawpinpi tarikunku, paykunapaqmi aswan yanapay kanqa; hinallataq drogallawan kawsaq runakunapas yanapayta churasaqku.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Pakallapi droga ruraqkuna, apaqkuna, rantiqkuna ima chinkanankupaqmi kamachikuykuna kanqa, chaykunaqa rurakunqa, chuya yuyaypi, musuq kawsaykunata qawarispa; chaypaqqa, allin yachaykunata pataman uqarinqa, ayllu wasikunapa yanapayninwan.
- (ch) Chay drogawan llamkaq, narcotráfico nisqapi puriqkunata, organizacionninkunata imam lliwta chinkachinqa.
- (h) Drogapi puriq runakuna manaña kananpaq; hinallataq, hampina wasikunapi droga hampikuna chinkananpaq kamachikunqa.
- (i) Droga nisqapaq kuka tarpuqkuna, huk kawsaykuna tarpuyman rinankupaq yanapay kanqa, chaywan aswan chuya qullqiwan llamkanqaku; chaypaqmi, hatun ñankunata kichachinqa mana sasachakuywan kawsayninkunata hatun llaqtakunaman, qatuna wasi nisqaman chayachinanpaq.
- (k) Maypichus hatun rimaykuna karan hawa nacionkunawan kay drogakuna chinkachinapaq, chaykuna chaninchakuspa chiqaqman churakunqa; hinallataq, kuka tarpuq nacionkunawan, droga rantiq nacionkunawan kuska huk llamkayllata kallpachanqa.
- (l) Maypichus chakrakuna, allpakuna, chay kukawan tarpusqa, huk qurakunawanpas wakchayasqa kan, chaykunata yapamanta qapaqyachinqa musuq tarpuykuna wiñarinanpaq.
- (ll) Pakallapi droga apaqkuna chinkachinapaq, Estadupi llamkaq runakuna mana qullqirayku makinku pakichikunankupaq, kamachiykuna churakunqa.
- (m) Chay drogawan kirisqa llaqtakunapi ecoturismo nisqata llamkachinqa, chaypi tiyaqkunapa yanapayninwan.
- (n) Mana Hatun Kamachinapa riqsisqallan droga apaqkunapaq wanachiykunata churachinqa.
[edit] Iskaychunka pusaqniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Perumanta Hatun Kamachinanwan, Derechunchikta qawarispa purinapaq, justicia llapanman chayananpaq, Poder Judicial sapanmanta kikinchasqa kananpaq
Llapallan runaman Justicia chayananta munayku. Hawka kawsanapaq, mana piqpa aysakachasqan poder judicial purinanpaq, kikinmanta qullqintapas hapispa llamkananpaq; chaymantapas makipurapi ñawpa runakunapa yachachiwasqanchik justiciawan llamkanankupaq. Chaynallataq, Hatun Kamachina ukupi kaq Derechunchikkuna, Tratados Internacionales ukupi kaqkunapas riqsisqa kananpaq, runakunapa rurayninpas munasqanmanhina rurakunanpaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (a) Poder Judicial mana piqpa aysakachasqan purinanpaq, kikinmanta qullqintapas hapispa llamkananpaq kallpachayta qusayku; kikillantaq kanqa, Ministerio Público nisqa, Concejo Nacional de Magistratura nisqa, Tribunal Constitucional nisqapas purinankupaq. Chayqa rurakunqa Estadupa musuq rurayninkuna ukupi, sapa suyukunawan, llaqtakunawan kuska.
- (ch) Auturidadkuna, Poder Judicial kamachiqkunata chuya chuya akllanakuypi churakunqaku, chay runakuna chaninchasqa kananpaq musuq yachaykunawan kallpachasqa kanqaku.
- (h) Llaqta runamanta, ayllu runamanta lluqsiq justiciatawan chaninchanqa, ichaqa, Poder Judicialpa kamachikusqan justiciatawan kuskancharisqa purinanpaq, chayllan allin rimanakuyman chayasun; chaypaqmi, huk kamachikuykuna lluqsimunqa.
- (i)Juez de Paz nisqa auturidadkuna akllanakuypi churasqa kanqaku, ima ruraypas qawasqa, kallpachasqa kanqa.
