text:
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy
PACHANTIN LLAQTAKUNAPI RUNAP ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
Contents
- 1 Qallariy simi
- 2 Huk Ñiqin (1)
- 3 Iskay Ñiqin (2)
- 4 Kimsa Ñiqin (3)
- 5 Tawa Ñiqin (4)
- 6 Pichqa Ñiqin (5)
- 7 Suqta Ñiqin (6)
- 8 Qanchis Ñiqin (7)
- 9 Pusaq Ñiqin (8)
- 10 Isqun Ñiqin (9)
- 11 Chunka Ñiqin (10)
- 12 Chunka Hukniyuq Ñiqin (11)
- 13 Chunka Iskayniyuq Ñiqin (12)
- 14 Chunka Kimsayuq Ñiqin (13)
- 15 Chunka Tawayuq Ñiqin (14)
- 16 Chunka Pichqayuq Ñiqin (15)
- 17 Chunka Suqtayuq Ñiqin (16)
- 18 Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (17)
- 19 Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (18)
- 20 Chunka Isqunniyuq Ñiqin (19)
- 21 Iskay Chunka Ñiqin (20)
- 22 Iskay Chunka Hukniyuq Ñiqin (21)
- 23 Iskay Chunka Iskayniyuq Ñiqin (22)
- 24 Iskay Chunka Kimsayuq Ñiqin (23)
- 25 Iskay Chunka Tawayuq Ñiqin (24)
- 26 Iskay Chunka Pichqayuq Ñiqin (25)
- 27 Iskay Chunka Suqtayuq Ñiqin (26)
- 28 Iskay Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (27)
- 29 Iskay Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (28)
- 30 Iskay Chunka Isqunniyuq Ñiqin (29)
- 31 Kimsa Chunka Ñiqin (30)
- 32 Hawa tinkikuna
Qallariy simi[edit]
Pachantin ayllu wawap allin kawsaypi kananta yuyaykuspan, kay kamachikuy paqarin. Runap kawsay qasi kusi kawsaypi kananpaq, tukuy llakipi kaspapas "justicia" taripananpaq. Kikin runakayninta runa masinkunawan riqsichispa kawsananpaq.
Runap runa kayninta sarunchasqata rikuspan, wakin ima millay sallqa runakunap runa masinta ku'muchisqanta, waqachisqanta rikuspan, kay ancha sut'i kamachikuykuna rikhurin, aswan allin, aswan sumaq kawsay runap taripananpaq; mana imamanta manchakuspa, mana yarqayta muchuspa, sut'i simipi rimarispa qasi kawsaypi kananpaq.
Runapaqpuni tukuy ima allinkunapas kamasqa karqan. Chay kamasqa kasqanta riqsispan; "derechon" kasqanta yachaspan kay simikuna kamakun qharipas warmipas kuskachasqalla kawsanankupaq, sapa p'unchaw aswanta hananchakuspa. Kawsanankupaq: paykuna ukhupipas, llapa ayllu runa ukhupipas, sapanka runataqmi tukuy llakimanta qispisqalla purikunan, llapa "mundo" pachantinman qasi kawsay mast'arikunanpaq.
Tiksi muyuntin "mundup" "estadonkuna" huñuykunakuspan, ancha allinta rimanakunku "Organización de las Naciones Unidas" sutita churaykukuspa. Hina sumaqta, allinta yuyayukuspataq, ruwaspataq, huk sunqulla kamachinakunku yanapanakunankupaq, runap runakayninta, qispisqa kayninta, tukuy "derechunta" hunt'achinankupaq.
Chay rimasqanku hunt'akunanpaqtaqmi, hatun "Asamblea" nisqa, ancha sut'inta quwanchik kay "Declaración Universal de los Derechos Humanos" qillqapi, llapa llaqtakuna ch'ullallata yuyaykuspa runap allinkayninta takyachinanpaq, chay allin kamachikuy simikuna hunt 'akunanpaq.
Kaqllataqmi riqsichina, yachachina qhipa wiñay runamanpas, waynakunamanpas aswan allinta paykuna hunt'achinanpaq aswan allin yuyaytawanpas yapanankupaq, kikin "nacionninkupipas", pachantin nacionkunapipas.
HATUN RIMANAKUYPI CHANINCHASQA KAMACHIKUY
Huk Ñiqin (1)[edit]
Llapa runam kay pachapi paqarin qispisqa, "libre" nisqa, allin kawsaypi, chaninchasqa kawsaypi kananpaq, yuyayniyuq, yachayniyuq runa kasqanman hina. Llapa runamasinwantaqmi wawqintin hina munanakunan.
Iskay Ñiqin (2)[edit]
Kay hatun kamachikuyqa llapa runapaqmi, qasilla qispisqalla purikunanpaq, pipas kachun, mistipas, runapas, yuraqpas yanapas; warmipas, qharipas. Taytachakuna mamachakunapi iñiqpas. Pacha Mama yupaychaqpas; imayna yuyaykuq runapas. May llaqtayuqpas; wakchapas, qhapaqpas.
Kimsa Ñiqin (3)[edit]
Llapan runam kawsaypachapaq kamasqa, mana piqpa rimapayasqantaqmi purikunan kawsanan p'unchawkama.
Tawa Ñiqin (4)[edit]
Manam pipas runap chitasqan kamachipi puriyta atinchu. Runawan yanachikuyqa unayñam tukukapun, kay "Declaración de los Derechos Humanostaq" chaninchan chay tukukuyninta, wiñaypaq. Yanachikuyqa qunqaypachaman churasqan kapun.
Pichqa Ñiqin (5)[edit]
Manam pipas, piqpapas, k'irisqan, muchuchisqan, k'umuchisqan kananchu.
Suqta Ñiqin (6)[edit]
Llapa runap "derechunmi", maypipas runa hina "respetasqa" kananpaq.
Qanchis Ñiqin (7)[edit]
Leypaqqa, hatun kamachikuypaqqa llapa runapas kikillan, "igual" llamk'anchik; mana pitapas akllaspa, mana pitapas t'aqarparispa.
Pusaq Ñiqin (8)[edit]
Llapa runapaq churasqan sapanka "nacionpi", hatun llaqtapi "tribunalkuna", "leywan", "amparakunanpaq" piña mayña runakayninta sarunchayta munaptinpas.
Isqun Ñiqin (9)[edit]
Manam pipas yanqa qasinmantaqa muchuy wasipi wichq'asqapas, llaqtanmanta qarqusqapas kayta atinchu.
Chunka Ñiqin (10)[edit]
Llapa runapas, imamantaña huchachasqa kaspapas, "tribunalpa" uyarisqanmi kanan; chayman hina huchayuq kasqanpas, mana huchayuq kasqanpaq yachakunanpaq.
Chunka Hukniyuq Ñiqin (11)[edit]
Hayk'am huchachasqa runaqqa, kanmi "derechon" manam huchayuqchu kani, ninanpaq "justicia" taripanankama. Allin ch'uyaman "justicia" chayaspa, ima muchuymanpas churana, huchanman hina.
Chunka Iskayniyuq Ñiqin (12)[edit]
Manam piqpa imayna kawsakusqantapas tapupakuyta atinchikchu. Manataqmi imaynatas warminwan, wawankunawan tiyan chaytapas yachayta munananchikchu. Manam runap allin kasqanta, "honranta", allin runa kasqanta panpachanachu; Chaykuna ruwasqamantaqa "leymi" muchuchinan. Chay tukuywanpis, manam pipas qillqa apachisqanchikta, "carta" chaskinanchikta pakallapi, mana yachasqanchik "liita" yachayta atinchu. Llapa runam chay mana chaninmanta "libre" kanan, "leypa" "protejisqan.
Chunka Kimsayuq Ñiqin (13)[edit]
Llapa runam may munasqantapas purikunan, tiyananpaqtaq may llaqtatapas, may chiqastapas akllakunan. "Nacionninmanta" lluqsispapas kaqmi kutiykampuyta atillantaq.
Chunka Tawayuq Ñiqin (14)[edit]
Chiqnisqaña, qatiykachasqaña kaspapas, piqpa wasinpipas, maypipas pakuykukuyta atinmi, may "nacionpipas", may llaqtapipas, may chiqaspipas. Manam "común" huchayuqman aypanchu kay "derecho".
Chunka Pichqayuq Ñiqin (15)[edit]
Llapa runakunap "derechunmi huk nacionalidadniyuq" kay. Llapataqmi mayqin naciontapas tiyananpaq akllakuyta atin. Chaymantaqa manam pipas hark'akuyta atinchu. Manataqmi pipas, maypas "nacionalidadninchikta" qichuyta atinchu, nitaq huk "nacionalidad" akllakunanchikta tatichiyta atinchu.
Chunka Suqtayuq Ñiqin (16)[edit]
Qharipas warmipas hunt'asqa watanman chayaspaqa "casarakuyta" atin piwanpas maywanpas, mana piqpa hark'akusqan, yuraqwanña yanawanña, paykuna pura tinkuku, munanakunku chayqa. Warmi qhari wawakunantin tiyaspataqmi allin rimanakuypi tiyananku, kikin "derechuyuq" huk sunqulla tiyaspapis, t'aqanakuspapis.
Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (17)[edit]
Llapa runaqmi kanan hallp'apas, wasipas, tukuy ima kawsaypas, pay sapanpa, llamk'ananpaqpas, wakipi llamk'ananpaqpas. Manam piqpa kaqninpas qichuy atikunchu.
Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (18)[edit]
Llapa runam yuyaykukuyta, hamut'ayta atin yuyaychakusqanman hina. Manam pipas chaytaqa hark'ayta atinmanchu. Kaqtaqmi ima "religionpipas" kawsayta atin tukuy runap yachachkasqan.
Chunka Isqunniyuq Ñiqin (19)[edit]
Tukuy runapas umanpi yuyaykusqantam rimarinan manapitapas manchakuspa. Yuyaykusqantataqmi pachantin runaman, tiksi muyuntin, lliw "munduntin" runaman riqsichinan yachananpaq. Sut'im rimaqtan pacha kamaq taytachapas yanapan. Chay yuyaykukusqanmantaqa, ruwasqanmantaqa manam pipas chiqniytapas, huchachaytapas atinchu.
Iskay Chunka Ñiqin (20)[edit]
Pi runapas, may runapas huñunakuytaqa atinmi. Runa huñunakuyqa kananpunin; allin rimanakuypaq, sumaq rimanakuypaqqa. Ichaqa, manataqmi pipas tanqasqaqa, mat'isqaqa, ima huñunakuymanpas yaykunanchu.
Iskay Chunka Hukniyuq Ñiqin (21)[edit]
Llapa runapas atinmi llaqtanta "nacionninta" kamachiyta; chaypaq akllasqa, chaypaq churasqa kaspaqa; pay kikinpas, masi mink'anta churaspapas. Kuskallan llapa runapas kanchik, llapataqmi kamachikuq kaytapas atinchi Llaqtap munayninmi kamachikuqtaqa hurqun, llapa runamanta hukta akllaspa sumaq hatun rimanakuypi, "eleccionispi akllaspa.
Iskay Chunka Iskayniyuq Ñiqin (22)[edit]
Llapa runan, imaynam kawsasqanman hina llaqtanwan, "nacionninwan" quchikunan mikhuytapas, tukuy ima kawsaytapas; yachaytawanpas, yachayninman yapananpaq, chaywantaq hananchasqa runa kananpaq.
Iskay Chunka Kimsayuq Ñiqin (23)[edit]
Llapa runapaq kamasqan llamk'ayqa, sapanka runataqmi akllakunan imam munasqan llamk'ayta. Tukuymi llamk'ananpaq yanapasqa kanan. Yanqa, qasi kaytaqa mana runa atinchu. Runaqa chanintan, llamk'asqanman hina chaskinan "salariontaqa". Llapa runam chaskinan kallpanpa chanintaqa, paypa kawsananpaq hina; warminpa, wawankunap kawsananpaq hina. Manachaytaqmi llaqta runa yanapanan. Tukuy runam "sindicato" "organizayta" atin; hinallataq "sindicalizado" "derechun" "respetachinanpaq".
Iskay Chunka Tawayuq Ñiqin (24)[edit]
Llapa llamk'aq runapaqmi samana p'unchawqa churasqa. Kikillantaqmi, kaqllataqmi "vacaciones" ñisqa, sapa wata asllapas huk killa samayniyuq kanan mana llamkaspa "pagasqa".
Iskay Chunka Pichqayuq Ñiqin (25)[edit]
Llapa runapaqmi kanan allin kawsay, kaqllataq warminpaqpas, wawankunapaqpas. Kananmi mikhunanpas, wasinpas, p'achanpas; kanantaqmi hampiqnin "medicupas". "Seguro Socialpas" kananmi paypaqqa mana llamk'ayta atiptin, unquptin; warmin wañuptin, ima llakipiña kaptinpas. Wachakuq warmiqa rikusqam qhawasqam kanan. Wawakunapas kaqllataqmi kanan; "Casadop" wawanpas, mana "casadop" wawanpas.
Iskay Chunka Suqtayuq Ñiqin (26)[edit]
Tukuy runapaq churasqan "escuela", "colegio", "educación", llapataqmi chaykunata chaskinan mana qullqillamanta. Hatun yachaywasimantaqmi yaykunan aswan umayuq, yuyayniyuq, hamawtayuq hina. "Educacionqa" llapa runap aswan allinruna kananpaqmi, llapa runamasintin munanakunanpaqmi, maymantaña kaptinpas, may llaqtayuqña kaptinpas.
Iskay Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (27)[edit]
Llapa runam riqsinan hatun yachayniyuqpa yachayninkunata, chaymi "ciencia" nisqa, llapan riqsinan tukuy sumaq ruwaykunata: "artes" sutiyuq. Llapa runam yachanan, aypanan hatun yachay, kawsay yachay, aswan hatun "filosofía" nisqa hamutay kuraq yachayta.
Iskay Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (28)[edit]
Sapanka runam munannanchik kay hatun kamachikuy simikunap huntakunanta, llapa pachantin, "munduntin" llaqtakunapi.
Iskay Chunka Isqunniyuq Ñiqin (29)[edit]
Ayllunchikpi kawsaq runataqa, llaqtanchik runataqa, anchatan, munana, yupaychana; ayllun, llaqtan sapanka runatapas uywawanchik, wawanmi kanchik.
Kimsa Chunka Ñiqin (30)[edit]
Kay hatun kamachikuy simikunaqa manam huk runallapaqchu; manataqmi "nacionkunap" kamachiqkunallapaqchu, llapa runap allinninpaqmi, pachantin llaqtakunapitaqmi hunt'akunan.
Hawa tinkikuna[edit]
- http://qu.wikipedia.org/wiki/Pachantin_llaqtakunapi_runap_allin_kananpaq_hatun_kamachikuy (Qhichwa Wikipidiyapi qillqa)
- Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (Qusqu Qhichwa simipi)


c: text/html

text:
Werner Faymann
Werner Faymann ( * 4 ñiqin aymuray killapi 1960 watapi paqarisqa Wien llaqtapi - ). Awstiriya mama llaqta taripay amachaq, pulitiku wan Kansillir.
2 ñiqin qhapaq raymi killapi 2008 watamanta ñawpaq kuti Awstiriyapa Kansillirnin karqan.
Tayta: Werner Faymann; Mama:
Ñawpaq warmi: Martina Ludwig-Faymann
Churinkuna: 2
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Werner Faymann.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tawantinsuyu
Tawantinsuyu nisqaqa Inkakunap mama llaqtankus karqan, tawantin suyuyuq kaq. Qusqu llaqtas uma llaqtan kaptin, unanchankutaq wiphalas karqan. Kunan pachaqa Antikunap runankunam kikinkunatapas llaqta suyunkunatapas kawsay saphintapas Tawantinsuyu nikunku.
Yuyarina
Inkakunap tawantin suyun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qusqu, Inkakunap uma llaqtanñas ñawpa pachañas Qusqu qhapaq suyu pachañas tawantin llaqta suyuyuqsi karqan. Chaypacha Hanan Qusqu, Urin Qusqu suyus karqan, chay iskay suyutaq iskaymansi rakisqa karqan, tawantin suyus.
1438 watapi Pachakutiq Inka Yupanki Chanka runakunata atipaspa hatunkaray suyuta hap'iptinsi, Inkakunap atiynin, mama llaqtan anchata mast'arikurqansi. Ñawpa pacha hina, manas qhapaq llaqtallapichu, ichataq tukuy atipasqan suyuntinpis tawantin rakin kamarirqanku. Chay tawantin suyunkaqa karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyunkunap kuchunkunaqa uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.
Suyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chinchaysuyu[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Antisuyu[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kuntisuyu[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qullasuyu[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Tawantinsuyu.
- Inka taytanchiskunaq kawsayninta yacharispa. Instituto Superior Público la Salle, proyecto CRAM II, Urubamba, Qusqu 2002.
- Inkakunap paqarisqanmanta: Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy, Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy. Runasimi.de, Waskaran portalmanta hamuq.


