text:
2009-20013 watakunapak Pushayyachay
Kapukyachik ñankunata kimirichina, charishkakunata kutin rakinapash imalaya kikin charishkata shuktakyachina, tantarinapash.
Mamallaktapa Kamachikka tukuypura imata rurachik hillayta allpapi sarushpatak ñawpakman tankayta yuyachin; allpata, yakuta, killalla kak kullkipak kuyurina llankaytapash purichinkapa yuyarishka. Rurashka kapukkuna, makirurashka, mitachi, chakrakamay llika, ayllullakta ruraytukushkata allikachina; makillawan chalway, llakta ayllu chakray, kullkiyaytapashmi ñawpakman pushanka; pukuchinata, runa kawsayta, tantanakuy sinchiyarinata, tukuypura ima paktanatapash charichun pushanka; runakuna chaypikay, allpa pachapi tiyakkunatapash tawkayachishpami pushankapash. Kaytaka kutin tikra rakinata sinchiyachishpami rurarinka: kullki mañachikunata ushachina, sumakruray, llankayyachay, shuktakpuramantapash ñawpakman pusharinkami. Ashtawan mintalayta, kapuk kutu tinkinakuyta rikurayashpa pukuchik, puchukak yanapanakuytapash tankankami. Shinallatak kawsaypak alli yachaypash alliyaypash, wasi, mikuy, churarinakuna, imalla mutsurishkakunata pukuchik mirachik llankaywan paktachinkami.
Kay pushayyachayka allpa tarpuypimi ashtawan sarun, maypimi kullkillapi yuyak llaktay llaki manyaman apashka. Shinapash, kawsaypak mutsurishkakunata tarinkapak shuktak mikuna rurak wasiwan, tukuykunapak wasichinawan, ama mapa kawsankapak pachamayachinata, makiruraykunata (chalwaypash kaypi kan), awaypash, ushuta ruraypash, tukuypak sumak riksinata ñawpakman kuyuchinkami.
Mamakullkimanta yachayta mushukyachiy, murukunata akllashpa shuktak Mamallaktamanta yaykuchimuy
Mirachishpakarin, Mamallakta kullkikamaypi ama llakitukunkapa dolarizaciónka mana kullki chimpapurayta sakinchu, katuna rantinapi chanikuna kuyurishkamantami shina kan. Kashna kullki apayka kanllamanta irkiyachinmi. Chaymantami imallata shuktak llaktakunamanta Mamallaktapak rantinakunata shukpak ranti churashpa rantina tukun, mana asha punchakunakamalla kipa watakunakamallapash Mamallakta apaylla tukuchun, ashtawankarin, kanllamanta llakirurayta kumurichinkapak, Mamallakta kullkikamayta sinchiyachinkapakpashmi kan.
Shuktak mushuk ñanmi kan, katuy rantikunapak washan yanapanakuyta rikuray ashtawan kullkita mirachinakuchun, Mamallakta ukupi llankay wiñarichun shinapash Mamallaktakunapura katuy rantinakuytapash ama kunkarishpalla llankachun. Kay rikurayayka yachakkunapak llankaykunata mirachichun, llankashkamanta ashawan kullkikuna hapitukuchun, chaymanta rantinatapash kullkita wakaychitapash tarichunmi yuyarishka kan. Wasi ima mutsurishkakuna ashtawan mirariwanka Mamallakta ukupi kullkikuna ashtawan kuyuripakmi kan, shina kullkipukuy kapuchiy chutarinmanmi. Kaymi ama shuktak Mamallakta yanapayllata shuyakuyta uriyachin, shinallatak kanllamanta kullkikuna mana pakta yaykunapi llaki urmaytapash ashallayachin. Puchukaypika, shina kullkiyayka Mamallakta ukupi washaman aysanakuchishpa llakikunamanta llukshiktami ruran; pukuyta mirachiy paktanaman chayachinpash.
Kullki kamaymi ima ruraytukushkallaman shitariyta asha pachakunakama allikachitukun, shina kanllamanta kullki mirariy yaykumunata aysankapakmi kan. Chanillikapash ashallami, shinami Mamallaktapash wiñariy kallarinka, mayllapi llankanakunata wiñachinka. Kutin, mana shina rurashpaka, chani llikaka ashtawan achka kullki mutsurinami tukun, Mamallakta wiñariyta kallarinapak imalla llankanapak mutsurikkuna illak tukunpash. Kay tukuymantami, imashina kullkikamayta sinchiyachinkapa pushayka Mamallakta yanapayllawan usharin, kaypakka kullkiyanapay yuyaykunawan pushana, shinallatak tukuykunapak kakrikpi achka kullkita churana, shina kullkimirarik llankaykunaman shitarichun, ashtawanka kay pushay yachaywanka llankay illakkuna yanaparishka kachun.
Rantichurayka, ima shina kana rikuyta paktachikkunapimi urman: allpamamamanta ima tiyakkunatapash hapishpa llankakkuna, allpamamapi tiyakkunawan imatapash rurashkawan llankakkuna, tiyakmanta ashtawan surkukkuna, wallpa kururay, llankay yachay pushaytukuy, yachak llankakkunata hapina, sumakruray wiñariy, shinallatak yachak runakunata llankachina kan. Ashtawan kaykunata charikkunapash kana kan: i) paktamanta ashtawan tarik llankakkunata aysarayakkuna; i) chakramikuy kikinyayta yanapakkuna; iii) ama allpamamata llakichikuna kachun; iv) kipa watakunapak Mamallakta mutsushkakunawan tinkirishkakuna kak; shinallatak, v) ama Mamallaktapura llapinakunaraykulla imatapash surkukkuna kachun.
Kapukkuna tiyachun mirachina, tawkasamita kanchaman kachana, istaman katukkuna, allpapachaman kachaypash
Mushuk imakay pukuymi mutsuykunapak pukushka, ama yalli llankakkunatapash allpamamapi tiyakkunatapash ama llakichishpalla paktay tiyakta mashkan. Ashtawan pukushkata hapinaka, chay llankay yanapayllawanpash, mana yalli pachamama llikata llakichinapash, ashtawan pukuymi kan.
Ecuador Mamallaktapika shuktak Mamallaktakunaman katunakunaka allpamamamanta surkushkakunami kan, shinallatak mana mushukyachishpalla katunapipashmi kan, shinapash allpamamapi tiyakkunata yallipacha llakichishpa surkukpipash mana achka kullki mutsurik kashkamanta shina kan. Shina sami pukushkakunaka, ashtawan, yallik watakunamanta katumuyta rantikkuna mañaypipashmi tantarin. Kayka ashtawanmi katurinata walinyachin, murukunata churayka mana katunakuna urmarina mallkuyta mana tawkayachinchu. Katuna manyamanta rikushpaka, tantarinaka shuk samipipash pukuchichishpa katukkunapipashmi huntarin, kaymi aysarinakuy pukuytaka harkan. Kay tukuymantami kay shina llankaytaka utka chakchunami mutsurin.
Kay pushay yachayka suktak mamallaktakunamanta imallata chikanyachishpa ranti apamuy wallparik pushay yachaywan paktatukun. Tantanakuypika, ishkantin, chayllatatak muyurikukpi kullkiyay shuktakyarinata hillayachin: allpamamapi tiyashkakunallata katurayay, wakchalla llankak runakuna, mirarik urmarimuykuna rikurin; llankaymanta ashalla kullkita hapina, wasipi mutsurishkakunata kullki illaymanta ashallata rantina tukun. Shuktak mamallakta yanapayllata shuyan; allita chayllapitak muyurinaman chayana: llankay imallawanpash ashtawan mirachishpa katuna, ashtawan llankayta charik runakuna, paktaykuna mirarin, llankashkamanta ashtawan kullkita chaskina, wasipak imalla mutsurikunata mañana, shuktak mamallaktakunata ashallata shuyana, ashtawan awkiyanami tukun.
Pushayyachaywan yaykuchina, allapapacha watupi kachun, Apya-yala tantarichunpash
Ecuador llakta, ista mamallaktawan llaktay paktaypika Mamallaktata kutin kutin kikin wiñachiymi kan, Mamallaktakunapi allpa kamachiyta pakta pakta paktachishpa, shuktak Mamallakta ushaykunawan pushay yachayta [38] rikukmi kan.
Mamallaktapura awkiyaywan rikushpa apanakuypika, achkayachik llikata shuktakyachinata, Mamallakta charishkata rakina, kutin rakinatapashmi mashkan; ima rurashkawan mirachishpa katuy kullkiyayta mashkan. Ñukanchik kanllaman pushayyachay kuskapika, asha pachakunapi, paktalla pacha washapi, kipa pacha, washapipash shuk yachaypi chay tantanakuy masmapi ñukanchik Mamallakta paktaykunawan tantarikta mashkaymi kan; shinami, shukpak ranti Mamallaktapura kullasuyuta apanakuy charirayakwan paktarinka, Mamallaktata paya pushakkunapak huchata washaman sakishpa ñawpakman rina.
Kay mushuk Mamallaktapura apanakuy tawka manya yuyayta charichunmi mashkan, kullasuyupi kawsak llaktakuna yaykurishpa wankurichunmi mashkan; Mamallaktakuna apanakuyta sinchiyarichunmi yanapan. Shinapash mushuk tantariman manarak paktashkachu, wiñariypak yanapayman, hayñi llaktay rimanakuymanpashmi pushan. Kaykunata shayachinkapak allitak yuyaykuna, Abya-yalapi tantarina yuyayta purichikmi kan. Chaymantami UNASUR, ALBA, OELAC tantanakuykunaka puntachishka kankuna.
Ecuador llaktami mushuk Arquitectura Financiera Internacional tantanakuyta shayachinkapak purichik kan, chaymantami, tawka sami pushay ukukuna wiñachinata sinchiyarinatapash purichin, ima arininakuypakpash mana washayachik kamachiykunawan kanchu, chay llaktakunaka llaktakunapak tiksi mutsuykunata paktachina chawpipimi shayarin, Mamallakta kikin utka mashkaywan kikin kawsana allpawanpash wachurin.
Suyu kullkikamak wasikunapak rikuyka kullkiwan tikra yanapay llikata wiñachina yuyayta yallinmi, mana shuktak Mamallakta antakullkita charinayayllachu kan; shinallatak mana suyukunapurapi kullki purinamanta chanikuna ashallayaykamallachu chayan. Sistema Único de Compensación Comercial Regional (SUCRE) tantanakuyta wiñachinaka ama urmarinkapak, kulla suyupi shuk hillaywan tukuymi kan; ama kullki tiyay wakllirichun chimpapurashpa kikinyay yuyaywan kullkita charina mintalayaykuna tantanakuymi kan. Shinallatak kawsaypitak katuna-rantina hatun kullkisapakunapak makipi kakpi, kullkita yanka shitaymanta kishpiychirinami kan. Kaywan kimirinaka, shuktak mushuk kullkiyuk tantanakuywan, mintalakkunawanpash imakunata katunapi rantinapi tantachichinkami, dólar kullkillata charina, mana kashpapash shuktak kullkita rantinakuypi charina kankami, imamantapash shuyay ashayarimanta chay kullkita charina; kullkita kuk Mamallakta kashpaka ashtawan charikmi tukun.
Mintalaypak mushuk kullki kullkakunata Mamallakta allipak paskakpimi shuktak Mamallaktamanta murukunata mañarayaytukunka, yachak llankakkunata sapan pachapi mutsurikta wiñachiy tukunchikpash. Kawsaypachapash, allikaypash tawka runapak llika sinchiyarishka kachun. Chaymantami Acuerdos Comerciales para el Desarrollo shutiwanhillay riksiripi imashina yanapana mintalaypak yaykuna yuyayka may mutsurik kan.
Paktachishpa, karashka kullkita mawkayachina, kamachiy kullkita charina, rikushpalla kanchamanta akllashpa rantimunkapak kullkita charina, ista Mamallaktapura arininakushkapika shunkumi kan.
Shuktak kullkiyay pushayyachaymi shuklla ruranapak ranti, shuktak chawpipi yaykurinata ashallayachin; shuktak Mamallaktakunapi katuna rantinapi yaykurichun, kullki mirariy katikuy achkayachinapash kan. Shina kullki tantanakuy, shuktak tukuykunapura kullkimirachina tantanakuykunamanpash tantanakuna kan, shina kullkita charina llankaypak rantika, runakunapak kawsay sinchiyarichun, tukuy allpaman chayana yuyayyukkuna kachun.
Imatapash shuk ashtawan chaniwan charimushkata, mitachikunata mirachinaka shuk chimpapuraymi kan, shuklla, tantarishkapash kullkita kanllaman ama tikramuchun wakaychinaka allimi kan, kullkitaka: sumakruraypi kamarishpa, mañachishpa, charimushkakunapi kullkita wakaychinallami; shinallatak amawtaypi, sumakruraypipash churanallami kan.
Ecuador llaktaka, may llaktamanpash rinalla, shamunalla kashtatami Mamakamachiy hayñipi tukuy runakunaman willankun. Runapura istatsikni, chikanyachinata, shuktak llaktapi kawsanata, tikramunata usharinmi. Tukuy allpapachapi llaktaymanta rimanakuyta, wiñarinakunkapak yanaparinatapash kunmi.
Hatun yachayta mushukyachina, amawtaywan, sumakrurawan, mushuk yuyaywan yachayta mushukyachipash
Chaypak shuk nikipika, hatun yachaykunaman yaykunkapak mashna kullkita charishkapash mana imapi rikunata charinchu; kikin kullkita charinkakama: karashka kullkiwan, kullki yanapaywan, asha ashalla kushpa, mañashpapash yachayman yaykunami kan. Tukuypakmi yachana hayñika, mana pipash yanka hatun tukunallachu. Tukurikta rikushpaka, tukuykuna yachaykallarichun, yachaypi allichirina llikata purichinami kan, shina ama munashpalla washayarishpa sakirichun.
Tukuyta hatun yachay kakpipash, yachay ukukuna tiyaktaka pakta rikurayanami tiyan, shina tawkakuna tantarik hatun yachay kamaywasikunata rikuna kan; yachanawasikuna tukuy pantalla kan, ama chullanyashpa yachachichun, sumak amawta yachayta kuchun, ama llakikuna tiyachun, kunan shina llaki kawsaypaklla yachayta katichun, paktakayta mana charik runakunaman alli yachayta kuchun.
Shinallatak shuktak sami iñiykunamanta, kawsaymanta, runakaymanta, llaktay tantarimanta, karikaymanta, warmikaymanta, karipura, warmipura munaymanta, ima shuktak yanka yuyaykunata anchuchishpa, tukuymi yachana hayñita charin. Kayllataka mana hatun yachaypilla rikunachu, tukuy yachay pachami rikunatakmi kan.
Yachay alli kachun, alli rikushka kachun, achik shunkuwan rikushka kachun charirayana. Shinallatak yachashkata, mana yachashkata alli rikunami kan; hatun yachana wasikunata allimi kan ninkapak, paypak yachana ñankunata, yachayta katinatanapash alli kak mana alli kakta rikunatakmi.
Shinallatak, ashtawan yachakkuna, taripaypi yachakkuna, yachachikpash mashkashkami tukun, paykunaka may alli yuyachik amawta yachayman yaykunka. Shinami Ecuador llaktapi llakikunaman kimirik taripayta rurashpa llukshichinka.
Shuktakpika, hatun yachay wasikunapi rurarik taripaykunaka, allpapachamanta surkushpa katuna kullkita, shuktakyachinkapa umayaktakmi tukun. Hatun yachay wasikunapi taripay rurashkakunawan, shuktak taripak wasikunawan paykunapak taripayta riksinkapa tinkinami tukun; shina rantimanta Mamallaktapak kapukwasi yanaparichun.
Mamallaktapi alli taripay mana tiyakpimi, shuktak llaktakunamanta sumakrurayta, yachaytapash yanapachishpa chaskina mutsurin, kayka kawsaypak ima utka mutsurikunata allichinkapa kanka, shinallatak Mamallakta kapukwasikuna sinchiyarichunpash kanka. Tukuy shuktak Mamallaktakuna kullki churaymi sumakrurayukpash, yachayyukpash kana kan; shina kikinpak kururay tukuchun, ama shuyakuklla, kumuchishka katinkapami kanpash.
Pachamamapi tawkasami kawsayka shukmanta ashtawan allipak chimpurakmi kan, chaymantami sumak kawsaymanta charimushka tiksi kan, taripashkawan llukshichina alli kakta willana, shina paypak tiyakwan pakta pakta kawsay wiñarinakuchun.
Shinallatak, tukuykkunapak pushay yachaymi kana kan, runakuna yachaypi kullkita churay, shina Mamallakta yachay illaykunapi yachashpa katichun. Chaypakka hatun yachana alli wasikunapi ashtawan amawtarishpa katina kan, kullki illakpipash yanapay kullkita chaskichunkuna. Kayllapitakmi achiklla pushay yachaykuna tiyana kan, mana yachashka kipa amawtakuna kikin llaktata sakishpa, shuktak Mamallaktapi llankanaman ama richun. Ecuador llaktamanta kariwarmi alli yachakkuna shuktak Mamallaktapi llankakuktaka apamunami alli karin. Kay llankay ñanpika Mamallaktaka yachakukkuna kuyuriytami tankanata charin, ashtawanka hatun yachaykunata tukuchishka washa yachakukkuna yachaypi rantichirichun, shina suyupurapi yachachikkunata, taripakkunatapash hatun amawtay pallay linchikunata wiñachina.
Tukuriypika, Mamallakta rurana kashkata, hatun kamachikkuna llankana kashkataka mana shukpak makipi churachinachu (ama yanka asha yanapaklla kachun, tukurik chunka watapi yachaymanta ama llukshishka kachun), paklla tukuypak kak llaktayta rurachun, hatun yachaykuna ama shukpaklla makipi kachun, yachay ama rantina katuna tukuchun.
Tinkunakuy, willanakushpa kawsak runakunaman karumanta willana, riksiykunapash