- (k) Mana awqanakuypi kawsanapaq, manaña sapa kuti ñakariypi tarikunapaq rimanakuykunata kallpachanqa.
- (l) Hatun kamachinapa kamachiynin riqsisqa kananpaq, tukuy imata kamachinqa, Derechus Humanos nisqa yupaychasqa kananpaq kallpachallanqataq, mana kamachisqanmanhina puriqkunapaqtaq hasutayta churachinqa.
- (ll) Allin llamkay Poder Judicial ruranan qawasqa kananpaq kamachikuykuna kanqa, Derechus Humanos chaninchasqa kananpaq, mana allin ruraqkunatas chinkachinqa llaqta runawan, institucionkunawan kuska.
- (m) Llapan llaqtakunapi Defensoría del Pueblo kananpaq, allinta llamkaspa purinanpaq kamachikunqa.
- (n) Maykunapichus Poder Judicial llamkachkanku chayta qawaqkuna kananpaq kallpanchanqa.
[edit] Iskaychunka isqunniyuq ñiqi Política de Estado nisqanmanta
Llapan runakuna imamantapas willasqa kananpaq, ima rimayninpas, qillqayninpas uyarisqa kananpaq
Runakunapa derechunku allin yupaychasqa kananpaq, tukuy runa willay mañakuspa chaskispa kanankupaq, hinallataq, Gobiernu ima rurasqantapas chuya chuyata, ama llullakuspa willakunanpaq, rimanakuyku. Chaymantapas rimanakullaykutaq, pipas mana manchakuspa, mana pakakuspa imatapas rimananpaq, llapan runakuna ima willakuytapas allinta, chiqanta, chaskinankupaq. Nillaykutaq, yuyaypi qispisqa prensa nisqa kananpaq, hinallataq, tukuy willakuqkuna paqarichiq astawan mastarikunanta, imaymana willakuykunata runaman riqsichispa kananpaq.
Ima willaymantapas yachay, ima yuyasqanchik haykaqpas munaspa rimasqa chiqan kananpaq Estaduqa:
- (a) Gobiernupa ima rurasqantapas, gastukuna rurasqanmantapas, kikinta chuyata, mana imatapas pakaspa willakunankupaq kamachikamunqa.
- (ch) Pipas mana manchakuspa, mana pakakuspa imatapas rimay kanantaqa amachakunqam; chaypaq mana yanapaq kamachikuykunata, chiqap willakuy pantachiqkunata ima chinkachipunqa.
- (h) Chuya chuya ruraykunapim Estadupa willakuyninkunataqa pimanpas riqsichinqa.
- (i) Estadupa rurayninkuna, willakuyninkuna riqsiy munaqpaqqa manam sasachu kanqa, pisi qullqillawan imatapas utqaylla chaskinqaku, munaspaqa, medios electrónicos (computadora nisqapin) tarinqaku.
- (k) Estadupa rurayninkuna willakuyman chayayqa Derechunchikmi, ichaqa chay willakuyta mana waqllichispalla apananchik, Seguridad Nacional nisqa mana urmananpaq, Perú allpanchik allin qawasqa kananpaq.
- (l) Estadupa willakuynin chaskinapaq, ima rurasqanpas riqsisqa, willasqa kananpaq, hukllachasqa kamachikuykuna kanqa.
- (ll) Sapa akllanakuy kaptin, Partido Político nisqakuna atipanakuypi, llallinakuypi, yaykunankupaq, kamachikunqa; sapakamapas ima kasqanta yachananpaq, chay willay kamayuqkuna, Medios Masivos nisqamanta ima tapukuytapas chaskinankupaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estaduqa:
- (m) Willakuy ruraqkunapaq imamantapas manam kutipakuypas, piñachiypas kananpaq kamachikuykunata churachinqa.
- (n) Llapan qillqaspaña, rimaspaña willakuqkunapaq kikinkumanta allin llamkay ruranankupaq yanapakuyta churanqa, chaypaq, llapallan runakunata, institucionkunata, imamantapas willasqa kanankupaq derechunku amachasqa kananpaq, minkakullanqataq.