text:
Historia 68: Ishkay Wamprakunami Kawsarirka
YUYASHUN: Kan wañushpa kawsarikpika, manachu kanpa mamaka achkata kushikunman. Ari, achkatami kushikunman. Shinapash, wañushkakunaka kawsarita ushanchu. Ñawpa punchakunapika, pipash wañushpa kawsarishkachu.
Rikuy kay dibujota. Kay runaka profeta Eliasmi kan. Kutin, kay warmika Sarepta llaktamanta viuda warmimi kan. Kutin, kay wampraka viuda warmipa churimi kan. Shuk punchaka, kay wampraka unkushka unkushka kashpami wañurka. Chaymantami Eliaska chay viuda warmitaka nirka: ‘Kanpa churita ñukaman kuway’ nishpa.
Eliaska shina nishpami, chay wamprataka markashpa jawa ukuman rirka. Chay wamprataka camapi sirichishpami, Jehová Diostaka kashna nishpa mañarka: ‘Jehová Dioslla, kay wamprata kawsachipay’ nishpa. Shina mañashka kipami, chay wampraka kutin samayta kacharishpa kawsay kallarirka. Chay kipami viuda warmitaka Eliaska nirka: ‘Rikuy, kanpa churika kawsakunmi’ nishpa. Paypa churi kawsakukta rikushpaka, chay viuda warmika achkatami kushikurka.
Eliaspa punchakunapika, shuktak profetapash tiyarkami. Payka Eliseo shutimi karka. Eliseoka Eliasta sirvishpami kawsan karka. Kipa punchakunamanka, Eliseotapashmi Jehová Dioska ayudarka milagrokunata rurachun. Shinaka, ima milagrokunatatak Eliseoka rurarka. Rikunki. Shuk punchaka Sunem shuti llaktamanmi Eliseoka rirka. Chaypimi Eliseoka shuk alli shunku warmita riksirka. Kipa punchakunamanka, chay warmimi shuk wawata charirka.
Chay wawa ña jatunlla kashpaka, paypa tayta trabajakushka pushtumanmi rirka. Chaypimi, chay wampraka ñapash uma nanay japishpa, ‘ay ñuka umalla, ñuka umalla’ nishpa kaparikurka. Chay wamprata wasiman apakpika, chayashkantinmi wañurka. Chaymantami, chay wamprapa mamaka achkata llakirishpa, Eliseota kayankapak rirka.
Eliseo chay warmipa wasiman chayashpaka, Jehová Diosta mañashpami chay wañushka wamprapa cuerpo jawapi siririrka. Shina rurakpimi, chay wamprapa cuerpoka asha asha kunukyashpa, 7 viajekama ‘achik achik’ nirka. Shinami Eliseoka chay wamprata kawsachirka. Paypa churi kawsarikta rikushpaka, mamaka achkatami kushikurka.
Kunan punchakunapika, ñukanchik familiakunapash amigokunapash wañukpimi achkata llakirinchik. Achkata llakirishpapash, wañushkakunata kawsachitaka mana ushanchikchu. Shinapash, Jehová Dioska gentekunata kawsachita ushanmi. Gentekunataka imashinatak kawsachinka. Chaytaka shuktak historiakunapimi yachakushun.
1 Reyes 17:8-24; 2 Reyes 4:8-37.
Tapuykuna
- Dibujopi kimsa gentekunaka pikunatak kan. Chay wampraka imatak tukurka.
- Chay wampra wañukpika, Eliaska imatatak Jehovataka mañarka. Kipamanka, chay wampraka imatak tukurka.
- Eliasta sirvik runaka, ima shutitak karka.
- Sunem llaktamanta warmika, imamantatak Eliseotaka paypa wasiman kayarka.
- Sunem llaktamanta warmipa wasiman chayashpaka, Eliseoka imatatak rurarka. Wañushka wampraka imatak tukurka.
- Kay historiapi rikushka shinaka, Jehová Dioska imatatak ruray ushanlla kashka.
Shuktak tapuykuna
- 1 Reyes 17:8-24 versokunata liyinki.
Eliaska imashinatak rikuchirka Jehová Diosta kasushkata, Jehovapi feta charishkatapash. (1 Rey. 17:9; 19:1-4, 10.)
Sarepta llaktamanta warmika, imashinatak rikuchirka achka feta charishkata. (1 Rey. 17:12-16; Luc. 4:25, 26.)
Sarepta llaktamanta viuda warmipa kawsaypi rikushka shinaka, imashinatak yachanchik Mateo 10:41, 42-pi shimikunaka mana llulla kashkata. (1 Rey. 17:10-12, 17, 23, 24.)
- 2 Reyes 4:8-37 versokunata liyinki.
Sunem llaktamanta warmika, imashinatak ñukanchikmanka rikuchishpa sakirka, shuktak gentekunata alli chaskina kashkata. (2 Rey. 4:8; Luc. 6:38; Rom. 12:13; 1 Juan 3:17.)
Kunan punchakunapika, Jehovata sirvikkunataka imashinatak ayudayta ushanchik. (Hech. 20:35; 28:1, 2; Gál. 6:9, 10; Heb. 6:10.)