Shina kashpaka, shamuk kimsa watapika Mamallaktapak llankayka kaykunapimi pakta llankanata charin: tinkinakuna, antanikikkunata kuna, yachay mushukyarichina, kay Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC) yachayta riksirina, mawkana. Kay llankaykunapi ñawita churanaka mana kullki rikurikshinatami rikuchinka, kamachikkuna mitachipash allichirik, pukuykuna wiñariypash kuyurik kallarinkami.
Mamallaktaka tinkinakuykuna, karu willanakuykuna, ima mutsurishkakunapash tukuyman pakta chayachun charina kan, shina Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC) tukuykunapak paktaklla kachun. Chay pachallatak, nikichikkunata tukuykunaman kunaka, kay tinkinakuy paktachunllami kan, shina yalli mana rukakunawanlla ruraymanta karuyashkakunata kuchuyachinka [39]; Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC) kakkunata rurana. Chaypakka, ishkay hatun pushayyachaytami charina kan: yachana wasikunapi yachakuk mawrakuna nikikkunaman yaykuchun rurana; kunanlla llukshishka, mana kashpapash wiñarishka sumakruraykunata shullka tantarikunaman, shinallatak yachana wasikuna karupi kaymanta, kuchuyachinkapak, shina ayllu llaktapak telecentro ukukuna tukuchun ruranapash.
Tukuy tinkirinakuypash, nikikkunata charinapash yachaykuna mushukyarinapak alli hillaykunami kan, alli llankaytapash tukuylla llankaytapashmi kun; shina, Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC), yachay wasiman mana rishpalla yachaytami kun, shina yachaymanta ama llukshinkapak, imallata yachanata rikuykuna yachachiktapash chayachinmi. Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC) ashtawanyachayka allipashmi kan. Shuk nikipika, yachachikkuna yacharaymanta, shinallatak karupi kak ayllullaktakunapi yachachina hillaykuna illakta anchuchik kashkamantapash allimi kan; katik nikipika, shuktak mushuk yachachinapak alli hillaykuna yaykurimantami alli kan, kikin wiñaykawsay yachaymanta rurashka yachaykunawan rurashkamantapash allimi.
Shuktak shinaman rikushpaka, hatun yachana llika pakta shuktakyanami rikurin, yachachikkunata, amawtakunatapash surkuk tukuchun, paykunaka Tecnologías de la Información y Comunicación (TIC) yachakkuna mushukyachikpash kachun, pukpu kunka shina kapuk llika [40] wiñaykunapi ama harkakkuna tukuchun.
Zirma urmata mushukyachina
Zirmayuk urmata shuktakyachiyka tawka pakmatami charin:
Mushukyarik zirmakuna yaykurikta mirachina. Chaypakka, yaku zirma yuyashkakuna mana washayarishpalla rurarinami kan; yapaypika, shuktak yuyashka mushukyarik zirmakunatami purichina kan: allpasami zirma, wiwamanta, yuramanta llukshik zirma, allpayuyu zirma, wayra zirma, inti zirmapash kankunami.
Punkaramanta llukshikkunata rantinaka, paktashka ashallayachimanmi chayachina kan, Refinería del Pacífico shayachinawan paktanakunata ashayachina. Punkarata mushuk ñutuypi hapishpaka, kayta mana katukmanmi chayarin, shina ashtawanpash punkaramanta llukshikkunata katukkuna tukunaka ashtawan chanipashmi kan.
Antawa patmakuna ashtawan zirmakunata tukuchik kashkamanta, ama yanka shitakkunatami rurana tukun. Antawakunaka hatun kitikunapika achka llakikunatami ruran, maypimi harkan, wayratapash mapayachinkunami.
Punkarata shuktakyachishpa kullki shitanata ashayachinaka punchanta llankashkami kana; shinallatak rakikunapi chinkachikka, alli yachaywan sumak ruraywanpash yanka chinkachinataka anchuchinallami.
Los programas para el uso eficiente de la energía deben centrarse fundamentalmente en los sectores industrial y residencial. El sector estatal debe ser ejemplo en el consumo energético eficiente y responsable.
Allitak zirmakunata ruray katichinakunaka kapukwasi kuskakunapi kawsaktapashmi muyurina kan. Kay Mamallakta kuskami zirma hapinataka allipash, kuyaywanpash puchukayka shukkuna rikushpa katinalla kana kan.
Llaktayukkakunaka zirma puchukayta ama tukurichun rurankapakka allitami yuyaypi charina kan.
Llankayñanmanta rikushpaka, 2009-2013 watakunami ashtawan rikurayana kan, maypimi kay hatun yuyaykuna tarpurin, shamuk watakunapak Mamallakta zirmallikata shuktakyachinkapak, ama yanka shitak kachun, paktatak puchukarik, allpamamawan mashiyarikpash kachun; kay wata mitakunaka yachaykunawan, rurarikwan mana rurarikwan, shukpak rantikuna alli kak mana alli kakta rikuna, tukuy hatun yachaywan, mashna kullki mutsurikwan, shuktakwanpash wankurikmi kan.
Yapariypika, kipallami, zirmayuk urma yuyashka shukkman kushka ña kallarishkaka katinatak kankuna, shinallatak ruraypaklla uchilla yuyashkapash kan. Shina, zirmata wakichik michakuna kan; mana zirmata yanka shitak wasi, shuktakpurapash kan.
Puchukaypi, tukuy hayñi kikinllayka zirma awkiyaytapash charinmi, chaymantami, zirma awkiyay paktachirik pukuchik kakta ashtawan wiñachina tukun, shina kikinllatak zirmayuk kak tukunkapak, zirma wiñachik kankapakpash.
Hatun kullkipak milka ukupi Sumak Kawsaypak kullkita churana hayñita, paktakayta charik Mamakamachiyyuk Mamallatapak ukupi hayñita kamanapash
Revolución Ciudadana tantanakuypak yachay pushay rikuymantapash, mushuk Mama Kamachiy yaykuymantapash, Mamallakta tukuykunapi kullki churay hillayka achka rikurikmi tukun, Sumak Kawsayta paktankapak ima muskuykunata tarinkapakmi. Tarinapi Mamallakta kullkiyay purichiypash, manuypash kay mutsurikkunapi kichkina, shuktakyariykunami, shina Mamallakta kullkiyay llikata charirayachichun.
Rikuchishka shukniki paktaypakka, tukuykunata kamaytami utka mushukyachinatak mutsurin: yallikkunataka mana chinkaripak llankaykunaman, shinallatak kullkichik llankaykunamanmi churakta sakin, shina pukuyta tankachun, kipa watakunapak charirayaytapash sinchiyachichun. Kay uku pukuk kamay charinaka, allpamanta llukshikkunata katushka kullkikunawanmi yanapashka kanka, shina tukuykunapak ashtawan kullkita charinaman tikrachun. Shinami kullki wakichi-kullki churaytapash pakta kayman apay tukun, yanka katuna-rantinapi kullki shuwayta anchuchinchun, wakichikushka kullkikunata shuktak Mamallaktakunaman surkuy kallarikpi, shina kullkikamay llika pakta llankaykunata wiñachiktak kachun rurankapakmi kan.
Ishkayni rikuchishkapika, kullkita mirachinkapak ima llankayta kuk paktarin, katuy tukurikkunapi kullkita churashpami paktarin. Shinami Mamallaktapi kawsakkunata allikachirinka, pakta tukuykuna kawsayta mitsarinkapash. Kaykunata kullki churaykunapi ama yarikaywan wañunkapak rikuy tukunchikmi, kallari unkuy illak kawsayta rikuy, kallari yachay, shuktakkunapipash. Shuktakpika, ñawpakman kikinllatak rinata hapirinmi, ruraypitak shukkunallapash tukuy runakunapash paktaypi chayarin. Kaykunataka llankaykunata wiñachinkapak rikuytukunchikmi, kullkikunata mañachinkapak, kullkita churaykunapi, shuktakkunapipash.
Tukuykunapak kullkita churaypak kimsaniki rikuypika, llikashpa chanik pukuchikkunapi mama kullkita tantachinami kan. Kay shinami tantachik kullki churaykunaka, ishkay samikuna tukun: Pukuk llikayta aparik wallpa (zirma wiñachiy, willanakuchik antaykuna, chakllichi punkaray, yuyaynikik, antanikik, electrónica/ hardware willaypash kan, taripaypash wiñarayakkuna, shuktakkunapash kan), shinallatak tiyak ruraytukukkunata ashtawan yachachina (amawtay pakchi, ashtawan yachayyuk kapuk yachay tukun, kapukkunata shukman yallichina, shuktakkunapashmi).
Runakunata yanapaywan yaykuchina, ukllana, hayñita, paktakayta charik Mamakamachiyyuk Mamallatapak ukupi hayñita kamanapash
Shina kashpapash, wiñaykawsaypi hatun kullkiyukkuna arininakuywan, kay hayñikunata pakishpa pichashpapash chinkachinata munashkata rikuy tukunchikmi, shina kawsay mana usharikuna wañuyllaman chayay rikurimuytapash willan.
Llaktaymanta tukuykunapak ruraykachun munashkakunatapash kullki shukkunallapak mirarichun, washayachik yuyaykunawanmi pushayñanta churashkakuna; kayka, shuklla runakunata tukuy runakunatapash kawsay mana kawsay ñanmanmi chayachin, hatun kullkita tantachiykunapi aysarishpa kawsay sinchiyarichun nikukpipash charishkakunata tinkinata[42] yuyarka. (Peemans, 2002).
Yaykuchiy ñankuna, runakuna ukllay, mushuk arininakuy kawsanakuywan achiklla ñan, shina runakuna ushayta, kullkikamaytapash sinchiyachina
Mana llakipi urmanallachu kani yuyayka kamachiykuna tiyaypimi rikunata charin, kayka tukuylla imapipash yaykurinatami apan, shinami runakunapurapika rantin rantin kawsakkanaman arininakuyta rikuchin, shinapish shina kawsayka mana tukuy chay yuyayllatatak, kawsayllatatak imapipash charinachu kan. Chaypak rantika rantinmanta kuyanakuy tiyaktami wiñachina, maypimi ima tiyakpipash tukuykuna chaskichunkuna, imata ruranakunapipash [43] tukuykuna yuyayta churanakunapash kanmi.
Kay kishpiyri kawsaytapash llaktayukkaytapash churanaka pukuykunata rakina purichiywanmi kikinyarin, mana mirarik murukunata rakinallawanka: mushuk arininakuy ukupika charikyanapash, kamachiyuk kanapash chay yuyayllatakmi kan. Kayta paktankapakka shinami yuyaririn:
Yanapanarik [44] "tukuypurapak saywashka allpa kullkikamay" sinchiyarinata yuyarin. Mutsurishkakunapitak llankakrikkunatami ashtawankarin yanapanka, shina mikuykunamanta, hampirinamanta, alli yachaykunamanta, wasiruraymanta yuyarinka; tawka kawsaypi sinchiyarik kuska kamay, kawsaypachatapash yuyarinka.
Allikachita, pakta llankayta tukuykunaman mirachichun kutichina, yuyaypilla kak llankayta, shinallatak tawka kullkita mirachinarayku llankaykunata rakina (Coraggio, 2008). Chaypakka llankashkamanta pakta kullkita chaskikkanami mutsurintak, shinallatak munashka shina tantariy kamachiyta charinapash mutsurin. Ashtawankarin tukuykuna yanaparishka kana ukuta mushukyachinatakmi ukta mutsurin; kaypi mana pakta llankayta charikkunapash yaykurichunkuna, shina: kikinllatak llankayta charikkuna, kullkita mana hapishpalla wasikunapi llankakkuna, wakin kawsakkunata rikushpa llankakkuna, yuyaykunallawan llankakkuna, kikin mikunkapaklla llaktakunapi llankakkunapash yaykuchunmi kawsaykamay mushukyachishka kana kan.
Tukuykunapak kak runakuna pushayyachayta ruraytapash purichi kallaritapash, maypimi paktanakunaka mana wakchayaymanta llukshichinkapaklla kachun, ashtawanpash Sumak Kawsayta charichun kamachiykunata paktachiktatak rurana. Chaypakka utkatakmi mutsurin:
- tukuylla kamashka kana, ñankunata ashtawan paskay, chaypakka wiñakuk wawakunata yanapana, ashtawan wakcha llaktakunapi yanapankapak kachun.
- tukuykunapak alli yachaykachun yachayta mushukyachina.
- ama unkuywan kawsankapak rikuna, alli wasitapash kuna, willaykunawan tinkiri tukuk shinallatak llaktapi ima mutsurikkunawan, ama shuway tiyachun harkakkunawanpash rikuna.
Kullkayay pushayyachay kamay kallaripi kachun, Sumak Kawsaypak kutin rakina, hayñita, paktakayta charik Mamakamachiyyuk Mamallatapak ukupi hayñita kamanapash
Mamakamachiymi hayñikunata kamankapa hillay kan, kaymi kamachiy imata nikushkata rikuchin, ruraykunata paktachichin, kamachikkuna maykama ruray tukukta rikuchin, shinallatak ushay wallpatapash rikuchinmi; shina mayhan runa, kamachik, kuskachik kashpapash rurana mana ruranakunata rikuchin. Mamakamachiypi tiyakuk hayñikunaka maykama pushakushkakunata kumuchik tukukta rikuchin; shinallatak paywan pushakukkunawan llankanata rikuchikpashmi kan. Kaykunaka achka hatarikunawan manarak Mamallaktay tiyaypi kakkunata alli mañaykunami, ashtawan Mamallakta ashtawan alli kakkunami kan. Tukuylla ushayyukkunata imallata rurana mana ruranakunatapash rikuchin, kamachiykuna tukuypaktak paktachishka kachun.
"Paktachiktak" shimika hayñikunapak rikurik ruraytami kun, shinami runakuna imalla washa rurarishpa katinakunata, Mamakamachiy kamachishkakunata, kullkikamay kamachiykunatapash arininata rikuchin, shina tukuykuna hayñikunawan mitsarinata rikuchin.
Kaywanmi kimsa rikuykunapi Mamallakta yaykurinata paktachichun tankayta mashkan: hatun kallarikunapi charirik allishunku yuyay runahayñikuna, rurariykuy ñan yuyaykuna, nishun ninchik, Mamallakta runakunawanpash llaktakkunawanpash rimanakuy tiyachun, shina kay yuyarinakushka kamachiykunapi tiyarichun. Shinallatak kaykunata pushayyachay hillaykunata rurankapak kun. Shuktak hatun yuyayka kawsaykamaywan rikunata charikmi kan, chayrayku paktaykunaka kaykunami rikurin:
Tukuy llakta runakunapak kuskayta paktachinkapak Mamakamachiy kamakkunata wiñachina. Chaypakka kuskay ñankunata allichina, ashtawanka tukuy hayñikunawan rikushpa wanachina, chaypaka paktakay llikata mushukyachinatami sinchiyachina kan, wanachina paktakayta, llankana paktakaytapash sinchiyachinami kan, shinallatak Mamakamachiywan paktakayta ruranatapash paskanami kan, kariwarmi kishpichikkunawan katishpa ukllana ñanta hatunyachina.
Tukuylla llaktayukkuna kikin kamachikunata riksichun, yachachun, hayñikunawan mitsarichun riksichina, yachakchayachinami.
Runa ayllullaktakunapak kikin paktakaykunata, kamachiykunatapash riksishpa, arinishpa, mushuk Mamallaktaypak tawka kamachiyrita sinchiyachinami illan.
Kamaypak rikuyka hayñikunata imashina llaktapi purichina yachaypushayta rikuchikmi kan, shinami tukuykunapi kullkichuraymanta, Mamallakta ama kunkashpalla ñawpa yuparikwan yanapana, kayka tukuykunapak yuyaywan, arininakuywanpash surkushkami kana kan.
Iñilyay, wakaychiy, pachamama charimushkapak yachay, tukuypak riksiyta mirachinapash
Mamallaktapi kunan llaktayka, llankarikuk yuyashka pushayyachay, allpamamamanta surkushpalla kawsana, shuktak yanapachunlla shuyakuklla, saywashka allpa tampulkaymanta shuktak ima allpamamapi tiyaktapash kuyaywan surkuna kashpa, ima charishkakunatapash yuyaywan hapik kashpa. Shina Mamallaktapi runakuna achka mirarinata rikushpa awkikay mikuyta paktachikpash kana. Pachamamata mitsashpa, yalli tamyaymanta, usyaymantapash, allpamama llakipi urmanamanta ima shina mitsarinata rikuna. Tukuykuna yuyaykunata churaywan paykuna arininakuywanpash llankayñanta wiñachichina. Shina rikuymanta, shamuk chusku watapak sapiyarik yuyaykunata llankaypi yanapaykunaka kaykunami kan:
Shuknikipika, charimushkakunata tukuypi rikuna, allpamamapi tiyak millkakunata kuyaywan rikurayana, charikallarina. Ashtawankarin mitsashka millkakunata, kaykunapi yallitak wiwakuna, kiwa, yurakuna, chiwlla wayrapash tiyak kashkamanta riksina kan. Shinallatak runakuna kikinllapash, tawkapurapash, tukuypurapash charimushkakunapi imashina yaykurikta rikuna.
Ishkaynikipi kak llankayka kimsa imashina kanata rikuymanta llakta allpapi, yakukunapi, wayrapipash tiyak mapakunatami pichana, anchuchina kan; shinallatak kitillaktakunamanta, llaktakunamanta, mamakuchamantapash unkuykuna ama rikurichun kamana. Shinallatak Mamallaktapi tawka kawsaykuna mayllarikta kunaka allitakmi kan.
Kimsanikipi rikurik llankayka kullkikamayman yaykurina yuyaymi kan. Kay yaykurinapika imashina pachamamapi tiyakkunata surkushpa kullkimanta kipata llakikuna chayamuktaka tukuyllami aparina kan. Shina rikuymantami Mamallakta tukuykunapak pushayyachayka allpamama ama llakitukuchun llankayta tankak kanka. Llaki tukukrikkunapakpika imashina ashalla llakikuna tiyachun llankaytami rurana kan. Kunanpika Yasuní- ITT yuyashkami tiyakun.