- (ñ) Periodistakuna, willay riqsichiypi llamkaqkuna, mana pita manchakuspa imatapas willanankupaq, kamachikuykunata churachinqa; chaynallataq, willay kamaq empresakunapas allin chuya willakuy qispichinankupaq, kamachikuy kallanqataq.
- (p) Pikunachus, mana kasqan rimaqkunapaq, runakunapa sunqun kirichiqkunapaq, honran tupaqkunanpaq, paykunataqa manam riqsipanqachu, aswanmi chinkanankupaq musuq kamachiykuna lluqsimunqa.


text:
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Ancha unay wataña, inkakuna manaraq chayamuchkaptinsi, kay Qullaw suyupi tiyaqkunaqa sinchita ñak'ariq kasqaku. Manam tarpuytaqa yachaqkuchu, manataqsi pipas yachachiq kasqachu. Chaysi, yarqachikuspaqa karutaraqsi puriqku, chaypis purun mallkikunapa, sach'akunapa rurunta pallaqku.
Chirichiptinkupas, puñuy aysaptinkupas urqukunamansi riqku, chaypis qaqakunapi mach'aykunaman yaykuqku, chayhinatas tiyaq kasqaku.
Mana husut'ayuq, q'ala chakillas purisqakupas, uywakunapa qaranwantaqsi p'achakusqakupas. Uywakunataqa wach'ikunawansi chaquq kasqaku. Manataqsi ninatapas riqsisqakuchu, sinchitas ñak'arisqaku. Hankullatas mikhunatapas mikhuqku. Chiri killakunapipas manas ancha puriytaqa atiqkuchu.
Huk p'unchawsi tayta Intiqa, chay ñak'ariyninkuta rikuspa, nisqa: "Manku Qhapaq, Mama Uqllu wawaykunatan runakuna yanapananpaq kachasaq" nispa. Chaysi, Titi Qaqa hatun quchamantas Manku Qhapaq, Mama Uqlluwan lluqsimusqaku.
Manku Qhapaqsi makinpi huk quri tawnata apasqa. Chay tawnataqa tayta Intis qusqa kayhinata nispa: "Chay suyukunata kay tawnata sat'ispa purimunayki, maypin allpa ukhuman chinkanqa, chaypim Qusqu sutiyuq llaqtata hatarichinki" nispa. Paykunaqa tayta Intipa kamachikusqanmanhinas purinku, tawnata sat'ispa sat'ispa.
Chayhinata purichkaptinkus, huk p'unchaw quri tawnaqa allpa ukhuman suskhuykuspa utqaylla chinkarqapusqa. Taytankupa nisqanta yuyarispa chaypi Qusqu llaqtata sayarichisqaku.
Chaypis, Manku Qhapaqqa chay suyupi tiyaq qhari runakunata tukuy rurayta yachachisqa. Yachachisqas allpa llamk'ayta, mikhuykuna tarpuyta ima, manaña karu purinankupaq. Uywakunata michiytapas yachachillasqataq, chaysi llama uywayta qallarisqaku. Rumi pirqamanta wasi ruraytapas yachachillasqataq, allin kawsanankupaqmi tukuy rurayta yachachisqa.
Mama Uqlluñataqsi warmikunata yachachillasqataq. Yachachisqam wik'uña millwamanta awaykuna rurayta, chaymanta tukuy llimp'i punchukuna awaytapas. Mikhuna wayk'unankupaq llink'i allpamanta manka ruraytapas yachachisqa. Huk ruraykunatapas yachachillasqataq. Chayhinapis llapa runa aswan allinta Kawsayta yachasqaku.


text:
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy
Ñawpaqmantan kay willakuy kan. Ñawpa watas tawa wawqikuna kasqaku, paykunaqa: Ayar Kachi, Ayar Uchu, Ayar Awqa, Ayar Manku nisqa kasqaku. Sapanka wawqikunas kaq warmillayuqtaq kasqaku, paykunaqa: Mama Waku, Mama Kuru, Mama Rawk’a, Mama Uqllu nisqa sutiyuq kasqaku.