text:
Anaphilaksiya
Kay Anaphilaksiya (gr. AvaφuλaEίa, lat. Anaphylaxia, kast. Anafilaxia) huk sinchi alérgica kutichina utqhaytapacha ch’ampayan chanta wañuyman apawasunman.[1] Aswan riqsikuq sintomasqa kanku erupción siqsikuwan, kunkamanta punkiy, chanta pisi yawarmanta presión ima. Aswan riqsikuq causasqa qhañiykuna manchay wach’iykuna insectosmanta ima kanku, mikhunamanta chanta jampikunamanta ima. Kay patofisiológico ñiqipi, kay anafilaxia kaqpata causanqa kay wakin yuraq yawar células kaqmanta kacharpariynin kan kaykunaqa kay inmunológico kaqrayku manchay kay mecanismos mana inmunológicos kacharparisqas karqanku. Diagnosticonqa t’inkikun kay rikhuriyninkunaman sintomasninmanta chanta rikukuyninkunamanta ima. Ñawpaq jampiyninqa kachkan huk t’uqsina kay epinefrina kaqmanta, kaytaq wak ruwaykunawan hunt’achikun.
Tantiyakun kay 0,05 kaqmanta 2% kaqkama tukuypacha runakunaqa mayk’aqpas kay anafilaxia unquywan kanqanku ñin, chanta kay porcentajesqa wiñachkan ñin. Kay simiqa hamun kay griegas simikunamanta ἀvά ana, ñiqay chanta φύλaEις filaxis, hark’akuy.
Yuyarina
- 1 Síntomas / Watupanakuna
- 2 Causas / Qallakuna
- 3 Patofisiología
- 4 Diagnóstico / Reqsichisa
- 5 Hark’akuy
- 6 Jampiynin
- 7 Ñawpachasqa willay
- 8 Epidemiología
- 9 Ñawpa willaynin
- 10 Taripaynin
- 11 Willaykuna
- 12 Hawamanta t’inkiykuna
Síntomas / Watupanakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxia kaqqa achkha huk hina sintomasniyuq rikhurin chininikuna manchay phanikuna thaskiyninman hina [2][3] huk 5 kaqmanta 30 chinini kaqman qallariyninwan kan chay sichus rikuchikuyqa intravenosamanta chayqa, chanta 2 phanimanta sichus mikhunamanta chayqa. [4] Aswan riqsisqa unquq partesqa kanku: qara (80–90%), samaymanta aparato (70%), sistema gastrointestinal (30–45%), sunqu chanta yawarmanta vasos ima (10–45%), chanta kay chawpi sistema nervioso ima (10–15%)[3], iskay zonaswan manchay aswanwan unqusqas.[5]
Qara[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sintomaspiqa aswanta rikukun urticaria generalizada, siqsiku, erupción manchay simimanta punkiy.[6]Chay punkiyniyuq kaqkuna manchay angioedema kaqniyuq qarankupas ruphakuchkanman hina sientenkuman manataq siqsikutaqa. [4] Qallumanta manchay kunkamanta punkiyqa huk 20% hinata casosmanta rikhurin.[7] Wak sintomasqa kanman qhuña chanta punkiy kay conjuntivakaqmanta.[8] Qarapas huk anqas llimp’i hinaman tukupuchkanman kay pisi oxígeno kaqrayku.[8]
Samaymanta Aparato[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Samaymanta síntomas rikhurinkuman kay mana aire kanman hina, ansaqiykuna manchay sinqa tapasqaima.[6] Ansaqiykunaqa qukun kay bronquiales aychakunamanta kharkatiyrayku [9], Sinqa tapasqaqa t’inkisqa kachkan kay tapaywan hatun vías secundarias punkiyman.[8] Chantapas ch’akallay, nanay q’ulltiptiyki manchay ch’uju rikhurinman.[4]
Sunqu chanta yawarmanta vasos ima[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikhurinman kharkatiykuna kay coronarias sirk’akunapi qhipanwantaq miocardiomanta infartokaqwan, arritmia, manchayparo cardíaco kaq ima.[3][5] Unqusqakunaqa kay patología coronaria subyacente kaqwanqa aswanta tupankuman kay efectos cardíacos kaqkunawan kay anafilaxia rayku.[9] Kay kharkatiy cardíaco kaqqa t’inkisqa kachkan sunqupi kay células productoras histamina kaqmanta rikhuriyninman.[9] Chanta, ancha riqsisqa Utqhay sunqumanta t’iktikuna kay qukun kay pisi yawarmanta presiónrayku,[8]. Huk 10% kaqpi casosmanta willakurqa huk reflejo de Bezold–Jarisch kaq, kay Alliy sunqumanta t’iktikuna kaqtaq t’inkisqa kachkan kay Pisi yawarmanta presiónkaqwan.[10] Huk pisiyay kay yawarmanta presión kaqqa manchay huk shock (sichus distributivo manchay huk cardiogénico) kaqpas kan chay uma muyuy hinata quchikunman manchay Allin yuyay chinkayta.[9] Mayninpi hina kay pisi yawarmanta presionqa kanman kay huk sintomalla kay anafilaxia kaqmanta[7]
Wakkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Gastrointestinales sintomaspiqa kanman susunkakuna wiksa nanay, q’ichalira chanta q’ipnakuna ima.[6] Chanta musphay kanman, jisp’ay p’uruta mana kamachiy atikunchu manchay chakara nanay ima kikin uterinos susunkakunanman hina.[6][8] Pericerebrales Yawarmanta vasos dilataciónqa jap’ichinman uma nanaykunakaqkunata.[4] Chantapas huk phuti kaqpas manchay "utqhay wañuy" munay kaqpas hina willakurqa.[5]
Causas / Qallakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxiaqa kutichiy hina rikhurimunman mayqin hawa sustanciamanpasrayku.[11] Aswan riqsikuq causas kankuman miyu insectos wach’iyrayku manchay qhañiyrayku, mikhunakuna chanta jampikuna. [10][12] Mikhunakunarayku aswan riqsisqa causas kanku wawakunapi waynakunapi ima; jampikuna, insectos wach’iynin chanta qhañiynin kunaraykutaq machu runaspi aswanta rikhurin.[5] Wakin causas aswan pisi rikukuq kanku: factores físicos, agentes biológicos kaqkuna kay wawsahina, látex, hormonales tikraykuna, aditivos alimentarios kay glutamato monosódico hina chanta kay colorantes alimentarios ima, chanta tópicos jampikuna ima.[8]Chantapas causas hina kanman kay factores físicos kay ejercicios hina (anafilaxia hina riqsisqa kaytaq rikhuriq ejerciciosrayku) manchay temperaturarayku (q’ajapas manchay chiripas), chiqan efectosniyuq kay mastocitokuna kaqninta. [5][13] Kay rikhurimuq casos ejerciciosrayku aswan t’inkisqa kachkanku kay wakin mikhuna mikhuywan.[4] Kay agentes bloqueantes neuromusculares, kay antibióticos chanta kay látex ima aswan riqsisqa causas kanku kay anestesia kaqpi. [14] Kay 32-50% casospi mana causanta yachakunchu, chayrayku sutichakun “anafilaxia idiopática”. [15]
Mikhunakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Achkha mikhunakuna rikhurichinkuman kay anafilaxia kaqta; tarikuq hina riqsichikunman kay ñawpaq riqsisqa mikhuymanta.[10] Aswan riqsisqa mikhunakunaqa huk hina kanku tukuy pacha kitiman hina. Kay culturas occidentalespiqa, aswan riqsisqa causasqa kanku kay maní, trigo, ch’aki puquykuna, kay marisco, challwa, willali manchay runtu mikhuyrayku.[3][5] Kay sésamo kaqqa ancha riqsisqa kay Oriente Medio kaqpi, Asia kaqpitaq aswanta riqsikun kay arroz chanta kay garbanzos kaqkuna ima kay anafilaxia kaqpata causasnin hina.[5] Sinchi causasqa riqsikun kay alérgeno,[10] kaqta mikhuptinchik ichaqa wakin runakunaqa sinchita reaccionanku qayllaykuptinkulla. Wawakunaqa alergiasninkuta atipankuman. Kay 16 watayuqpi, huk 80% wawakunamanta anafilaxia kaqwan kanku kay willaliman manchay runtukunaman ima chanta huk 20% anafilaxia kaqwan kay maníman karunchasqa kaqkuna kay mikhunata mikhuy atillanku.[11]
Jampikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mayqin jampikunallapas causa kanman kay anafilaxia kaqpaq. Aswan riqsisqakunaqa kanku kay antibióticos betalactámicos (kay penicilinakaq hina), qhipantataq kay aspirina chanta kay fármacos antiinflamatorios mana esteroideoskaq ima. [3][16] Wak antibióticos kaqkunaqa aswan pisita churakunku, chanta kay reacciones kay antiinflamatorios mana esteroideos jampikunaman agentes específicos kanku, kay ñiy munan huk runa huk antiinflamatorio mana esteroideo jampiman alérgica kaptinpas atinman, jasapacha, wak hinata apaykachayta.[16] Wak mana ancha riqsisqa causasqa kanku kay quimioterapia, kay t’uqsinas, kay protamina chanta kay qhurasmanta jampikuna ima.[5][16] Wakin jampikunaqa (vancomicina, morfina, rayos X kaqninta contraste kaqkuna hina) anafilaxia kaqta qukunku chiqantapacha kacharispa kay mastocitos desgranulacionninta.[10]
Huk reacción huk agenteman kuti kutiqa llamk’aynin kuti kutiman hina ruwakun, chanta kay propiedades intrínsecas kaqkunaman hina. [17] Kay anafilaxia penicilinasman manchay kay cefalosporinas kaqkunaman rikhurimun qhipanta proteinaswan tinkuykuchikullaptin kurpu ukhupi, wakin agenteswan aswan jasata wakkunamanta tinkuykuspa.[4] Kay anafilaxia penicilinamanqa rikhurin kay 2.000 – 10.000 intervenciones terapéuticas kaqpi, wañuytaq qukun aswan pisita kaptin hukpaq sapa 50.000 intervencionespi.[4] Sichus pillapas reaccionan kay penicilinas kaqkunaman chay aswan achkhata reaccionanqa kay cefalosporinas kaqkunaman, ahinapas kikinllapuni wañuyqa aswan pisi kachkan hukpaq sapa 1.000 casospi.[4] Kay ñawpa agentes kay radiocontraste kaqmanta reaccionesta ruwachiq kanku huk 1% kaqpi kay casosmanta, kay ñawpaqkuna aswan pisi osmolares agentestaq reaccionachinku huk 0,04% casospi.[17]
Miyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Insectos wach’iyninpa miyukunan manchay qhañiynin kay Himenópteros kaqkuna (warakuna chanta lachiwanakuna ima) manchay kay Triatominos (winchukakuna) anafilaxia kaqta qukunman chay manchikuq runakunaman. [3][18] Kay reacciones sistémicas ñawpa kaqkunaqa, tumpawan achkha kay local reaccionmanta kay wach’i muyuriyninpi, huk causa qhipaman anafilaxias qukunanpaq kanku; [19][20] mana ahinapas, khuskan kay wañuykunamanta mana ñawpaqta kay reacción sistémicawan kachkarqankuchu[21]
Riesgo factorkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna kay atópicas unquywan kay hina asma, eczema manchay rinitis alérgica ima aswan jasata unqunkuman kay mikhunamanta anafilaxia kaqwan, látex chanta radiocontraste kaqwan ima ichaqa manataq t’uqsina jampikunaraykuchu chantapas wach’iykunaraykuchu.[5][10] Huk yachana ruwakuypi wawakunapi tarikurqa kayta huk 60% kaqkunapi historialninkupi ñawpaqtaqa kay atópicas unquykunawan kasqankuta, chantataq aswan kay huk 90% anafilaxiawan wañuqkunamanta asmawan kachkanku.[10] Pikunachus kay mastocitosis kaqwan kachkanku chay manchay aswan achkha qullqi kayniyuq kanku chay aswanta unqunku.[5][10] Aswan achkha pacha thaskiptin chay kay aswan qhipa agente rikuchiyninmantaqa, aswan pisi riesgo kanqa.[4]
Patofisiología[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxia kaqqa huk sinchi alérgica kutichina utqhay qukuymanta achkha sistemas orgánicos kaqkunamantaq hap’in. [1][22] Kaytaq qukun kay mediadores inflamatorios kaqrayku chanta kay citoquinas kaqrayku ima kay mastocitos kaqmanta chanta kay basófilokuna kaqmanta ima, kay qukun kay huk reacción inmunológica kaqrayku ichaqa wakin kuti huk mana inmunológico mecanismorayku.[22]
Inmunológica[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay mecanismo inmunológico kaqpi, kay inmunoglobulina E (IgE) kay antígeno (hawa material alérgica kutichina kaqta qukuq) kaqwan chaqrukun. Chayrayku kay antígeno k’askasqa kay IgE activa FceRI mastocitos kaqpi chanta kay basófilos kaqpi receptores. Kayqa kay mediadores inflamatorios kacharpariyman apan kay histamina kaq hina. Kay mediadoresqa qhipantaqa kay tunqurimanta aychakunanta músculo liso k’uykullachin, huk vasodilatación kaqta hap’ichikunku, kay yawarmanta vasosmantapacha fluidos lluqsimuyninta yapanku chanta kay sunqumanta aychanta pisi t’ikti kaqta qun.[4][22] Chantapas huk mecanismo inmunológico tiyan kaytaq mana kay IgE kaqman t’inkikunchu, ichaqa mana yachakunchu sichus runapi kan chay.[22]
Mana inmunológica[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay mana inmunológicos mecanismos kaqkunaqa sustanciasniyuq kanku kaykunataq kay mastocitos chanta kay basófilos kaqkunamanta desgranulación kaqta qukunku. Kayqa agentes kayhina kaqkunayuq medios de contraste, opiáceos, temperatura (q’aja manchay chiri ima) chanta kharkatiykuna ima.[13][22]
Diagnóstico / Reqsichisa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxia kaqpata diagnosticonqa ruwakun kay criterios clínicos umachasqa kaqkunaman hina.[5] Anafilaxia kaqwan kankuman ñikun sichus kay qhipan kimsa sintomasmanta mayqinllawanpas kanku chay kay qhipan chininikuna/phanikuna thaskiynin ukhupi kay alérgeno rikuchikuyninman chayqa:[5]
- Qara manchay sumaq t’inkisqa tejidos mucosos, kay mana samay atiywan manchay pisi yawarmanta presión kaqwan.
- Iskaywan manchay aswanwan kay qhipan sintomasmanta:-
- a. Qara manchay t’inkisqa mucosas
- b. Mana samay atiykuna
- c. Pisi yawarmanta presión
- d. Síntomas gastrointestinales
- Pisi yawarmanta presión huk riqsisqa alérgeno rikuchikuyninman
Huk ataque kaqpiqa, yawar analisisqa kay triptasa kaqmanta manchay kay histamina (mastocitos kacharparisqan) kaqmanta allin kankuman kay insectos wach’iymanta manchay jampikunamanta anafilaxia kaqta tarinankupaq. Ichaqa, kay qhawaykunaqa pisi pachallapaq kanku sichus causaqa qukun mikhunarayku, manchay sichus runaqa huk pachan yawarmanta presión kaqniyuq kan chay,[5] chanta sichus mana específicokuna kankuchu chay kay diagnóstico kaqpaq.[11]
Rak’ikuynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa chaninniyuq rak’ikuynin kay anafilaxia kaqmanta tiyan. Kay shock anafiláctico kaqqa k’askasqa kachkan kay huk vasodilatación sistémica kaqman kaytaq huk pisi yawarmanta presión kaqta qukun mayqinchus, willayninpi, aswan urapi kay 30% kaqmanta kachkan kay unqusqap línea basalninmanta manchay urapi kay standard chaninkunamanta[7] Kay anafilaxia bifásica kaqqa huk qhipan hamuq sintomasmanta kay 1 kay 72 qhipan phanikama ukhupi mana musuq tinkunayuqchu kay alérgeno kaqman.[5] Kay ruwakuymanta willayninkuna mana kikinchu kanku, chanta wakin yachanakunaqa ñinku kay ruwakuyqa chayan kay 20% kaqta casosmanta.[23] Kay ruwakullaypuniqa ruwakun kay 8 phani pacha ukhupi.[10] Kikin anafilaxia kaq hinallataq jampikun.[3] Kay pseudoanafilaxia kaqqa manchay kay reacciones anafilactoides kaqqa huk anafilaxia kaqpata wallpaman kaytaq mana ima alérgica kutichina kaqta qukunchu, manchay kay chiqan desgranulación kay mastocitos kaqmantarayku qukun .[10][24] Kay mana hark’asqa anafilaxia kaqqa kay kunan parlakuq simi kachkan kay Tukuy Pachamanta Qutu Alergia kaqrayku kaqkunapaq [24] chanta wakin sumaq yachaqkunaqa ñirinku manaña parlakunanta kay ñawpa simita.[10]
Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
[[Archivo:Allergy skin testing.JPG|thumb| Ruway huk Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta paña makipi]] Kay Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta kaqkunaqa yanapankuman yachanapaq imachus causanta. Kanku Ch’iklluriy cutánea alergias kaqkunamanta (kay cutáneas ch’iklluriy) kaq hina wakin mikhunakunapaq chanta wakin miyukunapaq ima.[11] Kay IgE específica analisisqa allin kanman kay willaliman, runtuman, maníman, ch’aki puquykunaman chanta challwaman ima alergiasta yachanapaq.[11] Kanku cutáneas ch’iklluriykuna kay penicilina kaqman alergiaspaq, ichaqa mana wak jampikunapaqqa.[11] Kay mana hark’asqa anafilaxia ruwaykunaqa yachakunkuman kay historial kaqraykulla manchay kay alérgeno parlakuq tinkuyninraykulla, ichaqa mana kay cutáneas ch’iklluriyraykuchu manchay mana kay yawar análisisraykuchu ima.[24]
Diagnóstico diferencial / Diferencial reqsichisa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wakin kutiqa ancha sasa kanman yachanapaq mayqinchus kay anafilaxias asma kaqrayku kay síncope kaqmanta manchay kay manchhikuy ataques kaqmanta.[5] Mana ahinapas, asma kaqqa mana siqsikuyuqchu manataq gastrointestinales síntomasniyuqchu, uma muyuyqa jamun aswanta kay q’illuyaywan manataq anchatachu kay erupciónwanqa, chanta huk manchhikuy ataqueqa qara pukayayta ruwachinman ichaqa mana siqsikuta qukunchu.[5] Wak ruwaykuna kay hina kikinta rikukun chay kanku: escrombroidosis chanta anisakiasis.[10]
Tariykuna post-mortem[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk wañusqa runapi kay anafilaxia kaqrayku kay autopsia kaqqa huk "ch’usaq sunqu" kaqta rikuchinman kaytaq kanman karqa huk pisillasqa retorno venoso vasodilatación kaqrayku chanta kay rak’iykachayman intravascular ñiqiman kay chawpi compartimentomanta perifericoman. [25] Wak willaykuna kanku kay edema laríngeo kaq, eosinofilia kaq surq’ankunapi, sunqupi chanta tejidospi ima, chanta tariyqa kay hipoperfusión miocárdica kaqmanta.[26] Kay analisiskunaqa triptasa suero yapasqa ñiqikunata tarirqanku, huk yapayta kay tukuy chanta aqllasqa ñiqikunapi kay IgE suero kaqmanta. [26]
Hark’akuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munakun kay anafilaxia kaqpata causanmanta hark’akunata. Chay casospi mayqinkunapichus kay mana atikunmanchu chay, kay desensibilización huk aqllay kanman. Kay Inmunoterapia kaq Himenópteros kaqpata miyuyuq kusa chanta huk 80-90% kaqta machu runakunamanta chanta huk 98% kaqta wawakunamanta desensibilizan kay warakuna, lachiwanakuna, hatun lachiwanakuna, q’illu lachiwanakuna alergiasmanta, chanta kay llimp’irasqa sik’imira –solenopsis-kuna kaqkunamanta ima. Kay inmunoterapia oral kaqqa kusa kanman chanta wakin unqusqakunata desensibilizan kay wakin mikhunakunamanta willali, runtukuna, ch’aki puquykuna chanta maniykunamanta ima hina; mana ahinapas, kutinpuq efectosqa riqsisqa kanku. Kay desensibilización atikullanmantaq wakin jampikunapaq, ichaqa munakun aswan achkha unqusqakuna hark’akullachunku kay agentemanta. Kay látex kaqman reaccionaqkunaqa chaninniyuq kanman hark’akuy kay reactividad cruzada mikhunakunamanta kay aguacates, latanus chanta papas hina, wakinkunamantaqa.[5]
Jampiynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxia kaqqa huk emergencia médica kaytaq munanman kay resucitación ruwanasta kay hinata vías aéreas kachariynin kaqta, oxígeno suplementario kaqta, achkha ñiqikunata kay fluidos intravenosos kaqmanta chanta huk sapa kuti qhawaykachayta.[3] Kay epinefrina kamachiyqa kachkan kay aqllakuq jampiynin, sapa kutitaq tupachisqa kay antihistamínicos kaqwan chanta kay esteroides kaqkunawan ima.[5] Munakun huk hospitalaria qhawaykachay pachata 2 kaqmanta 24 phanikama unqusqakunapaq kutiripusqankumanta pacha, kayqa sichus huk anafilaxia bifásica kaqrayku. [10][23][27][4]
Epinefrina[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay Epinefrina (adrenalina) kaqqa ñawpaq jampiynin kay anafilaxia kaqmanta, ni huk contraindicación absoluta kaqniyuq jampikunanpaq.[3] Munakun churakunanta intramuscularmente huk epinefrina ruwayta kay chankap chawpi anterolateral uyanpi chay kutipacha sichus diagnosticopi tarikunman chay. Kay t’uqsinaqa watiqmanta churakunman sapa 5 chanta 15 chininikama sichus tarikuq kutichiyqa mana kusapachachu chayqa.[5] Huk 16 chanta 35% kaqpi kay casosmanta munakunpuni huk 2 kaq dosis[10], ichaqa mayninpi hina aswan 2 kaq dosismanta churakun.[5] Kay intramuscular ñanqa aswan kusa kay subcutánea churakuymanta ñisqaqa imaraykuchus kayqa huk mana utqhay ch’unqakuyniyuq kanman[28] Mana sinchi efectosnin kay epinefrina kaqmanta kanman kharkatiykuna, phuti, uma nanaykuna chanta t’iktikuna.[5]
Kay unqusqakuna betabloqueantes kaq jampiyniyuq kachkanku chaykuna kay epinefrina kaqman muchuyniyuq kankuman.[10] Kay ñanpiqa, sichus kay epinefrina mana allinchu chayqa kay glucagon intravenoso kaqta churakunman, chayqa huk ruway mecanismoyuq karunchasqa kay beta-receptorkuna kaqkunamanta.[10]
Sichus anchata munakunman chay, churakullanmantaq kay intravenosamente kaqninta huk qaywisqa epinefrina yakuta churaspa. Ichaqa, kay epinefrina intravenosa kaqqa t’inkikun kay arritmia kaqwan chanta kay infarto miocardiomanta kaqwantaq. [29] Kay Autoinyector epinefrinamanta kaqwan llamk’akun kay sapan churakuy iskay dosispaq, huk machu runakunapaq manchay wawakunapaq aswan 25 kg kaqniyuqkunaman chanta huktaq wawakunapaq 10 kaqmanta 15 kg kaqkama kaqniyuqkunaman. [30]
Apéndices[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay Antihistaminas kaqkunaqa (kay H1 kay H2 kaq hina ima), sapa kuti llamk’akuptinpas chanta kusa kachkankuta ñikun kay teórico umachaypi, pisi tarikuyniyuq kanku. Huk Ensayo Cochrane kay 2007 kaqpi mana allin yachanakunata tarirqachu mayqinkunapichus willayninkuta atiykuchinankupaq [31] chanta ñikun mana ni huk efectoyuq kasqanta kay vías respiratorias manchay kay espasmos edema kaqkunapi.[10] Mana tarikunmanchu kay Corticosteroides kaqkuna huk hina kasqankuta kay kunan ñanpi anafilaxia kaqmanta, ichaqa kaywan llamk’akunman aswan pisillachinapaq kay anafilaxia bifásica riesgosta. Kay profiláctica kusa jampiynin kay casospi mana riqsisqachu. [23] Kay salbutamol Nebulizado ancha kusa kanman kay broncoespasmos kaqpaq mayqinkunachus mana kay epinefrina kaqwan jampikuqchu.[10] Kay Anqas metilenomanta kaqwan llamk’akurqa kay casospi mayqinkunapichus mana wak ruwaykunawan allinllarqankuchu, kay thakñiy efectosninrayku llusq’u aychakunamanta.[10]
Hark’aynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay anafilaxia chimpachikuqpacha unqusqakunaman ñikun huk “alergiaspaq ruwana umachayniyuq” kanankuta, chanta ñikun tatakunata yachaywasikunaman willanankuta kay wawasninkuqpata alergiasninmanta chanta imatachus ruwakunan huk emergencia anafiláctica casopi [32] Kay ruwanapaq umachayqa kanqapuni kay autoinyectores epinefrinamanta kaqkunawan, willay apanapaqpuni huk alerta médica pulsera kaqta, chanta huk yachachiy imaynatachus kay causasmanta hark’akunapaq. [32] Kay Inmunoterapia wakin causaspaq tiyan, jamuq anafilaxia casosmanta hark’akunapaq. Huk desensibilización subcutánea jampikuyqa kay achkha wata thaskiypi kusa karqa kay wach’iq insectospaq, kay desensibilización oral kaqtaq kusa achkha mikhunakunapaq.[3]
Ñawpachasqa willay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay unqusqakunapi mayqinkunapichus causanku riqsisqa chanta utqhay médico jampikuymanta munakun chay, ñawpachasqa willayninqa kusa. [33] Causa mana riqsisqa kaptinpas, sichus allin ñawpa jampinawan kakun chayqa kay ñawpachasqa willayqa allin.[4] Sichus wañuyman chayakun chayqa, kayqa kanman kay respiratorias causas asfixia) hinarayku manchay cardiovasculares causas (shock) kaqrayku,[10][22] huk tarikuy wañuywan 0,7 kaqmanta 20% kaqkama casosmanta. [4][9] Utqhaychasqa wañuy casos karqanku huk machkha chininillapi.[5] Tarikuykuna kay anafilaxia unqusqakunapiqa ejerciciorayku kaypachasqa kusapacha kanku, aswan pisi casosniyuq chanta mana ancha sinchichu unqusqap wata hunt’ayninman hina. [34]
Epidemiología[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay caso kaqqa anafilaxia kaqmanta kan huk 4,5 mirachisqa 100.000 runakunamanta sapa wata,[10] huk índice supervivenciamanta kaqwan kay 0,5 kaqmanta 2% kaqkama. [5] Porcentajes kaqkunaqa yapakunku: Casosqa kay 1980 watapi tantiyaspa 20 mirachisqa 100.000 kaqkama watapi karqa, kay 1990 watapitaq 50 mirachisqa 100.000 kaqkama sapa wata karqa. [3] Yapayqa kanman sina kay anafilaxia mikhunarayku kaqmanta. [35] Kay riesgo kaqqa aswan hatun kay waynakunapi sipaskunapi chanta warmikunapi ima.[3][10]
Kunanpi pacha kay anafilaxia kaqqa huchayuq kay 500–1.000 wañuykunamanta sapa wata (2,4 mirachisqa junupi) kay Estados Unidos kaqpi, 20 wañuykuna sapa wata kay Reino Unido kaqpi (0,33 mirachisqa junupi) chanta 15 wañuykuna sapa wata Australia kaqpi (0,64 mirachisqa junupi).[10]Kay wañuykunamanta tasasqa pisiyarqanku kay 1970 watapi chanta 2000 watapi[36] Australia kaqpi, wañuyqa kay anafilaxia mikhunamanta kaqraykuqa warmikunapi aswanta tarikun, kay insectos wach’iyraykutaq qharikunapi aswanta tarikun.[10] Kay anafilaxia kaqrayku wañuyqa aswan tarikun kay jampikunarayku.[10]
Ñawpa willaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay "afilaxia" kaqqa suticharqa Charles Richet kay 1902 watapi, chanta qhipantataq tikrakurqa "anafilaxia" kaqman allinta uyarikusqanrayku. [11] Kayrayku kay Premio Nobel Medicinamanta chanta Fisiologíamanta kaqta qurqanku kay anafilaxiamanta llamk’ayninrayku kay 1913 watapi.[4] Ahinapas, kay ruwayqa ñawpamantaña willakuq karqa. [24] Kay simiqa hamun kay Griego simikunamanta ἀvά ana, ñiqay, y φύλaEις filaxis, hark’akuy. [37]
Taripaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sapa kuti anchata kallpakunku kay epinefrina sublingual kaqta ruwanapaq kay anafilaxia kaqta jampinapaq.[10] Yachanapi kay Subcutánea t’uqsina kay anticuerpo anti-IgE omalizumab kaqmanta kachkan huk método hina kutimuyninmanta hark’akunanpaq, ichaqa manaraq qukunchu jampikunapaq. [5][38]
Willaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 Tintinalli, Judith E. (2010). McGraw-Hill Companies. ed. Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)). New York. pp. 177–182. ISBN 0-07-148480-9.
- ↑ Oswalt ML, Kemp SF (Mayo 2007). «Anaphylaxis: office management and prevention». Immunol Allergy Clin North Am 27 (2): pp. 177–91, vi. doi:10.1016/j.iac.2007.03.004. PMID 17493497. «Clínicamente, se considera que probablemente existe anafilaxia si se cumple uno cualquiera de tres criterios a lo largo de minutos u horas».
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 Simons FE (Octubre 2009). «Anaphylaxis: Recent advances in assessment and treatment». J. Allergy Clin. Immunol. 124 (4): pp. 625–36; quiz 637–8. doi:10.1016/j.jaci.2009.08.025. PMID 19815109. https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Marx, John (2010). Mosby/Elsevier. ed. Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition. Philadelphia, PA. p. 15111528. ISBN 978-0-323-05472-0.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 Simons, FE; World Allergy, Organization (2010 Mayo). «World Allergy Organization survey on global availability of essentials for the assessment and management of anaphylaxis by allergy-immunology specialists in health care settings.». Annals of allergy, asthma & immunology : publicación official del Colegio Americano de Alergias, Asma e Inmunología 104 (5): pp. 405–12. doi:10.1016/j.anai.2010.01.023. PMID 20486330. http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Sampson HA, Muñoz-Furlong A, Campbell RL, et al. (Febrero 2006). «Second symposium on the definition and management of anaphylaxis: summary report—Second National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network symposium». J. Allergy Clin. Immunol. 117 (2): pp. 391–7. doi:10.1016/j.jaci.2005.12.1303. PMID 16461139.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Limsuwan, T; Demoly, P (2010 Julio). «Acute symptoms of drug hypersensitivity (urticaria, angioedema, anaphylaxis, anaphylactic shock).». The Medical clinics of North America 94 (4): pp. 691–710, x. doi:10.1016/j.mcna.2010.03.007. PMID 20609858. http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Brown, SG; Mullins, RJ, Gold, MS (2006 Sep 4). «Anaphylaxis: diagnosis and management.». The Medical journal of Australia 185 (5): pp. 283–9. PMID 16948628.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Triggiani, M; Patella, V, Staiano, RI, Granata, F, Marone, G (2008 Sep). «Allergy and the cardiovascular system.». Clinical and experimental immunology 153 Supl 1: pp. 7–11. doi:10.1111/j.1365-2249.2008.03714.x. PMID 18721322. PMC 2515352. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2515352/?tool=pubmed.
- ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 10,20 10,21 10,22 10,23 10,24 10,25 Lee, JK; Vadas, P (2011 Julio). «Anaphylaxis: mechanisms and management.». Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology 41 (7): pp. 923–38. doi:10.1111/j.1365-2222.2011.03779.x. PMID 21668816.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 Boden, SR; Wesley Burks, A (2011 Julio). «Anaphylaxis: a history with emphasis on food allergy.». Immunological reviews 242 (1): pp. 247–57. doi:10.1111/j.1600-065X.2011.01028.x. PMID 21682750.
- ↑ Worm, M (2010). «Epidemiology of anaphylaxis.». Chemical immunology and allergy 95: pp. 12–21. doi:10.1159/000315935. PMID 20519879.
- ↑ 13,0 13,1 editores, Marianne Gausche-Hill, Susan Fuchs, Loren Yamamoto, (2007). Jones & Bartlett. ed. The pediatric emergency medicine resource (Rev. 4. ed. edición). Sudbury, Mass.. pp. 69. ISBN 978-0-7637-4414-4. http://books.google.ca/books?id=lLVfDC2dh54C&pg=PA69.
- ↑ Dewachter, P; Mouton-Faivre, C, Emala, CW (2009 Nov). «Anaphylaxis and anesthesia: controversies and new insights.». Anesthesiology 111 (5): pp. 1141–50. doi:10.1097/ALN.0b013e3181bbd443. PMID 19858877.
- ↑ editor, Mariana C. Castells, (2010). Humana Press. ed. Anaphylaxis and hypersensitivity reactions. New York. pp. 223. ISBN 978-1-60327-950-5. http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Volcheck, Gerald W. (2009). Humana Press. ed. Clinical allergy : diagnosis and management. Totowa, N.J.. pp. 442. ISBN 978-1-58829-616-0. http://books.google.ca/books?id=pWZLkZB7EW8C&pg=PA442.
- ↑ 17,0 17,1 Drain, KL; Volcheck, GW (2001). «Preventing and managing drug-induced anaphylaxis.». Drug safety : an international journal of medical toxicology and drug experience 24 (11): pp. 843–53. PMID 11665871.
- ↑ Klotz, JH; Dorn, PL, Logan, JL, Stevens, L, Pinnas, JL, Schmidt, JO, Klotz, SA (2010 Jun 15). «"Kissing bugs": potential disease vectors and cause of anaphylaxis.». Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America 50 (12): pp. 1629–34. doi:10.1086/652769. PMID 20462351.
- ↑ Bilò, MB (2011 Jul). «Anaphylaxis caused by Hymenoptera stings: from epidemiology to treatment.». Allergy 66 Suplemento 95: pp. 35–7. doi:10.1111/j.1398-9995.2011.02630.x. PMID 21668850.
- ↑ Cox, L; Larenas-Linnemann, D, Lockey, RF, Passalacqua, G (2010 Marzo). «Speaking the same language: The World Allergy Organization Subcutaneous Immunotherapy Systemic Reaction Grading System.». The Journal of allergy and clinical immunology 125 (3): pp. 569–74, 574.e1-574.e7. doi:10.1016/j.jaci.2009.10.060. PMID 20144472.
- ↑ Bilò, BM; Bonifazi, F (2008 Agosto). «Epidemiology of insect-venom anaphylaxis.». Current opinion in allergy and clinical immunology 8 (4): pp. 330–7. doi:10.1097/ACI.0b013e32830638c5. PMID 18596590.
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 Khan, BQ; Kemp, SF (2011 Agosto). «Pathophysiology of anaphylaxis.». Current opinion in allergy and clinical immunology 11 (4): pp. 319–25. doi:10.1097/ACI.0b013e3283481ab6. PMID 21659865.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 Lieberman P (Septiembre 2005). «Biphasic anaphylactic reactions». Ann. Allergy Asthma Immunol. 95 (3): pp. 217–26; quiz 226, 258. doi:10.1016/S1081-1206(10)61217-3. PMID 16200811.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 Ring, J; Behrendt, H, de Weck, A (2010). «History and classification of anaphylaxis.». Chemical immunology and allergy 95: pp. 1–11. doi:10.1159/000315934. PMID 20519878. http://media.wiley.com/product_data/excerpt/42/04708611/0470861142.pdf.
- ↑ Anaphylaxis, Author: Stephen F Kemp, MD, FACP; Chief Editor: Michael A Kaliner, MD;http://emedicine.medscape.com/article/135065-overview#showall
- ↑ 26,0 26,1 Da Broi, U; Moreschi, C (2011 Enero 30). «Post-mortem diagnosis of anaphylaxis: A difficult task in forensic medicine.». Forensic Science International 204 (1-3): pp. 1–5. doi:10.1016/j.forsciint.2010.04.039. PMID 20684869.
- ↑ Resuscitation Council (UK) (ed.): «Emergency treatment of anaphylactic reactions – Guidelines for healthcare providers» (PDF) (Enero de 2008).
- ↑ Simons, KJ; Simons, FE (2010 Agosto). «Epinephrine and its use in anaphylaxis: current issues.». Current opinion in allergy and clinical immunology 10 (4): pp. 354–61. doi:10.1097/ACI.0b013e32833bc670. PMID 20543673.
- ↑ Mueller, UR (2007 Agosto). «Cardiovascular disease and anaphylaxis.». Current opinion in allergy and clinical immunology 7 (4): pp. 337–41. doi:10.1097/ACI.0b013e328259c328. PMID 17620826.
- ↑ Sicherer, SH; Simons, FE, Section on Allergy and Immunology, American Academy of, Pediatrics (2007 Marzo). «Self-injectable epinephrine for first-aid management of anaphylaxis.». Pediatrics 119 (3): pp. 638–46. doi:10.1542/peds.2006-3689. PMID 17332221.
- ↑ Sheikh A, Ten Broek V, Brown SG, Simons FE (Agosto 2007). «H1-antihistamines for the treatment of anaphylaxis: Cochrane systematic review». Allergy 62 (8): pp. 830–7. doi:10.1111/j.1398-9995.2007.01435.x. PMID 17620060.
- ↑ 32,0 32,1 Martelli, A; Ghiglioni, D, Sarratud, T, Calcinai, E, Veehof, S, Terracciano, L, Fiocchi, A (2008 Agosto). «Anaphylaxis in the emergency department: a paediatric perspective.». Current opinion in allergy and clinical immunology 8 (4): pp. 321–9. doi:10.1097/ACI.0b013e328307a067. PMID 18596589.
- ↑ Harris, publicado por Jeffrey; Weisman, Micheal S. (2007). Informa Healthcare. ed. Head and neck manifestations of systemic disease. London. pp. 325. ISBN 978-0-8493-4050-5. http://books.google.ca/books?id=31yUl-V90XoC&pg=PA325.
- ↑ editor, Mariana C. Castells, (2010). Humana Press. ed. Anaphylaxis and hypersensitivity reactions. New York. pp. 223. ISBN 978-1-60327-950-5. http://books.google.ca/books?id=bEvnfm7V-LIC&pg=PA223.
- ↑ Koplin, JJ; Martin, PE, Allen, KJ (2011 Oct). «An update on epidemiology of anaphylaxis in children and adults.». Current opinion in allergy and clinical immunology 11 (5): pp. 492–6. doi:10.1097/ACI.0b013e32834a41a1. PMID 21760501.
- ↑ Demain, JG; Minaei, AA, Tracy, JM (2010 Agosto). «Anaphylaxis and insect allergy.». Current opinion in allergy and clinical immunology 10 (4): pp. 318–22. doi:10.1097/ACI.0b013e32833a6c72. PMID 20543675.
- ↑ merriam-webster.com (ed.): «anaphylaxis».
- ↑ Vichyanond, P (2011 Sep). «Omalizumab in allergic diseases, a recent review.». Asian Pacific journal of allergy and immunology / lanzado por la Sociedad Tailandesa de Alergia e Inmunología 29 (3): pp. 209–19. PMID 22053590.


text:
Antonio Herrera
Antonio Herrera Toro sutiyuq runaqa, (* 16 ñiqin qhulla puquy killapi 1857 watapi paqarisqa Valincia llaqtapi - † 26 ñiqin inti raymi killapi 1914 watapi wañusqa Caracas llaqtapi), Winisuylapi llimphiqpas karqan.
Tayta: Juan José Herrera; Mama: Teresa Toro.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Antonio Herrera.
- Venezuela tuya


text:
¿Nakapäkurlachuraj imaypis kawakushun?
Awmi.
Manami.
Capazchi.
¿Ima ninkitaj?
KIKIN BIBLIA NINGAN
“Wagay manami canganachu. Wañuy manami canganachu. Nanächicuypis, llaquicuypis manami canganachu.” (Apocalipsis [Revelación] 21:3, 4, Tayta Diosninchi isquirbichishan.)
KAYTA MUSYAYGA IMANÖTAJ YANAPÄMANCHI
Imawampis Dios mana nakachimanganchitami musyashun (Santiago 1:13).
Nanächikuyninchita Diosninchi musyashganmi kushichimäshun (Zacarías 2:8).
Shamoj tiempochö imapis mana nakachimänanchipa kajtami kushishga shuyaraykäshun (Salmo 37:9-11).
¿IMALAPIS KANKU BIBLIA NINGANMAN CREINAPAJ?
Awmi, ishkaylata rikärishun:
Lapan mana alikunatami Diosga chikin. ¿Imanötaj Jehová sientikurgan unay markanta nakachiyaptin? Bibliami wilakun wakin nacionkuna markanta nakachipäkushganta rikar aläpa nanächikushganta (Jueces 2:18).
Diosga chikinmi pipis runa mayinkunata nakachiptin. Chaymi Bibliaga kaynö nin: “Diosga fiyupa melanäcun [...] alli goyäcog runata wañuchegta” (Proverbios 6:16, 17).
Diosga manami wakinlapajchu yarpachakun. Gamla nanächikushgaykita y lakikushgaykita musyaptikipis, rasun kajchöga Jehoväpis musyanmi (2 Crónicas 6:29, 30).
Gobiernonwanmi Diosga lapan problëmaykita ushakächinga (Mateo 6:9, 10). Chaykamayajga, shongupita ashejkunatami kuyakoj kayninwan shogapaykan (Hechos 17:27; 2 Corintios 1:3, 4).
TAPUKUY
¿Imanirtaj Dios permitin nakapäkuykanganchita?
Kay textokunachömi respuestata tarinki: ROMANOS 5:12 y 2 PEDRO 3:9.


text:
Landon Donovan
Landon Timothy Donovan sutiyuq runaqa, (* 4 ñiqin pawqar waray killapi 1982 watapi paqarisqa Ontario llaqtapi - ), huk USA mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqtapura kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Individual suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piluta Hayt'ay (Mishiku)
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2002
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2006
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Landon Donovan.


text:
Piruwpi pacha kuyuy (2007)
Piruwpi pacha kuyuy (2007) nisqaqa 15 ñiqin chakra yapuy killapi 2007, 23:40:56 UTC pachapi qallarirqan, 210 sikundu pachata kuyuchispa, 8.0 graduyuq. Qallariy chawpinqa Piruwpa chalanpi karqan, tawa chunka kilumitru Hanan Chinchamanta karu kuntinpi, pachak pichqa chunka kilumitru Lima llaqtamanta karum urin kuntinpi, kimsa chunka isqunniyuq kilumitru allpa pachap ukhunpi.
Pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.
- Tinkurachina siwikuna: 13°21′14.4″S 76°30′32.4″O
- Wañusqakuna: 510 runakuna.


text:
Li Peng
Li Peng, (李鹏), (Chinu simipi: 李鹏, chino tradicional: 李鹏, pinyin: Lǐ Péng, Wade-Giles: Li P'eng) sutiyuq runaqa, 20 ñiqin kantaray killapi 1928 paqarisqa Chengdu llaqtapi, - ) Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtap Allwya kamayuq wan pulitiku qarqan. .
1987 watamanta 1998 watakamam ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Li Shouxun (chinu qillqa)
Ñawpaq warmi: Zhu Lin
Churinkuna:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Li Peng.
- (Inlish simipi):


text:
Llallawa
Llallawa (kastilla simipi: Llallagua) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyup uma llaqtanmi.
Llallawa llaqtaqa Unsiya llaqtap (pruwinsyap uma llaqtanpa) chinchayninpi, chaymanta 7 km karum, Chukiyapu llaqtamantataq 300 km karum, uralanpi, Ururu llaqtamanta 100 km karum, chinchay kuntinpi. Chaymanta huk mana sinchichasqa ñanpi huk 5.000 m hanaq q'asanta purimunchik.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llallawa llaqtaqa mama quchap hawanmanta 3.800 m aswan hanaqmi. Llaqtap k'itipiqa iskaynintin urqum, Llallawa nisqam ("ñuñu", "chuchu" niyta munaqsi). Llaqtaqa puna nisqa sallqa suyupim, wata kuskanchaku llaphinqa 10 °C, wata kuskanchaku para yakunqa 400 mm.
Musiku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llallawa k'itipiqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatunsi chayanta qhuyakunam karqan. Chaypis chayanta qhapaq nisqa Simón I. Patiño sutiyuq runas ancha qhapaq ruruchinantas kamarqan. Buliwya pachakutiypi chay qhuyakunatas mamallaqtachaspa sapsicharqanku. Chay qhuya ch'usaqchasqa kaptinsi, 1980 watakunapi chayantap Tiksimuyu chanin ancha pisichasqa kaptinsi Buliwya mama llaqta chay qhuyakunataqa wichq'arqan, huk pisilla qhuyakunata hukllapaqchaspa. Chaymantapacha runakuna mana llamk'ayniyuq kaspa karuman purinmi. Huk runakunataq qhuyakunapi chanyantataraqmi maskachkan. Runa huchhaykamaqa 1992 watapi 31.474 runakunas Llallawapi kawsachkarqan, 2001 watapi 29.472 runas, 2006 watapitaq 27.700 runachá. Llallawa munisipyu kawsaq runakunap kuskanchaku kawsay mit'anqa 58,2 watam, chunka pichqayuqmanta aswan watayuq kaqkunap ñawinchay qillqay atiq puqtuynintaq 83%.


text:
¿Pin kay pachata kamachishan?
¿Ima ninkin?
¿Dioschu?
¿Runakunachu?
Icha, ¿hukchu?
BIBLIA NIN:
‘Lliw kay pachaqa saqraq munaychakusqanmi kashan’, nispa (1 Juan 5:19).
“Diospa Churinqa hamurqan saqraq ruwasqankunata thuninanpaqpunin”, nispa (1 Juan 3:8, Diospa Simin Qelqa).
¿IMAYNAPIN YANAPAWANCHIS CHAY TEXTOQ NISQAN?
Kay pachapi sasachakuykuna imarayku kasqantan entiendesun (Apocalipsis 12:12)
Kay pachapi sumaq kawsay kapunanpin suyakusun (1 Juan 2:17)
¿CREENANCHISPUNICHU BIBLIAQ NISQANPI?
Arí, ¿imarayku?
Saqraq kamachikuynin tukukapunanpaqña kasqanrayku. Jehová Diosqa tukuchinqapunin kay pachapi Saqraq kamachikusqanta. Diosmi prometewanchis “atiyniyoq saqrata” chinkachinanpaq, chhaynapin sumaq kawsay kapunqa (Heb. 2:14).
Jesús kamachikuq kananpaq Dios akllasqanrayku. Jesuspa kamachikuyninqa manan kay pachapi Saqraq kamachikuynin hinachu. Diosmi Jesuspa kamachikuyninmanta nin: ‘Mana piniyoqtawan wakchata wanmi khuyapayanqa [...]. Ñak’arichiymantan, sarunchaymantan paykunataqa qespichinqa’, nispa (Salmo 72:13, 14).
Dios mana llullakuq kasqanrayku. Biblian nin: “Manan Diosqa llullakunchu”, nispa (Hebreos 6:18). Jehová Diosqa imachus prometesqantaqa hunt’anqapunin (Isaías 55:10, 11). Paymi prometewanchis ‘kay pachapi kamachikuq qollana qarqosqa kananta’ (Juan 12:31).
TAPUKUY
¿Imaynan kay pacha kanqa Saqraq kamachikuynin tukuchisqa kaqtin?
Chay tapuypa kutichiynintan tarinki: SALMO 37:10, 11; APOCALIPSIS 21:3, 4 textokunapi.


text:
Mikhuy
Mikhuy nisqaqa mikhuq nisqa kawsaqkunap - uywakunap, runakunap - mikhunap ukhunchakuyninmi. Kay hinam runa mikhun:
- Kaniy: Mikhunamanta rakinkunata kuchun (kirukunawan);
- Khachuy: Kanisqa mikhunatam simipi ch'amqan (kirukunawan);
- Millp'uy: Khachusqa mikhuna hiq'imanmi rin;
- Mikhuna ukhunchakuy: Hiq'ipi, ch'unchulpi kaq mikhuna ismukuspa yawarman rin;
- Akay: Mikhunap sinchi puchunkuna uqutinta hawamanmi rin.
Runaqa kaywanmi mikhun:
- Q'uncha nisqapi manka nisqapim mikhunata yanun (wayk'un), wisllawan qawispa;
- Anqara nisqawan mikhunata apamun;
- P'uku nisqamantam kucharawan mikhun (ichataq kuchilluwan tinirurwanpas), suyk'umantataqmi upyan.


text:
17 Kaq Willakuy: Mana igualla kaq mellizokunamanta
ISKAYNIN mellizokuna dibujopi rikusqaykiqa manam igualchu, ¿aw? ¿Yachankichu sutinkuta? Flecha hapiqpa sutinmi Esau, oveja michiqpa sutinñataqmi Jacob.
Esauwan Jacobqa mellizokunam karqa Isaacpawan Rebecapa wawa-churinku. Isaacmi llumpayta kuyarqa churin Esauta familian mikunanpaq animalkunata aychapaq hapiq kasqanrayku. Rebecam ichaqa Jacobta kuyarqa hawkalla hinaspa llampu sonqo kasqanmanta.
Abuelonku Abrahamqa kawsakuchkarqaraqmi, chaynaqa musyarichwanmi Jacobqa anchatam munarqa uyariyta Jehová Diosmanta abuelon rimaptin. Abrahamqa 175 watata kawsaruspanmi wañukurqa, mellizokuna 15 watankupi kachkaptinku.
Esaumi 40 watayoq kachkaspam casarakurqa Canaan lawmanta iskay warmikunawan. Chay warmikuna Jehová Diosta mana yupaychaptinku Isaacwan Rebecaqa llakikurqaku.
Huk punchawmi Esauqa wawqen Jacobpaq llumpayta piñakururqa. Isaacpaqmi tiempo chayaramurqa mayor churinta bendecinanpaq. Esauqa Jacobmanta mayor kasqanraykum bendecisqa kayta munarqa. Ichaqa wawqen Jacobman qoykusqaña bendicionta chaskinanpaq derechonta. Iskaynin mozokuna naceruptinmi Jehová Diosqa nirqa: Jacobmi bendecisqa kanqa, nispa. Hinaptinmi chayna pasarqa. Isaacqa churin Jacobtam bendeciykurqa.
Esaumi chayta yacharuspa Jacobpaq piñakururqa. Llumpayta Jacobta cheqniruspanmi wañurachisaqmi nispa rimarqa. Chayta Rebeca yacharuspanmi llumpayta llakikurqa. Chaymi qosan Isaacta nirqa: ‘Imaynaraq kanqa viday sichu Jacobpas Canaan llaqtayoq warmiwan casarakuruptinqa’ nispa.
Chaymi Isaacqa churin Jacobta qayaspa nirqa: ‘Amam Canaan warmiwanqa casarakunkichu. Haran lawtayá riy abueloyki Betuelpa wasinman. Hinaspayá Labanpa huknin warmi churinwan casarakamuy’ nispa.
Jacobqa taytantam kasukurqa hinaspam illayta qallarirqa ayllunkunapa kasqan Haran llaqtaman.
Genesis 25:5-11, 20-34; 26:34, 35; 27:1-46; 28:1-5; Hebreos 12:16, 17.
Tapukuykuna
- ¿Pikunataq Esauwan Jacobqa karqaku, hinaspa imapitaq mana igualchu karqaku?
- ¿Hayka watayoqtaq Esauwan Jacobqa karqaku abuelonku Abraham wañukuptinqa?
- Esaupa, ¿ima rurasqantaq llakichirqa tayta-mamantaqa?
- ¿Imanasqam Esauqa llumpayllataña piñakururqa wawqen Jacobpaq?
- ¿Ima rurananpaqmi Isaacqa churin Jacobta kamachirqa?
Sapaq tapukuykuna
- Genesis 25:5-11, 20-34 nisqanta leey.
¿Imatam Jehová Diosqa nirqa Rebecata iskaynin wawankunamanta? (Gen. 25:23.)
¿Imaynatam Jacob hinaspa Esau, piwi churi kayta qawarqaku? (Gen. 25:31-34.)
- Genesis 26:34, 35; 27:1-46, hinaspa 28:1-5 nisqanta leey.
¿Imaynatam Esauqa qawachirqa Diospa kaqninkunata despreciasqanta? (Gen. 26:34, 35; 27:46.)
Diospa bendicionninta Jacob chaskikunanrayku ¿ima rurananpaqmi Isaacqa churin Jacobta kamachirqa? (Gen. 28:1-4.)
- Hebreos 12:16, 17 nisqanta leey.
Esaupa rurasqanman hina, ¿imapim tukunqaku Diospa kaqninkunata despreciaq?


text:
Cambaj familiaca cushillami causai tucun
Biblia yachachishcata cazushpaca cusahuan huarmihuan, cambaj familiahuanpish cushillami causanguichij.
Introducción
Cai folletopi ricurij Bibliamanta japishca yuyaicunata catishpaca cambaj familia ucupipish, cusandij huarmindijpish cushillami causanguichij.
LECCIÓN 1
Cusandij huarmindij cushilla causangapajca Diosta mashcaichij
Cusandij huarmindij alli causangapajca ishqui alli tapuicunami ayudai tucun.
LECCIÓN 2
Quiquin cusallahuan quiquin huarmillahuan cushicuichij
¿Huainayashpallachu huarmita o cusata mana cˈuyashcata ricuchingui?
LECCIÓN 3
¿Pˈiñanacuicuna tiyajpica imatataj rurana cangui?
Pˈiñanacuicunata allichishpaca cushillami causangui mana cashpaca llaquillami causangui.
LECCIÓN 4
Cusa huarmicuna cullquita alli cuidaichij
¿Ama pacashpa, ama llullashpa parlanacunaca ima shinataj ayudan?
LECCIÓN 5
Cusapaj o huarmipaj familiacunahuan alli apanacuichij
Yaya mamacunata respetashpapish cambaj cusahuan o huarmihuan cushilla causai.
SECCIÓN 6
¿Huahua shamujpica causaica ima shinataj can?
¿Huahua shamushpaca cusandij huarmindij alli causachun ayudangachu?
LECCIÓN 7
¿Huahuacunamanca ima shinataj yachachina cangui?
Llaquichinaca mana macanallachu. Ashtahuanpish imamanta cashna o chashna rurachun nishcata entendichinami can.
SECCIÓN 8
¿Llaquicuna ricurijpica imatataj rurai tucungui?
Minishtishca ayudata mashcai.
LECCIÓN 9
Familiahuan Jehová Diosta adorai
¿Familiahuan Diosta cushilla adorangapajca imatataj rurana cangui?


text:
8 KAQ YACHACHIKUY
¿Imataq Diospa Reinon?
¿Imatataq Biblia niwanchik Diospa Reinonmanta?
¿Imatataq chay gobierno ruranqa?
¿Haykapitaq chay Gobierno Diospa munayninta kay Allpa pachapi ruranqa?
1. ¿Ima ancha reqsisqallaña oracionmantataq yachachkasunchik?
ENTERON pachapi wara-waranqantin runakunam ancha reqsisqallaña padrenuestro sutichasqa oracionta reqsinku. Chay oracionta imayna mañakunanchikmantam kikin Jesucristo yachachirqa, ancha valorniyoqmi chay oracionpi kaq mañakuykunaqa. Qallariyllanpi kimsa mañakuykunamantam yachasunchik, chaymi yanapawasun Bibliapa yachachisqanta allintapuni entiendenanchikpaq.
2. Willarimuy kimsa mañakuykunamanta oracionpi Jesus qatiqninkunaman yachachisqanmanta.
2 Chay oracionpa qallariyllanpim Jesusqa nirqa: “Qamkunaqa kaynatayá mañakuychik: Hanaq pachapi Taytayku, sutiki yupaychasqa kachun, munaychakusqayki hamuchun. Munasqaykiyá rurasqa kachun kay pachapipas hanaq pachapi hina”, nispa (Mateo 6:9-13). ¿Ima ninanmi kay kimsa kaq mañakuykunaqa?
3. ¿Imakunatam Diospa Munaychakusqanmanta yachananchik?
3 Achkatañam yacharunchik Diospa sutin, Jehová kasqanmanta. Yacharunchikñataqmi Jehová Diospa munayninmanta, ima rurasqanmanta chaynataq runakunarayku ima rurananmantapas. Ichaqa, ¿imatam Jesus niyta munachkarqa “munaychakusqayki hamuchun” nisqanwanqa? ¿Imataq Diospa Munaychakusqanqa? ¿Imaynatataq Jehová Diospa sutinta chuyanchanqa? ¿Imaynatataq Jehová Diospa Munaychakusqanpa hamuyninqa tupanman munaynin rurakuywan?
¿IMATAQ DIOSPA REINON?
4. ¿Imataq Diospa Reinon, hinaspa pitaq Reyninqa?
4 Diospa Reinonqa Jehová Diospa huk sumaq gobierno hatarichisqanmi. Kikin Jehová Diosmi akllarqa chay Gobiernopa pim Reynin kananta. ¿Pitaq kanman chay Reyqa? Jesucristopunim. Llapallan kamachikuqkunamantaqa Payqa allinpuni kamachikuqmi; chaymi ninchik “reykunapapas Reynin, señorkunapapas Señornin”, nispa (Apocalipsis 19:16). Mayqan kaq kamachikuqmantaqa chaynallataq aswan allin kamachikuqkunamantapas Jesusmi aswan atiyniyoqqa allinkunata rurananpaqqa.
5. ¿Maymantataq Diospa Gobiernon munaychakamunqa, hinaspa pikunapitaq munaychakunqa?
5 ¿Maymantataq Diospa Gobiernon munaychakamunqa? ¿Maypitaq kachkanman Jesusqa? Yacharusqanchikman hinam Jesustaqa qerupi warkuspa wañurachirqaku, kawsarimusqanman qepañataqmi hanaq pachaman hoqarisqa karqa (Hechos 2:33). Chaynaqa hanaq pachapim kachkan Diospa Gobiernonqa, chaymi Bibliaqa sutichan ‘hanaq pachamanta munaychakuq’, nispa (2 Timoteo 4:18). Hanaq pachapiña kachkaspanpas kay Pachapi kawsaqkunatam munaychakunqa (Apocalipsis 11:15).
6, 7. ¿Imanasqataq Jesusqa suma-sumaqllaña kamachikuq Rey?
6 Suma-sumaqllaña kamachikuq Reymi Jesusqa. ¿Imanasqam chaynata ninchik? Huktaqa nichwanmi mana haykapipas wañuq kasqanraykum. Kamachikuq runakunamantaqa Bibliam Jesusmanta kaynata niwanchik “Cristo kawsarimuspanqa huktawanqa manañam wañunmanñachu. Manapunim paypiqa wañuyqa munaychakunmanñachu”, nispa (Romanos 6:9). Chaymi tukuy imakuna rurasqanpas wiña-wiñaypaq takyanqa. Cheqappunim imakunapas achkanpi kanqa.
7 Qawariy Jesusmanta Bibliapa imam willakusqanta: “Paymi Tayta Diospa Espiritunwan huntasqa kanqa ancha yuyaysapa kananpaq, ancha entiendeq kananpaq, ancha yuyaywan consejananpaq, ancha atiyniyoq kananpaq, ancha yachaysapa kananpaq hinaspa Tayta Diosta respetananpaq. Tayta Diosta respetaptinkum payqa kusikunqa. Manam qawasqallanman hinachu pitapas juzganqa. Manam uyarisqanman hinallachu pitapas sentencianqa. Wakchakunatam derechonkuman hina allinta arreglanqa. Kay pachapi humildekunatam Diospa munasqanman hina defiendenqa”, nispa (Isaias 11:2-4). Kay nisqanmi qawachin justiciawan hinaspa llakipayakuywan Jesus kamachikunanmanta. ¿Munawaqchu kayna kaq kamachikuq kapusunaykita?
8. ¿Pikunataq Jesuswan kamachinqaku?
8 Hinaspapas Diospa Munaychakusqanpiqa manam Jesusqa sapallanchu kamachinqa aswanqa hukkunawanmi kamachinqa. Ejemplopaq, apostol Pablom Timoteota nirqa: “Pacienciawan ñakarispaqa paywanmi gobiernasun”, nispa (2 Timoteo 2:12). Arí, Pablowan Timoteo chaynataq Diospa akllasqan sonqo runakunam Jesuswanqa Diospa munaychakusqanpi kamachinqaku. ¿Haykataq kamachikuq kanankupaq favorecesqa kanqaku?
9. ¿Hayka runakunataq Jesuswan kamachimunqaku, hinaspa haykapimantataq Jehová Dios paykunata akllayta qallaykurqa?
9 7 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam apostol Juan revelacionninpi qawarqa “Sion Moqopa hawanpi [Rey hina kamachimunanpaq hanaq pachapi tronon] Carnero sayachkaqta [Jesucristota]. Paywanmi sayachkasqa pachak tawa chunkan tawayoq waranqa runakuna, paykunaqa kachkasqa Carneropa sutinwan hinaspa Taytanpa sutinwan urkunkupi qellqasqakamam”. ¿Pikunataq kanku chay 144.000 akllasqakunaqa? Kikin Juanmi nin: “Paykunaqa Carnerotam qatinku maymanña riptinpas. Paykunaqa punta rikurimuq ruru hinam, paykunaqa Diospaqwan Carneropaqmi runakuna ukumanta rantisqa karqa”, nispa (Apocalipsis 14:1, 4). Arí, Jesucristota tukuy sonqowan qatiqkunam akllasqa kanku hanaq pachapi Jesuswan kamachinankupaq. Wañurusqankumanta hanaq pachapi kawsarimuspankum ‘kay pachata gobiernamunqaku’ Jesuswan kuska (Apocalipsis 5:10). Jesuspa apostolninkunapa tiempomantaraqmi Jehová Diosqa akllachkarqaña payman sonqo kaqkunata pachak tawa chunkan tawayoq waranqamam chayanankukama.
10. ¿Imanasqataq Jehová Dios ancha kuyakuq karqa, 144.000 sapaqchasqakuna Jesuswan runakunata kamachimunankupaq imayna tanteasqanpi?
10 Jehová Diosmi ancha kuyakuq karqa, 144.000 sapaqchasqakuna Jesuswan runakunata kamachimunankupaq imayna tanteasqanpi. ¿Imaynanpim chaynata ninchik? Jesusqa runa kasqanraykum runakunapa ñakarisqantaqa yachan. Apostol Pablom kaynata qellqarqa: “Jesusqa huchaman urmaqlla kayninchikmanta llakipayakuqmi. Paypas ñoqanchik hina tukuypi tentasqam karqa ichaqa manam huchallikurqachu”, nispa (Hebreos 4:15; 5:8). Paywan kamachiqkunapas runa kasqankupi lliw ñakariykunatam aguantarqaku. Chaymantapas pantaq kayninkutam atiparqaku hinaspam imaymana onqoykunawan ñakarirqaku. Entiendenqakupunimá runakunapa sasachakuyninkunataqa.
¿IMAKUNATATAQ DIOSPA GOBIERNON RURANQA?
11. ¿Imanasqataq Jesusqa qatiqninkunata nirqa Diospa munaynin hanaq pachapi rurakunanpaq mañakunankuta?
11 Jesusqa qatiqninkunataqa manam Diospa munaychakusqan hamunanpaq mañakunallankupaqchu kamachirqa, mañakunankutaqmi karqa Diospa munaynin “kay pachapipas hanaq pachapi hina” rurasqa kananpaqpas. Hanaq pachapim sonqo angelkunaqa Diospa munayninta siemprepuni ruraqku. 3 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam huk mana allin kaq angel Diospa contranpi churakuspan Adantawan Evata huchallirachirqa. 10 kaq yachachikuypim astawan yachachkasunchik imatam Biblia yachachin Satanas sutiyoq angelmanta. Diosmi saqerqa kay angeltawan qatiqnin demoniontinkunata hanaq pachapi pisi tiempolla hinalla kanankuta. Chaymi Jesuspa kasqan tiempopiqa manam hanaq pachapi kaq lliw angelkunachu Diospa munaynintaqa rurachkarqaku. Ichaqa manam chaynañachu kanan karqa Diospa Munaychakusqanpi Jesucristo kamachikuyta qallariptinqa chaynallataq hanaq pachapi Satanaswan peleaptinpas (Apocalipsis 12:7-9).
12. ¿Ima iskay allinpuni sucedesqanmantam Apocalipsis 12:10 willakun?
12 Bibliapim willakurqa kayna pasakunanmanta: “Chaymantam hanaq pachapi huk kaqnin qaparirqa: Kunanmi chayaramuwanchik Diosmanta salvacion, chayaramuntaqmi Diospa atiyninpas, munaychakuyninpas chaynataq Cristopa munayninpas. Wawqe-paninchikkunapa contranpi tuta punchaw Diosman acusaq diabloqa ñam wischurachikamunña hanaq pachamanta”, nispa (Apocalipsis 12:10). ¿Kay willakuypi ima iskay allinpuni sucedesqanmantam willakuchkan? Puntataqa Diospa Gobiernonmi Jesustakama munaychakuyta qallarirqa. Chaymantañataqmi Satanas hanaq pachamanta qarqochikamuspan kay Allpa pachaman wischuchikamurqa.
13. ¿Imaynataq kawsakuyqa hanaq pachapi kachkan Satanas hanaq pachamanta qarqorachikamusqanrayku?
13 Qatiqnin yachachikuykunapim qawachkasunchik imaynam chaykunaqa ña pasarusqanmanta. Chaynaqa, ¿Imakunataq chayrayku pasakurqa? Leesun imam hanaq pachapi sucedesqanmanta: “Chaynaqa cielokuna, kusikuychikyá, kusikuychiktaqyá chaypi yachaqkunapas” (Apocalipsis 12:12). Arí, sonqo angelkunam kusikunku hanaq pachamanta Satanas demoniontinkunawan qarqorachikamusqankumanta, hanaq pachapi qepaqkunañataqmi Jehová Diospaq sonqollaña kanku, hawkallam hinaspam huk sonqolla llapanku kawsakunkupas. Chaynaqa hanaq pachapim Diospa munayninqa rurakuchkanña.
14. ¿Imatataq Satanas rikurichimuchkan kay Allpa pachaman wischurachikamusqanrayku?
14 ¿Imatataq nichwan kay Pachapi kaqkunamantaqa? Bibliam nin: “¡Ay! imaynaraq kanqa kay pachapi kaqkunaqa! Diabloqa piñasqallañam uraykaramun qamkunaman, payqariki yachachkanmi pisi tiempoyoqllaña kasqanta”, nispa (Apocalipsis 12:12). Hanaq pachamanta qarqorachikamusqanraykum chaynataq pisi tiempoyoqllaña kasqanraykum Satanasqa piñasqallaña kachkan. Llumpay piñasqallaña kaspanmi, kay Pachapi sasachakuykunata rikurichiyllapiña kachkan. Qatiqnin yachachikuypim yachachkasunchik chay sasachakuykunamanta. Chaynaqa, ¿imaynatataq Jehová Diospa Gobiernon kay Allpa pachapi munaynintaqa cumplichinqa?
15. ¿Imatataq Jehová Dios munan kay Allpa pachapaq?
15 Yuyariy imatam Jehová Dios kay Allpa pachapaq munasqanmanta. 3 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam Jehová Diosqa Eden huertapi kaq punta tayta-mamanchikman willarqa kay Allpa pacha paraisoman tikray munasqanta hinaspa mana haykapipas wañuq allin ruraq runakunawan huntachinanmanta. Adantawan Evata Satanas huchallirachiptinmi kay Allpa pachapaq Jehová Diospa munayninqa mana chaypunillachu cumplikururqa ichaqa hinallam munachkan munaynin rurakunantaqa. Jehová Diosqa munachkanraqmi kay promesan cumplikunanta: “Allin ruraq runakunam allpataqa dueñoyanqaku. Paykunaqa chaypimiki wiñaypaqraq kawsakunqaku” (Salmo 37:29). Jehová Diospa Munaychakusqanmi chaytaqa ruranqa. ¿Imaynata?
16, 17. ¿Imatam Daniel 2:44 willawanchik Diospa Gobiernonmanta?
16 Daniel 2:44 nisqanpim kayna willakuyta tarinchik: “Chay hamuq reykuna gobiernachkaptinmi Hanaq Pacha Dios hatarichinqa mana tuñichiy atina gobiernota, chay gobiernoqa huk runamanqa manam qosqachu kanqa wiñaypaqpas. Aswanqa chay gobiernom llapallan wakin gobiernokunata ñutupaspan chinkachinqa hinaptinmi chay puchuruq gobiernollaña takyanqa wiña-wiñaypaq”, nispa. ¿Ima ninantaq chay willakuyqa?
17 Puntataqa nichkanmi ‘hamuq reykuna gobiernachkaptin’ otaq kamachikuchkaptinku chay gobiernota Dios hatarichinanmanta. Willawanchiktaqmi wiña-wiñaypaq chay Gobierno takyananmanta. Manam mayqen gobiernopas tuñichiytaqa atinqachu nitaq rantinpipas munaychakunqañachu. Willawachkanchiktaqmi Jehová Diospa Gobiernon kay pachapi gobiernokunawan guerrapi kanankumanta hinaspa Jehová Diospa Gobiernon atipananmantapas. Chaymantañataqmi Diospa Gobiernollanña runakunataqa munaychakunqa, lliw gobiernokunamantaqa aswan alli-allin gobiernom kanqa.
18. Jehová Diospa Gobiernonwan kay pachapi kaq kamachikuqkunawan guerrata, ¿ima sutiwantaq sutichakun?
18 Bibliaqa achkanpim willawanchik Jehová Diospa Gobiernon kay pachapi kaq gobiernokunawan guerrapi kanankumanta. Ejemplopaq, willakurqañam tukupay tiempokunapi mana allin espiritukuna llullakunata cheqechispanku ‘kay pachapi llapallan reykunata’ pantachinankumanta. ¿Imapaqtaq chaynataqa pantachinqaku? “Tukuy atiyniyoq Diospa punchawninpi guerrapi peleanankupaqmi”. Reykunaqa huñunasqam kanqaku “hebreo rimaypi Armagedonwan sutichasqa sitiopi” (Apocalipsis 16:14, 16). Kay iskay textokunapi nisqanman hinaqa, Diospa Gobiernonwan kay pachapi kaq kamachikuqkunawan guerratam sutichakun Har–Magedón, otaq Armagedon, nispa.
19, 20. ¿Imakunataq harkachkan Diospa munaynin kay Allpa pachapi kunanpuni cumplikunanpaq?
19 Armagedon guerratakama, ¿ima allinkunatam Diospa Gobiernon apamunqa? Kay Allpa pachatam sumaq paraisoman tikranqa hinaspam mana huchayoq allin ruraq runakunawan huntachinqa Jehová Diosta servinankupaq. ¿Imakunataq harkachkan Diospa munaynin kunanpuni cumplikunanta? Qallarinapaqqa huchayoq runa kasqanchikmi, chaymi onqonchik hinaspapas wañunchik. Ichaqa 5 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam Jesusqa ñoqanchikrayku wañurqa wiñay kawsayta haypananchikpaq. Yuyarichkankichá apostol Juanpa kayna qellqasqanta: “Diosqa ancha-anchatam kuyarqa runakunata, chaymi sapallan Churinta qomurqa pipas paypi iñiqqa manaña puchukaspa wiñaypaqña kawsananpaq” (Juan 3:16).
20 Chaymantapas Diospa munayninqa manaraqmi cumplikunchu achka runakuna mana allin rurasqankurayku. Llullakunkum, engañankum, millay kawsaytam kawsanku chaynallataqmi Diospa munaynintapas ruraytaqa mana munankuchu. Ichaqa mana allin ruraqkunam Armagedon sutiyoq Diospa guerranpi puchukachisqa kanqaku (Salmo 37:10). Kay Allpa pachapaq Diospa munayninqa manataqmi rurakunraqchu kay pachapi kamachikuqkuna Diospa munayninta ruranankupaq runakunata mana kallpanchasqankurayku. Achkanpim mana kamachikuy atiq karqaku, ñakarichikuqkuna otaq mana allinllaña millakuypaq ruraqkuna. Bibliaqa cheqaptapunim nin: Runakunam ‘runamasinta munaychakuspan ñakarichin’, nispa (Eclesiastes 8:9).
21. ¿Imaynatam Jehová Diospa Gobiernontakama kay Allpa pachapaq Jehová Diospa munaynin cumplikunqa?
21 Armagedon qepatam ichaqa Diospa Gobiernonpa munaychakusqallanpiña runakunaqa kawsakunqaku. Chay Gobiernontakamam Diospa munayninqa cumplikunqa hinaspam sumaqllaña bendicionkunatapas apamunqa. Ejemplopaq, Satanasmi demoniontinkunawan kay pachapi manaña munaychakunqañachu (Apocalipsis 20:1-3). Diosman sonqo runakunam manaña onqonqakuñachu nitaq wañunqakuñachu Diospa Gobiernon rantinchikpi Jesuspa wañukusqanta valechiptin, aswanqa wiña-wiñaypaqñam kawsakunqaku (Apocalipsis 22:1-3). Chaymantapas kay Allpa pachatam sumaqllaña paraisoman tikrachinqa. Chaynapim chay Gobiernotakama kay Allpa pachapaq Jehová Diospa munayninqa rurakunqa chaynallataq sutinpas chuyanchasqa kanqa. ¿Ima ninantaq chayqa? Diospa Gobiernonraykum llapallan runakuna Jehová Diospa sutinta hatunchanqaku hinaspam yupaychanqakupas.
¿HAYKAPITAQ DIOSPA GOBIERNON MUNAYCHAKUYTA QALLARINQA?
22. ¿Imanasqam ninchik Diospa Gobiernon kay Pachapi Jesus kachkaptin nitaq hanaq pachaman ripukusqan qepallata manaraq takyachisqa kasqanta?
22 “Munaychakusqayki hamuchun” nispa qatiqninkunata mañakunankupaq Jesus yachachisqanwanmi sutilla qawakurqa Diospa Gobiernon manaraq takyachisqa kasqanta. ¿Hanaq pachaman Jesus ripukuptinchu Diospa Gobiernon munaychakuytaña qallaykurqa? Manam, Pedrowan Pablopas willakurqakum Jesuspa kawsarimusqan qepaman Salmo 110:1 willakusqan paypi cumplikusqanta: “Tayta Diosmi señorniyta nirqa: Enemigoykikunata vencenaykamayá alleqniypi tiyaykuy. Enemigoykikunata saruchinaykamayá alleqniypi tiyaykuy” (Hechos 2:32-35; Hebreos 10:12, 13). Chaynaqa Jesucristoqa suyananraqmi karqa.
Jehová Diosmi Gobiernontakama kay Allpa pachapaq munayninta ruranqa hanaq pachapi hina
23. a) ¿Haykapitaq Diospa Gobiernon Munaychakuyta qallarirqa? b) ¿Imatam yachasun qatiqnin yachachikuypi?
23 ¿Ima watakamam suyanan karqa? 1914 kaq watakamam, chaytam 1870 kaq watakunamantapacha Biblia estudiaqkuna entienderqaku. (Astawan yachayta munaspaqa qawariy kay libropa sapaq yachachikuyninkunata 215 kaq paginanmanta 218 kaq paginankama.) 1914 kaq watamantapacha imaymana sucedesqanmi rikuchin Biblia estudiaqkunapa entiendesqanku cheqappuni kasqanta. Bibliapa ñawpaqmantaraq willakusqanpa cumplikusqanmi qawachin 1914 kaq watapi Jehová Dios Señorninchik Jesucristota Rey kananpaq churasqanta hinaspa Diospa Gobiernon munaychakuyta qallarisqanmantapas. Chaymi kawsachkanchik Satanaspa ‘pisi tiempoyoqllaña kasqanpi’ (Apocalipsis 12:12; Salmo 110:2). Chaymantapas nichwanmi Diospa Gobiernonpa yanapakuyninwan kay Allpa pachapaq Diospa munaynin cumplikunanta. ¿Ima niwaqtaq chay allin willakuymanta? ¿Cheqapchu kanman? Qatiqnin yachachikuypim yachachkasunchik imatapunim Biblia yachachin kay tapukuykunamanta.


text:
Wayra tanqana
Wayra tanqana p'acha,[1] Wayra apana p'acha[2] icha Wamp'una p'acha nisqaqa wamp'uta wayrawan kuyuchinapaq hatun p'acha p'alltam, wayra wamp'u nisqa wamp'u chawpinpi t'uyurka nisqa sayaq hatun k'aspipi watasqa.
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:17, 27:40. Qosqo rimaypi, Sociedad Biblica Peruana, 2004: wayraq tanqanan [ñawpaqkaq] tela.
- ↑ Apustulkunap rurasqankuna 27:40. Ayakuchu rimaypi, Rómulo Sauñe, Donna Sauñe, Sociedad Biblica Peruana, 1987: wayrapa apanan [ñawpaqnin] tela.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wayra wamp'ukuna.


text:
Jens Stoltenberg
Jens Stoltenberg ( * 16 ñiqin pawqar waray killapi 1959 watapi paqarisqa Oslo llaqtapi - ). Nurwiga mama llaqta musiku, pulitiku wan Uma kamayuq.
17 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Thorvald Stoltenberg; Mama: Karin Stoltenberg
Ñawpaq warmi: Geertrui Windels
Wawakuna:
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jens Stoltenberg.


text:
Historia 110: Timoteoka Pablota Ayudanmi Karka
KAY dibujota rikuy. Pabloka Timoteowanmi shayakun. Timoteoka Listra llaktapimi paypa familiantin kawsan karka. Paypa mamaka Eunice shutimi karka. Kutin, paypa abuelaka Loida shutimi karka.
Pabloka kimsa viajetami Listra llaktapika willankapak rirka. Primeroka Bernabewanmi rirka. Kutin, shuk wata kipaka Silaswanmi rirka.
Shinaka, Listra llaktaman kutin tikrashpami Pabloka Timoteotaka nirka: ‘Shuktak llaktakunapi Diospa Shimita willankapakka, manachu ñukanchikwan rinkapak munankiman’ nishpa.
Pablo shina nikpimi, Timoteoka ‘ari, rinkapak munanimi’ nirka. Shinami Timoteoka, paypa familiata sakishpa Pablontin Silasntin rirka. Shinapash, chay punchakunakamaka Pabloka imatatak tukurka. Rikunki. Damasco ñanpi Pabloman Jesús rikurishkamantaka, ñami 17 watakuna yallirka.
Yuyari: Pabloka Jesuspa katikkunata llakichinkapakmi, Damasco llaktamanka rikurka. Shinapash, Jesús rikurikpimi Pablopash Jesuspa katik tukurka. Chaymantami, contrakunaka Pablotapash wañuchinkapak maskarkakuna. Chaymantami, Damasco llaktamanta wawkikunaka canastapi churashpa, Pablotaka shuk jatun pirkata uriyachirkakuna. Shinami, Pabloka chay llaktamantaka pakalla llukshishpa rirka.
Chay kipami, Pabloka Antioquía nishka llaktapi Diospa Shimita willankapak rirka. Chay llaktapimi, Diospa Shimita chaskik gentekunataka Jesuspa katikkuna nishpa riksi kallarirkakuna. Antioquía llaktamantaka, Listra llaktapipash, shuktak karu karu llaktakunapipashmi Pabloka Bernabentin, Diospa Shimita willankapak rirka.
Shinami shuk wata kipaka, Diospa Shimita willankapak Pabloka kutin karu karu llaktakunaman ri kallarirka. Kay viajepashmi Pabloka Listra llaktaman chayarka. Chaypimi Pabloka Timoteotaka nirka: ‘Diospa Shimita ñukanchikwan willankapak jaku’ nishpa. Shinaka, paykunaka maykan llaktakunamanllatak rirka. Chayta yachankapakka, kay dibujopi llaktakunata rikuy.
Primeroka, Iconio nishka llaktamanmi paykunaka rirkakuna. Chay kipaka Antioquía, Troas, Filipos Tesalónica, Berea nishka llaktakunamanmi rirka. Kunanka, Atenas nishka llaktata kay dibujopi maskay. Kay llaktapipashmi paykunaka Diospa Shimita willarkakuna. Atenas llaktamantaka, Corinto nishka llaktamanmi paykunaka rirkakuna. Corinto llaktapika, shuk wata chawpita kashpami, paykunaka Éfeso nishka llaktaman rirkakuna. Kutin Éfeso llaktamantaka, Cesarea nishka llaktamanmi barcopi tikrarkakuna. Chay llaktamantaka, Antioquía llaktamanmi tikrarkakuna. Antioquía llaktapimi, Pabloka wakin punchakunata sakirirka.
Imashinami yachakushkanchik, Pablota ayudashpami Timoteoka karu karu llaktakunaman rin karka. Paykunaka Diospa “alli willaykunata” shuktak gentekunaman willashpa, mushuk congregacionkunatapash kallarichishpami purin karka. Shinaka, kan wiñashpaka manachu Timoteo shina, Diospa Shimita tukuy shunkuwan willankapak munankiman.
Hechos 9:19-30; 11:19-26; capítulo 13-manta, capítulo 17-kama; 18:1-22.
1. Roma; 2. Malta; 3. Berea; 4. Tesalónica; 5. Corinto; 6. Filipos; 7. Atenas; 8. Creta; 9. Troas; 10. Mileto; 11. Éfeso; 12. Colosas; 13. Antioquía; 14. Iconio; 15. Listra; 16. Chipre; 17. Antioquía; 18. Cesarea; 19. Jope; 20. Damasco; 21. Jerusalén; 22. Jatun Mama Kucha (Mediterráneo)
Tapuykuna
- Dibujopi rikushka shinaka, Pablowan shayakuk wampraka pitak kan. Payka maykan llaktapitak kawsan. Paypa mamaka ima shutitak kan. Kutin, paypa abuelaka ima shutitak kan.
- ‘Diospa Shimita jaku willankapak’ Pablo nikpika, Timoteoka imatatak nirka.
- Diospa Shimita chaskik gentekunataka maykan llaktapitak Jesusta katikkuna nishpa riksi kallarirkakuna.
- Listra llaktamanta rishpaka, maykan llaktakunamanllatak Pablopash, Silaspash, Timoteopash rirkakuna.
- Timoteoka imashinatak Pablotaka ayudarka. Shinaka, kunan punchakunapi wamprakunaka, imatatak rurana kan.
Shuktak tapuykuna
- Hechos 9:19-30 versokunata liyinki.
Diospa Shimita ama willachun jarkankapak munakpika, Pabloka imashinatak alli yuyashpa chay llakikunataka chimpapurarka. (Hech. 9:22-25, 29, 30; Mat. 10:16.)
- Hechos 11:19-26, NM versokunata liyinki.
Kay jawa versokunapi nishka shinaka, alli willaykuna mirachunka, Jehová Dioska imashinatak paypa espirituwan ayudakun.
- Hechos 13:13-16, 42-52 versokunata liyinki.
Hechos 13:51, 52 versokunapi nishka shinaka, contrakuna jarkakpipash, Jesuspa katikkunaka imashinatak ñawpakman katirkakuna. (Mat. 10:14; Hech. 18:6; 1 Ped. 4:14.)
- Hechos 14:1-6, 19-28 versokunata liyinki.
Bibliapika ninmi: ‘Dios cuidachun nishpami, gentekunataka Diosman minkarkakuna’ nishpa. Shinaka, mushukkunata ayudakushpaka, imamantatak kay shimikunataka yuyarina kanchik. (Hech. 14:21-23, QC; 20:32; Juan 6:44.)
- Hechos 16:1-5 versokunata liyinki.
Alli willaykunata gentekunaman willankapakka, Timoteoka gentekunapa costumbre mana jucha kakpika katinllami karka. Shinaka, imatatak Timoteomantaka yachakunchik. (Hech. 16:3; 1 Cor. 9:22, 23; 1 Tes. 2:8.)
- Hechos 18:1-11, 18-22 versokunata liyinki.
Hechos 18:9, 10 versokunapi nishka shinaka, imashinatak yachanchik alli willaykuna ñawpaman katichunka Jesusllatak ayudakushkata. Chayta yachashpaka, imashinatak ñukanchikkunaka sintirina kanchik. (Mat. 28:20.)


text:
Pallqaqucha
Pallqaqucha (kastilla simipi: Laguna Palcacocha) nisqaqa Piruw llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Waras llaqtamanta 23 km karum.
Waras thuñisqa 1941 watapi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'utas Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Ishinka
- Pallqarasu (6.274 m)
- Pukaranka (6.156 m)
- Ranrapallqa
- Waskaran mama llaqta parki
- Waylas


text:
Tampu mayu (Hunin)
Tampu mayu (kastilla simipi: Río Tambo) nisqaqa Piruwpi, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Tampumayu distritupi, Ukayali suyupipas, Atalaya pruwinsyapi, Raymondi distritupi, huk mayum. Ukayali mayuman purin (Atalaya llaqta, Ukayali suyu).
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piruw mamasuyup pruwinsyankuna: Satipu pruwinsya (Hunin), Atalaya pruwinsya (Ukayali)


text:
Mayuatu
Mayuatu icha Mapachi (genus Procyon) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chincha mayuatu (Procyon lotor): Chincha, Chawpi Awya Yalapi kawsaq (Kanadamanta Panamakama).
- Urin mayuatu icha Yukramikuq mayuatu (Procyon cancrivorus): Urin Awya Yalapi kawsaq
- Kimsamaryas mayuatu (Procyon insularis): Kimsamaryas wat'akunapi kawsaq (Mishikup kuntinpi)
- Bahamas mayuatu (Procyon maynardi): Bahamas wat'akunaman kapuq New Providence wat'api kawsaq
- Wadalupi mayuatu (Procyon minor): Wadalupi wat'api kawsaq
- Cozumel mayuatu (Procyon pygmaeus): Cozumel wat'api kawsaq (Yukatan yaqa wat'ap antinpi)
- Barbados mayuatu (Procyon gloveralleni): Barbados wat'api kawsaq, wañusqaña
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Mayuatu


text:
James Cameron
James Cameron sutiyuq runaqa (16 ñiqin chakra yapuy killapi 1954 paqarisqa Kapuskasing llaqtapi, Ontario pruwinsya, Kanada-pi - ) huk Kanada mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- BAFTA suñaykuna
- Qori Globo Suñay
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: James Cameron.
- James Cameron sutiyuqmanta qillqa: inlish simipi, kastilla simipi, Internet Movie Database nisqapi.


text:
Puyo (Pastaza).-Con el objetivo de fortalecer los procesos investigativos de los estudiantes de la UTPL los mismos que formaran parte de los proyectos de bioemprendimientos que impulsa el Instituto para el Ecodesarrollo Regional Amazónico ha permitido identificar oportunidades de cooperación con el Instituto Ecuatoriano de Crédito Educativo (IECE).
El pasado 19 de febrero durante la firma de convenio entre la Universidad de Loja y el Instituto se generó la posibilidad de una cooperación con el IECE ya que se busca que los estudiantes realicen bio tesis, un proyecto que promueve la Agenda de Transformación Productiva Amazónica (ATPA) con el objetivo que los que van a realizar el trabajo de investigación, de los bioemprendimientos puedan desarrollar la metodología y contenidos de los procesos que ejecutarán.
Asimismo, Bolívar Aguirre Secretario Ejecutivo indicó “que en la actualidad la institución acoge la necesidad de los productores y son los estudiantes quiénes realizarán la bio tesis para luego entrar al proceso de investigación, implementación, ejecución y difusión de los proyectos de bioemprendimientos, es por tal razón, se busca que el IECE aporte con el contingente económico que sería hasta de cinco mil dólares por estudiante, lo que permite que se dé la transferencia de tecnología, conocimientos e investigación aportando al desarrollo de los proyectos que encamina el Instituto”, ratificó Aguirre.
Ronald Freire se refirió a las prácticas realizadas por los estudiantes de la Universidad Estatal Amazónica, “las cuales fueron orientadas a la investigación permitiendo la vinculación con la realidad profesional y por ende el trabajar con las comunidades ha generado una mayor interacción, se busca dar un mayor impulso a los programas sociales para mejorar la economía de la Amazonía. La institución a través vínculos con las universidades busca que la investigación ayude a los bioemprendimientos a efectivizar su desarrollo”, enfatizó Freire.
TEXTO KICHWA
Bío Tesis nishkata rurankapakmi kullkikunawan yanapamujun IECE
Puyo (Pastaza).- Taripaykunata rurasha apawshkata shinchiyachinkapak, tankashpa apankapak sumakyachanawasi UTPL yachakuk maltakunami kay Bíoemprendimientos proyectokunata ñawpakman apajunkuna, Instituto para el Ecodesarrollo Regional Amazónico llankay wasi yanapawshkawa, kaypimi maskashka kullkikunawa yanaparinata Instituto Ecuatoriano de Crédito Educativo (IECE) kullki wasiwan.
Pasak 19 puncha, mihano killapi, firma de convenio rurariwshkapi Universidad Técnica Particular de Loja sumakyachanawasiwan, Ecorae llankay wasiwan, yuyaykuna llukshijunkuna, IECE kullkiwasipi maskanata kay taripay llankaykunata apaw yachakuk maltakunata yanapankapak bío tesis nishka llankaypi, kay proyecto llankaytaka Agenda de Transformación Productiva Amazónica (ATPA) llankay ukumi apajun, taripayta apawkuna, chasnallata Bíoemprendimientos llankayta apawkunapas alli ruraykunata charinawchu nishpa.
Chasnallata mashi Bolívar Aguirre Antisuyumanta Kamayuk riksichirka “kunanka kay llankay wasika hapinmi llankakkuna niriykunata, chaytami yachakukkuna ruranawnka bío tésis llankayta, washa yaykunkapak alli taripaykunama, tarpuymirariy, chasnallata ruraykunata, kay washa riksichinkak bíoemprendimientos proyectoskunamanta, chaymantami maskashkanchi IECE yanapachu kullkikunawan yachakukkunama, pichka waranka (5 mil dólares) dólar kullkikamami yanapanka kullkita mañachishpa sapakama yachakukkunama, kaymi ushachinka alli pakchiruraykuna tiyachu, yachaykuna, chasnallata alli taripaykuna, proyectoskunata wiñachinkapak kay llankay wasi paswshkakunata.
Mashi Ronald Freire, rimarkami imashina yachayruraykuna ruramuushkata sumakyachanawasimanta Universidad Estatal Amazónica yachakukkuna ruramuushkata taripaykunapi, kaykunawami ushanawshka riksichinkapak paykuna yachaykunata, Chasna rurashpa allita llankankapak ayllullaktakunawan, chasnallata hatun tankayta kunakapak programas sociales nishkakunaman, Antisuyu llakta kullkikunata wiñachinkapak. Kay llankay wasi, sumakyachanawasikunawan wankurishami maskan taripaykuna yanapachu bíoemprendimientos llankaykuna wiñarinaman.


text:
¿Picunataj Jehová Diospaj munaita ruracuncuna?
Muyundij Allpapimi testigo de Jehovacunaca tiyan. Paicunaca ch’ican ch’ican llajtacunamantami can. ¿Shujlla shina tandalla causangapajca imataj ayudashca?
¿Diosca imatataj munan?
Paipaj munaita tucui gentecuna yachachunmi Diosca munan. ¿Diosca imatataj munan? ¿Picunataj Diospaj munaita yachachi tucun?
¿Testigo de Jehovacunaca ima laya gentecunataj canchij?
¿Testigo de Jehovacunata rijsinguichu? ¿Testigo de Jehovacunamantaca imatataj yachangui??
¿Imamantataj testigos de Jehová shutita japircanchij?
Chai shutita imamanta japishcata yachangapaj quimsa yuyaicunata ricui.
¿Bibliapi yachachishcacunataca ima shinataj alli entendircacuna?
¿Imamantataj ninchij Biblia yachachishcataca allimi entendinchij nishpa?
¿Imamantataj Traducción del Nuevo Mundo Bibliata rurarcanchij?
¿Cai Bibliaca imamantataj sumaj can?
¿Ñucanchij tandanacuicunapica imatataj taringui?
Diospaj Shimita yachangapaj, caishuj chaishuj cushichinacungapajmi tandanacunchij. Ñucanchij tandanacuicunaman shamujpica, cushicushpami chasquishun.
¿Huauqui panicunahuan tandanacunaca ima shinataj ayudan?
Diospaj Shimica huauquicunahuan panicunahuan tandanacuchunmi yachachin. ¿Cai consejota catinaca ima shinataj ayudai tucun?
¿Ñucanchij tandanacuicunaca ima shinataj can?
¿Ñucanchij tandanacuicuna ima shina cashcata yachasha ninguichu? Ñucanchij tandanacuicunaman shamushpa Bibliamanta alli yachachijta uyashpaca cushicunguimi.
¿Imamantataj alli churarishca tandanacuicunaman rinchij?
¿Ñucanchij churarishcata ricushpaca Diosca imatataj yuyan? Alli churaringapaj Bibliapaj maijan consejocuna ayudaj cashcata yachai.
¿Tandanacuicunaman ringapajca ima shinataj prepararina canchij?
Tandanacuicunaman rishpa alli yachangapajca, ñaupashpa prepararinami ayudan.
¿Familiahuan Diosta adoranaca imataj can?
Bibliata tandanacushpa yachana ima shina Diospajman c’uchuyachun, familiahuanpish alli apanacuchun ayudajta yachai.
¿Imamantataj jatun tandanacuicunapi tandanacunchij?
Huatapica quimsa cutinmi jatun tandanacuicunapi tandanacunchij. ¿Jatun tandanacuicunaman rinaca ima shinataj ayudai tucun?
¿Alli huillaicunata huillangapajca ima shinataj allichirishca canchij?
Huillashpaca, Jesús Allpapi cashpa ima shina huillashcata catishpami huillanchij. ¿Jesusca maillapitaj huillarca?
¿Precursorca imataj can?
Huaquin testigocunaca 30, 50, o ashtahuan horascunatami quillapica huillan. ¿Imamantataj ashtahuan horascunata huillan?
¿Achca horascunata huillajcunapajca ima escuelacunataj tiyan?
Achca horascunata huillajcunata ayudangapaj ima escuelacuna tiyashcata ricui.
¿Ancianocunaca ima shinataj congregacionta ayudan?
Ancianocunaca Diostami alli servincuna, congregaciontapish michishpami ayudancuna. ¿Ima shinataj ñucanchijta ayudan?
¿Siervo ministerialcunaca ima shinataj ayudan?
Congregación ñaupajman catichunmi siervo ministerialcunaca ayudan. Paicuna ima shinanalla ayudashcata rijsi.
¿Superintendente de circuitocunaca ima shinataj ñucanchijta ayudan?
¿Superintendente de circuitocunaca imapajtaj congregacioncunata visitan? ¿Ima shinataj superintendente de circuitocunapaj ayudata chasqui tucungui?
¿Llaquicuna tiyajpica ima shinataj huauquicunata ayudanchij?
Jatun llaqui tiyajpica utcami ima minishtishcacunata cushpa, Bibliamanta parlashpa ayudanchij.
¿‘Alli cazuj alli yuyaiyuj’ servijca pitaj can?
Jesusca huaquin huauquicunata agllanatami ricuchirca. Paicunaca tucuri punllacunapi Jesusta catijcunamanmi micunata caraj shina Diosmanta yachachina carca. ¿Chaitaca ima shinataj pajtachin?
¿Cuerpo Gobernanteca imatataj ruran?
Jesús huañushca q’uipaca congregacionta ñaupajman pushaj huauquicunaca apostolcuna, ancianocunami carca. ¿Cunan punllacunapica ima shinataj can?
¿Betelca imataj can?
Betelca sumaj huasimi can. Chaimantami alli huillaicuna ñaupajman catichun ayudan. Betelpi trabajajcunata alli rijsi.
¿Betelpica imatataj ruran?
¿Betelta rijsisha ninguichu? Lunesmanta viernescamami maijan Beteltapish visitai tucungui.
¿Publicacioncunataca ima shinataj quillcan, ima shinataj traducin?
Ñucanchijca 700 yalli shimicunapimi publicacioncunata ruranchij. ¿Ima shinataj cai tucui trabajotaca ruranchij?
¿Muyundij Allpapi huillangapajca maimantataj cullquica llujshin?
¿Cullquimanta parlashpaca testigocunaca imamantataj mana shujtaj religioncuna shina canchij?
¿Tandanacuna Huasicunataca imapaj, ima shinataj ruranchij?
Cai huasicuna ima shina congregacioncunata ayudajta yachai.
¿Tandanacuna Huasicunataca ima shinataj cuidanchij?
Tandanacuna Huasita p’ichashpa alli charishpaca Diostami jatunyachinchij. ¿Tandanacuna Huasita allichishpa charingapajca imallatataj ruranchij?
Tandanacuna Huasipi tiyaj biblioteca. ¿Ima shinataj ayudan?
¿Bibliamanta ashtahuan yachasha ninguichu? Tandanacuna Huasipi tiyaj bibliotecamanmi rina cangui.
¿Internetpi ñucanchij paginapica imataj tiyan?
Ñucanchij picuna cashcata, imata crishcata, gentecuna rurashca tapuicunamanta Biblia imata yachachishcatami caipica yachai tucungui.
¿Jehová Diospaj munaita rurasha ninguichu?
Jehová Diosca canta c’uyanmi. ¿Cambaj causaipi Jehová Diospaj munaita rurasha nishcataca ima shinataj ricuchi tucungui?


text:
Arika Parinaqutapas suyu
Arika Parinaqutapas suyu nisqaqa (kastilla simipi: XV Región de Arica y Parinacota) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Arika llaqtam.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay pruwinsyanmi kan:
- Arika pruwinsya, uma llaqtanqa Arika llaqtam
- Parinaquta pruwinsya, uma llaqtanqa Putre llaqtam.
Tawa munisipyunmi (comuna) kan:
- Arika pruwinsyapi:
- Arika munisipyu, uma llaqtanqa Arika llaqtam
- Camarones munisipiyu, uma llaqtanqa Qhuya (Cuya) llaqtam
- Parinaquta pruwinsyapi:
- General Lagos munisipyu, uma llaqtanqa Wiswiri (Visviri) llaqtam
- Putre munisipyu, uma llaqtanqa Putre llaqtam


text:
Oscar Arias
Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez sutipaq (* 13 ñiqin tarpuy killapi 1940 watapi paqarisqa Heredia (Kustarika) llaqtapi - ). Kustarika mama llaqtapi tariapay amachaq, musikuq wan pulitiku runa qarqan.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1987 watapiqa chiqniq.
1986 watamanta 1990 wan 2006 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Kustarikapa Umalliqnin karqan.
Yaya: Juan Rafael Arias Trejos, Mama: Lylliam Sánchez Cortés
Ñawpaq warmi: Margarita Penón Góngora (1973-2005) / Suzanne Fischel (2012-)
Churinkuna: (2) Silvia wan Óscar Felipe.
Yachaywasi:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Oscar Arias.
- La Prensa Libre Online
- Kevin Casas naufragó en tormenta política
- La Prensa Libre Online
- Frente Amplio
- Biografía por Fundación CIDOB


text:
Gordon Banks
Gordon Banks sutiyuq runaqa, (* 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1937 watapi, paqarisqa Sheffield llaqtapi) sutiyuq runaqa huk Inlatirra mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykyuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura Kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1966: Kampiun.
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Gordon Banks.
- Biografía del portero
- El inglés volador
Pukyumanta willaypi pantasqa: "nb" sutiyuq huñupaq
unanchacham kachkan, ichataq manam chay huñupaq qillqasqa
unanchacha manam tarisqachu, icha wichq'aq
unanchacha manam kanchu


text:
Siñurpa Sinan
Siñurpa Sinan, Kumunyun icha Iwkharistiya (grigu simipi: (Θeίa) Euxapισtίa, latin simipi: Communio) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.
Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan (Mathiyu 26:26-29 , Markus 14:22-25 , Lukas 22:19-20 , 1ñ Kurinthuyuqkunapaq 11:23-26 ).
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Siñurpa Sinan.


text:
Iñiy maqtsiq
Iñiy maqtsiq ( cura, sacerdote, pastor). Kay runa yachakusha iñiykayta, yachaywaylluyta, shimiwankuyta; shumaq riman qatiranaykiraykur; wakaankunachu qillayta chaskin. Hirka suyu wamanichu warmiyuq, tsuriyuq kayasha. Qunsalis Praya iñiy maqtsikuna mana allin qillqasha.
Shuqan: Wishi Walwirti ninqan, pay qarpuran Ataw Illapata, mitmarunakuna wañutsiyaran.
-
- Washtu Kasas, patsan runakunapaq allin yarquran; pay niran llapantsikmi hayniyuq kantsik.
- Washtu Irrira, yachaywahikunachu yachachiran.
- Uuki Maryu Wiryulyu, Watikanupa willaq uman.
- Martin Lutiru hukmanpa iñiy nir rakiran iñiyqatiqkunata, pay kamatsiran Apunishata llapan runa ñawirinanpaq, alimanyaki shimichu qillqayaran.