Chuskunikipika yakumi tukuykunapak hayñipash, Mamallaktapi tukuy runakuna charimushka shinata rikushkapash kan. Mamallakta yakuta, rasuta, waksipash yaku kakta paktachinatak chariraymi kan, shinallatak mana mapa kakta, ama ashayariktapash charirayanami; kay yakutaka tukuykuna mutsiriyta rikushpa karana, ashtawankarin runakuna mutsuypi punta kachun, ama yanka shitakkuna kankapak, ama mapayakta charinkapakpash rikunami kan.
Pichkaniki llankayka pachamama charishka kuskakunata ñawpachinamantami riman, ashtawankarin tukuypak kakta rikushpa, shina kullkita aysay llankay kachun, sumak munanayak rikukunayuk ayllullaktakuna tiyaymanta rikuna kan. Kayka yachaytapash, pukllaytapash, llankaytapash, kullki rakinatapash kuk kashkatami nin.
Wiñachiypash, saywashka allpata kamchiyna, mana ñitirina, karuman yallichiypash
Kay pushayyachayka saywashka allpapura charishkakunata tikra rakinakuna, Ecuador llaktapak allpakunata tikrachina ñantami mañan. Mashkaymañaypash llankayñanpakpash tukuykunapak pushayñanta tantachishpami mayta Ecuador llaktapak allpapi llankashpa katinata rikuchin, shina rantinmanta Mamallakta pushaywan sinchiyachishpa llankankapak.
Tukuy Mamallaktapak allpata tawka shunkuyuk kachun wallpay, tinkirinakuy, paktarinakuyta ñawpakman apay
Imapak ashtawan alli kak shinatami llakta allpakunataka rikuna kan, shinallatak tukuykunapura ima mutsuykunatapash paktakkuna kachun llakta allpataka yanantinchishpami tinkichina kan. Shinami kawsaypak hampirinata, yachaykunata, allimikuyta, sumak wasimuyuntinta, pukuchina hillaykunata, ima mutsurishkakunatapash tukuylla charichun kuyuchina. Kaypakka tawkapura Mamallakta allpakunapurami tantachina tukun, ashtawankarin llakta ukumantatak wiñarinkapak linchikunatapashmi wiñachina tukun. Kaypakka mishanatalla, mana yanantirikllata, shukkunaka chaskikkuna shuktakkunaka kichuchikkunallata yuyashpa rimaykunatami shuktakyachina tukun.
Kawsana llaktata rikuyka chunka ishkay Sumak Kawsay paktanawanmi awarin. Kaypakka tawka ñankunawanmi chayarin, shina runakuna kawsana, Mamallakta tawka shunkuyuk, tinkirishka, yanantirikpash wallpa tukuchun. Kaytaka shuk kawsaykunawan kawsakkuna: michata, yakuta, mapakuna kachanatapash charinawanmi pakta tukurikta mashkan. Shinallatak kuyurina, willanakuna, allpakunapi alli llankakunata rurana. Kawsana llakta yachay pushaypika shuk chakatarik yuyaymi kapukchikpi [45], imawan mashnata surkunapi, pukuchishpa llankakkunapi yanapaykunapipash tiyan; shinallatak tariypanapi, mushukyarinapi mashkan; amawtaypi, sumak ruraypipash tiyanmi. Kay tukuykunaka yachashkakunawan, kawsana llakta tiyashkawan kikin ruraytukuykunawan tinkurikmi kanata charin.
6.1. Shuyu: Mamallaktapak allpata chakata pushayyachayyuk Mamallakta Paktayyuyaykuna
Sapi: SENPLADES, 2009
Rurashka: SENPLADES
Kawsana llaktakunata hamutayka chaypi kawsakkunapak yuyaykunata hapishpa, imashina tantanakuykuna awarinakukta rikushpami riksin, ñawpa watakunamanta kawsamukkuna kashkamanta shuk shina kawsayta, yuyaytapash charikkunata rikushpami paktaritukun. Shina tawkapura, chikan samipura, kawsaypura kawsaykunatapash yachashpa riksin.
Yaparikpika, kawsana llaktata rikuypika kanchaman paskarikta, ukuman paskariktapashmi rikun. Ecuador llaktataka allpapachaman awkiyay pushayyachay yachakta rurashpami churan. Ruraykunata kukpash ushaykunata yallichikpash Mamallakta katikllamanmi churan. Shinallatak, chaypikana tinkiriklla llankayñanwan, tukuykunapura yuyarinakushka mashkayñanwanmi ushan.
Karu llaktapi Sumak Kawsay[46]
Mamallakta pushana shamuk watakunapak ruraykatipika, ayllullaktakunapi Sumak Kawsay tiyachun nikunmi, shina rikuyka ayllullakta allpakunapi chakraklla rikuymanta, ayllullaktakunapash kullkiypak kashkata shuktak llaktakunawan yallichinami. Kamachiyukmantatak, chakraywan, makiruraykunawan, wasiruraykunawan, tawka wasi ukupi kullki mutsuyta allichinkapak llankaykunawanpash tinkirishkami kan.
Ayllullakta Sumak Kawsayman chayayka chaypi kawsakkuna ima charishkakuna kuyurinatami mutsun (kikinllatak wiñarik, kakkuna, kullkita purichiykuna, runakuna, tukuykunapak kakkuna, kawsaypi kikin wiñachishkakunapash) ushana. Shinallatak llankachikkunaman tukuylla yaykurita (yaku, allpa, mama kullki, yachaykuna) paktana. Katuna rantina ama wakllichichun yanapaykunawan, yachaywan, hampikunawan yanapankapak yaykunata tukuykunaman kawsaywan, kawsaypurawan, amawtaywan, sumak ruyaywan, chinkarikuk yachaykunata ñawpa kawsakkunapak riksinakunata hatarichina, tantanakuykunata purichitapash paskana, shuktakkunatapash ruranami Sumak Kawsay kan.
Ayllullakta Sumak Kawsay rikuyka kuskakunapi chakrachik, wiwakunata mirachina pushay yachayman mana chikanyachikchu, shinapash kayka ashtawan hatun rikuymanta paktachinmi. Pakllapi kawsak llaktakunata riksina yuyay ukupimi kallaripi kan. Shinami warmikuna wakchayay ashtawan hatun kutin riksiri yuyarayana tukun.
Shinallatak, ayllullakta Sumak Kawsayka, ayllullakta ashtawan hatun kak yuyayta karuman kawsakkunatapash tantachishpa charinatami mutsun. Shinallatak uchillapash
maltallapash llaktakunata, kitikunatapash, maypimi kikin kullkiyaypash, kawsaypash allpapi ima tiyakkunawan chakraykunawanpash allitak tantanakushka kan.
Kay tukuypimi kullkita charina llankaykuna imashina allpapi tiyak hillaykunata kumuchikta tupuna tukun, shina shamuk watakunapi chinkarinapak ranti ashtawan mirarik llankaykunata ayllu llaktakunapak rikuna tukun.
Paltashpa rikuypika, ayllullaktakunamantami Mamallaktapi tukuykuna mikunapakka chakrakunami rikurin. Tiksi Sumak Mikuyka runakuna imata pukuchina, imashina pukuchina, maypi pukuchina, pipak pukuchina, ashtawankarin ashalla tarpushkata tantashpa tukuykuna mikuchun llankakkunata yanapanami. Kay tukuyta rikushpa pakta, sumak, mana chinkariklla, mintalay llikapipash pukuchikkunataka paktatak paktachipakkunata rikushpa yanapanami.
Llankayñan wiñariyta, saywashka allpapak kamachiyta sinchiyachina
Mamallaktapi kawsana llaktata pushayyachayka, kawsana llaktapak llankayñan ruraymanta kutin mushukyachikukmantapash nikukmi kan. Shinami pushay patakunata rikushpa suyu ruraykatipipash, wiñarina llankayñankunapi, kawsana llaktapi nikichinakunapi chikan chikan llankay ñankunatami rikuchin.
Rurayta katikunaka tukuykunapak mañaymashkaypak hillaykunami. Kaykunaka imalla ruraytukuk saywashka allpakuna kakta yachashkamanta llaktaytapash tukuykunapak kullki churaytapash rikuchikmi kan, shina llakta imashina ñawpakman riyta arininakunkapak, saywashka allpa imashina tinkirishka sakirikrikta sapan sukukunapi rikushpapash makita churankapashmi. Kay llakayñan nikipika ashtawan rikuykunaka kaykunapimi urman: tawka sami pukuchikunata ñawpakman pushay, pachamamayak mañaymashkayta, mayu patata mitsashka milkakunata rikurayashpa tankana; kamachiykunata ashtawantakka hapirinapi, yachaypi, allimikuypi, wasi kuy ruraykunapi tukuykunapak paktachichishpatak; mayllapi llakta allpakuna tantarinata kullkichuraywan wallpana, shinallatak Mamallaktapi rikurik yuyashka hatun llankayñankunata rurana.
Mamakamachiyka tukuy Mamallakta pushaykunami wiñariy llankayñankunata, shinallatak kawsana llakta nikichiykunatapash rurana nikunmi. Shinallatak kawsana llakta 293 kamachiypi kikin pusharik llaktakunapak kullkikunataka Mamallakta Wiñariy Paktayuyaypi nikukshinami kullkikunataka kurinka nikunmi. Kaypakka tukuykunapak ruraykunapimi chayarinakushka kana kan. Kawsana llaktapi llankayñanka, kawsana llakta imayuk kayta pakta rikuytami mutsun, shina mashnakashka willaykuna, mayllapi kashka willaykunapash mutsushka pachapaktak tiyachun, kikin mawkashka, katirashka, rikurashkapash kachun.
Karuman yallichina, mana ñitiriy, mañaymashkayta sinchiyachiy, saywashka allpapi kamchiyna
Ushaykunata tikra rakinkapak mushuk katinalla kimirina ushaypi tiyakukkunami ruraykunata kunapash, ushaykunata yallichinapash kan, maypimi kimirina ushayka umayaktak, kamachiktak, kimirichiktak, kutin rakikpashmi kana kan. Tukuykunapak llankakamay ukupi imallata ruray tukukta rikushpapash kanka.
Kimiri ushayka shuktak mushuk kawsana llaktata tantachinatami hapin, maypimi yallikmanka pipash munashka shina, tantanakuy tiyaymanta washan Mamallaktapak llankayñanpi yuyashkaman kan, Mamakamachiypi tiyakuk shinallatak paktachinatak tukun. Ashtawanpash, shuktak mushuk chawpi kamay ukutami wiñachikrin, kaykunaka kuska kamaykunami kan. Kay ukukunaka Mamallakta llankayñanpi, llakta llankayñanpi punkuta paskak shinami tukun; tukuriypika, kikinllatak llakta allpata pushakkunamanka asha kullkita kunami sakirin kaywan pakta llaktakunata rurachun, alli kullki apayta allikachichun, yuyashkakunata paktakpash kachun.
Kay paktachina kururay ushaykunata yallichik Mamallakta katinalla mañaymashkayta mashkan. Mamallakta pushay kawsana llaktata nikichinaka, ama kutin kutin rurachichun mashkan, waklli kamay tiyaymanta, Mamallaktay illaymantapash tiksiyay mutsuykuna kamachiyta mashkan. Kay llakikunaka sapan llakta pushakkuna imallata rurarinata mashkan, mana pakta yachaymantami kay tukun. Kay shinami, paktayka kawsana llaktakuna sinchiyari illayta pishiyachina, shinallatak yanapakkunapura kimirinata paykunapak minkashka ushaykunata yallichishkakunawan sinchiyachichishpa churana.
Pakta ruraykunata kunaman, ushaykunata yallichiyman paktanaka llaktayukkuna ayninata mirachinami. Tukuy Mamallakta pushaypatapura kimiri ushayrayku apanakuy kan, kikin rikuykunata pushay yachaykunapash, yuyashkakunatapash tawka tantanakuypura rimanakuchun wiñachinami kan.
Llaktayuk ushay, runakuna umayaypash
Kullkipilla yuyaychu mintalayta runakunapak chawpipi churan, kutin socialismo real yuyaychuMamallaktata chayllapitak churan. Chaymantami mushuk socialismo democrático yuyayka llaktayukkunamanta llukshishka yuyaykunawan shayachishka kana kan. Kayka pukuykunamanta, llakta charishkakunata purichinamanta tikra rakinamantapash ashtawan rimanakuykunatami umayachishka kana kan, shina tantalla kawsayyukkana yuyaykunata surkushpa charichun.
2008 Watapak Mamakamachiypi Llaktayukkuna Ushay tiyaymanta, ayninakuyka ushnushkatakmi sakirin. Tukuy Mamallakta pushay nikikunapi llaktayukkunapak kamachichinapash mushuk Mamallaktapak hatun kallari tukuykunapak mañay mashkaypash kaymanta allikachishkami sakirin. Shina rikuytaka Mamakamachiy killkakunaka llaktayukkuna tantarichun, hatun yuyaykunatami kun.
Llaktayuk runakunapak kutsika kikin runakuna, tantanakuypak yuyaykuna churaypillatakmi tiyan, chaymantami Mamallakta pushakkunaka tukuylla kamaywasikuna paktachichun mashkana kan, runakuna imashina kawsaypi tantaritapash yuyarinakuchun yanapami kan, paykuna kamachikkuna tukunkapa mutsukpi, chay mutsushkakunawan yanapana kan. Ayllullaktayukkuna kuyuriyka Mamallaktay yanapaypimi tiyan, kaykunami kan:
Mamallakta charishkakunata tukuykunaman paktapakta rakipipash kutin rakipipash, shina: ayninakunapash, rimanakuykunapash; hampirinaman, yachaykunaman, kawsaywiñachi rikuykunaman, pakchiykunaman, willaykunamanpash, shuktakkunawanpash alli paktaykunawanmi tinkirishka kankuna.
Kamay mushukyaypash tukuykunapak mañaymashkaypash Mamallakta ashtawan kimiri ushayman kutichun, akllay yupaychikpash tukuykunaman rikurayachikpash kachun.
Aynina hayñikunata yachakchayachinapash, chayta purichinapash, llaktayukkunawan runa tantanakuykunawan, yachakuy willanakuywanpash, tukuylla kamaywasikunawan katirayankapak, ñawipurachinkapakpash tantalla kanami mutsurin.
Ecuador llakta runakunapak ñawpakpi rikuypika, ayni ushay [47] tukurishka shinami rikurin, chaymantami tukuykuna ayninakuypika Mamallakta tankay mana sakipaklla kan. Tawka hatun kay llaki kawsayta pakta allikachishpa, kullkiyay, kikin kawsana llaktata kamaytapash mana millashpami paktana kan. Kay sumaychiypakka yuyaykunata, pachakunata, katina ñankunata, imamanta rimaykunata, tukurikunatapash Mamallaktawan, runakunawanpash kimirinakushpa rurayta sakinami mutsurin. Kay achikyachinata pakta sakinkapaka, Mamakamachiyka tawka ukukunatami rikuchin, chaykunapi mañankapak, yachayta chayachinkapa, shukkunapakpash mutsurinmi.
[38] Shuktak ista Mamallaktanta apakkuna, shina: Mamallaktakunata pushakkuna, uchilla llaktakunata pushakkuna, tantanakuykuna, chikan tantanakuykuna, mana Mamallaktanpurapi llankakluna, hatun ista tantariy llankaykuna, shuktakkunapash.
[39] Kayka ima rurayta munaymi, lutsankapak munaypash kan.
[40] Sumak yachaykunawan kak kapukkamaykuna, shinapash ashalla rurashkami rikurin (Kantz, 2009: 13) nin.
[41] Ninan kuyuchiyka 235 hunu mawmaruku yana wira yakutami tukuyta kurka.
[42] Mamallakta tukuy runakunapak kashka (alli kawsay, yachakyay, achik, yaku rakina) tukuymi shukkunalla kichun, ñukanchikmi ashtawan alli ruranchik nishpaka, wakcha runakunamanka mana pakta kunchu, iñullatami rakinkuna; Llankaypak hawalla kuyurichinata rurashpaka, llankakkunataka hawallami surkunkuna, ninan kullkiwanka karayta ushaklla shinami rimarin, ashtawanka, shuklla charikyay ushaypi iñishpami tsaknarishpa, tukuy runakunata chullanyachin, urmaypi manchachin.
[43] "Kaya minchapak ñawi, kullkikaray, yanaparinakuytapash rikunami" CEPAL (2006) Montevideo, Uruguay.
[44] Coraggio: "katuna rantinayuk runakunatami munachik, katuna rantinapak runakunata mana munanchikchu" ninmi. Paykunalla alli rantinkapak, katunkapak kamachiyuk llankak wasinka, tukuy ñukanchik charikyachun mana imata rikuchi ushanchu. Rantinapak hatunapaklla munay kallari ruraywanka, tukuypak humpi llankaywanmi, chullanyashpa ñawpakman rinkuna, shuk runakunataka yapatami wakchayachishpa ushayta katunkuna, ayllullakta runakunata rakirichinmi, allpamamapi tukuy ima wiñashkata wakllichintami ruraypika ña rikushkanchik. Ñukanchik paktayka kunan karkushkakunata chay llaki pachapi yaykuchinaka mana kanchu (Coraggio: 2008).
[45] Ashtawanka tukuy runakunaman llankay rurari tiyachun, kullki rurari, kapu rurari kullkaripash tiyachun yuyana, ama kullkimanta kullki surkunapilla, pachamama kapukunata millpunapilla yuyarishpa.
[46] Kaytaka Chiriboga, Manuel (2008) killkashkapi sapiyashka taririn. Mamallaktapak purun llaktapi (rural) wiñarinkapak llankayñankuna, MIES-PRODER, Quito; Hidalgo, Francisco (2009), Kikinyay mikuna tiyachun llankayñankuna killkashka, SENPLADES, Quito; SENPLADES (2009) Imashina rurana purun llaktanpi Alli Kawsay tiyachun, Quito.
[47] Shuk mamallaktakunapi rikunapak rantika, Ecuador mama llaktapika shuk patsakmanta (52%) runakunami mana ima tantanakuypi, ushaypi, mashiyaypipash satirinkunachu. Shinallatak piñarishpa kaparinkapak, "hatarikunata ari nikpipash" mana hatarinchu: patsakmanta 5% runakunallami kaykunapika kimirishkakuna –kay kuska llaktakunamantaka, ashtawan pishilla. Kay "kunanlla pichka watanpi piñarishpa hatarishkata" tapukpika, shuk patsakmanta 9% runakullami ari nishka. Uchilla marka llaktakunapipash pushakunawan runa tantari, kimirika – shinallatakmi rikchan: kay kanchis watanpika, uchilla marka llaktakunapi tantari ushayka urayarishka, shuk patsak yuyarikmanta 47% runakuna tantarikunapi kimirinkuna: 2001 watapika 10.8 tantarimanta, 2008 watapika 5,7 tantarikaman (Latinobarómetro, 2008).


c: text/html

text:
Victoria (quya)
Victoria; (kastilla simipi Victoria del Reino Unido) sutipaq warmiqa ( * 24 ñiqin aymuray killapi 1819 watapi paqarisqa London llaqtapi – † 22 ñiqin qhulla puquy killapi 1901 watapi wañusqa Wight Wat'a llaqtapi).
20 ñiqin inti raymi killapi 1837 watapi watamanta Hukllachasqa Qhapaq Suyu wan Ilandapas Quya.
1 ñiqin qhulla puquy killapi 1877 watapi watamanta Baratpas Quya
Tayta: Edward, Duke of Kent; Mama: Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld.
Runa: Albert of Saxe-Coburg and Gotha
Wawakuna: Edward VII
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yoga
Yoga nisqaqa (Sanskrit simipi योग yoga "t'inkinakuy, huñunakuy", yuga "yugu" nisqamanta) Indyamanta hamuq yachay wayllukuymi, Hinduwismup darshana nisqa suqtantin yachachiyninpa huk yachachiyninmi. Yogapiqa yuyaypaq kurkupaqpas yachayruraykunatam llamk'anku (Yama, Niyama, Asana, Pranayama, Pratyahara, Kriya, Miditasyun, Asitismu), kurkuta nunatapas qutuchanapaq, sunqu hunt'a yuyanapaq.
Patanjali sutiyuq runas Bhagavad Gita (Yoga Sutra) nisqa qillqasqanpi yogap yachay wayllukuyninmanta willaykun. Upanishad nisqa qillqakunapipas Yogamanta qillqasqas.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Kurkupi kuskarichimuna (चक्र, chakra)


text:
Wayra pacha
Wayra pacha nisqaqa (kastilla simipi atmósfera, grigu simimanta: atuόσφaιpa [atmósphaira] - atuός [atmós] "wayra, wapsi", σφaίpa [sphaíra] "rump'u") tiksi muyuntinta muyupayaq tukuy wayrakuna wapsikunawanmi phuyukunawanpas.
Tiksi muyup wayra pachanpiqa kay wapsikunam:
- Qullpachaq N2 (78 %)
- Muksichaq O2 (21 %)
- Argun Ar (1 %)
- Chimlasay CO2 (0.035 % ... 0.045 %)
- Yaku wapsi H2O (chikanyaqlla)
- Huk wapsikunapas
Wayra pachapi kaqkunamanta yachaytaqa mit'a yachay ninchikmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wayra pacha.


text:
Siñurpa Sinan
Siñurpa Sinan, Kumunyun icha Iwkharistiya (grigu simipi: (Θeίa) Euxapισtίa, latin simipi: Communio) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.
Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan (Mathiyu 26:26-29 , Markus 14:22-25 , Lukas 22:19-20 , 1ñ Kurinthuyuqkunapaq 11:23-26 ).
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Siñurpa Sinan.


text:
Ignacio de Loyola
Íñigo López de Regalde, Ignacio de Loyola S.J (San Ignacio de Loyola, SJ), sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin kantaray killapi 1491 watapi paqarisqa Azpeitia llaqtapi - † 31 ñiqin anta situwa killapi 1556 watapi wañusqa Romna llaqtapi) huk kathuliku Santu karqan.
31 ñiqin anta situwa killapi San Ignaciu raymi p'unchawninmi.
Tayta: Yáñez de Oñaz ; Mama: Loyola.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ignacio de Loyola.
- Web oficial de los jesuitas en España.
- San_Ignacio_de_Loyola


text:
Aphruasyatiku rimaykuna
Aphruasyatiku rimaykuna nisqaqa huk ancha hatun rimaykunap ayllunmi, chincha Aphrikapi uralan kunti Asyapipas. K'umukuq rimaykunam. 354 rimaykunachá, 43 wañusqaña, 347 hunuchá rimaqninkuna kachkan.
Kaymi aphruasyatiku rimaykunap pichqantin urin ayllunkuna:
- Iqiptu simi (Iqiptiku, Kuptiku) †: huk rimay, wañusqaña: Iqiptu
- Berber rimaykuna > 24 rimaykuna, paypura 5 wañusqaña, 13,5 hunu rimaqniyuq: chincha kunti Aphrika
- Simitu rimaykuna > 62 rimaykuna, paypura 28 wañusqaña, 261 hunu rimaqniyuq: chincha Aphrika, Sispa Anti, Arabya, Malta, Ithiyupya
- ahinataq: arabya simi, malta simi, iwriyu simi, amhara simi, tigriña simi, tigriy simi
- Kushitu rimaykuna > 47 rimaykuna, paypura 2 wañusqaña, 38 hunu rimaqniyuq: chincha anti Aphrika
- ahinataq: sumali simi, oromo simi
- Omo rimaykuna > 27 rimaykuna, 4 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Ithiyupya (ancha asllata Sudanpipas)
- Chadiku rimaykuna > 193 rimaykuna, paypura 7 wañusqaña, 31 hunu rimaqniyuq: uralan kunti Chad, uralan Niqir, chincha Niqirya
- ahinataq: hawsa simi


text:
Violeta Chamorro
Violeta Barrios Torres, "Violeta Barrios de Chamorro" sutipaq warmika (* 18 ñiqin kantaray killapi 1929 watapi paqarisqa Rivas llaqtapi - llaqtapi). Nikarawapi pulitiku wan piriudista.
1990 watamanta 1997 watakama ñawpaq kuti Nikarawapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Carlos Barrios Sacasa; Mama: Amalia Torres Hurtado
Ñawpaq runa: Pedro Joaquín Chamorro Cardenal
Wawakuna: (1) Pedro Joaquín Chamorro Barrios
Yachay wasi:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Violeta Chamorro.


text:
Iliada
Iliada icha Iliás nisqaqa (grigu simipi Ἰλιάς, Iλιάδa) ñawpa grigukunap epos nisqa harawi willaykuyninsi karqan, Omirospa qillqasqansi, Truyanu maqanakuy nisqamanta willaq.
Iliadaqa runa qhapaq nisqa Agamemnon sutiyuq qhapaqpa Akhiliyas sutiyuq hatun awqaqwan rimanakuynin, hayu kayninmantam willan. Chay Akhiliyas ancha phiñakuspas huk mit'a mana maqanakuyta munaptinsi, achka grigu awqaqkuna wañun, paypurataq Akhiliyaspa qhuchumasi, Patroklos sutiyuq. Runakunap kinrayninpiqa grigu dyuskunam maqanakun. Athini grigukunap larunpi maqaykuptin, Aristaq Truyanukunap masinmi karqan. Patroklospa wañuyninmanta astawanraq phiñakuspa, Akhiliyas Ektor sutiyuq truyanuwan maqanakuspa wañuchin. Iliada tukukun Akhiliyaspa pisiyaq phiñakuyninwanmi, manaña Akhiliyaspa wañuyninmanta, manaña Truyap puchukayninmanta willaspa.
Iliadaqa lliw Iwrupapi qillqakunamantaqa aswan ñawpa pachamantas karqan, 730 kñ watamantas. Odisiyataq Iliadamanta iskay chunkachá aswan qhipaq.


text:
Yakuchaq, Yawraq wapsi icha Idruhinu (musuq latin simipi: Hydrogenium, grigu simimanta YδpoYόvov, "yaku ruraq"), H nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa mana kaptinpas, intipim ancha achkam, lliw qallawamanta aswan yakuchaqmi. Tiksi muyupi kachkaspa, yakuchaq wapsim iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (H2).
Yakuchaqqa muksichaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).
Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa yakuchaqmi kan. Yakuchaqwan k'illimsayaqwan t'inkisqakunata k'illimsa yakuchaqkuna ninchik.


text:
Wakllanwata
Wakllanwata nisqaqa kalindaryupi 366 p'unchawniyuq watam, manam 365 p'unchawllayuqchu. Griguryanu kalindaryup wakllanwatanpi hatun puquy killa 29 p'unchawniyuqmi, wakin watankunapitaq 28 p'unchawniyuqmi. Wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.
Huk trupiku wataqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa wakllanwatam.
365,25 chaylla p'unchawniyuq hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupiqa llapa tawawan hunt'a rakinalla wataqa wakllanwatam, ahinataq 2004, 2008, 2012. Mana hulyanu hinataq griguryanu kalindaryupi pachak hunt'a rakinalla watakunaqa manam wakllanwatachu, tawa pachak hunt'a rakinalla watakunataq wakllanwatam. Chayrayku kay watakunaqa manam wakllanwatachu: 1700, 1800, 1900, 2100 - kaykunataq wakllanwatam: 1600, 2000, 2400.


text:
Benito Juárez
Benito Pablo Juárez García, (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1806 watapi paqarisqa San Pablo Guelatao (Oaxaka) llaqtapi - † 18 ñiqin anta situwa killapi 1872 watapi wañusqa Mishiku llaqtapi). Mishiku mama llaqta taripay amachaqmi wan pulitiku runam.
1858 watamanta 1864 wan 1867 watamanta 1872 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Marcelino Juárez; Mama: Brígida García
Ñawpaq warmi: Margarita Maza
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Benito Juarez.
- Página del gobierno de Oaxaca referente a Juárez
- Profesión Juarista
- Benemérito de las Américas
- Benito Juárez y la Suprema Corte de Justicia
- Biografía de Benito Juárez
- Frases Célebres de Benito Juárez
- La vida de Benito Juárez


text:
Unay pachapi imashina rurana
Allpapi tiyakkunallata katuk kanamanta, kapukyachik llankayman yaykurinata kimiri ushachina kana, ashtawan kapukkunata mirachik kana. Alli llankaykunata wiñachinaka mana ashtawan sakishpa katinachu kan. Mana asha watakunapaklla kanchun ruranami kan, ashtawan achka watakuna kipapakpash kay ñanta alliman, wichiyashpa katinkapakpash ruraykunami kan.
Mamallaktaka tawkasami kawsayta charimantami ashtawan alli rikurin, ashtawan allimi kanman, kay charinata chawchak kashpa, shina charirayanawan kikin kapukchik wasikunata wasichichun, bio y nano tecnología shutiwan imapipash alli churaymanta rikuchin. Kay shina rikuymantaka pushay yachayka asha watakuna kipapak achka watakuna kipapakmi awarishka; llaktakunaka kawsay riksikkuna kachun, llakta sumak kuskakkunapash kachun rikuchin. Tukuypi wiñarikukkunawan rikushpaka, kay pushay yachayka riksimantakmi yachay rimanakuyta, willaykunata, amawtayta, sumakrurayta, pukuy [32] mushukyarikunatapash tantachin.
Kay pachakunapika Sumak Kawsay chawpika llaktakunapi kawsakkunapak mutsuykunatatak paktachiymi kan, shina ima tiyakkuna mirarita kipakunakama charirayachun. Shukllayay, mitsakay pachapipash wiñayta mashkak karka, kipata wikipi wikipi rakik karkakuna. Kunanka yanapanakuy, rantiranti pachakunapika pukuchishpa rakinatami mashkan, shinallatak pukuchishpa tikra rakinatapashmi mashkarin. Shina rikuymantaka, kikin kullkikamay, llakta kullkikamaykunami hillaykunashina tukun, kay charishkakunata tikra rakinapi, kutin yaykuchinkapa, churankapakpash mashkan.
Chawpi mitapak llankayñan wachukuna, 16 watamanta 20 watakama sirik pushay yachaywan, washan washan paktan, chayka chusku hatun pacha patakunatami riksin (Figura 5.2.)
5.2 Shuyu:Kawsaypak tiksi mutsurikkunata charinkapa charirayana pushay yachaypak tatkikuna
Sapi: SENPLADES, 2009
Rurashka: SENPLADES
Kallari tatkipika, kullkachiypi rikushka kan, shinapash allpamanta llukshikkunallata katuywanmi kullkiyaymantaka charirayakkuna kan; kay muyuypika shuktakyarinapa chawpi shinatami rikun, kutin rakinapimi ukuyan. Shuktak Mamallaktakunamanta rantimushkakunata[33] rikurayashpa, ranti mamallakta ruraypi kullkita churana[34] , llaktakunapi sumak kuskaykuna tukuykunapak kullkichuraykunapash tukun, llikarik pukuykunata mirachichun, Mamallakta kapuchikta tankankapak tiksin. Shina zirma urmapi shuktakyachinkapa, ashtawan charina wiñaypak kuyumi[35] kan. Kay kallari patapika kikin yachaywan rurayyachayta shuktakyachina, ashtawan yachayta tukuchinkapak kan, shuktak Mamallaktakunapi kullkita churana. Shinallatak, ayllullakta sumakta kuskaykunami mana kunkashkatak kay patapika kan. Kay rikuymantaka, llankayta wiñachikkunaka umayachishkakunami kanka, shinallatak shuktak yanapanakuyta, kullkikamaypi kakkunapash Mamallakta mikuy kikinllaywan, llaktayukkuna[36] tiksi mutsuykunata paktanapash.
Ishkaniki patapika, Mamallakta kapuchikmi allpamanta surkushpaka kullkita kamaywan chimpapurakpi ashtawan llashak tukun, shina puchukanamanta sakirik sinchikaytami mashkan; ashtawankarin chuya sinchikayta, kawsay kuyuchiy[37] pukuchinata puchukaytapash mashkan. Ayllullaktapak sumak kuskay ushaywanmi charikyana pushay yachayta wiñachin, shina kikin pukuchiwan mana tukurishpa puchukarikkunataka, kutin yanapanakuk kullkikamaytami rakin. Kaykunataka kunanlla wiñarikuk kapuchikkunawan tinkichun yuyan, yachaypushaypika taripaykunapi kullki churayta wiñariytapash umayachin; kimsapura makita kunakuykunawan, hatun yachay wasikuwan, kapuchik (kikinpaklla mana kashpapash tukuykunapak kak), wasikunawan taripaypi llankay wasikunawanpash yuyan. Shina rikuypika, hatun yachay wasi sinchiyarina, shinallatak shuktak alli taripaypi llankak ukukunawanmi llankashka kanka. Mamallakta kullkiyayta wiñachinataka kaykamami punkarata, mana kashpapash punkarata surkuyllapi warkurishpa minería llankayllawan kullkita charishun ninkuna.
Kimsa nikipataka, shuktak Mamallaktamanta rantina katunata tawkayachin, shukpakta rantichinpash. Ukuman mutsurishka atikunata kapuchikkuna paktachishkakipa, puchukaykunata shuktak Mamallaktakunaman katunata wiñachin. Kaypipash allpamanta surkunawan katuykunatami shukpak rantichishpa, ashtawan chanikkunata rurashpa katunata ruran. Mamallakta kapuchikka allpamanta llukshichiwan, katurik kullkikamaywan paktami llashakrayakpak ruran. Amawtaypi, ruray yachaypi kullki churayka ashtawan mushuk pukuykunata mirachipakmi kana, shina kapuchikkuna shuktak Mamallaktamanta ranti, kallaripika shukpak rantirichun mashkarka.
Chuskuniki patapika, bio-servicios shutiwan riksirikpash, ruray yachaypash wichiyarinatami mashkan. Shinami riksikun, shinallatak llakta sumak kuskaykunapash kullkita charichik allpamanta surkuywan, hatunawan rikukpika ashtawan hawaman kanatami mashkan. Yachaymanta rurarinakuna, kayllatatak yanapaykunaka kunanlla shukniki patapi wiñarik kapukkamaykunawanmi rikunata charin.
Shina rikuypika, pachamamapi Ecuador Mamallaktata kikinllaywan, yaykurina pushayyachayka Mamallakta ukuman imashina tiksi mutsurishkakunata paktachinapimi tiyan, shinami wiñaykawsaypi tukumushka, maypimi, kullkillapi yuyay kataywan, ima arininakuy ruraykunapash chaypi ima niktarak shuyak karkakuna.
Ecuador mamallakta, llaktakunapash tiksi mutsurishkakunata paktachinata mashkan, shinapash pushayyachayka ashtawan shukshina charikta mirachiman chayanata munan; shina sinchiyachinaka tukuykuna ayninakuywan, tukuykunapak mashkay yuyaywan sinchiyachishkami kana. Shinami ishkay panta yuyaykunata pakinata munan: a) chariraywan mutsuykunapa paktachiwan; b) allita ruraywan, rakiwan pakinata mashkan.
[32] Yuyarinami kanchik, "shuk patsak tukuylaya wiwakuna, yurakunamanta, 90% patsakri yuyukunaka África, Asia, Abya yala kullasuyupi, kunuklla, rupaklla allpakunapimi wiñashka kan. Kaypimi runa ayllukunamanta sumak yachaykuna shamushkata yapana. Allpa pachapi, tukuylaya yurakunamanta, sapan kimsamanta ishkay yurakunaka muyuntin, asha muyuntin wakcha llaktakunapimi wiñan. 7000 yalli yurakunami hampikuna kan. Kay yura hampi yachaywanmi hatun mama llaktapika chapushpa shuktak hampikunata surkushkakuna. Kay patsak watanpika, ayllu llaktakunami kikin sumak chakraykunawan, hampi ruraykunawan, tarpuy kapukkamayta, hampik kapukkamayukunata, sami wiñak kapukkamayukkunatapash yanapashka (…) Hatun hampi kapukamayukuna, mikuy kapukamayukkuna, tukuy wiñari kapukamayukunapash, ñukanchik ayllu llakta hampi, mikuna yachaykunata hapishkakuna; chaykunamantaka, nima kullkita mana kushpa, ashtawankarin, paykunapak shutipi churashpa, katunkapak llukchishkakuna (Boaventura de Sousa Santos, 2003: 146) willak.
[33] Tukuyta, shuktak mama llaktakunamanta rantikunapak rantinaka, ashtawanka kay mushuk wiñarik kapukkamaykunatami sinchiyachina: yana wirawan ruraykuna; wiñarikunawan ninachiy, wiñarikunawan kuyuchiy; hillay llankay; wiñary hampi, katuna hampi, harana hampi; bioquímica; hardware y software; allpa kawsayta mitachikkuna. Chaymanta kapukunapi ashtawan llankayta churana kanchik, shina mushuk llankakkunata charinkapak, shinallata ima mutsushkata paktankapak imashinami (wakchakunaman ashtawan wasichina), mikuykuna, maki hapishka challwa, maki ruray, kushikay purikachay, away, ushuta ruraypash.
[34] Shuk munay ushayka –tukuy hawa- Mamallakta ruraykunapi kullki mutsurishkata churana, mamallakta ukupi wakaychishkawan.
[35] Achik kuyuchiy kapukunata ruray ushashpa, millpushpapash (consumo), pachamamata ama wakllichishpa, kutin kutin ninachiykunata wakaychishpa, ashalla millpushpa alli llankana kan.
[36] Kay 2009-2013 watanpi imashinalla imakunata rurana kashkata, chay kati killkaypimi sumakta willanka.
[37] Chayta rurankapak kullkita churashpa, shukniki imashina ruranapimi sinchiyana kan.


text:
Chaqllisinchi
Khimika (kastilla simipi: química) icha Chhaqru yachay[muchusqa pukyu], kichwapi Chakllisinchi[1] (Chaqllisinchi) nisqaqa imayaypa phatmankunamantam isrukturanmantapas kayninkunamantapas yachay, chaypas ruranakuypi hinayachiyninkunatam, chaypas michantam.
Riqsinchik qallawakunata - mana t'inkisqa imayaykuna -, qallawamanta t'inkisqakunatapas.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ César Guanolema Curicama: Vocabulario kichwa – español por asignaturas. Validado por la academia de la lengua kichwa (llikapi, shuklla sutisuyu). chakllisinchi.


text:
Trentino Urin Tirul
Trentino Urin Tirul nisqa suyuqa (italya simipi: Trentino-Alto Adige, aliman simipi: Trentino-Südtirol nisqaqa Italyap lliwmanta aswan chincha suyunmi. Uma llaqtanqa Trento llaqtam. 1919 watakamas chay suyuqa Awstiriyaman, Tirul suyumansi kapurqan.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika Rakiy
Trentino Uralan Tirul suyuqa iskay pruwinsyayuqmi:
- Trentino (Trento pruwinsya, uma llaqta: Trento)
- Uralan Tirul (Bolzano pruwinsya, uma llaqta: Bolzano)
[allichay] Llaqtakuna
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Trentino Urin Tirul.


text:
kallariy yuyay
Llaktayukkuna ushakuykunatapash, hawayaykunatapash kururayka sapan hayñi llankaykunatami mutsun, shinallatak sapan pushay ukukunapipash. Hampinapi utkapash paktapash llankashpaka achka kawsaypak zirmayukmi tukun; alli yachaywanka kikinllatak, tawkapurapash allita paktakmi tukun; kikin kawsaywanka iñina, chanina llikakunata, mayta runakuna purina sirik yuyaykunatapashmi sinchiyachirin; yachay milka ukupi pukllayka shukllapash, tawkapura tantarishapash yachayta, pakta kawsayta charinamantami riksichichin.
Kawsay zirma tantariyka ama unkunkapak yachaytami mutsun, maypimi llullukay pachamanta pichka watayukkama alli mikuyta charina mutsurin. Ushakukpak hawayakukpakpash pukllaykunami ashtawan allita ruran, runakunataka yuyaypipash aychapipash allita charinkapak yanapankunapashmi.
Yachayka, shukllata kashpa tawkata kashpapash chikan patakunapi llankay yachaytami wallpa ushakukta hawayakuktapash hamutachin, shinami llaktayuk ayniktapash yuyaykunawan hatariktapash rurarinka. Kimirina ushay sinchiyarinapak, kullkiyaypi, llaktaypi, tantanakuypi, kawsaypi chullayarikunatapashmi anchuchinkapak shuk ñan kan.
Pushanata yachaymanta rikuypika, hatun tantachishka chanita yachaymanta wiñariykunaka shunkumi kan, shinallatakmi taripaykuna, sumak ruray mushukyachinapash yuyay chawpipimi kana kan. Ñawpa yachaykunawan, kuna sumak ruraykunawan chapushpaka wiñariytami shuktakyachi tukun, kaytaka kawsay yachaywan yanaparishpami mirachirinka. Asha pachakuna kipallapika, llaktakuna pukuchishkapash kanchaman katurikrikpash amawtay wiñariypi, pakchipipash mushukyaripipash tawkasami kawsaytukuyta charirayak kachun shuyanmi.
Ayllullaktakunapika, wiñanakunkapak mushuk kapchikunata riksiyka kullkikunata ama yalli shitak kankapak achka allimi kan. Kaypakka yachaymi achka mutsurik kan, shina rukawanlla imatapash ashtawan karuyachik kashkamanta ruraytukuymi. Hatun yachayka llaktayukkunata hawayachikmi kan, paykuna mana pi harkakukpipash yachashkamanta rurakkuna kashkamanta. Ashtawantakka amawtay taripaypipash pakchi kururaypipash kunan kawsakuyta mushukyachinkapak katirayachun.


text:
Così fan tutte
Così fan tutte ossia La scuola degli amanti (Chay hinam tukuy warmikuna ruran icha Munaqkunap yachay wasin) huk taki aranwaymi karqan, Wolfgang Amadeus Mozart-pa 1790 watapi rurasqan.
Simikunaqa (libretto nisqa) Lorenzo da Ponte-pa qillqasqansi karqan.
KV 588 huchhayuqmi. Kay taki aranwayqa Joseph II Habsburgmantap mañakusqansi karqan. Antonio Salieri sutiyuq Mozartpa masinsi chay llamkaywanqa qallarirqan, huk rakita tukuspa, chaymantataqsi llamk'aywan kuchu-kuchuspa. Ñawpaq kuti Così fan tutte nisqataqa Wien llaqtapi Burgtheater nisqa aranway wasipis rikuchirqan, 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1790 p'unchawpis.
Taki aranwayqa yanantinkunap rantinaykuyninmantam willan, pusaq kaq pachakwatapi. Ñawpaq pachañas Giovanni Boccaccio Decamerón nisqanpi, William Shakespearetaq Cymbeline nisqanpis willarqan.
[allichay] Pukllasqa runakuna
- Fiordiligi (Ferrarayuq warmi, chaypacha Napoli llaqtayuq), soprano liriku-spinto.
- Dorabella (Ferrarayuq warmi, Fiordiligip ñañan, dramatika soprano / mezzosoprano
- Guglielmo (ufisyal, Fiordiligip yanan), baritono o baritono basso.
- Ferrando (ufisyal, Dorabellap yanan), liriku tenor.
- Despina (p'asñacha), p'akiriq soprano.
- Don Alfonso (machu yachay wayllukuq), basso / baritono basso.
Awqaqkuna, wawakuna, wamp'u pusaqkuna, kasarakuyman mink'achisqakuna, runakuna.
[allichay] Media
-
- Problems playing the files? See media help.


text:
Tupaq Amaru
Tupaq Amaru, 1545 watapi paqarisqa, 24-IX p'unchawpi 1572 watapi Qusqu llaqtapi wañusqa, Inkakunap chunka pusaqniyuq ñiqin, qhipaqtaq qhapaqninsi, Willkapampap tawa ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1570 watamanta 1572 watakamas qhapaq karqan.
Ispañulkunaqa payta atispas 1572 watapi Qusqu llaqtapi umanta kuchurqan, Francisco de Toledo sutiyuq wirriypa kamachisqankama.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Titu Kusi Yupanki
[allichay] Hawa tinkikuna
- Inka Wañuymanta waqyay. Waman Pumap siq'isqan: Wiraquchakuna Tupaq Amaru huk ñiqinpa umanta kuchun 1572 watapi


text:
Urukunakaqpa diriichunkuna hatun kamachikuy
URUKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
Tikrapayaq: Serafín M. Coronel Molina (kastillaanupiqta wanka limayman)
Lima, 1980 (mushuqchashqa 1998)
[edit] Qallaliy shimi
20 pun disimri killatraw 1959 watakaqtrawmi Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq llapan aanipaakula Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqta. Chay qillqashqakaq limashqan kamachikuyninkunatrawmi imapis kamalaykan, chayqa nin "llapa nunakunam urukunakaqta ashwan allikta yanapayta munapaakun". Achka diriichunkunakaq, qishpiy kayninkunakaq kay Hatun Kamachikuykaqtraw yatrachishqankuna yapa kutil, yapa kutil nipaakulqa 1948 Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq Kamachishqankunakta, punta qillqashqankunakaq limapaakushqantapis; piru tukuypacha nunakunam yatrapaakulqa urukunakaq munashqankunakta, prisisashqankunaktapis, huk rasun kamachikuyta munapaakushqantapis.
21 pun disimri killatraw 1976 watakaqtrawmi Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq aanikulqa huk risulusiyunta; chaytrawmi kamachikulqa 1979 watakaq Urukunakaqpa Intimasiyunal watam kanqa nilkul. Chaypiqtaqa kay risulusiyunkaqtraw kallpachanchik llapa malkakunakta,wakchakunaktapis, qillayniyuqkunaktapis, urukunakaqpa allin kayninta, milachikuy ulyanankunakta mushuqpiq likapaakunampaq; hinaman ashwan yalpana kanman 1979 watakaqtraw Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq ishkay trunka watakta kumplishqanta; kay watakaq sumaq waalichinam kanman mastalaq yatrayninta llalipaakunanpaq.
Hinaman, kutipachin 20 pun nuwinri killatraw 1959 watakaqtraw Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Kamachikuykaq nishqanta. Trunka sumaq qillqashqa kamachikuynintraw, Hatun Kamachikuykaq aanin uru kunakaqpa diriichunkunakta, sumaq prutiksyunta waynalipaakunanpaqpis, sirwichikuykunakta, upurtunidaakunakta uywapaakunanpaqpis, allimpis, nurmalpis wiñapaakunanpaq; yulishqanpachapiq shutikta, aylluchakuyninta uywapaakunanpaq; kumun taapanakta, sumaq mikuyta, wasichayta, awsakuyta waynalipaakunanpaq, hampikuqkaqwan hampichikunanpaqpis; mana puliytapis, mana ima lulaytapis atipapaakul tukillap hampichikunanpaq; hatun llaki kaptin, llapanpiqpis puntakta taapanakta, yanapaanakta traskipaakunanpaq; katraykuykunapiq, mitrakunapiq, awusukunapiq, llapa ima praktikakuna triniykaqta milachiyta munaqkunakaqpiq taapashqa kapaakunanpaqpis. Qipaman, Hatun Kamachikuykaq yapapis nin urukunakaq yatrachishqa kapaakunman llapa malkakunapula uyalinakul, tuliranakul, anyanakul; tukip kawsakuykaqta, anyanakuykaqta imaypis yalpapaakul.
URUKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
[edit] Qallaliynin
Yuyashtin: Nasiyuunis Uniidaspa malkakunakaq qillqashqatraw limapaakulqa nunakunakaqpa diriichunkunapiqta, dignidaakunantapiqta, munayninkunapiqtapis. Paykunaqa kawsayninchiktam tiklachiytam munapaakun mana ñakapaakunanchikpaq, qishpiylla kawsapaakunanchikpaq.
Yuyashtin: Nasiyuunis Uniidas Urganisasyunkaq Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqtraw kamachikulqa llapa nunam kay Hatun Kamachikuykaq limashqan diriichuyuq, qishpiy kayniyuq mana malkakunamasinta usuchipaakunanpaq, ayllunta, nuna-shiminta, rilihiyunninta, limashqanta, imanawkashqantapis mana hamuyaapaakunanpaq; wakchapis, qillayniyuqpis kal mana trininapashqa kapaakunanpaq.
Yuyashtin: uchucha urukunakaq allin taapanakta, sumaq prutiksiyuntapis munapaakun manalaqpis yulipaakul; chaypiqtaqa yulipaakushqanpachapiqpis.
Yuyashtin: chay sumaq prutiksiyunkaqpa munaynin 1924 Hinibra malka Hatun Kamachikuykaqtraw Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq qillqashqa kalqa; Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqtraw, sumaq Urganisasiyunkaqpa Akurdunkunatraw, llapa malkakunakaqpa urganisasiyunkaqtraw liqsishqapis kalqa.
Yuyashtin: llapa nunakunakaq urukunakaqta ashwan allikta yapayta munapaakun, chaymi Kay Urukunakaqpa Hatun Kamachikuykaqta kamachin paykuna kushilla kapaakunanpaq, chay Hatun Kamachikuykaqtraw kamalashqa diriichunkunakta, qishpiy kayninkunakta qaynalipaakunanpaq, mañanmi karikunakaqtapis, walmikunakaqtapis, huk urganisasiyunkunakaqtapis, maytrawpis chaytrawpis kamachiqkunakta, ima kamachikuykunaktapis liqsipaakunanpaq, kay kamachikuyninkunakaq urukunakaq kamachishqa shimiipa imanawpapis likapashqa kapaakunanpaq.
[edit] Huk kamachikuy
Urukunakaq kay Hatun Kamachikuykaqtraw kamalashqa diriichukunakta waynalipaakunqa. Chay diriichukunakaqta llapa urukunaktam qunchikman mana piktapis qunqallal, mana lakichinakullal, mana usuchinakullal ayllunpiq, ima kulur kashqanpiq, walmi ichaqa kari kashqanpiq, nuna-shiminpiq, rilihiyunninpiq, imaktapis limashqanpiq ichaqa imaymanapiq, kay malkaqtraw ichaqa kumunkaqtraw kashqanpiq, qillayniyuq kashqanpiq, yulinanpiq ichaqa huk laasi kashqanpiq, kikin urukuna kashanpiqpis ichaqa ayllunkunakaqpiqpis.
[edit] Ishkay kamachikuy
Urukunakaq sumaq prutiksiyunta waynalipaakunqa, imaymana lulanakumakta, sirwichikuykunakta traskipaakunanpaq, chaykunaqa kamachishqa shimipapis, imanawpapis qushqa kapaakunqa urukunakaqpa aychallankuna, yuyayninkuna, muralninkuna, almankuna qishpiy kayninkunawanpis dignidaankunawanpis allinllapis, nurmallapis hatunyananpaq. Chayta lulananchikpaq kamachishqa shimikta qillqay wandul tiqshiy yuyanakaq urukunakaqpa sumaq munayninmi kanqa.
[edit] Kimsa kamachikuy
Llapa urukunam diriichuyuq yulipaakushqanpachapiq shutikta, aylluchakuyninta uywapaakunanpaq.
[edit] Tawa kamachikuy
Llapa urukunam kumun prutiksiyunta waynalipaakunman. Paykunam diriichuyuq allinllap wiñapaakunanpaq; chaynaw kapaakunanpaq paykunaktapis, mamankunaktapis sumaq taapananchik kanman manalaq watrakuqluptinpis, watrakushqanpachapiqpis. Urukunakaqpa diriichunpis kanmi, mikuyta, wasichayta, hampikuqkaq sumaq sirwichikuyninkunakta waynalipaakunanpaq.
[edit] Pichqa kamachikuy
Llapa urukunam mana puliytapis, ima lulaytapis atipapaakul tukillap hampichikunman; yatranaktapis, sumaq taapanaktapis traskipaakunman.
[edit] Suqta kamachikuy
Urukunakaq sumaqpis, hawkapis munapaakushqanta hatunyaachipaakunanpaq, kuyaypaqmi, intindinapaqmi. Imaypis mama-taytankunap prutihishqa, taapashqa wiñapaakunman; mana chaynaw kal, kuyayta, mural, matiryal prutiksiyunta traskipaakunman. Manam takshqa urukunakta mamankunapiq lakinchikmanchu mamankunawan allinlla kawsapaakuykaptin. Kumunkaqpaqpis llapa kamachiqkunakaqpaqpis mandunmi mana aylluyuq takshqa urukunakta taapaakunanpaq. Ayllukunakaqpa achka kari-walmi chulinkunakaq mantinikunanpaq Istaadukaqmi yanapanmanpis, imaymana yanapanaktam qunmanpis.
[edit] Qantrish kamachikuy
Llapa urukunam diriichuyuq yatranakta traskipaakunanpaq, chay yatranakaq mandum, manam qillayta mañanchikmanchu urukunakaq liyiyta, qillqayta yatranankama. Paykunakta yatranakta qunchikman tukuy yatrapaakushqankunakta milachipaakunanpaq, llapan iwal-lla atipashqankunakta, yatrashqankunakta, mandunkunakta hatunyaachipaakunanpaq, imaypis kumunkaqta pallalkunanpaq.
Mama-taytakunakaq urukunakaq munapaakushqan yatranakta, kunsihukta qupaakunman; chaykunam lulanan.
Urukunakaq awsakuykunaktapis, awsaytapis sumaq waynalipaakunman, chaykunaqa yatranakaq munashqannawlla kamachishqa kapaakunqa; kumun kaqpis, llapa kamachikuqkunakaqpis huk isfursullaktatr lulapaakunman urukunakaq kay diriichukunakta waynalipaakunanpaq.
[edit] Pusaq kamachikuy
Urukunakaq imay urapis llapanpiqpis puntakta prutiksiyunta, yanapanakta traskipaakunman.
[edit] Isqun kamachikuy
Urukunakaq amachashqa kapaakunman imaymana katraykuykunapiq, mitrakunapiq, awusukunapiq. Paykunakta allinllap taapanchikman. Manam uchucha urukunakta ulyachinchikmanchu; manam ulyaytapis qunchikmanchu ni imaktapis lulachinchikmanchu, chaykunaqa alli kayninta ichaqa yatraynintam daañaqlunman, hatunyayninkunakta amaniqlunman.
[edit] Trunka kamachikuy
Urukunakaq prutihishqa kapaakunman imaymana lakichinakuypiqta, huyup kawsakuypiqta. Paykunam yatrachishqa kapaakunman llapa nunapula uyalinanakul, tuliranakul; tukip kawsakuykaqta, anyanakuykaqta imaypis yalpapaakullal, lliw yatrashqankunakta nunamasinkunakta willapaakunanpaq, yatrachipaakunanpaq.
[edit] Qillqay wandunapaqmi kay urukunakaqpa diriichunkuna hatun kamachikuykaq
Hatun Huñunakuykaq
Yuyashtin: Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq mañan mama-taytakunakta, kari-walmikunakta, kaytraw kamachikuykunaktapis qillqashqatraw kamalashqankunakta liqsipaakunanpaq, chay diriichunkunakta mantinichipaakunanpaq.
- Mimru Istaadukunakaqpa kamachikuyninkunakta kunsihan, llapa urganisasiyunkunakta, mana guwirnamintal urganisasiyunkunaktapis kay Urukunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqta qillqay wandupaakunanpaq.
- Nasiyuunis Uniidaspa Sikritariyu Hiniralkaqtapis mañanmi kay Hatun Kamachikuykaqta qillqay wandunanpaq, kay laplakunakaqtraw kamalashqankunakta lliw imaymana nuna-shimikunatraw aypunanpaq.


text:
Dios Rimashcata Quillcashcami (Browse)
Lenguaje:: Quichua: Canar
Callari Shimicunami
Biblía rimaica griego rimai “biblía” mantami shamun. Bibliaca achca librocunatami charin. Chaitaca israelcunapish, tucui criccunapish ashca valic cashcatami ricuchincuna.
Dios rimashcaca ishcai partepimi quillcashca: Ñaupa Testamento shinallatac, Mushuc Testamento. Shuc chuscu chunga Diospac Espíritu pushashca runacunami huaranga yalli huatacunapi quillcashca. Ñaupa Testamentoca hebreo rimaipi, quipa Testamentoca griego rimaipi quillcashca carca. Bibliaca shuc biblioteca shinami sucta chunga sucta librocunata charin.
Dios rimashcaca runa maimanta shamushcata, cai pacha jahua pacha ima shina ruhuarishcata, shinallatac angelcunamantami ricuchin. Dios rimashcami Dios-huan gentecunahuan ñaupa punzhacunamanta pacha ima shina apanacuna cashcata, ima shina quishpirina cashcata ricuchin. Shinallatac jahua pachamanta, ucu pachamantami ricuchin.
Cai Dios rimashcapica, mandashcacuna, israelcuna ima tucushca, arahuicuna, Dios ima nishcata huillashcacuna, alli huillaicuna, apostolcuna ima ruhuashcacuna, Pablo criccunaman quillcashca cartacuna, shinallatac quipa punzha ima tucuna cashcata quillcashcami tiyan. Shinallatac quipa punzhacuna ima tucuna cashcatami rimacun. Tucuri pangacunapica shuctac ricunacunapish tiyanmi.


text:
Pachakamilla Kristu
Pachakamilla Kristu icha Achachillakunap Apun, kastilla simipi Señor de los Milagros icha Cristo Moreno nisqaqa chakatasqa Kristumanta huk llimphisqa rikch'am, Limapi Santuario de Las Nazarenas nisqa Nasarinakunap Munastiryunpi Hatun Altarpi, achka piruwanu runakunap yupaychasqan, willka kaptinsi.
Pedro Dalcón sutiyuq Angulamanta isklawpa llimphisqansi karqan, Raul Banchero nisqankamas. Rubén Vargas Ugarte nin, 1651 watapi karqaña nispa. Yupaychaqninkunaqa lliwmanta aswan yana runas karqan.
[allichay] P'unchaw raymikuna
[allichay] Hermandad del Señor de los Milagros de Nazarenas (HSMN)
- Mayordomo General: Jose Soto Parra.
- Director Espiritual: Pedro Hidalgo.


text:
Rimanakuy:Wikipidiya
[allichay] Qillqap sutin
Te dejo esta observación, el nombre se ha quechuizado mal, debería llamarse Wikipirya (wi.ki.pir.ya), las palabras son graves en el quechua y la D se transforma en R
- Arí, Wikipirya kanman, allinmi kanman, urin qhichwa simipi - ichataq Wikipidiyap kamariqninkunaqa manam yacharqankuchu. Kamariqninqa manam Qullasuyumantachu karqan, ichataq Ankash suyumantam. Chaypi runasimipiqa d-tapas llamk'achinkum, ahinataq "dihay", "dañu", "alkaldi" nispa. Chayraykum chay Wikipidiya sutinta qurqanku. Kunan pacha kay Wikipidiyaqa urin qhichwa simipim qillqanchik, Ankash runasimipi Wikipdiyataq Wikimedia uqllanapim kachkan. Kunanqa sutita wakinchayta atinchikman, ichataq ancha ñaka-ñakay llamk'aymi kanqa. Runakunaqa kay Wikipidiyataqa Wikipidiya sutinwan riqsinkuñam, chayrayku ñuqaqa manam winchasaqchu. Wakinchayta munaspaykiqa, qampam tukuyta ruranaykim kanqa, qhawariy. -- AlimanRunawillaway 15:39 25 ukt 2011 (UTC)
- Bueno, sólo que los ejemplos que citas no son quechua, son del "quechuañol".


text:
José María Morelos
José María Teclo Morelos Pérez y Pavón, José María Morelos sutiyuq runaqa (* 30 ñiqin tarpuy killapi 1765 watapi paqarisqa Valladolid, Michoacán llaqtapi – † 22 ñiqin qhapaq raymi killapi 1815 watapi paqarisqa Ecatepec llaqtapi) mishikunapas tayta kura wan awqaq pusaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: José María Morelos.
- Biografía oficial
- Biografía
- La Independencia de México
- Las Campañas de Morelos


text:
Francisco Morazán
José Francisco Morazán Quezada (* 3 ñiqin kantaray killapi 1792 watapi paqarisqa Tegucigalpa llaqtapi - † 15 ñiqin tarpuy killapi 1842 watapi paqarisqa San Husi (Kustarika)). Unduras Awqaq pusaq, qillqaq wan pulitiku.
1830 watamanta 1834 wan 1835 watamanta 1839 ñawpaq kuti Chawpi Awya Yalapa Umalliqnin karqan.
1827 watamanta 1830 watakama ñawpaq kuti Unduraspa Umalliqnin karqan.
Tayta: Eusebio Morazán Alemán; Mama: Guadalupe Quezada Borjas
Ñawpaq warmi: María Josefa Lastiri Lozano
Wawakuna: ( )
Yachaywasi:
Alma Mater:
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Francisco Morazán.
- Panaka


text:
Kristiyanu iñiy
Kristiyanu iñiy nisqaqa Jesu Kristu qispichiq kaymanta iñiymi.
Kristiyanu iñiymantaqa Dyuspa Simin Qillqam willakun.
[allichay] Tiksinkuna
Kristiyanu iñiykama Jesusqa Dyuspa Churinmi. Huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:
- Yaya Dyusqa hanaq pachapi kamaqmi.
- Jesu Kristuqa Dyuspa churinmi. Iñiqnin runakunata huchankumanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq kikinpa kawsanta Kruspi qurqan.
- Ch'uya Ispirituqa (Ispiritu Santu) iñiq runakunata pusanmi.
Dyusqa Israel llaqtanwan Sinai urqupi Moysesman Chunkantin Kamachiykunatam qillqachispa Ñawpa Rimanakuytam kamachirqan. Jesustaq Urqupi Kamiykuypiqa musuq kamachiykunatam kamarqan. Qhipaq Sinapiqa rakinakuspa Kruspi kurkunta yawarnintapas quspa Musuq Rimanakuyta kamachirqan iñiqninkunata huchankunamanta qispichinapaq, wiñay kawsanankupaq. Wañuymanta sayarispa wañuytam atiparqan. Pisilla chaymanta hanaq pachaman rirqan. Chaymanta pacha Dyuspa pañanpi tiyachkan. Hamunqa kay pachaman runakunata taripanapaq.
Apustulu Pawlu kristiyanu iñiytaqa mana hudyu kaq llaqtakunaman yachachirqan. Payqa hinapas wañuchisqa karqan.
Kristiyanukunaqa tiksi sut'iyachiyninkunataqa Iñini mañaypi rimaykunku.
Yayayku nisqa, Iwanhilista Matiyukama Jesuspa kamachisqan mañayqa ancha chaninchasqam.
[allichay] Ima hinam kawsanku
Kristiyanukunaqa huk runakunatam katisismunisqa qillqawan kristiyanu iñiymantam yachachinku, Jesusqa hanaq pachaman rina kaspa lliw iñiqninkunata chay yachachiyta kamachirqaptinmi.
Kristiyanu tukuspa, runaqa bawtisakun huchankunamanta qhispichikunapaq. Jesu Kristumanta yuyanapaq, huchanmanta qhispikunapaqpas Siñurpa Sinantam mikhun.
Lliwmanta aswan chaninchasqa kristiyanu phistakunaqa kaymi:
- Nawidad: Jesuspa paqarisqan
- Paskwa: Jesuspa sayarisqan
- Pintikustis: Ch'uya Ispiritup runakunaman mast'arikusqan
Paskwapqa ñawpaqnin tawa chunka p'unchawkuna mallaspa sasinku Jesuspa muchusqanta yuyanapaq. Paskwap qanchistaq ñawpaqnin p'unchawkunaqa Simana Santa nikun. Chay pachaqa Jesuspa muchasqanta Yerusalempi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyaykunku.
[allichay] Wiñay kawsaynin
Jesuspa hanaq pachaman risqanmantapachaqa kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka kristiyanu inlisyakunam:
- Katulika inlisya
- Ortodoksa inlisya
- Protestantismu: Martin Luther-pa, huk rifurmatur nisqa runakunap kamasqan
[allichay] Abya Yalapi kristiyanu iñiy
Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "katuliku, kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap Tawantinsuyu iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.
Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptin, hukkunataq protestantu inlisyakunapi iñiqkunapas kanku. Chaywanpas, achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Runasimipi Kristiyanu Mañaykuna
- Jesuitas del Perú. 1. Runasimipi Genesis, 45 Kb. 2. Runasimipi Katisismu, 58 Kb.
- HCJB - Cunan Cristo Jesus bendician - Afirmacion Doctrinal: Tucui Diospaj huahuacunami yachana canchi ...
- Wycliffe Bible Translators (Diospa Simin Qelqa T′ikrachiq): Perupi qheswa runakunata servinapaqmi aynipi llank'ashanku. Irma Inugay de Phelps qelqasqan (QSHKS qillqaypi)


text:
Adolf von Baeyer
Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin kantaray killapi 1835 watapi paqarisqa Berlin (Alimanyapi) llaqtapi - † 20 ñiqin chakra yapuy killapi 1917 watapi wañusqa Starnberg (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1905 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).
Tayta: Johann Jacob Baeyer, Mama: Eugenie Hitzig.
Alma mater: Berlin Yachay Sunturnin wan Heidelberg Yachay Sunturnin
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
- Davy Medal.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Adolf von Baeyer.


text:
Richard Willstätter
Richard Martin Willstätter sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1872 watapi paqarisqa Karlsruhe (Alimanyapi) llaqtapi - † 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1942 watapi wañusqa Locarno (Suwisa) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1915 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Richard Willstätter, Mama: .
Alma mater: München Yachay Sunturnin.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Página web del Instituto Nobel, Premio Nobel de Química 1915
- "On plant pigments" Conferencia Nobel de Richard Willstätter
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Richard Willstätter.


text:
Sawasiray
Sawasiray (kastilla qillqaypi: Nevado Sahuasiray) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.818 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Chikun (5.530 m)
- Pitusiray
- Pumawanka (5.300 m)
- Siriwani (5.350 m)
- Willka Qhichwa
- Urupampa
- Khallka
- Yukay
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Urupampa llaqta, Khallka llaqta, Yukay llaqta, Chikun rit'i urqu, Pumawanka, Sawasiray rit'i urqu, Siriwani, Willka Qhichwa, Amparaes q'asa.


text:
Sawintu yura rikch'aq ayllu
Sawintu yura rikch'aq ayllu (familia Myrtaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 130 rikch'anayuq, 2900-chá rikch'aqniyuq.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk sawintu hina yurakuna:
- Kalistu (Eucalyptus)
- Urqu kalistu (Eucalyptus globulus)
- China kalistu (Eucalyptus camaldulensis)
- Wayawa (Psidium)
- Sawintu (Psidium guajava)
- Unka (Eugenia)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sawintu yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Sawintu yura rikch'aq ayllu


text:
Pallasqa pruwinsya
-
- Kay panqachaw yuyaykunapitaqa ankash rimaychaw llanchina Wikipidiyachawpis qillqashqam kaykan: Apullashqa wamani.
Apullashqa wamani icha Pallasqa pruwinsya (aymara simipi: Pallasqa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Pallasca) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika Rakiy
Pallasqa pruwinsyapiqa 11 distritum:
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Microsoftpa willakuy horquna kasqan: yanapakuy
On This Page
Software tupachinamanta yacharinayki
Microsoftmi rantiqkunaman qon allin softwareta waqaychasqa kananpaq. Mana mayqempas ancha waqaychasqa kaqtinpas ranteqtan yuyapuyku, hatun yachay tarinapaq llank’ana, waqaychay sasachakuymanta allichanapaq sumaq tukunanpaq aqnataqmi rantiqkunata sumaq waqaychakunan yachachinapaq. Kay software Microsofta kachariqtin yachay horqunaman llapan softwareta allinta qawarin mana allin willakuykuna runakunaman chayanampaq. Chayñataqmi, kachariqtin software kashan willakuy Horqunapi sapa p'unchau qawashanku mana allin willakuykuna chinkachinapaq. Microsofta yachanmi imayna sasachakuykuna mosoqña rijurisqanta hamuq p’unchaupi aswancha kanqa. Chay rayku allinta llanqayku llapa runakuna waqaychakuy yanapanayku rayku mana sasachakuypas kanampaq.
Kay Microsoft willakuy horquna kasqan ancha allinmi mana allin willakuykuna reqsinapaq, hinallataq software tupachina reqsinapaq. Ichaqa, sapa p’unchay mana sasachakuspa kay softwarewan llanqanayki waqaychayqa kay yanapakuyninta kama:
Imaynata willakuyta horqunki
Microsoft llank’anayki qawananta yachay qosunaykita munanki, hinaqtinqa qepan kaqta tapukuy. Reqsesqalla tupaqta maskaspaqa, hamuq ñanta yachaykunata akllay.
¿Manachu tarinki masqasqaykita?
Mana horqunata tarispa, icha hoqpas kanman mana Microsoftpachu. Qawanapaq Kantaqmi Adobe Reader, Macromedia Shockwave ruruckeq, Flashpas, Software Javapas. Mosoq tinkunata horqunapi tarinki Webpa kasqanta sapa kamapiSearch Microsoft.com .
Horquna maskasqayki cheqaq Microsoftpa kaqtinqa manapas tarinkichu willakuy horquna kasqanpi otaq kikinmanta tupacheq yanapakuywan, willawayku
Noqaykuwan tupay.
Imatan horquna raphipi tarinki
Horqunapa sutinpi clicta ñit’ispa, willakuy horqunapi, purinkicha imakuna tarina raphiman chay horqunapi. Yaqa llapan Kay raphikuna kapun niraq masin huñun (yaqa llapan) qepan hamuq qelqakunata:
Kikin Windowspa imayna allin llank’asqan horqunamanta
Ichapas qawanki wakin willakuy sutin kan Willakuy horqunawan kuska. Kay horquna willakuykuna kashan aswan akllasqa chay Windowspa chaninchasqan. “Usqay willakuypa” urachanpi chay imachakuna churana raphi horqunapi. Kay horqunaqa kapunKikin Windowspa llallireq allichakusqanpi, apakun Windowspi llank’aqkuna allin kusisqa ruwanankupaq cheqaq miracheqta Windowspa kamachesqan hina. Kikin Windowspa allichakusqan horquna haykunapaq, allinlla puririy:
Willakuy horquyta tupanachiy
Mana imayoq softwaripi llank’anapaq allinta imantapas tupachina. Ichapas tariwaq allin kananta mana tupachispa, kayqa manan waqaychanqachu llank’anaykita.
Hawa suyukunamanta willakuy tarina
Microsoftmi qon kinsa chunka teqse muyu rimaykunapi. Yachayta qoyku hawa suyukuna willakuy horquy yachanapaq.
Imaynata maskawaq hawa suyo horqunata
Iskay ñankunan kan hawa suyu willakuykuna tarinapaq.
2.
Hawa suyu willaykuyta horquy ingles rimaypa kasqanpi.
1.
Maskaypuni tupaqpa urachampi “Llapan willakuy” imanchankuna raphi horqunapi mast’anapaq qelqa “Rimayta teqray”.
2.
Munasqayqi rimayta akllay, chaymanta, clicta churay ñit’inapi Teqray .
Huch’uy willakuy Mast’akoq qelqa “rimay teqray” rikorin horqunamanta teqrasqa kaspalla. Mana kay qelqa reqoriqtinqa manacha mayqen rimaymanpas teqrasqachu. Mastakoq qelqa rikhorestenqa manankanchu munaskayki rimay, chayqa manacha kanchu horqunapaq reqsesqa rimaypi.
Hoq ingles rimaypi kunan tupaqnin
Willakuy horquna kunan tupan llapan inglespi horqunawan hoq “ingles” rimay Willakuy horqunapi. Manañan kanñachu hoqpi horqunapaq Estados Unidos inglespi, Reino Unido inglespi, Australia inglespi, manataq Canada inglespipas.
Willakuy horquna sasachakuy allichanapaq
Willakuy horquna kasqanpi sasachakuy kanmanmi. Kay yachayta qawaspa tarisqayki sasachakuymanta lloqsiy.
Cacheta pichay
Mana llapan willakuyta horquspaqa, pichay llui Microsoft Internet Explorer cacheta, aqnata qawaspa ruway:
1.
AkllanapiLlank’ana Internet Explorerpi, clicta ñit’iyInternet akllanapi qateqpe clicta churay qelqa hunt’achinapiLlapan .
2.
SeqechasqapiInternetpi mana unay willakuy churanaclicta churayChuranata chinkachiychaymanta clicta churay ñit’inapiAri nin , llapan cacheta Internetmanta tallinaykipaq.
3.
SeqechasqapiChikallan waqaychana Internetpi clicta churayAllichanapaq. Rimanakuy t’oqopi:Allichanapaq,akllaySapa raphita anch’uyuspa. Chaymanta waqaychana sayayninta churayChikallan waqaychana Internetpimunasqayki willakuy horqunamanta aswan hatunpi. Chaymanta, clicta churay ñit’inapiWillakuy churanata qaway .
4.
QawanapiChikallan waqaychana Internetpi kichakun, aqllanata kichayReqsechiy clicta ñit’iyLlapanta aqllay. Ñit’iyCHINKACHIY. Llapan cookieta chinkachinapaq mañasuqtiyki clicta churayAripi. Clicta churay ñit’inapiChaskiy qelqa huntanaman kutimunapaqLlapan .
5.
Llapan qelqa hunt’anaWillakuykunapi qelqa hunt’anapaq Llapan , clicta ñit’iyWillakuyta pichay hamuqtin, clicta nit’iyAri.
Chinkachiyta mañakuqtin anchusqayki Web willakuyta, clicta churay ñit’inaAripi.
Tinkuy tukun
Ichapas mana willakuyta horqunkichu Internetpi llank’aqmi kikillanmanta tanichin t’inkuqmanta (ISP) llank’aqkuna mana imata ruwaqtin. ISPwan tupay kikillanmanta t'ipisqa llank’achinapaq willakuy churana horquypi.
Willakuy horquna kaqmanta
Willakuy Horquna kasqanpi qawasqayki hina, qosqayki askha horqunata ichapas munawaq.
Ichapas rikuranki:
|•
Ch’ulla Xbox videokuna
|•
MSN Messenger 7.0 Windows nisqapaq
|•
Hawana harkaq MSN (Beta)
|•
Age of Mythology: The Titans Expansion, wiñareq mallinapaq
Niykimanmi imakunatas horquwaq:


text:
Tibet
Tibet icha P'ut' (6 centery Tibetan: Bod)/Phuig (Lhasa Tibetan: Poig) nisqaqa (Tibet simipi: Poig) chawpi Asyapi huk mana qispi mama llaqtam, Chunwa mama llaqtaman kapuq.
1236 watakama Tibet qispi qhapaq llaqta karqaptin, Mungul-Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwa mama llaqtamanta wachuriq kaspapas kikin qhapaq suyu kakurqan (Ñilluwan qhapaq llaqta - T'a Ñilluwan?; han simipi: 大元 Dhah Qiuan, Wade–Gilespi: Ta Yüan, phinyimpi: Da Yuan).
1951 Chunwa Runallaqta Republikamanta awqaqkuna atirqan. Chaymantapacham Chunwaman kapuchkan. Chunwa kamachiqkuna Tibet Awtunumu Suyutam kamarirqan.
- 1 228 400 km²
- 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
- Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)
[allichay] Simikuna
- P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
- Han simi (tukri simi)


text:
P'utuqsi
P'utuqsi (aymara simipi: P'utuqsi, kastilla qillqaypi: Potosí, waraniyi simipi: Potosi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, P'utuqsi suyup uma llaqtanmi. P'utuqsi llaqtapiqa 132.966 runakunam (2001 watapi) kawsachkan.
1987 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
[allichay] Karu puriy
- Katidral
- Santa Teresa
- Inlisyakuna: La Compañía, San Francisco, San Lorenzo, San Martín
- Casa Real de Moneda
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
Tomás Frías Ametller, Buliwya suyup umalliqnin (1872-1873, 1874-1876), paqarimurqa P'utuqsi llaqtapi 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1804 watapi.
[allichay] Rikchakuna
-
P'utuqsi llaqtapi k'ikllu ñan, qhipapitaq Qullqi Urqu nisqa
-
Katidral, Putuqsi


text:
Chiri mit'a
Chiri mit'a icha Chiripacha nisqaqa watapi aswan chiri mit'am. Chiri mit'apiqa suni tutam, pisillataq p'unchawmi, aslla achkiymi. Aswan chiri kaq suyukunapi chiri mit'api qasanmi, rit'inmi.
Tiksimuyup chincha larunpi chiri mit'aqa disimri, iniru, phiwriru killakunapim, uralan larunpitaq hunyu, hulyu, awustu killakunapim. Kalindaryukamaqa Qhapaq raymi inti t'ikrakuy p'unchawmanta pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kayninkama mit'am.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chiri mit'a.


text:
Piruwpa Kunrisun
Piruwpa Kunrisun, Piruw suyup Rimana wasin, Piruw suyu Rimanan wasi icha Hatun Rimana Wasi (Congreso de la República del Perú) nisqaqa Piruwpa rimana huñunakuy wasinmi.
Piruw suyu qispisqa kawsayninqa qallarirqan imayna kamachiy kamayuq kayninta qhawarispa. Rimana Wasiqa paqarisqanmanta pachapuni t’inkisqan khunan Perú llaqtan kausayninman hina. 1822 watakunamanta pachan apulli Francisco Javier de Luna Pizarro kamachiyninwan, rimana wasip kawsayninqa kawsan kikin llaqtap kawsayninwan kuska, churaspa Perú llaqtap munayninta allin kamachiyman. Qasi kawsay hinaspa llaqtawan kamachiyta churaspa,
Perú suyup Rimana Wasin kamakuyqanmanta pacha “capilla de San Marcos” nisqa taytachaq wasinpin llank’ananpaq puritan, chaymantataqmi llank’aranku askha wasikunapi. Ñawpaq kawsaypin Rimana Wasi karan “ bicameral” nisqa huñunasqa apullikunap llank’asqan. Cámara de Diputados” nisqa huk apulli t’aqa llank’ayninkuta rimarqanku “Universidad de San Marcos” nisqa Hatun Yachay Wasipi hinaspataqmi “Cámara de Senadores” nisqa Hatun Apullikuna Rimarqanku mauk'a "Inquisición” nisqa wasipi
Miguel Grau Seminario, suyup haylli runa ruwayninmi Rimana Wasipi Apullikuna yachapayananku atiy, paypa kawsayninmi llaqtap munasqanman hina ruwayniyuq karan chaymi Apullikuna ima llak’ayninkupipas chay yuyaypi kanan. Panmi Rimana wasipi Apulli kaspa "llyñita mañakunan” nisqata mana chaypi llank’ananpaq mañakuran ichaqa awqanakuyman rinanpaqmi.
Rimana Wasip kawsayninmi qillqasqa Perú Suyup hatun Kamay Pirwakunapi, chayrankun Perú suyup Hatun Kamachiqninkuna, hanaqpachapi taytachata yuyarispa hinaspa llaqtatapas llank’ananku, Rimay wasipi kamaq sutita huqarispa, llaqtap kamachiykunata qhawarispapuni hinaspa suyuntinpa sumaq kayninpaq.
Rimana Wasiqpa chaninchaq kayninmi: kamachiy qillqa ruway. Perú Suyuq Hatun Kamay Pirwan llapan ñankunata rikun allin kamachi ruwakuykuna riqsichinankupaq.
Rimana Wasiq huk sumaq ruwaynillantaqmi “actos de gobierno” nisqa hatun kamachiqpa imaymana suyuq ruwaykunamanta. Willakuykunata mañaspa chaykunataqa ruwakun, hach'awanqukunata mink’aspa Rimana Wasipi hatun rimaypi suyupaq llank’asqankumanta rimanankupaq hinaspa “Comisiones” nisqakunapipas rimanallakutaqmi llapa qillqa kamachiykuna qillqa ruwasqanta rikunankupaq.
Rimana Wasin llapa llaqtap rimayninta rantinkan. Llapa yawarkunata, apu yuyaykunata, kamayuq kaykunata, hinaspa makiwan llank’aykunata llaqta munayninman hinapuni.
Rimana wasipi apullikunan akllasqa suyuntinpaq llank’anankupaq, qillqa kamachiy, rikuy hinaspa rantinkaykunapi llapa llaqtanchispa kawsayninkunata allin tikarinanta qhawanankupaq, chayraykun mana pipas huchallinmanchu ima rimasqankumantapas akllasqankumantapas, chaymantapas manan apipachinapi huchallisqa kankumanchu mana Rina Wasi kamachisqanqa. Llaqata runan rimana wasi apullita churanan llaqta kamachiyta chawpichananpaq paywan.
Rimana Wasipi apulliq llank’ayninqa hunt’an kanan, ichaqa wayna sipas hatun yachay wasipi yachachiypiqa atinmantaqmi yachachiyta. Rimana Wasipi apulliq ruwayninqa tukuy llaqtap yachananmi, llaqta runaqa apulliq llank’ayninqa riqsin willana masikuna mast’arisqanrayku.
Khunami, Suyu Rimana Wasi llank’ayninta munan “ modernizar sus sistemas” nisqa ruwaykunata astawan , imaymana ruwaykunapi, wasin llut’aykunapi hinaspa llapa llank’ana churaypi. Ruwakumi yuyaywan, sumaq kawsayta tariyta llank’ayta khunanmanta kallpachaspa, ama qunqaspa llapa qhipa apullikunap llank’ayninta sumaq llaqta kawsaypaq.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Perú suyu Rimanan wasi (tukri internet tiyaynin)
- Congreso de la República del Perú (kastilla simipi)


text:
Yana Walla
- Yanaurqu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Yanaurqu (sut'ichana) rikuy.
Yana Walla nisqaqa (kastilla simipi: Cordillera Negra) Antikunapi, Piruw llaqtapi, Kunti Wallapi, Waylas qhichwap kuntinpi kaq wallam, Anqash suyupi (97%), Lima suyupipas (2%).
[allichay] Allpa saywachi
Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Ruqarri (5.187 m), Quñuqranra (5.181 m), Rumi Krus (5.020 m), Sinal Qhapaq Urqu (5.006 m), Wankapiti (4.988 m).
Yana Wallap chinchanpi antinpipas Santa mayum. Urinpitaq Patiwillka mayum. Chawpinpi, Waras llaqta ñiqpitaq Kasma mayum urqukunata chimpan.
Aswan hanaq q'asanqa Wankapiti q'asam (4.680 m hanaq).


text:
Pancho Villa
Francisco Villa sutinchasqapas José Doroteo Arango Arámbula kay Pancho Villa sutiyuq runaqa (* 5 ñiqin inti raymi killapi 1878 watapi paqarisqa Durango llaqtapi - 20 ñiqin anta situwa killapi 1923 watapi wañusqa Hidalgo del Parral llaqtapi), huk Mishiku mama llaqta ankallis karqan.
Tayta: Agustín Arango; Mama: Micaela Arámbula.
Warmi: Soledad Seáñez Holguín.
Wawakuna:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pancho Villa.
- Ojinaga.com Página de Pancho Villa (inlish simipi)
- Antorcha.org
- Terra.com.mx
- YouTube.com
- Tierra.Free-People.net
- ArchivoEditorialGustavoCasasola.com (kastilla simipi)


text:
kallariy yuyay
Kawsaypura tinkunakushpa kawsak runakunapakka, tukuylla apanakuna kuskakunata wallpana. Kay kuskakunapi tawka runakuna kawsay yachaykuna, kishpirishka rimanakuchunmi kan; tukuy ayllukuna tantarishpa sumak kawsaymanta rimanakuna kan. Kay tantanakuyka ñukanchik yuyaykunamanta llukshichun yanapankami, shinallatak tukuykuna shuk shinalla kana kashkata yachana, shina kawsashpaka: kawsayllapik, chikanyan, shuktak millinakuykunapash chinkarinkami, kaytaka tukuy llankay ukukunapi mashkana. Kay tukurika, tukuy runakuna, llaktayukkuna chaypi kashpa paktapakta kawsana munayta charichunmi sinchiyachin.
Kay kuskakunapi tukuy ayllukuna tantanakushpa ñukanchik ayllukawsaykunata riksinami kanchik; sumak rurayta, willaykunata, tukuykuna riksishka yachashkakaykunami kana kan, tukuykuna kay Mamallaktapi sumakta kawsankapakmi kan, ñukanchikpak ayllu kawsaykunata wichiman wiñachinkapak Mamakamachiyka sinchita churana kan. Kay Ecuador llaktapi kawsak runakuna aylluyarishpa wallparichun; chaypimi shuklla runa, tantarishka runapash riksinakun, chaymi kishpirishka rimana, kishpirishka yuyana, iñinata charin, ñawpa yachaykunata yachachina, kunanpi wiñarishka allikunata ruranatapash rikuchinatami charin.
Tukuy tantanakushka ayllukuna paykunapak kawsayka sumak, kushilla, ayllukunapura, yanapashpa wakin pachakunata chaypi kanata charin. Shinallatak tantarishpa pachata samarinkapak, takinkapak, pukllankapak rakishpa charina kan, paykunapak ukun chutarichun, paykunapak kawsay kushilla kanchun wiñarina kan.
Tukuylla rimakuykunata tukuy ayllullaktakunapi willana llikata wiñachinaka kallaripimi kan, shinami kayshuk chayshukwan willanakunkapak yanapanka, shina tukuyllapak, shukllapak shuktak mushuk willana ñankuna wiñarishpa katichun; katipika llaktapi chikan chikan kawsayta charin runakunata tantanakuchishpa sinchiyachichun, wankurichishpa tukuylla willaykunaman yaykuchichun. Shinami, ama shukpaklla willana ñankuna kachun, tukuy llaktakuna rimana, willana, yachana willana ñankuna kachun, achikklla rikuchishpa tiyachinchik. Achka kullkita charikpak willana ñankuna, llaktayukkunata ama manyaman shitachun.