Hukninkaq, Ayar Kachi sutiyuq wayqinkus, aswan kallpasapa runa kasqa, huk warak'allawansi urqukunata thuñichiq. Chayta rikuspas wawqinkuna chiqnikusqaku, mana rikuytapas atiqchu kasqaku.
Huk p'unchawsi wakin wawqinkuna, Ayar Kachitaqa mach'aypi wichq'arqapunku. Chayta ruraspas kimsantin wawqikunaqa ripuqku. Wanakawrimansi chayasqaku. Chaypis huk k'uychi rikhurisqa.
Ayar Uchu wawqis ñawparqusqa, chayllapis huk hatun wak’a rumiman tukurqapusqa. Chaypitaqsi Ayar Mankuta nisqa "Sutiykita Manku Qhapaqman t'ikray" nispa.
Iskaynin wawqikuna, tawa warmintin ripusqaku, chaysi Qusquman chayarqusqaku. Ayar Awqas ñawparqusqa, wakin qhawachkaptinsi, paypas huk rumiman tukurqapullasqataq.
Sapallansi Manku Qhapaqqa tawa warmintin qipasqa. Mama Wakus aswan mana manchakuq, allin amachakuq kasqa.
Qusquman chayarquptinkus Manku Qhapaq quri tawnata allpapi chinkaykachisqa. Chaypi tiyaq runapas Mama Wakuta rikuspas manchakuymanta ayqikusqaku. Chaypis Qusquta kamarqanku.


text:
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy
PACHANTIN LLAQTAKUNAPI RUNAP ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
[edit] Qallariy simi
Pachantin ayllu wawap allin kawsaypi kananta yuyaykuspan, kay kamachikuy paqarin. Runap kawsay qasi kusi kawsaypi kananpaq, tukuy llakipi kaspapas "justicia" taripananpaq. Kikin runakayninta runa masinkunawan riqsichispa kawsananpaq.
Runap runa kayninta sarunchasqata rikuspan, wakin ima millay sallqa runakunap runa masinta ku'muchisqanta, waqachisqanta rikuspan, kay ancha sut'i kamachikuykuna rikhurin, aswan allin, aswan sumaq kawsay runap taripananpaq; mana imamanta manchakuspa, mana yarqayta muchuspa, sut'i simipi rimarispa qasi kawsaypi kananpaq.
Runapaqpuni tukuy ima allinkunapas kamasqa karqan. Chay kamasqa kasqanta riqsispan; "derechon" kasqanta yachaspan kay simikuna kamakun qharipas warmipas kuskachasqalla kawsanankupaq, sapa p'unchaw aswanta hananchakuspa. Kawsanankupaq: paykuna ukhupipas, llapa ayllu runa ukhupipas, sapanka runataqmi tukuy llakimanta qispisqalla purikunan, llapa "mundo" pachantinman qasi kawsay mast'arikunanpaq.
Tiksi muyuntin "mundup" "estadonkuna" huñuykunakuspan, ancha allinta rimanakunku "Organización de las Naciones Unidas" sutita churaykukuspa. Hina sumaqta, allinta yuyayukuspataq, ruwaspataq, huk sunqulla kamachinakunku yanapanakunankupaq, runap runakayninta, qispisqa kayninta, tukuy "derechunta" hunt'achinankupaq.
Chay rimasqanku hunt'akunanpaqtaqmi, hatun "Asamblea" nisqa, ancha sut'inta quwanchik kay "Declaración Universal de los Derechos Humanos" qillqapi, llapa llaqtakuna ch'ullallata yuyaykuspa runap allinkayninta takyachinanpaq, chay allin kamachikuy simikuna hunt 'akunanpaq.
Kaqllataqmi riqsichina, yachachina qhipa wiñay runamanpas, waynakunamanpas aswan allinta paykuna hunt'achinanpaq aswan allin yuyaytawanpas yapanankupaq, kikin "nacionninkupipas", pachantin nacionkunapipas.
HATUN RIMANAKUYPI CHANINCHASQA KAMACHIKUY
[edit] Huk Ñiqin (1)
Llapa runam kay pachapi paqarin qispisqa, "libre" nisqa, allin kawsaypi, chaninchasqa kawsaypi kananpaq, yuyayniyuq, yachayniyuq runa kasqanman hina. Llapa runamasinwantaqmi wawqintin hina munanakunan.
[edit] Iskay Ñiqin (2)
Kay hatun kamachikuyqa llapa runapaqmi, qasilla qispisqalla purikunanpaq, pipas kachun, mistipas, runapas, yuraqpas yanapas; warmipas, qharipas. Taytachakuna mamachakunapi iñiqpas. Pacha Mama yupaychaqpas; imayna yuyaykuq runapas. May llaqtayuqpas; wakchapas, qhapaqpas.
[edit] Kimsa Ñiqin (3)
Llapan runam kawsaypachapaq kamasqa, mana piqpa rimapayasqantaqmi purikunan kawsanan p'unchawkama.
[edit] Tawa Ñiqin (4)
Manam pipas runap chitasqan kamachipi puriyta atinchu. Runawan yanachikuyqa unayñam tukukapun, kay "Declaración de los Derechos Humanostaq" chaninchan chay tukukuyninta, wiñaypaq. Yanachikuyqa qunqaypachaman churasqan kapun.
[edit] Pichqa Ñiqin (5)
Manam pipas, piqpapas, k'irisqan, muchuchisqan, k'umuchisqan kananchu.
[edit] Suqta Ñiqin (6)
Llapa runap "derechunmi", maypipas runa hina "respetasqa" kananpaq.
[edit] Qanchis Ñiqin (7)
Leypaqqa, hatun kamachikuypaqqa llapa runapas kikillan, "igual" llamk'anchik; mana pitapas akllaspa, mana pitapas t'aqarparispa.
[edit] Pusaq Ñiqin (8)
Llapa runapaq churasqan sapanka "nacionpi", hatun llaqtapi "tribunalkuna", "leywan", "amparakunanpaq" piña mayña runakayninta sarunchayta munaptinpas.
[edit] Isqun Ñiqin (9)
Manam pipas yanqa qasinmantaqa muchuy wasipi wichq'asqapas, llaqtanmanta qarqusqapas kayta atinchu.
[edit] Chunka Ñiqin (10)
Llapa runapas, imamantaña huchachasqa kaspapas, "tribunalpa" uyarisqanmi kanan; chayman hina huchayuq kasqanpas, mana huchayuq kasqanpaq yachakunanpaq.
[edit] Chunka Hukniyuq Ñiqin (11)
Hayk'am huchachasqa runaqqa, kanmi "derechon" manam huchayuqchu kani, ninanpaq "justicia" taripanankama. Allin ch'uyaman "justicia" chayaspa, ima muchuymanpas churana, huchanman hina.
[edit] Chunka Iskayniyuq Ñiqin (12)
Manam piqpa imayna kawsakusqantapas tapupakuyta atinchikchu. Manataqmi imaynatas warminwan, wawankunawan tiyan chaytapas yachayta munananchikchu. Manam runap allin kasqanta, "honranta", allin runa kasqanta panpachanachu; Chaykuna ruwasqamantaqa "leymi" muchuchinan. Chay tukuywanpis, manam pipas qillqa apachisqanchikta, "carta" chaskinanchikta pakallapi, mana yachasqanchik "liita" yachayta atinchu. Llapa runam chay mana chaninmanta "libre" kanan, "leypa" "protejisqan.
[edit] Chunka Kimsayuq Ñiqin (13)
Llapa runam may munasqantapas purikunan, tiyananpaqtaq may llaqtatapas, may chiqastapas akllakunan. "Nacionninmanta" lluqsispapas kaqmi kutiykampuyta atillantaq.
[edit] Chunka Tawayuq Ñiqin (14)
Chiqnisqaña, qatiykachasqaña kaspapas, piqpa wasinpipas, maypipas pakuykukuyta atinmi, may "nacionpipas", may llaqtapipas, may chiqaspipas. Manam "común" huchayuqman aypanchu kay "derecho".
[edit] Chunka Pichqayuq Ñiqin (15)
Llapa runakunap "derechunmi huk nacionalidadniyuq" kay. Llapataqmi mayqin naciontapas tiyananpaq akllakuyta atin. Chaymantaqa manam pipas hark'akuyta atinchu. Manataqmi pipas, maypas "nacionalidadninchikta" qichuyta atinchu, nitaq huk "nacionalidad" akllakunanchikta tatichiyta atinchu.
[edit] Chunka Suqtayuq Ñiqin (16)
Qharipas warmipas hunt'asqa watanman chayaspaqa "casarakuyta" atin piwanpas maywanpas, mana piqpa hark'akusqan, yuraqwanña yanawanña, paykuna pura tinkuku, munanakunku chayqa. Warmi qhari wawakunantin tiyaspataqmi allin rimanakuypi tiyananku, kikin "derechuyuq" huk sunqulla tiyaspapis, t'aqanakuspapis.
[edit] Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (17)
Llapa runaqmi kanan hallp'apas, wasipas, tukuy ima kawsaypas, pay sapanpa, llamk'ananpaqpas, wakipi llamk'ananpaqpas. Manam piqpa kaqninpas qichuy atikunchu.
[edit] Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (18)
Llapa runam yuyaykukuyta, hamut'ayta atin yuyaychakusqanman hina. Manam pipas chaytaqa hark'ayta atinmanchu. Kaqtaqmi ima "religionpipas" kawsayta atin tukuy runap yachachkasqan.
[edit] Chunka Isqunniyuq Ñiqin (19)
Tukuy runapas umanpi yuyaykusqantam rimarinan manapitapas manchakuspa. Yuyaykusqantataqmi pachantin runaman, tiksi muyuntin, lliw "munduntin" runaman riqsichinan yachananpaq. Sut'im rimaqtan pacha kamaq taytachapas yanapan. Chay yuyaykukusqanmantaqa, ruwasqanmantaqa manam pipas chiqniytapas, huchachaytapas atinchu.
[edit] Iskay Chunka Ñiqin (20)
Pi runapas, may runapas huñunakuytaqa atinmi. Runa huñunakuyqa kananpunin; allin rimanakuypaq, sumaq rimanakuypaqqa. Ichaqa, manataqmi pipas tanqasqaqa, mat'isqaqa, ima huñunakuymanpas yaykunanchu.
[edit] Iskay Chunka Hukniyuq Ñiqin (21)
Llapa runapas atinmi llaqtanta "nacionninta" kamachiyta; chaypaq akllasqa, chaypaq churasqa kaspaqa; pay kikinpas, masi mink'anta churaspapas. Kuskallan llapa runapas kanchik, llapataqmi kamachikuq kaytapas atinchi Llaqtap munayninmi kamachikuqtaqa hurqun, llapa runamanta hukta akllaspa sumaq hatun rimanakuypi, "eleccionispi akllaspa.
[edit] Iskay Chunka Iskayniyuq Ñiqin (22)
Llapa runan, imaynam kawsasqanman hina llaqtanwan, "nacionninwan" quchikunan mikhuytapas, tukuy ima kawsaytapas; yachaytawanpas, yachayninman yapananpaq, chaywantaq hananchasqa runa kananpaq.
[edit] Iskay Chunka Kimsayuq Ñiqin (23)
Llapa runapaq kamasqan llamk'ayqa, sapanka runataqmi akllakunan imam munasqan llamk'ayta. Tukuymi llamk'ananpaq yanapasqa kanan. Yanqa, qasi kaytaqa mana runa atinchu. Runaqa chanintan, llamk'asqanman hina chaskinan "salariontaqa". Llapa runam chaskinan kallpanpa chanintaqa, paypa kawsananpaq hina; warminpa, wawankunap kawsananpaq hina. Manachaytaqmi llaqta runa yanapanan. Tukuy runam "sindicato" "organizayta" atin; hinallataq "sindicalizado" "derechun" "respetachinanpaq".
[edit] Iskay Chunka Tawayuq Ñiqin (24)
Llapa llamk'aq runapaqmi samana p'unchawqa churasqa. Kikillantaqmi, kaqllataqmi "vacaciones" ñisqa, sapa wata asllapas huk killa samayniyuq kanan mana llamkaspa "pagasqa".
[edit] Iskay Chunka Pichqayuq Ñiqin (25)
Llapa runapaqmi kanan allin kawsay, kaqllataq warminpaqpas, wawankunapaqpas. Kananmi mikhunanpas, wasinpas, p'achanpas; kanantaqmi hampiqnin "medicupas". "Seguro Socialpas" kananmi paypaqqa mana llamk'ayta atiptin, unquptin; warmin wañuptin, ima llakipiña kaptinpas. Wachakuq warmiqa rikusqam qhawasqam kanan. Wawakunapas kaqllataqmi kanan; "Casadop" wawanpas, mana "casadop" wawanpas.
[edit] Iskay Chunka Suqtayuq Ñiqin (26)
Tukuy runapaq churasqan "escuela", "colegio", "educación", llapataqmi chaykunata chaskinan mana qullqillamanta. Hatun yachaywasimantaqmi yaykunan aswan umayuq, yuyayniyuq, hamawtayuq hina. "Educacionqa" llapa runap aswan allinruna kananpaqmi, llapa runamasintin munanakunanpaqmi, maymantaña kaptinpas, may llaqtayuqña kaptinpas.
[edit] Iskay Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (27)
Llapa runam riqsinan hatun yachayniyuqpa yachayninkunata, chaymi "ciencia" nisqa, llapan riqsinan tukuy sumaq ruwaykunata: "artes" sutiyuq. Llapa runam yachanan, aypanan hatun yachay, kawsay yachay, aswan hatun "filosofía" nisqa hamutay kuraq yachayta.
[edit] Iskay Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (28)
Sapanka runam munannanchik kay hatun kamachikuy simikunap huntakunanta, llapa pachantin, "munduntin" llaqtakunapi.
[edit] Iskay Chunka Isqunniyuq Ñiqin (29)
Ayllunchikpi kawsaq runataqa, llaqtanchik runataqa, anchatan, munana, yupaychana; ayllun, llaqtan sapanka runatapas uywawanchik, wawanmi kanchik.
[edit] Kimsa Chunka Ñiqin (30)
Kay hatun kamachikuy simikunaqa manam huk runallapaqchu; manataqmi "nacionkunap" kamachiqkunallapaqchu, llapa runap allinninpaqmi, pachantin llaqtakunapitaqmi hunt'akunan.
[edit] Hawa tinkikuna
- http://qu.wikipedia.org/wiki/Pachantin_llaqtakunapi_runap_allin_kananpaq_hatun_kamachikuy (Qhichwa Wikipidiyapi qillqa)
- Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (Qusqu Qhichwa simipi)


text:
Wañuy
Wañuy nisqaqa kawsaypa puchukayninmi. Tukuy yurakunap, uywakunap, runakunappas wañunanmi.
Wañuywanqa kurku ayam tukukun.
[allichay] Chanin yachaykuna
- Wañuywanqa, imaypis, maychaupis, paqtallam puriikantsik.
- Wañuyqam piimaypaq: wamrapaqpis, yashqapaqpis; llullupaqpis, chakwaspaqpis, aukispaqpis.
- Wañunqantsik patsa chaamuptinqam, may tsaychaupis, imaykanaupis wañukuntsik.
- Manaraq wañushaq nirchi lluta kawakuntsik.
- Chakwaswan aukisqam puñuyninchau wañuyta yachakuyan. Tsaymi imaypis puñukuyanlla.
- Llapantsikpis wañuqllapaqmi kantsik. Piraq mana?
- Mana alli ruraqllam wañuyta mantsan.
- Hukllam wañuy.
- Wañuytaqa pipis maypis manam yachatsikuntsu; tsaymi kikintsik wañuyta yachakuntsik.
- Imayka aykayka wañuqta rikarmi wañuyta yachakuntisk.
- Ayakunaqam imaypis taaparaykayamantsik.
- Imapis mana alli kaptinqam ayantsikkunaman kamakuntsik, qayakuntsik. Paykunaqam, nuqantsiknau, aylluntsikta kuyayan.
- Ayakunapis llakinqantsikta, kuyanqantsikta musyayaananpaqmi mikuyta paykunapaq churakuntsik.
- Llutalla kawakurmi ayantsikta qarpuntsik.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna