text:
Relatos históricos
Página de portal - Indice según género literario
Mitos - Leyendas - Cuentos - Cuentos con moraleja - Testimonios - Ensayo - Poesía
Indice según región
Resumenes en castellano
Summaries in English
Otros materiales
Historia breve de la literatura quechua
Bibliografía quechua
Enlaces
Referencias
MALAGÜERO
Inti Raymej iskay kaj p'unchaynin karqa Qosqo Tawantinsuyoj jatun llajtanpi. Tukuy Qosqoj jatun kanchasninpi ashqa runas Inti Raymi fiestata napaykusarqanku. Tukuypaj ñaupaqenpitaj sayasarqa jatun Inka Wayna Qhapaj, muyuyninpitaj tukuy Qosqo qhapaj runas, chanta Muyupampa suyuta atipaj kamachejkunaswan ima; kasallarqankutaj tukuy jatun Inkaj wilaqatasnin; paykunawan khuskataj Inkaspaj chullpasninku chaypi kasarqanku. Kusi Pataj chaupipitaj rikukorqa uj jatun ch'eqosqa rumismanta ruasqa altar, chay qayllanpitaj uj Intiman ch'allana juturi.
Chaypitaj tocajkunawan tusojkunawan wakichisqasña karqanku tocanankupaj tusunankupaj chay jatun p’unchaypi. Waranqa waranqa ima sumaj t’ikanchasqa p’achasninku ashqa qoriwan tukuy imaymana colorniyojwan kusita lliphipisarqa Inti k’anchaypi. Uj tuntunataj "t’ukum t’ukum, t’ukum t’ukum" ch’ajwaspa uj ch’inllapi uyarichikorqa, tocajkunawan tusojkunawan suyasajtinku atiyniyoj Intej takinta takinankupaj.
Paykunaj ñaupaqenkupitaj, patankupi, uj sumaj pichasqa cielo rikukorqa, ni mayqen phuyu karqachu; paykunataj rikuyta atinkuman karqa ima juch’uy qori q’enti p’isqotapis chay llimphu cielo patapi.
Chaypitaj, ujllamanta, tukuy rikorqanku aswan jatun kaj wilaqata, Inka Wayna Qhapajpaj ladonpi sayasqa, makinta chay cieloman oqharikusqanta, llakisqa uyayoj chayman qhawaspa. Chay llakisqanpitaj, Jatun Wilaqata Wayna Qhapajman nerqa:
"Inkay, Sapan Inkay, Tawantinsuyoj Tatan, ima qhenchatachari rikuni!"
Chaymantataj tukuy chaypi kasajkuna Jatun Wilaqataj rikuchisqanta qhawarqanku: Cielo patapi kasarqa uj jatun anka p’isqo; chay ankatataj qhatisarqanku ujnin aswan juch’uy "killichus" nisqas p’isqos ujnin wamankuna ima; ujmanta uj chay killichuswan wamankunawan ankaman usqháy phawaspa chhutararqanku, sapa chhutupi phurusninta orqhospa; ch’uchaliyasqa, yawaryasqa, ankaqa manaña wayrapi qhepakuyta atispa, ujllata Wayna Qhapajpaj ñaupaqenman urmarqa.
Chayta rikuytawan, tukuy chay runas chimpaykorqanku aswan allinta rikunankupaj; ajinataj uj kunkallamanta sinchí qhaparispa waqarqanku. Umphuj ankataj paykunaman qayllaykorqa, "yanapawaychej" nispajina; uj runastaj payman qayllarimuspa rikorqanku qarachawan onqosqa kasqanta, mana juch’uy phurusninniyoj, lijran kacharpasqapacha kallasqantataj. Yakuta ujyachejtinkupis, mikhunatapis qarajtinkupis, sumajta lulusajtinkupis, pisi p’unchaykunas pasajtin, wañuporqa.
Chhika phuteyqa tukuy qhawajkunata jap’ejtintaj, chay wata Inti Raymeqa q’ala phuti phutilla kasarqa, ni pitaj asiriyta aterqachu; mana kallpasniyoj sapa uj kasajtin, manaraj tukukunanpi tukukorqa chay Inti Raymeqa.
II
Chay kikin p’unchaypitaj, Inka Wayna Qhapaj amaut’asnintataj kukaqhawadoresnintataj Qhapaj wasinman wajyarqa. Ajinatataj Inkaqa kamacherqa paykunataqa sut’inta willanankuta ima niytachus munarqa chay ankaj wañusqan.
Chay tukuy amaut’asnintaj kukaqhawadoresnintaj nerqankutaj:
"Inkanchej, chay anka Tawantinsuyuwan nikun, wamankunataj enemigosninchejwan. Tawantinsuyu umphu kasan, ajinamantataj kay Inka Suyu tukukonqa jawa runas makisninkupi." nispa.
Inka Wayna Qhapajtaj, mana paykunaman chuch’ali rijch’arinanpaj, mana llakisqa uyayojjina uyarerqa, Chaymanta amaut’asnintawan kukaqhawadoresnintawan kacharparerqa.
III
Ashqa killas qhepatataj, Wayna Qhapaj Inka kasajtillanraj, chay Inti raymi malagüero qhepantataj, ujjina malagüerollataj rikukorqa paykunata astawan manchachispa.
Uj ch’isi, sumaj killa p’unchay kasajtin, killa kinsa kuti wasichasqa rikukorqa. Ujnin wasichaku yawar colorniyoj; ujnin kajtaj yanawan q’omerwan; ujnintajri ch’ejchi q’osñi colorniyojjina karqa.
Inka Wayna Qhapajri Inka Wasinpaj ukhunmanta chayta qhawarerqa. Chaymanta, ñaupajpijinalla, amaut’asnintawan kukaqhawadoresnintawan wajyachillarqataj. Payqa kay killa wasinchakuyninta imachus niyta munan Tawantinsuyupaj kay jamoj p’unchaykunaspi nispa yachayta munarqa.
Ujtawantaj chay amaut’aswan kukaqhawadoreswan Inka Wayna Qhapajpaj wasinman rerqanku, yachayninkuta Inkaj ñaupaqenpi rejsichiyta munaspa.
"Inkanchej," nerqanku "uj malagüero chayamuwanchej mayqenchus ñaupaj Inti Raymipi rikusqanchej chay kikintataj willawanchej: manchay ñak’ariykunas qayllamusan kay Tawantinsuyu k’acha kausayninta t’ejrananpaj."
"Willawaychej imachus niyta munan kay killaj wasichakusqasnenqa." nispa Jatun Wilaqata paykunata kamacherqa.
Ujnin kukaqhawadortaj alliyllawan Inka Wayna Qhapajman kuticherqa:
"Ay, Inkay! Chay puka wasichakoyqa Inkaspaj yawarninku; may chhika maqanakus wañuchinakus kanqa qanpaj kikin yawarmasisniyki ukhupi; jatun maqanakuspi Qosqoj Inka yawarniyoj wawasnin tukukonqanku; chay yana wasichakutaj niyta munan chajras llajtas pampachasqa tukunankuta; chay ch’ejchi q’osñi wasichakutaj niyta munan Tawantinsuyu pampachasqa rikhurinanta.
Inka Wayna Qhapajtaj, sonqon nanasqanta pakaspa, phiña maki kuyuywan amaut’asnintawan kukaqhawadoresnintawan "Ripuychej!" nerqa.
* * *
Pusaj wata qhepamantaj, españolesqa Tawantinsuyuman chayamorqanku.
Kay españoles manaraj chayamusajtinku, uj millay tinkunaku karqa Inka Waskar Atawallpa wauqenwan Tawantinsuyu nisqata tukuchispa.
Qhasamarkapi Atawallpaj wañusqanwan kay jatun Tawantinsuyu q’ala tukuyninman chayarqa.
VOCABULARIO
malagüero - malagüero (sinónimos: mala seña, oqho, qhencha)
Inti Raymi - el primer mes del año incáico que comienza el 22 de junio; gran fiesta de la cosecha en honor al dios Sol
Qosqo - Cuzco
Tawantinsuyu - el imperio incáico consistente en cuatro "suyus" o provincias
Wayna Qhapaj - undécimo Inca que reinó entre 1493 y 1525; le sucedieron los dos últimos Incas, Waskar y Atawallpa
Muyupampa - provincia en el noreste del actual Perú
suyu (quechua incáico) - país; provincia
wilaqata - sacerdote incaico (quechua incáico: umu)
Kusi Pata - uno de los principales plazas del Cuzco incáico; plaza donde el Inti Raymi se celebraba
ch’eqoy - labrar (de piedra)
tuntuna - tambór (sinón.: bombo)(quechua incáico: wankar)
Jatun Wilaqata - Sumo Sacerdote (quechua incáico: Willaj Umu)
anka - águila
killichu - un tipo de ave
waman - halcón (quechua incáico; se desconoce si es de uso actual)
chhutu - picotazo
ch’uchali - débil
wayra - aire
uj kunkallamanta - en unísono
umphu, umphuj - débil, debilitado; enfermizo
llijran kacharpasqa - con el ala colgante
luluy - mimar
tukukuna - fin
amaut’a - sabio incáico
kukaqhawador - sacerdote/adivino que lee la suerte en la coca (sinónimos: kukaqhawaj, kukawich’uj)
Qhapaj Wasi - palacio
Inka Wasi - palacio del Inca
killa p’unchay - noche de luna llena
wasichay, wasinchay - tener aureola(s) la luna
wasichaku, wasinchaku - aureola de la luna (sinónimo: chimpu)
wañuchinaku - masacre
maqanaku - pelea, lucha, batalla, guerra
pampachay - allanar, arrasar
tinkunaku - pelea, lucha, reyerta
Qhasamarka - lugar en el norte del Perú donde los españoles se encontraron con Atawallpa le aprisionaron y le ejecutaron
fuente: Alfredo Jaureguí Rosquellas – "De todos los tiempos (Crónicas de heroismo y de barbarie)." Sucre. 1938.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
TUMBEZ-TUNUPA
I. Wayna Qhapaj pachasmanta
Wayna Qhapaj pachasmanta parlasunchej. Wayna Qhapaj Tupaj Yupanki Inkaj qhari wawan karqa. Tatan Tupaj Inka Yupankej pachanpi Almirante Cristobal Colon Arawakkunajwan Karibespajwan jallp’asninkuman chayamorqa, Caribej mama qhochanman. Tupaj Yupankej tiemponpi Almirante Cristobal Colon Caribe churusman chayarqa. Ajinamanta karqa: uj español, Alonso Sanchez sutiyoj, Cristobalpaj ñaupajninpi chayarqa chay Caribe churusman. Chay Alonsotaj chayamorqa juch’uy barcunpi Españamanta. Chantataj, Americamanta kutimpuspa, Madeira nisqa churuman chayarqa, chujchuwan onqosqa. Chantataj Cristobalpaj wasinpi chay chujchumanta wañuporqa, Cristobalpaj makisninman churaspa uj mapata. Ajinamantaqa Cristobal Colon yacharqa America kasqanmanta.
As unay pasan españoles kay Sudamericaman chayanankukama. Chaykama Indios Colombiapi Santa Marta orqomanta rikorqanku Almirante Colonpaj barcusninta pasasajta.
Qhepantataj, españoles Andagorawan Balboawan chayarqanku Río Bírukama; kay mayutaj tarikun Colombiaj Pacífico qhochaj ladonpi. Chaymanta, maypachachus Pedrerías, Gobernador de Panamá, Balboata descubridor del Mar Pacíficota wañucherqa, chay kikin 1526 watapi, kinsa españoles, Padre Luquewan, Almagrowan, Don Francisco Pizarrowan siminkú qonakorqanku khuskanku Birú sutiyoj America del Surta conquistanankupaj.
Wayna Qhapaj Inka kasajtin tiempospiraj, 1525 watapi, uj español, Alejo García sutiyoj, wayt’amorqa Brazil qhocha kantuman yakupi p’ultisqa barconmanta; chaymanta payqa, Waraní nacionwan tinkukuytawan, paykunaj umankuman tukorqa. Qhepanta paywan paykunawan khuska Inkallajta runaswan maqanakorqanku, chaymantataj Inkallajtata kanaykorqanku. Chay pasaytawan, Waranís payta wañucherqanku, nin. Kay kanaykusqa Inkallajtata Wayna Qhapaj watejmanta sayaricherqa, nerqanku. Ujtawantaj chay Waranís chay Inkallajtaman yaykorqanku, nillantaj.
Noqanchej yachanchej kay Wayna qhapajpaj tatanqa Tupaj Yupanki nisqaqa chay kamachinan pachapi payqa riyta yachasqanta Qhochapampata watukoj. Kaytaj karqa maypichus kay Inkaqa rerqa tukuy runasninwan Qollasuyu llajtata jap’ikapoj. Kay valleman chaymanta kutimuspa, jatuchej jallp’asta iskay yanapaj jatun runasninman qorqa.
Yachallanchejtaj Tupaj Yupanki Inkallajtata ruachisqanta. Ichá paypis, ichá wawan Wayna Qhapaj, ichapis Waskar, Qotapachipi tarikoj mikhuna jallch’ana trojesta ruacherqa.
II. Pizarrokuna chayanku Colombiaman.
1524 watapi, Wayna Qhapaj Inka kasajtin, Panamamanta Mar del Surman uj español carabela nisqa barco rerqa. Kay carabela barcoj capitannintaj Francisco Pizarro karqa. Kay carabelata pagarqa Francisco Pizarroj ujnin masin, Padre Luque. Kay carabelapitaj Francisco Pizarrowan soldadosninwan Biro mayoj llojsimunanta pasaytawanña, uj aswan ura kaj Colombiaj jallp’an cheqanman, Puerto Quemado sutichasqaman chayamorqanku. Kay cheqataj q’ala sach’a sach’alla, yaku qhochalla karqa. Chaypitaj tinkukorqanku uj Indioswan. Paykunataj españolesman willarqanku aswan ura lado jallp’aspi uj jatun llajta kasqanta, Tawantinsuyu sutiyoj, chanta kamachejninkutaj Inka Wayna Qhapaj kasqanta nerqanku, kay Inkataj mayjina qhapaj kasqanta.
Chay uj ladomantataj, Wayna Qhapajpaj chaskisnin willarqanku payman uj jawa runas Tawantinsuyuj kantunman chayamusqankuta, chayta yachaspataj pay onqosqa tukorqa gripe onqoy nisqawan; chay onqoytaj mana ñaupajta Sudamericapi rejsikorqachu. Chaymantataj Wayna Qhapaj wañuy patapi, 1525 watapi, uj mana allin mosqokusqanrayku kay palabrasta nerqa: "Kay ch’apu jawa runas noqayku Inkasta atipasqayku." nispa.
Pizarrokunataj, kunan ura ladopi uj Qhapaj llajta kasqanta mana iskaychakuyniyoj yachaspaña, Panama nisqa llajtaman kutimorqanku, aswan sumaj barconkuta wakichej, chanta aswan runasta pusanankupaj ima.
III. Pizarrokuna chayanku Ecuadorman.
Qhepan wata, 1525 watapi, mosojmanta wakichisqa carabela llojsimorqa Panamamanta, Birú sutichasqa Inka llajtata mask’aj. Chay barcojta capitannin Francisco Pizarro, piloton Bartolomé Ruíz; Pizarrojta ujnin masin, Almagro, rillarqataj. Kay kutita, Colombiaj Río San Juan sutichasqa cheqanpi sayarqanku. Chaypitaj Francisco Pizarro uj runasninwan qhepakorqa, "Qan aswan jaqayman qhawarej rillay." Bartolomé Ruíz pilotonta nispa.
Chaymanta mana Pizarroyoj carabelaqa rerqa Gallo sutichasqa churuman, chaymantataj chayamorqa Norte de Ecuadorpaj qhochaj kantunman.
Chaypi, qhocha kantuj qayllanninta rispa, rikorqanku uj jatun Chimú balsata, velayoj, ashqa runasniyoj. Kay balsa runastaj Chimú algodón p’achastawan mankastawan chhallasarqanku Chinchaysuyuj esmeraldasninpajwan qorinpajwan. Tinkukojtinkukamataj, Bartolomé Ruíz tapurerqa paykunata: "Maymanta kankichej?" nispa. "Tumbez sutiyoj llajtamanta kayku." nispa kutichillarqankutaj. Chaymanta willallarqankutaj Wayna Qhapaj wañupusqanta.
Ajina, kay willaykunasta apaspa, kutimorqanku Río de San Juanman, maypichus Francisco Pizarro paykunata suyasarqa. Rikusqankutawan yachasqankutawan willajtinkukamataj, tukuyninku carabela barcuman yaykorqanku, chanta Gallo nisqa churuman ujtawan rerqanku, imaraykuchus San Juan nisqa mayupi ni ima mikhunankupaj karqachu.
Chaymantataj, chay Gallo nisqa churupi Francisco Pizarro runasninman nerqa: "Carabela Panamaman kutimunan tian aswan mikhunasta apamoj. Piskunataj qankunamanta noqawan qhepakunkichej Carabela kutimunankama?" nispa. Chaymanta qhocha kantu t’iu pampapi ruarqa uj rayata. "Pichus munan, noqawan khuska aswan ura ladoman riyta, qhapajman tukunanpaj, kay ladopi sayay!" ajinata runasninta nerqa. Chayta nejtintaj, chunka kinsayoj runasnin ajllarqanku Birúman riyta. Paykunaj ukhunkupi karqanku: Juan Ruíz, Nicolás de Ribera, Cristobál de Peralta, Domingo de Soria, Francisco de Cuéllar, Alonso Briceño, Martín de Paz, Juan de la Torre, Pedro de Candia.
Ajinamantataj kay runas Francisco Pizarrowan khuska qhepakorqanku Gallo churupi, Carabela Panamamanta kutimunankama. Uj killasmantataj chay carabelapi Bartolomé Ruiz chayamorqa runasninwan aswan mikhunasta apamuspa.
IV. Pizarrokuna chayanku Tumbezman
Gallo churumantataj Pizarrokunaj carabelanku chayarqa Tumbezman.
Kunan uj chhikanta chay Tumbezmanta parlasunchej: Españoles chayamojtinku, Tumbez llajta nisqataj Tawantinsuyupi karqa. Ñaupajtataj Chimú nisqa llajtajta karqa. Kay Chimú llajtataj jatun karqa, casi kikin Inkaspata Tawantinsuyu chhikallantaj, mojosnin Tumbezmanta Paramonqa nisqa cheqakama. Kay Paramonqa nisqa cheqataj Limaj pata ladonpi tarikorqa. Paramonqapitaj karqa uj jatun pukara; Callejón de Huayllas nisqa cheqanejpitaj Chimúsqa ruallarqankutaj uj manchay jatun perqata; kay perqataj manchay karuman chayarqa, casi Pacífico qhochamantapacha Andes orqoskama. Ajinamanta Chimúsqa jark’akúy yacharqanku tukuy sajra runasmanta.
Kay Chimúspatataj kaporqa paykunaj parlayninku. Kay parlayninku sutikorqa Mochica. Uj jatun kamachejninku karqa: Naymlap sutiyoj, nillankutaj.
Kunan kay Chimú llajtata jap’ikaporqa Tupaj Yupanki 1470 watapi. Chaymantapachataj kay Chimú suyoqa Tawantinsuyoj jallp’anman tukorqa. Chaymantapachataj Inkas kurakasninkuta churarqanku, Qheshwa parlayninkuta Chimúsman yachacherqanku, Inti much’ana wasistawan Killa much’ana wasistawan ruachillarqankutaj. Ajina karqa Tumbezpi españoles chayamojtinku, maypachachus Wayna Qhapajpaj wawan, Waskar, Inka karqa.
Kunantaj, Tumbez runas playamanta Pizarrokunajta carabelankuta chayamusajta rikuytawan canoasta kachamorqanku paykunawan tinkukoj. Aswan jatun kaj canoapi qayllamorqa Carabelaman Tumbezpaj kurakan. Españoles "Kay carabelaykuman wasarimuy." nejtinku, Tumbezpaj kurakan wasarimorqa. Carabelapi Francisco Pizarro payta nerqa paykuna Rey de España sutinpi jamusqankuta. Chanta "Intej Wawasnin kankichej?" nispa kurakaqa paykunata tapurerqa. Francisco Pizarrotaj kuticherqa "Karumanta jamuyku." nispa. Chaymanta kurakaman qorqa uj t’inkasta. Kurakataj "Watarikuway Tumbezpi." nispa nerqa. Chayta uyariytawantaj, Francisco Pizarro kacharqa uj runanta, Pedro de Candia sutiyojta, Tumbezman.
Pedro de Candia mana españolchu karqa, sino griego. Isla de Candiamanta, Grecia llajtapi. Chay Isla de Candia nisqa llajtanmanta rerqa Españaman. Kay runataj karqa pirata ñaupajta. Paytaj jatunkaray sayasqa runa karqa. Kay runatataj Francisco Pizarro kacharqa Tumbezman.
Sapallan rerqa Pedro de Candia Tumbezmanqa, armaduranwan p’achallisqa, mosquetata nisqa fusilta aparisqa. Tumbez runas manchay t’ukuspa qhawarqanku kay runaj armaduranta, fusilnintaj baleajtintaj, mancharicherqa. Ajinata purejtintaj, Tumbez runasqa uj tigreta kachamorqanku uj wasimanta, "Kaywan wañuchisunchej!" nispa. Tigretaj phinkispa Pedro de Candiata wañuchiyta munarqa, armadurantaj jark’arqa. Pedro de Candiataj fusilninwan balasta kachachimuytawan tigreta ayqericherqa. Chaywanqa, Tumbez runas wasisninkumanta llojsimuspa napaykorqanku, fusilninmanta manchay simí kichariyllata t’ukuspa.
Chaymantataj Tumbez runas payman mikhunata qorqanku. Chay qhepanta rikucherqanku Tumbez llajtata: Inkaspata Ajlla Wasinkuta, maypichus karqanku ashqa warmis uj conventopijina Inkapajwan Intipajwan jallch’asqas; Inti much’ana wasitawan Killa much’ana wasitawan rikuchillarqankutaj. Inti much’ana wasipi warmis tiarqa Tata Intipaj jallch’asqas, Virgenes del Sol sutisqas. Wakin templospaj perqasnin qorimanta ruasqas. Chaymanta t’inkasta qojtinku, Pedro de Candia fusilninta lliphipayasajta paykunaman rikucherqa.
Qhepantataj, callesninta ujtawan purejtin, uj tumbesino yoqalla qayllamuytawan "Pusakuway." nerqa. Nejtintaj, Pedro de Candia pusamorqa chay yoqallata carabelaman. Chaypitaj Francisco Pizarro payta Felipillota suticharqa. Qhepantataj Panamapi Padre Pedro Luque payman castellano parlayta yachacherqa. Chaymanta kay Felipillo sutiyoj Pizarrokunata qheshwa parlayta entiendicherqa castellano parlaywan.
Tumbezta watukuytawantaj, carabelapi kutimorqanku Panamaman. Chaymantataj Francisco Pizarrowan Pedro de Candiawan rerqanku Españaman. Chaypitaj Rey Carlos V lincenciata qorqa paykunaman Birú nisqa llajtata jap’ikapunankupaj.
V. Pizarrokuna kutimunku Tumbezman
Wayna Qhapaj yacharqa españoles Ecuadorman chayamusqankuta, manataj yacharqachu Tumbezman jamusqankuta, wañusqaña kasqanrayku. Wañuy patapi Tawantinsuyuta iskaymanta t’aqarqa: Ecuador nisqa jallp’asta Chinchaysuyu sutiyojta Atawallpa qhari wawanman qorqa, ujnin jallp’astatataj – norte del Perutawan, Cuzcotawan, Qollasuyutawan – Waskar wawanman qorqa. Waskartataj manaraj wañuspa nerqa kamachinanta Tawantinsuyu llajtata. Manataj kusisqachu karqa Atawallpa kaywanqa. Uj pisi watas Wayna Qhapajpaj wañupusqanmantataj, Atawallpa Ecuador runasninwan khuska jatun maqanakupi Waskarta atiparqa. Tumipampapitaj manchayta ñak’arichispa wañucherqa Waskarpaj runasninta, warmisnintinta wawasnintinta, yawar qhochallata saqespa, nin. Waskartataj jap’ichiytawan, Cuzcopi wisq’acherqa, q’ala warmisnintintawan ayllu masisnintintawan wañuchicherqa, nillantaj.
Tumbez runasqa Waskarta Inkankupaj rejserqanku. Españoles Tumbezta watukojtinkutaj, Waskar Inka karqa, Atawallpataj uj jatun kurakajinalla Ecuadorpi. Francisco Pizarrowan Pedro de Candiawan Españaman rejtinkukama, Atawallpaj runasninwan Waskarpaj runasninwan maqanakuta qallarerqanku. Atawallpa atipaytawan tukuy Tumbezpi kaj qorita qhechorqa Tumbez runasmantaqa; maymanchus apakapusqanta mana yachanchejchu. Kayjinata Atawallpa Tumbez runasta ñak’aricherqa.
Kay pachapitaj, 1531 watapi kasajtin, Pizarrokuna kinsa jatuchej carabelasta, ashqa caballostawan fusilestawan wakichiytawan, pachaj chunka iskayniyoj runasta tantaytawan, - paykuna ukhupitaj uj tata cura kallarqataj - Tumbezman kutimullarqankutaj. Mana qori kasqañachu much’ana wasispaj perqasninpi, Tumbez runastaj mancharispa tukuy tarikoj qorita pakarqanku kay Pizarrokuna runasmanta. Paykuna maqanakullarqankutaj kay Pizarrokunawan.
Tumbezmantataj Pizarrokunaqa Qhasamarkaman wasarerqanku Atawallpawan tinkoj. Chaypitaj Atawallpaman mana allinkunasta ruarqanku, mana palabrankuta jallch’aspa. Payta jap’iytawan, sojta killas pasaytawan, wañucherqanku. Chaywanqa Pizarrokuna mosoj kaj Inkasmanjina tukorqanku.
VI. Pedro de Candiaj qhepan kausayninmanta
Kunan Pedro de Candiaj qhepan kausayninmanta parlasunchej.
Chay conquista nisqa pachapi, kay griegoqa rerqa wakin Pizarrokunawan khuska Qhasamarkaman. Noqanchejtaj mana yachanchejchu sichus pay munarqa kay españoles Atawallpata wañuchinankuta.
Aswan watas pasaytawan, Francisco Pizarroj runasninwan Almagroj runasninwan maqanakuyta qallarerqanku, imaraykuchus Almagro, Pizarroj masin, yuyarqa uj chhika pisillata payman qosqankuta. Uj jatun maqanakupitaj Pizarrokuna Almagrota wañucherqanku. Almagrojtaj uj Inka ñust’amanta uj qhari wawan karqa; tatanpajjina Almagro sutiyojllataj; tatan wañupojtintaj, wawan, Manku Qhapaj Inkapaj uj wauqenwan khuskachakuytawan, maqanakuyta ruallarqankutaj Pizarrokunawan.
Kay Pedro de Candiataj Almagrokunawan tantaykukuspa maqanakorqanku Pizarrokunawan. Kay Pedro de Candiaqa sumajta yacharqa fierospi llank’ayta, ajinatataj Chukichakapi Almagroj soldadosninpaj q’ala monterasninkuta qolqemanta ruarqa. Uj tinkunakupitaj kay Pizarrokunawan pay kamacherqa runasninta pata wayrallata fusilesninkuta t’ojyachinankuta. Chay tinkunakupitaj Pizarrokuna Almagrokunataqa atiparqanku; Almagrojta wawantataj wañucherqanku.
Chaymanta manaña astawan Pedro de Candiamanta uyarinchejchu.
VOCABULARIO
pacha - tiempo, época; mundo
Tumbez-Tunupa - el título de esta narración histórica refiere a Pedro de Candia, quien se hizo famoso por su parecer fulminante ante los tumbesinos y era como Tunupa un solitario viajante de los Andes
Wayna Qhapaj - undécimo Inca que reinó entre 1493 y 1525; le sucedieron los dos últimos Incas, Waskar y Atawallpa
Tupaj Yupanki - décimo Inca que reinó entre 1471 y 1493
Arawak - antiguamente una nación del Caribe
Karib - antiguamente una nación del Caribe
mama qhocha - mar
qhocha - lago; mar, océano
churu - isla
chujchu - fiebre; malaria
siminkuta qonakuy - comprometerse
wayt’ay - nadar
qhocha kantu - costa
yakupi p’ultikuy - hundirse
uma - cabeza; jefe (sinónimo: kamachej)
kanaykuy - incendiar
sayarichiy - (re-)construir
kamachina pacha - reinado
maypichus - donde; cuando
jap’ikapuy - conquistar
jatun runa - prominente como gobernador o general
troje - depósito de comidas
ura lado - sud
cheqa - lugar
yaku qhochalla - traduce "pántano"
kamachej - jefe (sinónimo: uma)
Tawantinsuyu - el reino de los Inkas
kuraj uma kamachej - jefe supremo
chaski - corredor y mensajero incáico
ch’apu - barbudo; con un pelaje grueso
jawa runa - extranjero
Birú - nombre con el cual los españoles primero conocieron el territorio que corresponde al Tawantinsuyu
chhallay - cambiar, troquear
Tumbez - una ciudad en la costa norte del Perú
qhocha kantu t’iu pampa - playa del mar
pata lado - norte
perqa - pared; aquí: muro
sajra runa - traduce "enemigo"
suyu - provincia, departamento; país
kuraka - gobernador incáico; jefe de una comunidad indígena
much’ana wasi - templo
Waskar - sucedió como Inca a su padre Wayna Qhapaj; reinó entre 1525 y 1532
t’inka - regalo, obsequio
jatunkaray - alto (de personas)
baleay - disparar; matar con fusil
manchay t’ukuspa - amaravillado; muy sorprendido
napaykuy - saludar
simí kichariyllata - bocaabierta
Ajlla Wasi - convento de Vírgenes del Sol
lliphipayay - fulgurar
licenciata qoy - (cast.) dar permiso
iskaymanta t’aqay - dividir en dos
Atawallpa - hijo de Wayna Qhapaj y una esposa secundaria, declaró la guerra e hizo matar a Waskar, el Inca legítimo; reinó como Inca entre 1532 y 1533
maqanaku - pelea; guerra
ayllu masi - pariente (sinónimo: ayllu)
-wan khuskachakuy - unirse con (sinónimo: -wan tantakuy, -wan ujllachakuy)
fierospi llank’ay - trabajo como herrero
Chukichaka - Chuquisaca
montera - casco indígeno de cuero; casco
tinkunaku - batalla
pata wayrallata - al aire
t’ojyachiy - hacer explotar; disparar
qelqarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
a la cabeza de la página


c: text/html

text: 1Juc muyun Pedrowan Juanmi liyalcäla Diospa chuya wasinta tardi mishquipay üranuy Diosta mañaculcänanpä. 2Chayćhümi nasïdunpi juc wishtu nuna limuśhnacta mañapacuyäñä. Chay umrish Diospa chuya wasinpa Tuquish Sawan nishan puncunman muyun-muyunpis apaśha cala. Chayćhu täcuyalshi llapa yaycücunacta mañapacula. 3Chayćhümi Pedrowan Juan allin yaycuycuyaptin “Limuśhnallayqui taytay” nila. 4Niptinmi paycuna allicta licapaycälil: “¡Taytay!” nipäcula. 5Niptinmi chay nunaca “¿Imallactaćhá uycalläman'a?” niycänuy anśhaläcuyan. 6Jinaptinmi: “Manam illayniyüchu nï üruyüchu capäcú uycälinacpä. Sinu'a cay nishälläwan yanapaycuśhayqui: Nazaret Jesus Salbacücäpa pudirnin caynïwan, śhalcul puliy-ari” nila. 7Nilculmi allï maquipi aysalcuptin intiru ćhaqui tulluncuna masïsu tacyañä. 8Jinaptinmi chay üra paćhcalcünuy śhalculcul puliyta allaycula. Chaymi paycunacta chalacuśhanuy ji'acuycula chay wasi luliman Diosta cushicuypi alawaśhtin dansaycaćhaśhtin. 9Chaynu jinayäta licälälilmi Tuquish Sawan nisha puncunćhu mañapacü nunaca caśhanta lisïlälil “¿Imactatan licayanchic?” nil licapayllaman lluypis camälälila. 11Chay sänaśha wishtu Pedroctawan Juanta macallaycaćhaśhtin cushisha mana caćhaycul licuyaptinmi lluy nunacunäpis paćhcatityälälimun chay chuya wasićhu Salomonpa Patyun caśhancäman “¿Imam pasacuyan?” nil. 12Chaynacuyalcaptinmi Pedro: “Israel-masïcuna ¿imapïmi caynüpa licapayllaman camäśha cacuyalcanqui? ‘Caycuna ichaćh quiquillanpa munayninwanpis ütac allin cayninwanćha wishtüta pulïchin’ niyalcanquipis. Manam chaynüchu. 13Sinu'a awquillunchiccunap Abrahampa, Isaacpa, Jacobpa ya'anchicpa Diosninchicmari uywaynin nunan Jesusta altuman juluyan. Cay mana juchayu nuna Diosninchicpa puntanćhüpis allin lulayniyu nuna captinpis amcunam muyucalcälilanqui. Jinalculmi Pilatop maquinman ćhulaycälilanqui. Pay caćhaycuyta munaptinpis amcunam mana munätuculcul aśhwanpa nuna wañuchicücäta caćhaycachipäculanqui. 15Caynu jinalcälilmi quiquin cawsayta uycämäninchiccäta wañuchipäculanqui. Diosninchicñatacmi ichá chay wañuycäpïta śhalcachimula. Rasunpa caycunapïta ya'acunam licäca yaćhäca cayalcá. 16Canan cayta yaćhapäcuy: Cay lluypis lisipäcuśhayqui wishtu umrica Jesusman chalapacuyninwanmi caynu śhalcüśha puliyan. Rasunpa chalapacuyninwanmari amcunap ñawpäniquićhu caynu tuqui sänu cayan. 17“Canan malca-masïcuna, rasunpa mayan caśhantapis mana tantialmi llapayquipis śhalcunacul llapa puydïniquicunawan wañuchipäculanqui. 18Ñatac cay lulayniquiwanmi lulacacüla Dios unay willacünincunawan cay: ‘Diospa Caćhamuśhan Salbacüca wañuchisham can'a’ nil nishanca. 19Chaymi mana allin lulayniquicunapi wanaculcul Diosmanña filtacalcämuy juchayquicunacta pampachaycälishunayquipä. Jinaman Salbacü Jesusninchic cutimul śhun'uyquitapis quićhaycälishunayquipämi cay pachäpa allaycuyninpi śhuñacuśha cala. 21Ñatac canan'a janay pachäćhülämi cayan, Dios unay aclacuśhan willacünincunawan nichimuśhancänuy lluy lulaśha canancama. 22¿Manachun yalpapäcunqui Moises awquillunchiccunacta: ‘Tayta Diosninchicmi amcunapi juc willacüninta ya'actanüpis śhalcachimun'a. Payta juc shimilla cäsupäcuy ima nipäcuśhuśhayquitapis. 23Mayanpis mana cäsucücätá lluymi chincachisha can'a’ nil nishanta? Chaymi wanaculcänayqui. 24Ñatac Moisespis lluy Diospa willacünincunapis Samuelpïta allaycul puntamanmi limapäcula caynu lluy pasanancunapïta. 25Chaynütac Dios lluy willacünincunawan limalicuśhancunaca amcunapäwantacmi cayan. ¿Manachun yalpapäcunqui awquillunchiccunaćhu Abrahamta Dios limalicuśhanta: ‘Ampa milayniquiwanmi allincäta lulaśhä jinantin pachäćhu’ nil? 26Chaymi Dios chulinta wañuycäpi śhalcalcachil puntacta amcunaman caćhamula, allinpa licapäcuśhunayquipä, ñatac mana allin lulayniquicunacta caćhaycul payman filtapämunayquipäpis” nila.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Elimmanta tukuynin israelitas puririllarqankutaj; chaymanta chayarqanku Sin ch'in pampaman. Chayqa kashan Elimwan Sinaí Orqowan, chay chawpipi. Chay karqa iskay kaj killapi, chunka phishqayoj kaj p'unchayña Egiptomanta llojsisqankumantapacha. 2Chay ch'in pampapi ujtawan rimayta qallarerqanku Moisespaj, Aaronpaj ima. 3Ajinata nerqanku: Allin kanman karqa Egiptopi Tata Diosqa wañurachinawayku. Chaypi aycha mankaykoqa ni jayk'aj pisejchu, chantapis t'antata mikhoj kayku sajsakunaykukama. Qankunaqa kay ch'in orqoman pusamuwayku yarqhaymanta wañuchinawaykupaj kay tukuyniykuta, nispa. 4Chantá Tata Diosqa Moisesman nerqa: Noqa t'antata patamanta parachimusaj qankunapaj. Israelitasqa sapa paqarin jatariytawan pallakonqanku, mashkhatachus uj p'unchay mikhunanku, chaypaj jinalla. Chaypi yachasaj kamachisqasniyta kasonqankuchus, manachus, chayta. 5Sojta kaj p'unchaytaj q'ayantin mikhunankupaj uj jinatawan pallakonqanku, nispa nerqa Tata Diosqa. 6Chaymantaqa Moiseswan, Aaronwan israelitasman nerqanku: Kunan manaraj inti yaykuyta yachankichej Tata Diosmin Egiptomanta orqhomususqaykichejta. 7Tutamanta rikunkichej Tata Diosqa may jina jatunchus kasqanta. Pay uyarimusunkichej Paypa contranta rimasqaykichejta. Noqaykoqa, pikunataj kayku contraykuta rimanaykichejpajri? nispa. 8Moisesqa nillarqataj: Manaraj inti yaykuyta Tata Dios aychata qosonqachej mikhunaykichejpaj, tutamantataj t'antata qosonqachej mikhunaykichejpaj sajsakunaykichejkama, imaraykuchus Tata Dios uyarisunkichej Paypa contranta rimasqaykichejta. Noqaykoqa, pikunataj kaykuri? Qankunaqa mana noqaykoj contraykutachu rimankichej, manachayqa Tata Diospa contranta rimashankichej. 9Chantá Moisesqa Aaronman nerqa: Niy tukuynin israelitasman paykuna Tata Diosman qayllaykunankuta, imaraykuchus Pay uyarimun contranta rimasqankuta, nispa. 10Aarón jinata israelitasman willashajtintaj, paykunaqa ch'in orqonejta qhawarerqanku. Chaypacha Tata Diospa jatun kaynenqa rikhurimorqapacha uj jatun phuyupi. 11Chantá Tata Diosqa Moisesta nillarqataj: 12Noqa uyarimuni israelitaspa rimasqankuta. Paykunaman niy kay jinata: Manaraj inti yaykuyta mikhunkichej aychata, tutamantataj t'antata mikhunkichej sajsakunaykichejkama; chaypi yachankichej Noqa Tata Dios qankunaj Diosniykichej kasqayta. 13Chantá manaraj inti yaykushajtin, puna yuthusqa tukuy jarasninkuman junt'aykamorqanku, sut'iyaytataj rikhurerqa chhullalla jarasninkoj muyuynimpi. 14Chhulla ch'akipojtintaj, tukuy ch'in pampaspi rikhurerqa juch'uy mujitus jinalla, tukuy pampaspi chhulla rit'iman rijch'akoj. 15Chayta rikuspa, israelitasqa ninakorqanku ujkuna ujkunawan: Imataj kayri? nispa, imaraykuchus mana yacharqankuchu imaschus kasqanta. Chaymanta Moisesqa paykunaman nerqa: Kayqa t'anta, mayqentachus Tata Dios qosunkichej mikhunaykichejpaj, chay. 16Kaytaqa Tata Dios kamachisunkichej: Sapa ujniykichej pallakuychej mashkhatachus sapa ujniykichej mikhunaykichejpaj jina, chantaqa mashkhachus sapa jarapi kankichej, chayman wakinampaj jina, chantapis sapa ujpaj iskay kilota jinalla. 17Israelitasqa ajinata ruwarqanku. Wakenqa ashkhata pallaykorqanku, wakintaj pisillata. 18Medidaman jina ashkhata pallakojmampis mana puchorqachu, nitaj piserqachu pisillata pallakojmampis. Sapa ujninku pallakorqanku mashkhatachus mikhunankupaj jinalla. 19Chaymantá Moisesqa nillarqataj: Ama mayqenniykichejpis puchuchinkichejchu q'ayantimpaj, nispa. 20Chaywampis wakenqa Moisesta mana kasorqankuchu; q'ayantin mikhunankupaj puchuchikorqanku, chay puchuchisqankutaj khuruykorqa, asnaykorqataj. Chaymanta Moisesqa paykunapaj phiñakorqa. 21Chaymantaqa sapa ujninku pallakoj kanku sapa paqarin mashkhatachus mikhuyta yachasqankuman jinalla. Chay pampapi puchojtaj inti q'oñimojtinkama, unuyarparipoj. 22Sojta kaj p'unchaypitaj uj jinatawan pallakoj kanku iskay medidaspi sapa ujninkupaj. Chaymantaqa israelitaspa tukuy kurajninkukunataj Moisesman jamuspa, willaj kanku mashkhatachus pallakusqankuta. 23Moisestaj nerqa: Tata Dios kamachin kayta ruwanaykichejta. Q'ayaqa samarikuna p'unchay Tata Diospaj t'aqasqa. Kunan chayachikuychej imatachus chayachinaykichej kajta; t'impuchiychej imatachus t'impuchinaykichej kajta. Chantaqa ima mikhunachus puchun, chaytapis q'ayapaj waqaychaychej. 24Moisespa nisqanman jina ima mikhunachus puchoj, chayta waqaychakorqanku q'ayantin mikhunankupaj; chayqa manaña khurorqachu, nitaj asnaykorqachu. 25Chaymanta Moisesqa nerqa: Chaytaqa kunan mikhunkichej, imaraykuchus kay p'unchayqa Tata Diospa p'unchaynin, samarikuna p'unchay; kay p'unchaypi jinaqa kay mikhunata campopi mana tarinkichejchu. 26Sojta p'unchaypi sapa paqarin pallakullankichej. Qanchis kaj p'unchayrí Tata Diospata; chaypajqa mana imapis tarikonqachu. 27Jinapi wakin israelitasqa qanchis kaj p'unchaypi llojserqanku pallakoj, nitaj imatapis tarerqankuchu. 28Chaymantá Tata Diosqa Moisesta nerqa: Mayk'ajkamataj mana kasuwankichejchu kamachisqasniyta, yachachisqasniyta imari? 29Uyariwaychej: Noqa Tata Diosqa uj samarikuna p'unchayta qoykichej. Chayrayku sojta kaj p'unchaypi qoykichej t'antata iskay p'unchaypaj pallanaykichejpaj. Ajinata sapa ujniykichej jarasniykichejpi qhepakuychej; qanchis kaj p'unchaypi ama llojsiychejchu, nispa. 30Chantá israelitasqa qanchis kaj p'unchaypi samarikorqanku. 31Israelitasqa chay t'antata suticharqanku Maná nispa. Chay t'antaqa yurajsitus karqa, culantro muju jina, misk'itaj, misk'iyoj t'antapis kanman jina. 32Chaymanta Moisesqa nerqa: Kaytaqa Tata Dios kamachiwanchej: Iskay kilo yaykoj medidaman kay Maná t'antata waqaychaychej mirayniykichej yachanankupaj ima t'antatachus qankunaman ch'in pampapi mikhuchisqayta, Egipto jallp'amanta qankunata orqhomushaspa, nispa. 33Chaymanta Moisesqa Aaronman nerqa: Iskay kilo yaykoj mankitaman junt'aykuchiy Maná nisqa mikhunata. Chaytataj Tata Diospa ñawpaqenman churanki, waqaychasqa kanampaj mirayninchej rejsinankupaj, nispa. 34Aaronqa kikinta ruwaspa, Tata Diospa ñawpaqenman churarqa, maypichus ley kanan karqa, chayman, jallch'asqa kanampaj, Tata Diosqa Moisesman kamachisqanman jina. 35Israelitasqa Maná nisqa t'antata mikhorqanku tawa chunka watasta, may jallp'aspichus runas tiyakorqanku, chayman chayanankukama. Chay t'antata mikhorqanku Canaán jallp'aj lindesninman chayanankukama. 36Chay medidaqa karqa efapi chunka kajmanta ujnin kaj.


text: 1Señor Diosmi Amozpa churin Isaiasman Judá suyumanta Jerusalenmantawan kaykunata rikuchirqan. 2Hamuq p'unchaykunapin Señor Diospa wasin orqo aswan hatunkaray kanqa, llapa orqokunamantapas aswan alton kanqa. Llapa suyu runakunan chayman qhochurikamunqaku. 3Askha hatun suyukunan pusarinakamunqaku: Hakuchis, Señor Diospa orqonman wichasun, Jacobpa Diosnin yupaychana wasiman wichasun. Paymi ñanninkunata yachachiwasun, chay ñanninkunatataq purisunchis, nispanku. Sionmantapachan Señor Diospa yachachikuyninta yachachinqaku, Jerusalenmantapachan Señor Diosqa rimanqa. 4Señor Diosmi suyukunaq ch'aqwayninta chaninchanqa, askha llaqtaq churanakuynintan t'aqtanqa. Paykunaqa manañan awqa-tinkuypaq yachaqanqakuñachu, manan mayqen suyupas huk suyuwan maqanakunqañachu, espadankumantapas yapuna rejakunatan ruwakapunqaku, lanzankumantapas ichhunakunatan ruwakapunqaku. 5¡Jacobpa miraynin llaqtakuna, hakuchis Señor Diospa k'anchayninpi purisunchis! 6Señor Diosníy, Jacobpa miraynin llaqtaykiqa inti lloqsimuy lado suyukunaq ruwaynintan askhallataña ruwashanku, Filistea runakuna hinan layqakuykunatapas ruwashanku, mana iñiq wak llaqtakunawantaq rimanakunkupas, chaymi qanqa paykunata saqerparirqanki. 7Suyunkupiqa hunt'an kashan qoripas qolqepas, mana yupay atiymi qhapaq illakunapas, hinallataq caballokunapas sinchi askhallaña, maqanakuypaq carretakunapas mana yupay atiyllaña. 8Suyunkuqa hunt'allataqmi kashan idolokunawanpas. Runakunaqa paykunaq ruwakusqan dioskunatan yupaychanku. 9Paykunaqa huch'uyyachisqan kanqaku, p'enqachisqan kanqaku, chaywanpas ama pampachaychu. 10Yaw, runakuna, Señor Diospa manchana qayllanmanta atiyninpa lliphlli-kayninmantawan qaqa-qaqakunaman pakakuychis, pampa t'oqokunaman winakuychis. 11Hatunchakuq runakunaqa k'umuykachisqan kanqaku, uma hoqariq runakunaqa huch'uyyaykachisqan kanqaku, chay p'unchaypiqa Señor Diosllan hatunchasqa kanqa. 12Tukuy-atiyniyoq Señor Diosmi chay p'unchayqa k'umuykachinqa llapan hatunchakuqkunata, pay-payman tukuq runakunata, llapan anchaykachaq runakunatapas. 13Paymi Libanopi sinchi hatun sayayniyoq cedro sach'akunata kumpanqa, Basanpi encina sach'akunata chaqonqa. 14Alto orqokunata hatun moqokunatawan kuskachanqa. 15Hatun torrekunatapas allin perqasqa perqakunatapas thuninqa. 16Lamar-qochanta puriq llapa barcokunatapas, ancha sumaq buquekunatapas unuwanmi millp'uchinqa. 17Runaq hatunchakuyninmi huch'uyyachisqa kanqa, uma hoqariyninpas k'umuykachisqan kanqa, chay p'unchaypiqa Señor Diosllan hatunchasqa kanqa. 18Llapallan idolokunataq ch'usaqyachisqa kanqa. 19Señor Dios kay pachata chhaphchirinanpaq hamuqtinmi, paypa manchana qayllanmanta, atiyninpa lliphlli-kayninmantawan runakuna pakakunqaku, hinaspan qaqa wasikunaman, pampa t'oqokunaman winakunqaku. 20Chay p'unchaymi runakunaqa qori idolonkutapas qolqe idolonkutapas huk'uchakunaman masu huk'uchakunaman wikch'unqaku, chaykunatan paykuna kikinku yupaychanankupaq ruwakurqanku. 21Señor Dios kay pachata chhaphchirinanpaq hamuqtinmi, paypa manchana qayllanmanta, atiyninpa lliphlli-kayninmantawan runakuna qaqa k'aktukunaman ayqekunqaku, qaqa wasikunaman winakunqaku. 22Amaña runaman hap'ipakuychischu. ¿Imataq runari? Kawsayninqa huk samay hinallan.


text:
Inti wayllay
Inti wallay icha Photosinthesis (Kastilla simipi: fotosíntesis, grigu simimanta: Φwtoσύvθeσις) nisqaqa yurakunap raphi q'umirwan intip achkiyninpi chimlasayta huk mana kawsaq imayaykunatapas yurap kawsa imayayninman t'ikraykuyninmi.
Yurakunap raphinkunapi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (khloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (khlorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtanku, muksichaqta kachaykuspa. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa kikinpa imayayninta ruraykuspa hinatapas wiñaspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap kachaykusqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu.
Kay hinam inti wayllaypa ruranakuy paqtachanin:
-
6 CO2 + 12 H2O + achkiy → C6H12O6 + 6 O2 + 6 H2O
-
chimlasay + yaku + achkiy → uwas misk'i + muksichaq + yaku


text:
Loading content ...
SANTEE, NEBRASKA. TAKU WA6TE OKIYA. TAKU SICA KIPAJIN. A. L. RIGGS, PUBLISHER. VOLUME XXXIV. NUMBER 9. NOVEMBER, 1905. WOKAJUJU KASPAPI ZAPTAN. ANPETU OYAKAPI October 18, Washington, D. C. Tunkausidan- yanpi kin itokaga .makoce ekta oyate wanwicayag iyaya. Otonwe tankinkinyan kin, Rieh- Bonci, Raleigh, Atlanta, Jacksonville, Mobile, Montgomery, Little Rock qa New Orleans en inajin qa wohdaka. Nakun Booker T. Washington wanyag i. Oyate ocowasin iyuskinyan itkokipapi. October 26, Russia -makope owancaya wicastayatapi kipajinpi yukan. Hemani qa-telegraph owasin anaptapi Htani wicasta ota wicohan ayustanpi. October 30, St. Petersburg, Russia. Nicholas, RussiaWicastayapi kin,oyate tawaiciyapi kte cin woiyowinkiye dehan wicaqu. Heon iye towasa- ke hanke ayustan qa oyate wicakahuigapi kin woope kagapi kte. Hehan Count Witte, tuwe Japan kici wookiye kage ciqon he Wicastayatapi Okilii- un kta. Anpetu kin de Russia oyateton- pi anpetu kin ee. November 1, Annapolis Maryland hen EJng- land wicastayatapi einca Louis, he ozuye wita wata sakpe yuha hi. Qa ozuye wita wata unkitawapi akenonpa yuohihanyan wicayuhapi, anpetii tona. Prince Louis qa wata itancanpi Mn Washington ekta President Roosevelt wanyag ipi. Hehan November.. 8, New York otonwe wita wata kin owasin en ipi. Qa hen Hudson River ohna otonweiyotakons wankapi qakiciyu- onihmpi; mazakan tanka kektopawinge econpi on kiciyuonihanpi. .Nakun peta wata yawapica sni iyehan jppi, qa heeen Sagdasin kin wicayu- onihanpi. Hehan wicakicopi ota en opapi. November 3, St Petersburg, JRussia. Oyate hanke wicastayatapi woope 'teca kage cin wicadapi qa on wiyuskinpi, tuka hanke wicakesni dakapi qa kokipapi. Qa nakun wicota taku owasin ihangyapi kta awaeiupi. Otonwe ota en Jew wicasta awicapa- pi qa kiunniwicayapi. Nakun ota wicaktepi. Tipi qa woyuha tawa kin ihangyapi qa manonpi. Wicasta tanka, winyan,.koska, wikoska.qa siceca ataya kektopawinge wikcemna zaptan .tehiya wicakuwapi qa etanhan kektopawinge otatewi- cayapi. Makoce.owancaya wonihinoiye^qa wokakije yukan. November 8, -New York. Makaobaspedonaen wowapi iyohpeyapi kirnetanhan.£Iew York otonwe qa Philadelphia otonwe 4rin dieceedan nina akinicapi. MeOlellan he New York otonwe itancan kta he ohiya, tuka Mr. Hearst he .ikiyedan qa kici akinica kte. Napin Democrat hecapi. Hehan Mr. Jerome, obe nnmanna .etanhan sni, tka isnana .najin, he waakiyapi itancan kahnigapi. He woowotanna eciyatanhan ohiya. Philadelphia ekta iyotan woowotanna eciyatan- woohiye -.tanka. Republican obe kin wowi- casta sni okiya.hecen ohiye sni. November 12, 'Dehan-maka oyate ota ekta Jew oyate 'Russia en unpi kin onsiwicadapi qa wamnawicakiyapi. Iyotan Sagdasin makoce ekta qa uukitamakoee en heconpi, Jew wicasta ota taoyate owicakiyapi qa- Christian nakun womnaye kin en opapi. Mr. Andrew Carnegie he .mazaska kektopawinge wikcemna en ehpeya. November .15, New York City. Okodakiciye wakan obe wikcemna nonpa sanpa sahdogan etanhan kahnih yewicasipi opawinge sakowin Oarnegie Hall owohdake tipi en mniciyapi. Hena-owasin okonwanjipidan .kta,Jesus eye cin yuwieakapi kta on mniciyapi. Anpetu zaptan witaya yakonpi. Tokata omaka topa hehan mniciyapi kta ece.' Qa Eca yukanpi Committee wanji taku iwanyag un kte. NUNIPI etanhan; Richard Searlet, Rosebud, S. D. etanhan ; Hieahewicayedan, Luff man, S, D. Dena tukten unpi hwo. Tuwe unkoyakidakapi kte F. B. Riggs. SANTEE FORMER PUPILS ASSOCIATION. Santee Normal Training School tona en oyapapi qon ptinhan Kangipaha en Ptaya Owohdake qehan oinniciye unhapi. Qa tokata token Santee Normal Training School on wicohan waste wan unyutaninpi kte cin on oyanke ecekeen koska qa wikoska wanjikij onicahnigapi. Qa tona Santee Normal Training School en wayawa opapi kin hena omniciye duhapi qa Santee Normal Training School on Dakota oyate woksape woonspe unhapi kin on wopida wokiksuye kta on wicohan waste unyutaninpi kte cin he unkuwapi kte cin on wicohan unqupi qa wicohan kin de awapatan kta on Committee mayakahuiga-pi. Otokahetan taku wan mitawacin on wanbdake cin he nis wandakapi wacin qa Wakantanka ■cewakiya ecee. Unkan wanna canku kin tanin aya, unkan caute mawaste. Santee Normal Training .School waieahye cin ohini taninyan he kte. Ho, tona Santee Normal Training School ,en otokaheyatanhan wayawa opapi qa anpetu dehanyan ni unpi kin ciksuyapi. Tokata ake Santee Normal Training SchooLon taku wake kte tka ito omniciye .duhapi wanjikji wam- bdakeita wacin kte. Charles Ironheart. Greenwood, S. D.. Nov 1905. Wowapi otoksu on wowapi wakan onspeicci- yapi en makaha  . etanhan j ClaudPasi, Cannon Ball, N, J), PRESBYTERIAN WINYAN OMNICIYE. Raven Hill, Kangipaha, September,^, 1905, Presbyterian winohca .omniciye yuhapi. Anpetu -izaptan wiyotanhan econpi. Mrs. Julia •Congeromniciyeyuhdokeqawowapiwakan eciyatanhan on wohdake. Hehan Mrs. Julia Rogers wohdake qa wacekiye. Hehan ohakam oitancan tdkeea wicakagapi qadena eepi. Presbyterian Ataya .Itancan Mrs Mary FaribaUlt, Mrs Julia -Conger itancan okihe, Mirs Victoria Simmons wowapikaga. Hehan ohakam wi akenom token htanipi qa mazaska tona kamnapi-kin ohdakapi unkan 'Presbyterian winohca -okodakiciye ataya wi akenonpa .en tona kamnapi ikin ;hena ataya denakeca: kektopawinge inonpa sanpa opawinge wanji -sanpa sahdogan qa mazasadan akenonpa, $2118 ,d2. (Iho -Wakantanka, ounkiyapi qa heon wieohan unkuwapi owas waste heon wopida unkeyapi kteqa ake tokatakiya wi akenom htanipi :kta. Unkan Wakantanka wasake unkidapi ;kte hecen. ake sanpa okihi amyanpi 'kte. Qa otoiyohina om .untipi on awicakehan waste unkicidakapiqaonsiunkicidapi ite; ihece- ca'kinhan wicohan unkitawapi katinyan iyopte kte. ViOTORiAtSuiMONS,Wowapi kaga. COMMITTEE EYAPI KIN. Wicoie kin de Dakota iapi en.odotapi tuka tuktekten tanyan okahnigapi sni unpi. :Eya tohan omniciye wan taku tanyan kuwapi kta cinpi eca wicasta tona wieakahn igapi qa wicohan kin he, qais woyukcan kin he awanyag wicakiyapi qa on wowasake wicaqupi. Qa wicastatona hecen witaya skanpi kin hena committee wanjidan yukanpi. Wicasta wanjidan, qais nonpa, qais wikcemna,, qais sanpa. Hecekcen wicohan yuhe wicakiyapi okihipica, qa tonakeca esta Committee wanjidan. .Hecen tohan wicasta yamni committee wicakagapi kinhan, committee yamni eyapica sni, tuka committee wanjidan qa wicasta yamni en unpi. Qa tohan cajeyatapi kta eca committee yamni wicakahnigapi kta eyapi kte sni, tuka, committee wanji on wicasta yamni wicakahniga- phkta, hecen eyapi waste. .Isantankaiapi en tohan committee etanhan wanjidan. kapi kte cinhan committie-man eyapi ece,'qa nonpa qais sanpa cajewicayatapi kinhan, committee-men, eyapi. ece. WAYAWA YAPI. Dakota oyate qais Ikcewicasta oyate kin totanhan wowapi yawapi woonspe heua sdonunyanpi kin nina wasteundapi. Tuka iyotan unkicincapi hena waonspepi qa wasicun iapi qa wicohan tona on wasicun iyecen tanyran nipi kte hena awanncinpi kin heon wayawa iyaye wicunyanpi qa on icante un§ipi. Tewicunhindapi qa om unyakunpi he waste undapi esta tokata tanyan ti qa ihduhe kta he uncinpi kin on waditag- ya unkohanyanpi ece qa he hecetu. Tuka wicasta qa winyan onge cinca wayawa yapi kin on woonspe he iyotandapi sni seca e sdonyepica. Hunh heyapi nawahon, Woouspe tipi kae tanyan wotapi qa tanyan heyake on owicakiyapi. Hehan woonspe tipi kae sicaya unpi nina hta- niwicakiyapi qa tanyan wotapi sni, qa awanwi- ca.yake kin nina^ica keyapi ce, .eyapLeca, hena on icante .unsicapi,'hecen woonspe heninaawa- uncinpi sni- Tuka°taku tanka,qa waste wan unkuwapi kte cinhan on iyotan iyeunkiyapi.qa wa- diuntakapi kinhan taku unkokihipi kta. Hehan nakun :taku wanji Dakota kin econqonpi kta iyececa, unkicincapi wayawa yapi kte cinhan woonspe tipi tukten ye ikte cin heon wahokonwicunkiyapi kta iyececa. Ecin woonspe tipi en woqpe qa wicohan yukan ece. Iho hecen unkicincapi Jiena.tokata token ni yapi kta uncinpi qon unkiye hena tokaheya on wahokonwicunkiyapi kte qa he awacin wicunyanpi. qa hehan iyayapi kinhan ihnunhanna hunkake kiksuya .qa iyokisice .kinhan, taku tona on ye kte kin i'to- ikamIwahokonyakiye qon,hena kiksuye cinhan heon aiciciya woonspe .kuwa .kte. Tuka-ota.hecqnqQnpi sni naceca nakais tohap woonspe tipi,hen taku iyokipipi sni eca hecehnana nahma kihdapi qa iyotaniyekiya unpi ece, qa tuktekten tanyan unpi sni on hecohpi keyapi eca wicaundapi qa waonspekiyapi heha awicuncanzepi ece. Tuka unkicincapi woawacin codan tokiyotan iyaye wicunyanpi qa iye tawacin ecedan hduha unpi eca tuktekten token uucinpi.qon ohna ihduha wayawa hdipi sni eca awicakehan cante unsicapi. Iho heon yapi sni ecen waawacin wicunyanpi kin he iyotan etanhan on waokihi wicunyanpi kte. Taku wanji on wawiyuskinunyanpi kin he unkicincapi wicayawastepi naunkihonpi kin-hee. Tuka tuwe cinca wahokonkiye sni iyayeye kinhan takomni ohan wanji on yasicapi kta, siceca kin hunh iyecinka ksapapi okihipi sni. Esta winyan qa wica kin wanjigji henunkiyapi. Tokesta wayawa tipi ka en micinca kin :ksapa micicagapi kte unkecinpi, tuka ;hecetu sni, tukten wicinyanna qais hoksidan, wikoska.qa koska ota witaya unpi kin hen wastepi qa ksapa wicakagapi kte cin tehika, heon .hunkakepi hena woawacin yuhewicakiyapi kinhan heeiyatan- han wowaste yuke kta. Iho hecen mitakodapi qa mitawinohtinpi, nicinca wan wayawa yeyaye kte einhan woawacin tona on he awacanni (hecinhan caute en yuhekiye qa iyayeya wo: hecen hdi kin ekta widuskin kta. Nitakodapi, Eli Abraham. TAKUOYAGPICA HE. Iapi Oaye el taku oyakapi he waste na iyotan tuwe wicotawacin wowahokonkiye pazo kta on Iapi Oaye wowapi qupi he waste. Wicoicage uye cin el wicate cin he iyakna u na nakun tohanyan Jesus'Itancan kin hi sui hehanyan kte. Na hena iyohila unkoyakabanpi esa wicanagi na wicotawacin wanjila igluhonmi unyanpi sni hau- tansoyagpicasni jecinhe woiyokisice heca nakas. Na ees tuwe. wowahokonkiye ua wicotawacin pazo kta on Iapi i Oaye wowapi, qu he wonahon waste na wicotawacin iblezesya ece. Eya .Iapi Oaye el taku iyotan .oyagpica kin hee. Ho wioata oyakapii be. miye .wonahon walake. sni kin on hepe. ,Eya tpkel pn heca he Iapi Oaye el oyakaiinahnipi, sa, tka, miye woawacin blawa sni kin on hepe. E. W- H. Leslie S..D.
Object Description
Community newspapers
Indians of North America -- Newspapers
Dakota Indians
Dakota language
Description
Tags
Add tags for front cover
Comments
Post a Comment for front cover


text:
Atawallpa Apu Inka
Atawallpa Apu Inka icha Huwan Santus Atawallpa (Juan Santos Atahualpa) sutiyuq runaq (1710 watachá paqarisqa, 1756 watachá wañusqa) Wirriynatu Piruwpi huk qhichwa ankalli runas karqan.
Inkakunap willkansi kaspa qhichwa simita mama rimay hina rimaspa, kastilla simitapas latin simitapas rimarqan. Ispañapi, Angolapi, Inlatirrapi, Ransiyapipas purirqan. Piruwman kutimuspa Piruwpa qispi kayninpaq maqayta qallarirqan. 1742 watapis Chanchamayu llaqtapi tiyachikurqan. Chaypi indihina runa llaqtakunawansi - Ashaninka, Yanisha, Shipibu - kastilla runaman maqanakurqan.
1756 watamantas manañas riqsinkuchu, ima kaywan karqan, wañurqanchá. Ashaninka, Yanisha, Shipibu runakunap k'itinkunataq - kunan anti Hunin suyupi - 19 kaq pachakwatakamaraq qispichisqa kakurqan.


text: 1Runakunamanta akllasqa llapallan sacerdotekunapa jefenkunaqa runakunapa rantinpi Diosman asuykunankupaq churasqam kachkanku, chayraykum paykunaqa runakunapa huchanmanta Diosman ofrendakunata presentanku hinaspam animalkunatapas wañuchispa paypaq kañanku. 2Sacerdoteqa huchaman urmaqllam, chayraykum payqa manaraq entiendeq hinaspa pantaypi kaq runamasinkunamantapas llakipayarikunman. 3Huchallikuq kasqanraykum payqa kikinmantawan runakunapa huchanmanta animalkunata wañuchispan Diospaq kañanan. 4Kikillanmantaqa manam pipas sacerdotekunapa jefenqa kanmanchu, kaspaqa-kanman Aaron hina Diospa qayasqan kaqkunallam. 5Cristopas manam kikillanchu sacerdotekunapa jefen kananpaq churakururqa aswanqa Diosmi nirqa: Qanmi Churiy kanki, kunanmi ñoqa Taytayki kani. 6Huklawpipas nichkanmi kaynata: Qamqa wiñaypaq sacerdotem kanki. Qamqa Melquisedecman rikchakuqmi kanki. 7Cristoqa kay pachapi kawsaspanmi qaparispan hinaspa waqaspan ruegakuyllawanña wañuymanta libray atiq Diosta mañakurqa chaymi Diosqa payman sonqo kasqanrayku uyariykurqa. 8Diospa Churin kachkaspapas ñakarisqankunawanmi kasukuyta yacharqa. 9Chaykunawan qespichisqa karuspanmi kasuqnin llapallan runakunapaq wiñaypaq salvaqnin rikurirun. 10Diosñataqmi Melquisedecman rikchakuq sacerdotekunapa jefen kananpaqña churarun. 11Kay nisqaymantaqa achkaraqmi yachachinaypaq kachkan aswanqa qamkunaqa sasa entiendeqmi kankichik. 12Qamkunaqa unayña iñisqaykichikraykum hukkunamanpas yachachinaykichikña aswanqa qallariyninpi Diospa palabranmanta facil kaqkunalla uyariytam yapamanta munachkankichik. Qamkunaqa wawakuna hinam lechellamantaraq kachkankichik, manaraqmi mikuyta atinkichikchu yuyayniyoq runakunapa mikunantaqa. 13Lechellawanraq kawsaqkunaqa manaraqmi entiendenmanchu allin ruraykunamanta yachachikuykunataqa. 14Mikuyqa yuyayniyoqkunapaqmi, paykunaqa entiendeqña kaspankum allin kaqtapas hinaspa mana allin kaqtapas reqsinku.


text:
Anwar Sadat
Muḥammad Anuar as-Sādāt, Anuar el-Sadat , Anuar Sadat sutiyuq runaqa arabya simipi: محمد أنور السادات,r (* 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1918 watapi paqarisqa Mit Abu I-Kum llaqtapi - 6 ñiqin kantaray killapi 1981 watapi wañusqa Qahira llaqtapi). Ihiptu mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1978 watapiqa chiqniq.
1970 watamanta 1981 ñawpaq kuti Ihiptupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Sadat; Mama:
Ñawpaq warmikuna:
- Ehsan Madi
Wawakuna: Camila
- Jehan Raouf (Jehan Sadat)
Wawakuna: Gamal, Lobna, Noha wan Jehan
Yachaywasi:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Anuar el-Sadat.
- Pagina oficial de Anwar Sadat (arabya simipi)
- Anwar Sadat at The Internet Name Database
- El-Sadat.info (inlish simipi)


text:
Jarani pruwinsya
Jarani pruwinsya icha Arani pruwinsya (aymara simipi: Jarani jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Arani, jarani icha jallmani nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam, jinallataq uj ñiqin munisipyu. Quchapampa llaqtamanta 55 km karum. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Kuntur Puñuna, Khurupampa, P'allqaluma, Juch'uy Llallawa, Quturipunta.
- Phaqchakuna: Turu Wayq'u phaqcha
- Mayukuna: Phaqcha, Challwa Mayu, Jatun Mayu
- Quchakuna: Parqu Qucha, Asiru Qucha, Junt'utuyu, Pilawit'u, Qullpa Qucha, Yanatama
Chiriqunuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Flora[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wak'as munisipyupi tiyan Chukiqayarakuna (Titanka (Puya raimondii)), mayqinkunachus sapa pachaq wataslla t'ikanku, chantapis Jarani pruwinsya ukhupiqa Wak'asllapi tiyanku.
Tiyallantaq kay waq alikuna:
- Alisu (Alnus acuminata)
- Anrreswaylla / Andreswaylla / Andres waylla (Cestrum Parqui L’Herit, Cestrum mathewsi)
- Ch'illka / t'ula (Baccharis)
- Ichhu (Stipa ichu)
- Kalistu (genus Eucalyptus)
- Kishwara / Kiswar (Buddleja)
- Mat'ara / t'utura
- Mulli / Kullash (schinus molle)
- Kichka muqu-muqu (Sulcorebutia steinbachii)
- Qayara (Puya...)
- Qiwiña / Qiwuña (Polylepis)
- Ulala (Cactus flagelliformis, Eriocereus tephracanthus)
- Waqaq Sawsi (genus Salix)
Fauna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Quchakunapi tiyan ashkha uywakuna: challwakuna, wallatakuna (Chloephaga melanoptera), suq'a, panama, chullunpa.
Chaymanta kallankutaj waq uywakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, wamani, p'isaqa, yuthu, katari.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Jarani pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]
Musiku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñawpa kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Jarani munisipyupi:
- 24 ñiqin chakra yapuy killapi: K'acha Llump'aq (Virgen la Bella), Jarani llaqtapi.
Wak'as munisipyupi:
- 18 ñiqin hatun puquy killapi: Jatun Yachay Wasi Instituto Normal Superior Ismael Montespa p'unchaynin, Challwamayupi.
- Phuqllay, takipayanaku
- Ayriway killapi: Jatun qhatu puquykunamanta challwakunamantawan (Feria del Pejerrey, la Papa y la Artesanía), Wak'aspi
- 4 ñiqin aymuray killapi: Santa wila krus tatala, Wak'aspi Parirunpi ima.
- 14 ñiqin aymuray killapi: Tata Isiku (San Isidro), Misuk'anipi Parirunpi ima.
- Corpus Christi, Wak'aspi
- 29 ñiqin inti raymi killapi: San Pedro, Wak'aspi.
- 16 ñiqin anta situwa killapi: Virgen del Carmen, Wak'aspi.
- 2 ñiqin chakra yapuy killapi: Kanpu runaq p'unchaynin, Challwamayupi.
- 3 ñiqin chakra yapuy killapi: Virgen de Copacabana, Challwamayupi.
- 2 ñiqin ayamarq'a killapi: Ayakunaq p'unchaynin, mast'akus, wayllunk'as.
- 4 ñiqin qhapaq raymi killapi (puquy killapi): Santa Bárbara, Wak'aspa jatun raymichakuynin.
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna: Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (Wak'as munisipyupi)
Pruwinsyapi paqarisqa runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Takirikuna:
- Pablo Fernández. Paqarimurqa 29 p'unchay inti raymi killapi 1.954 watapi, Wak'as llaqtapi.
Ñawra takiqkuna / Waqachiqkuna:
- Ronald Rodríguez Clavijo. Paqarimurqa 10 p'unchay tarpuy killapi 1.959 watapi, Wak'as llaqtapi.
- Freddy Veizaga Siles. Paqarimurqa Wak'as llaqtapi.
Takiqkuna:
- Juan Carlos Rodriguez Clavijo. Paqarimurqa 22 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.963 watapi, Wak'as llaqtapi. Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallajta, Siembra, Kharkas, Proyección, waqkunapi ima.
- Natividad Betty Veizaga Siles. Paqarimurqa 25 p'unchay qhapaq raymi killapi 1.957 watapi, Wak'as llaqtapi. Payqa Pukaq Wayra Qutumanta (1.977).
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Mawk'a saywitu: Jarani pruwinsya
- Fiesta de Santa Bárbara en Vacas (kastilla simi)
- Radio Chiwalaki (kastilla simi)
- Instituto Normal Superior «Ismael Montes» (kastilla simi)
- La Puya Raimondi en Vacas (kastilla simi)
- www.cdi.gob.mx/ BOLIVIA: Características Sociodemográficas de la Población Indígena (kastilla simi)
- www.ine.gov.bo (Censo 2001) (kastilla simi)


c: application/xml

text:
Chunka punchaw diciembre killapim 1948 watapi Hukllawasqa Nacionkuna huñunakuspanku allinmi nirqaku hinaspam reqsichirqaku runakunapa lliw derechonkunata, chaymi kay librochapi tukuy nisqanku kachkan.
Chay hatun huñunakuypim rimanakurgaku lliw Runakunapa Derechonkuna sapakama nacionkunapi reqsichisqa, yachachisqa hinaspa leesqa kananpaq, reqsichisqamá kanan tukuy rikchaq yachay wasikunapipas, chaynataqa rurana chay nacionkunapa mana imayna kasqantapas qawaspam.
HUKLLAWASQA NACIONKUNAPA REQSICHISQAN LLAPA RUNAKUNAPA DERECHONKUNA
Qallariynin
QAWARISUNYA: Libre kawsakuywan kay pachapi tukuy imapi hawka kawsakuyqa sumaq sapichasqam kachkan kaykunapi: Lliw runakunaqa mamanchikpa wachakuwasqanchikmantapunim mana pipapas usuchisqan allin qawasqa hinaspa igual derechoyoq kananchik.
QAWARISUNYA: Runakunam tukuy mana allin ruwaykunaman chayarunku, runapa derechonkunata mana sumaqta reqsispanku otaq yachachkaspankupas chaykunata mana kaqpaqpas hapispanku, lliw runakunam munanchik hamuq punchawkunapi allin kawsakuyta; tukuy manchakuykuna hinaspa muchuyllapi wakcha kaykuna chinkaruptinqa lliw runakunam mana manchakuspaña rimarisun imam umanchikpi kaqta, mana manchakuspataqmi chaskisun imam yachay munasqanchiktapas.
QAWARISUNYA: Kananmi Runakunapa Derechon waqaychaq munayniyoq kamachikuykuna, chay kamachikuykunam mana pimanpas sayapakuspa yanapanan derechon valechiy munaq sarutyasqa hinaspa usuchisqa runakunata.
QAWARISUNYA: Kay pachapi nacionkuna amistadta armanankupaqmi sonqonchikpi munaypaq-munananchik hinaspam chay munayta cheqechinanchik.
QAWARISUNYA: Huñunasqaman perteneceq nacionkunam kay qellqapi cheqapyachirqaku Iliw runakunapa derechonpi creesqankuta hinaspam rimanakurqaku runakunaqa qari kaspapas otaq warmi kaspapas igual derechoyoqkama kasqan reqsichiyta. Tukuy chaykunata sumaqta yachaykuspaqa libre kawsakuyninchikpa kallpanchasqanmi aswan sumaqtaraq llamkasunchik llaqtanchik hatunyananpaq.
QAWARISUNYA: Huñunasqaman perteneceq nacionkunam rimanakurunku lliw runakunapa derechonchikqa hinaspa libre kayninchikqa llapallanpa allin chaskisqan kananpaq.
QAWARISU NYA: Runakunapa derechonchikwan libre kayninchik allin reqsisqa kaspaqa cheqapmi kanqa.
HATUN HUÑUNAKUYPI RUNAKUNAPA DERECHON REQSICHISQA KASQANMANTA
Hatun rimanakuyman lliw nacionkunamanta hamuqkunam kay qellqapi reqsichinku lliw mundontin runakunapa derechonkunata, chaynapi runakuna maypiña yachaspapas kay qeliqata qawaspanku respetayta hinaspa libre kawsakuyta yachanankupaq; atisqankuman hinam wakinkunamanpas reqsichinqaku tukuy kaykuna cheqappuni kananpaq; kaykunataqa ruwanqaku hukllawasqaman perteneceq nacionkunapi kawsaqkunam otaq kay nacionkunapa amparonpi kaqkunam.
PUNTA KAQ (1)
Lliw runakunam nacesqanchikmantapacha libre kanchik, lliw derechonchikpipas iguallataqmi kanchik. Yuyayniyoq kasqanchikraykum hawkalla aylluntin hina kawsayta debenchik llapa runakunawan.
ISKAY KAQ (2)
Kay qellqapi tarikuq derechonchikmanta yachachikuykunaqa lliwchanchikpaqmi, manam imananchu huk runapa imayrikuq kayninpas nitaq qari warmi kayninpas nitaq imayna rimasqanpas nitaq ima diospi creesqanpas, manam imananchu imayna formapi gobierno kananpaq piensasqankunapas nitaq maylawmanta kasqanpas nitaq wakcha-apu kasqanpas nitaq imaynaña kasqanpas.
Lliw nacionkunam libre kaspapas otaq mana libre kaspapas imaymana rikchaq gobiernoyoq kanchik, wakinñataqmi huk nacionkunaman hapipasqa kanku, ichaqa imaynaña kaspapas manam hukmanpaq qawasqachu kananchik.
KIMSA KAQ (3)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik kawsananchikpaq libre kananchikpaq hinaspa waqaychasqa kananchikpaq.
TAWA KAQ (4)
Manam pipas usurpasqa sirvienteqa kachwanchu, tukuy formapi prohibisqam runakunata dueñochakuruspa sirvichikuyqa hinaspa runa rantinakuyqa.
PICHQA KAQ (5)
Manam pipas imaymana ñakariykunaman churasqaqa kachwanchu, manataqmi runa kayninchikta penqayman churaykuspa castigasqaqa kachwanchu.
SOQTA KAQ (6)
Lliw runakunam maypiña tarikuspapas derechoyoq kanchik ima juiciopipas valechikunanchikpaq.
QANCHIS KAQ (7)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik igualkama leypapas chaskisqan kananchikpaq, leyqa mana pimanpas sayapakuspanmi amparawananchik. Kantaqmi derechonchik kay yachachikuykunata mana kasukuspa contranchikpi sayariy munaqkunamanta. Derechoyoqtaqmi kanchik kay yachachikuykuna qonqayta pantaypi kaptin leypa waqaychasqan kananchikpaqpas.
PUSAQ KAQ (8)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik justiciapi uyarisqa kaspanchik amparachikunanchikpaq, leyman hina derechonchikpa contranpi ruwaqkunamantam waqaychasqa kananchik.
ISQON KAQ (9)
Faltanta mana sumaqta yachachkaspaqa manam pipas detenesqaqa, presochasqaqa nitaq hukláw nacionman qarqosqaqa kanmanchu.
CHUNKA KAQ (10)
Lliw runakunam igual kasqanchikrayku mana sayapakuq justiciawan uyarichikunanchikpaq derechoyoq kanchik, derechoyoqmi kanchik juiciopi ima deberninchikpas otaq derechonchikpas yachananchikpaq. Imamanta tumpasqa karuspapas yachananchikpaqmi sumaqta qawachiwananchik.
CHUNKA HUKNIYOQ (11)
LIiw runakunam ima huchamanta tumpasqa kaspanchikpas inocente kasqanchik valechikunanchikpaq derechoyoq kanchik, leyman hina juiciopi huchayoq kasqanchikta tarinankukama. Chay juiciopipas kanmi derechonchik garantiata chaskispanchik cheqaptapuni difiendesqa kananchikpaq.
Huk runapa imapas ruwarusqanmantaqa manam sentenciaruspanku castiganmankuchu sichum chay ruwasqan punchawkunapi manaraq ley lloqsispa delito kasqanta qawachichkaptinqa. Castigasqaqa kanqa chay hucha ruwasqan punchawkunapi leyman hina castigokunallawanmi.
CHUNKA ISKAYNIYOQ (12)
Manam pipas yanqapas yanqaqa chaqwanmanchu vidanchiktaqa nitaq ayllunchikkunapatapas, manam yanqapuniqa yaykukuykunmanchu wasinchikmanpas, manataqmi cartanchiktapas yanqaqa pipas Ieekurunmanchu. Lliwmi derechoyoq kanchik kaykunamanta leywan amparachikunanchikpaq.
CHUNKA KIMSAYOQ (13)
Lliw runakunam maypipas purinanchikpaq derechoyoq kanchik, derechoyoqtaqmi kanchik nacionninchikpiqa maypi wasichakunapaqpas.
Lliw runakunapam derecho kapuwanchik kikin nacionninchikmanta otaq maylaw nacionmantapas lloqsinanchikpaq hinaspa kikin nacionninchikman kutimunanchikpaq.
CHUNKA TAWAYOQ (14)
Sichum huk runa persiguisqa kanman nacionninpa gobiernon hina mana piensasqanrayku, hinaspaqa payqa derechoyoqmi huklaw nacionman ayqekuspa amparasqa kananpaq.
Nacionninpi cheqap hucha rurarusqanmanta justiciapa qatikachasqan runaqa manam runakunapa derechonman hapipakunmanchu huklaw nacionman ayqekuspa chaypiña libre kawsakunanpaq.
CHUNKA PICHQAYOQ (15)
Sapakama runakunam derechoyoq kanchik huk nacionman pertenecenanchikpaq.
Kay derechonchiktaqa manam pipas yanqamantaqa qechuwachwanchu. Kantaqmi derechonchik nacionmanta cambiakuyta munaptinchik mana pipas harkakuwananchikpaq.
CHUNKA SOQTAYOQ (16)
Qaripas warmipas casarakuy tiempoman chayaruptinchikqa kanñam derechonchik casarakuspanchik familiayoq kananchikpaq, manam imananchu ima castamantam otaq maylawmantam kayninchikpas, qaripas warmipas igual derechoyoqmi kanchik casado kayninchikpi allin kawsakunanchikpaq chaynataq rakinakunanchikpaqpas.
Qaripas warmipas mana munaspaqa manam casarakuchwanchu.
Tayta-mamam llapa familiantin estadopa waqaychasqan kananchikpaq derechoyoq kanchik, ñoqanchikqariki nacionta wiñachiq huk hatun ayllum kanchik.
CHUNKA QANCHISNIYOQ (17)
Lliwmi derechoyoq kanchik sapallanchikpas otaq iskay kimsa runakunawan kuskapas kapuqniyoq kananchikpaq.
Manam kapuqninchiktaqa yanqaqa pipas qechuwachwanchu.
CHUNKA PUSAQNIYOQ (18)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik imayna formapipas piensananchikpaq, conciencianchikman hina kawsakunanchikpaq hinaspa ima diospi creenanchikpaqpas. Kay derechonchikman hinaqa librem kanchik ima religiontapas chaskinanchikpaq hinaspa imayna formapipas creesqanchikta ruwananchikpaq. Sapallanchikpipas otaq huk huñunakuypipas ruwachwanmi chay creesqanchiktaqa hinaspapas yachachichwanmi wasinchikpi otaq maypipas.
CHUNKA ISQONNIYOQ (19)
Lliw runakunam imayna piensasqanchiktapas rimarinanchikpaq derechoyoq kanchik, erechoyoqtaqmi kanchik mana pipa harkakusqan chaykunata willakunanchikpaqpas, chaskichwantaqmi hukkunapa piensasqantapas.
ISKAY CHUNKA (20)
Kanmi derechonchik huñunakunapaq chaynataq ima huñunakuyta hawkalla hatarichinapaqpas.
Manam pipas obligasqaqa kachwanchu ima huñunakuymanpas mana munastin pertenecenanchikpaqqa.
ISKAY CHUNKA HUKNIYOQ (21)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik nacionninchikpa gobiernonpi servikunanchikpaq, chaytaqa rurachwanmi kikinchikpunipas otaq munasqanchikta akllaspapas.
Lliw runakunam igual derechoyoq kanchik gobiernonchikpa atiendenan wasikunaman yaykuspa chaypi atiendechikunanchikpaq.
Gobiernopa atiyninqa kachkan lliw llaqtakuna munaspanchik chay autoridadta qoptillanchikmi, chay munasqanchiktam reqsichinchik librepuni votaspanchik; chay vototam ruwayta debenchik mana pipa yachasqanta chaynapi munasqanchikpaq votananchikpaq.
ISKAY CHUNKA ISKAYNIYOQ (22)
Llapallan runakunam derechoyoq kanchik educacionpi, kupuqninchikpi hinaspa imayna kawsayninchikpipas amparasqa kananchikpaq chaynapi tukuy allin kayman chayananchikpaq. Chay seguridadtam chaskinchik kaykunawan: Gobiernom organizasqa kaspan ñoqanchikpaq atisqanta ruranan imakunam nacionninchikpi kaqkunawan, allinninchikpaqmi ruranan kallpanman hina otaq huklaw nacionkunapa yanapasqanpas.
ISKAY CHUNKA KIMSAYOQ (23)
LIiw runakunam munasqanchikpi iiamkananchikpaq derechoyoq kanchik, derechoyoqtaqmi kanchik mana ilamkayniyoqkunapas llarnkayta maskaspa tarinanchikpaq, manam pipas munarispanqa qarqowachwanchu llamkayninchikmantaqa.
LIiw runakunam derechoyoq kanchik mana ima sayapakuykunawan trabajonchikman hina pago chaskinanchikpaq.
Lliw runakunam derechoyoq kanchik sasapas facilpas iiarnkasqanchikman hina pagonchik chaskinanchikpaq, chaynapi allin kawsakuyman hina familiantin allin kawsananchikpaq; mana chayqa chaskinam yanapakuyta chaypaq hina hatarichisqa yanapakuqkunamanta.
Lliw runakunam derechoyoq kanchik lamkaq-masinchikkunaWan grupota formaspa otaq chayna grupokunaman pertenecespa derechonchik vechikunanchikpaq.
ISKAY CHUNKA TAWAYOQ (24)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik samananchikpaq hinaspa samarispa asirikunanchikpaq, derechoyoqtaqmi kanchik atisqanchikman hinalla sapa punchaw llamkananchikpaqpas hinaspa vacacionalninchik chaskinanchikpaqpas.
ISKAY CHUNKA PICHQAYOQ (25)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik allin kawsayta tarispa familiantin allin mikusqa, allin pachasqa hinaspa sano kawsakunapaq. Derechoyoqtaqmi kanchik amparasqa kananchikpaq, invalido kaspapas, viudo otaq viuda kaspapas, machu otaq paya kaspapas; derechoyoqtaqmi kanchik trabajota mana tarispapas otaq qonqayta ima mantenikunanchikpaq kaqta pierderuspapas amparasqa kananchikpaq.
Wiksayoq warmikunapas chaynataq warmachakunapas derechoyoqmi kanku allin mantienesqa kanankupaq. Casadómanta otaq mana casadomanta kaspapas lliw warmachakunaqa igual derechoyoqmi kanku amparasqa kanankupaq.
ISKAY CHUNKA SOQTAYOQ (26)
Lliw runakunam derechoyoq kanchik educasqa kananchikpaq. Mana qollqellapaqmi primariaqa chaymi obligatorio primariayoqllapas lliw kanankupaq. Allin notanchikman hinaqa lliwmi mastaraq educakuchwanchik chaynapi imam munasqanchikman chayananchikpaq.
Educacionpa rurunqa kanan runakunapa allin kawsakuyninmi hinaspa lliw derechonkuna sumaq reqsiymi chaynapi libre kaynin allin respetasqa kananpaq. Hawkalla kaspanchikmi comprendenakunanchik huklaw nacionkunawan, wakin castakunawan hinaspa ima diospi creeqkunawanpas. Huñunasqa nacionkunatapas yanapananchikmi tukuy kay pachapi hawka kawsakuy kananpaq.
Tayta-mamakunaqa derechoyoqmi kanchik imayna educacionta familianchik chaskinanpaqpas.
ISKAY CHUNKA QANCHISNIYOQ (27)
LIiw runakunam derechoyoq kanchik maymi yachasqanchikpi ima ruray kaptinpas yanapakunanchikpaq. Yanapakuchwanmi tukuy imapi llaqtanchik sumaqílataña wiñananpaq hinaspapas derechoyoqmi kanchik chay llaqtapa imapas qowasqanchikta chaskikunapaq.
Sichum umallanchikmanta imapas valorniyoq kaqta horqoruchwan otaq pipapas manaraq rurasqanta imatapas chayraq ruwaruchwan, hinaspaqa derechoyoqmi kanchik chay paqarichisqanchikkunapa valorniyoq kasqanta amparachinanchikpaq.
ISKAY CHUNKA PUSAQNIYOQ (28)
Derechoyoqmi kanchik nacionninchikpi hinaspa lIiw nacionkunapipas runakunapa derechon valechiq organizacion kananpaq, chaynapi kay tukuy qawasqanchik derechonchik hinaspa libre kasqanchik haypananchikpaq.
ISKAY CHUNKA ISQONNIYOQ (29)
Lliw runakunam llaqtanchikpi qespinchik, chayraykum llaqtanchikpaq deberniyoq kanchik.
Derechonchik otaq libre kayninchik valechikunanchikmantaqa leyllam harkakuwachwan, chaynaqa kanman wakinpa derechonkuna otaq libre kayninku mana usurpasqa kananpaqmi, chaynapi chaqwakuna mana kananpaq. Chaynapitaq lliw runakunaqa sapakama kikin nacionninchikpi hawkalla kawsakunanchikpaq.
Kay lliw derechonchikqa otaq libre kayninchikqa manam valechisqaqa kanmanchu, sichum imayna formapipas hukllawasqa nacionkunapa munasqanpa contranpi kaspaqa.
KIMSA CHUNKA (30)
Kay qelíqapa nisqankunaman hapipakuspaqa manam pipas otaq gobiernopas imatapas ruwanmanchu, derechonchikta hinaspa libre kayninchikta usurpanankupaqa.


text: 1Allinta qhawasaj, imaynatachus uj llajta qhawajpaj churasqa soldado sayanampi qhawashan, jinata, rikunaypaj, Tata Dios imatachus niwasqanta chay quejakusqayman jina kutichiwaspa. 2Tata Diosqa kutichiwarqa: Qhelqay t'uru k'anallaspi, imastachus rikuchisqayki, chayta, jinamanta sumaj leesqa kanampaj. 3Manaraj chayamunchu mosqoypi jina rikusqayki junt'akunanqa; chaywampis junt'akonqapuni. Qheparejmanña rijch'asunki chaypis suyarillay, junt'akunan tiempoqa chayamonqapuni. 4Kay jinatamin qhelqanayki kashan: Sajrata ruwajkunaqa mayta runaykachanku. Chaywampis cheqan runasqa Diospi creesqankurayku kawsanqanku. 5Mayta runaykachaj runasqa atiyniyoj kayta munanku, mask'ankutaj astawan astawan mana samarikuspa, chay ateyqa pasapojlla kashajtimpis. Simisninkuta aya p'ampanasta jina kicharinku. Wañuy jina mana sajsakuyta atinkuchu. Chayrayku nacionesman ujmantaj ujmantaj phinkiykunku jap'iranankupaj. 6Chaywampis, chay tukuy jap'isqasninku naciones asikuspa, kay jinata takipayanqanku: Ay, qanmanta, mana qampata kajllawan qhapajyaykoj. Mayk'ajkamataj tantanki mañarisqa imasta qhapajyanaykipaj? 7Qonqaymanta jinalla chayamonqanku chay manusojkuna. Rijch'arispa, kharkatitichisonqanku, q'arallatataj saqerpayasonqanku. 8Contraykipi naciones tantaykukuspa, tukuy kapuyniykita qhechusonqanku, imaynatachus qampis paykunamanta kapuyninkuta qhechorqanki, jinata. Chaypacha pagachisonqanku runasta wañurachisqaykimanta, kallpaykiman atienekuspa ruwasqaykimanta chay jallp'ankupi, llajtasninkupi tiyakojkunawan. 9Ay qanmanta, pichus suwasqaykiwan wasiykiman junt'achej, ama ima llakiykunaman urmanaykipaj. 10Jinamanta wasiykita p'enqaywan junt'achinki; chay chhika nacionesta tukuchispaqa, qan kikiykita tukuchikorqanki. 11Kunanqa, perqasmanta rumis, wasi kurkuspis contraykipi qhaparenqanku. 12Ay qanmanta; llajtasniykita jatarichishanki runasta wañuchispa, jinataj sajra ruwaykuna patapi. 13Tukuy Atiyniyoj Tata Diosmin trabajasqaykita, chay may sayk'uy sayk'uywan tukuy ruwasqasniykitataj qhasi manakajman tukuchenqa, imaraykuchus tukuy ruwasqasniyki ninawan ruphachisqa kanqanku. 14Chaypachataj, Tata Diospa jatun kayninmanta yachaywan tukuy kay pacha junt'a kanqa, imaynatachus mama qochaman yaku junt'aykun, jinata. 15Ay qanmantaqa, imaraykuchus qayllaykipi wasiyojkunataqa jampiswan chajrusqa vinoswan machaykuchinki, ima p'enqayta q'ala kayninkuta qhawakunaykirayku. 16Kunantajrí jatumpaj qhawasqa kanayki may p'enqaypi rikhurenqa, imaraykuchus Tata Dios qosonqa uj ujyanata, chaytaj rikuchisonqa mana circuncidasqa kasqaykita, may uyarisqa kasqaykitaj pampapi rikhurenqa. 17Líbano orqota ruwarqanki, chay millay ruwasqasniykeqa pataykiman urmamonqa, mancharikunkitaj chay k'ita animalesta wañuchisqaykimanta. Chaytaj jamusonqa runasta wañurachisqaykirayku chay jallp'api, llajtasninkupi tiyakojkunawan kallpaykiman atienekuspa sajrata ruwasqaykiraykutaj. 18Imapajtaj sirvin uj lanteqa, maypachachus ruwajqa ruwayta tukunña chaypachaqa? Imapajtaj sirvin uj lanti llulla manakajman pusajri? Chay lantisqa mana atinkuchu parlayta; chayrayku imaynatataj pichus chaykunata ruwaj runaqa paykunapi atienekunmanri? 19Ay qanmanta, imaraykuchus k'ullumanta llajllasqa lantiman ninki: Rijch'ariy, nispa, mana parlayta atej rumismantaj ninki: Sayarikuy, nispa. Chaykunaqa imamantapis willasuyta atinkumanchu? Mana, imaraykuchus mana kawsayniyojchu kanku, qoriwan chayrí qolqe metalwan lluch'isqa kaspapis. 20Tata Diostajrí santo Templompi kashan. Chayrayku kay pachapi tukuy kajkuna ñawpaqempi ch'inlla kachunku.


text: 1Runataq pusawarqan inti lloqsimuy lado punkuman. 2Hinan rikurqani Israelpa Diosninpa lliphlli-kaynin inti lloqsimuy ladomanta hamushaqta. Uyarirqanitaq Señor Diospa kunkanta askha unuq phaqchasqanta hina, kay hallp'ataq lliphlli-kayninwan k'ancharqan. 3Kay mosqoypi hina rikhuriyta rikusqaymi Jerusalén llaqta thuniq Señor Diospa hamusqan rikusqayman rikch'akurqan, hinallataq Quebar mayu patapi rikusqaywan tuparqan. Chaymi ñoqaqa pampaman uyanpamanta wikch'ukurqani. 4Señor Diospa lliphlli-kaynintaq inti lloqsimuy lado punkunta haykuspa, Dios yupaychana wasiman hunt'aykurqan. 5Chaymantan Diospa Espiritunqa hoqariwaspa aparikuwarqan ukhu patiokama, chaypin rikurqani imaynatachus Señor Diospa lliphlli-kaynin yupaychana wasiman hunt'aykusqanta. 6Runataq ñoqawan kuska sayaykurqan, uyarirqanitaq Diospa wasinmantapacha rimapayamuwasqanta. 7Niwarqanmi: Qan, runaq churin, uyariway, kamachikuy tiyanaymi kaypi kanqa, kaypin ñoqa kasaq, Israel runakunawantaq wiñaypaq tiyasaq. Kunanqa manan paykunapas reyninkupas ch'uya sutiytaqa wakmanta sarunchanqakuñachu, mana hunt'aq kayninkuwanpas reyninkuq ayankunawanpas. 8Chay reykunan wasiy k'uchuman wasinkuta k'askachimuspa punkuytawan kuska punkunkuta ruwakurqanku, huk perqallan t'aqarqan ñoqaqtawan paykunaqtawan. Paykunaqa ch'uya sutiytan saruncharqanku cheqnikusqayta ruwaspanku. Chayraykun paykunapaq phiñakuspa wañurachirqani. 9Kunanqa ñoqamanta karunchachichunku mana hunt'aq-kayninkuta reyninkuq ayankunatapas, ñoqan paykuna ukhupi wiñaypaq tiyasaq. 10Qan, runaq churin, Israel runakunaman willay wasiymanta llapan rikusqaykita huchankunamanta p'enqakunankupaq. Allinta yuyaykuchunku imayna ruwana kasqantapas. 11Lliw imaymana ruwasqankumanta p'enqarikuqtinkuqa lliwtan willanki imaynachus wasiy kananta, imakunachus chaypi kanantawan, lloqsinankunata, haykunankunata, llapan imayna ruwanapaq yuyaykusqanta, kamachikuy simi hunt'anankunatawan. Chaykunatan seq'espa paykunaman rikuchinki sut'ita rikunankupaq, chayman hina tukunankukama ruwanankupaq. Qelqapullankitaqmi lliw kamachikuykunata hunt'anankupaq. 12Kaytaqmi yupaychawananku wasiypa kamachikuy simin: Orqo patapi yupaychawananku wasiq muyuriqnin hallp'aqa ch'uyay-ch'uyapunin kanqa, nispa. 13Altar ruwanapaq tupusqataq kay hina: Dios yupaychana wasi tupusqa tupunawanmi altartapas tupun. Altarpa teqsinmi kasqa kuskan metro hina hallp'a ukhupi, k'awchinmanta perqa k'uchunmantaq kuskan metro hina p'alta pata muyurisqa, k'awchintakamataq huk t'aqlla altoyoq kancha muyurisqa yarqha hina. 14Yarqha ukhumanta urakaq k'awchinkamataq huk metro hina kasqa, chay k'awchinmantataq huk kuskan metro hina p'alta pata muyurisqa. Chay p'alta patamanta chawpikaq k'awchikamataq iskay metro hina kasqa, chay k'awchimantataq kuskan metro hina p'alta pata muyurisqa. 15Chawpikaq p'alta patamanta ofrenda ruphachina pataq k'awchinkamaqa iskay metro hinan kasqa. Chay pataq tawantin esquinanpitaq tawa waqrakuna sayasqa. 16Altarpa ofrenda ruphachina patantaq tawa esquinayoq p'alta pata kasqa, sapanka ladontaq soqta metroyoqkama kasqa. 17Chawpikaq p'alta patapas tawa esquinayoqmi kallasqataq, sapa ladontaq qanchis metroyoqkama kasqa. Chay p'alta pataq k'awchintan muyurisqa iskay chunka phisqayoq centímetro hina altoyoq kancha. Chay p'alta patataq kuskan metro hina anchoyoq kasqa. Altarman seqana gradastaq inti lloqsimuy ladonta kasqa. 18Chaymantataq Apu Señor Diosqa niwarqan: Qan, runaq churin, uyariway. Altar perqayta tukuspankun kay kamachikuyman hina altar patapi sacrificiokunata ruphachinqaku, altartapas yawarwan ch'aqchunqaku. 19Leví ayllumanta Sadocpa miraynin serviqniy sacerdotekunamanmi torillota qonki hucha pampachay ofrenda kananpaq. Ñoqa Apu Señor Diosmi chayta nini. 20Chaymantataq huk pisi yawarta aparikuspa hawiykunki altarpa tawantin waqranta, tawantin esquinanta, ofrenda ruphachina pataq k'awchinkunatawan. Chay hinapin altartaqa ch'uyanchaspayki ñoqapaq t'aqanki. 21Hinaspa chay torillo haywasqataqa yupaychawananku wasiq hawanpi ruphachinki, chaypaq nisqa cheqaspipuni. 22Qhepantin p'unchaypas haywallankitaq mana imanasqa orqo cabrata hucha pampachay sacrificiopaq, yawarninwantaq altarta ch'uyanchanki, imaynatan torillowanpas ruwarqanki hinata. 23Chay ruwanakunata tukuspaykin nak'allankitaq mana imanasqa torillota borregotawan. 24Hinaspataq ñoqaman haywawanki, sacerdotekunataq kachiwan t'akaykuspa sutiypi ruphachinqaku. 25Sapa p'unchaymi qanchis p'unchaynintin orqo cabrata ruphachinki hucha pampachay sacrificiopaq, kaqllataq mana imanasqa torillota, borregotapas haywanki. 26Qanchis p'unchaynintinmi sapa p'unchay sacerdotekunaqa altarta ñoqapaq t'aqaspa ch'uyallataña ch'uyanchanqaku. 27Pusaqkaq p'unchayñataq sacerdotekunaqa ruphachina ofrendaykichiskunata sumaq kawsay ofrendaykichiskunatawan haywanqaku. Chaymi qankunata chaskisqaykichis. Ñoqa Apu Señor Diosmi chayta nini, nispa.


text: 1Chaypitaga chrunca chruscuyog wata pasashachrüran yapay jegarä Jerusalenta Bernabëwan. Nätan Titos nogawanmi aywara. 2Nätan jegaräga Dios “Ayway” nimaptinmi, ima-ayga rurangäsi, jinaman canan rurayangäsi mana manacagpag ricasha cananpag. Jesusman yupachicugcunachru mandagcunalawan rimarä imanuypa juc casta runacunata ali willapata willapacuyangätas musyachinäpagmi. 3Chaychrüga manam nogawan cayag Titotas, Israel casta mana cayaptinsi “Señalächicuyrag” nipäcurachu. 4Nätan chaychru chay mandagcunawan rimararcayaptïmi pacaypa yaycarärimunag, Jesusman yupachicugtucugcuna juc ishcay, Jesuspa munayninchru imaynuy cawarcayangätas mayacarcärir, “Unay cawapäcungannuyla cawapäcuy” nipäcamänanpag. 5Chay nipäcamaptin manam pasay chrasquicurcarächu gamcuna chay razoncag ali willapa ningannuy cawapäcunaypag. 6Nätan Jesusman yupachicugcunachru chay mandagcunaga rimangäpitaga “Au, chaynuymi” nipäcamaram. Manam imas mushogtaga nipäcamarachu. Nätan nogataga paycuna imanuy yachrapäcungansi imanuy capäcungansi manam imas gocamanchu Diospagga pi maysi chaynuylam canchi. 7Antis imas nipäcamänan trucaga tantiarärin juc casta runacunaman ali willapata rimanäpag Dios cachramasha cangantam. Nätan Pedropitas tantiarärin Israel castata willapacunanpag Dios nisha cangantam. 8Chaura Diosninchi quiquinmi cachrara Pedrotaga Israel castacunaman, nätan nogatas quiquin Diosmi cachrarayäman juc castacunaman. 9Chaura Jesusman yupachicugcunachru chay mandagcunaga Santiagos Pedros Juansi Dios nimasha canganta tantiarärirga goräriman maquintam nogatawan Bernabëta. “Lapanchichrau uryashun” nir, nogacuna juc casta runacunaman aywapäcunäpag, nätan paycuna Israel castacunaman aywapäcunanpag. 10Nätan juclaylatam paycunaga nipäcamara. Chayga cara mana imaynagcunata yanapapäcunäpagmi. Nätan nogaga paycunata yanapayä yarpaylapam. 11Nätan Antioquía marcaman Pedro chraramuptin cäranchrümi nirurä, juc ishcay rurayangancunapita. 12Payga naupata micunag juc casta runacuna Jesusman yupachicug-mayinchicunawanmi, nätan Santiago cachrangan Israel castäcuna chraräriptinga raquicarunagmi chay juc casta runacunawan mana micunanpag. Chaynuy jinanag “Señalächicuyrag” nigcunata manchacurmi. 13Chaura Israel castacunapita Jesusman yupachicugcunas chayta ricarärirga Pedronuymi rurayta galayarärinag, chaytam Bernabësi yachrapacurunag ishcay shongo cayta. 14Chaura razoncag willapa ningannuy mana cawapäcuptinmi Pedrotaga lapanpa naupanchru nirä: “Gamga Israel casta cayar, ¿imanirmi juc casta runacunanuy cawayanqui? Chaura chay juc casta runacuna Jesusman yupachicug-mayinchicunanuy cawayarga, amam paycunata Israel castacunanuy cawapäcuy” ninquimanchu. 15Gamsi nogasi cayanchi Israelpa castan aywagmi näcinganchipita-pacha, nätan manam juc castacunanuysi juchasapapag ricashachu. 16Noganchiga musyayanchim Moisespa isquirbisham cäsucugcunata juchasapalapagrag Dios ricayanganta, antis “Nä mana juchaynagmi cayanqui” nishaga carcayan Jesusman yupachicugmi. Noganchis Jesucristoman yupachicunganchipam “Nä mana juchaynagmi cayanqui” nisha cayanchi, nätan manam Moisés isquirbinganta cäsucunganchipitachu. Chaura Moisés isquirbinganta cäsucugcunaga pisi cayan juchasapalapag ricasharan. 17Nätan noganchiga juchasapa carmi Cristota ashiranchi, mana juchaynagpag ricasha cananchipag. Nätan chaynuy nisha cayarsi juchäcuyanchiran. ¿Chaura Cristochu juchäcayächimanchi? Manam. 18Chaura lutan ruray dëjangäta yapay rurarga juchasapam cayä. 19Moisés isquirbingancuna cäsucuypagga nä wanushanuymi cayä Dios munangannuy cawayta munar. 20Jesucristo cruzchru clävasha wanungannuymi nogas juchäcuypagga wanushanuy cayä. Chaura Cristowan cawarmi quiquï munangätaga mana imatas rurächu. Chaymi cananga Diospa-mayin Jesucristoman yupachicular cay pachachru cawayä, payga alisca cuyamarmi noga raygo wanusha. 21Chaura Dios cuyapämälar chaynuy rurangantaga nogaga manam manacagpagchu ricä. Nätan Moisés isquirbinganta cäsucunganchipa Dios mana juchaynagpag ricamashaga, chaura Cristoga yangam wanusha.


text:
San Juan wamani
San Juan wamani (kastilla simipi: Provincia de San Juan) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Juan llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 1 ñiqin pawqar waray killapi 1820 watapi.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
19 suyukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: San Juan wamani.


text:
Tupaq Amaru iskay ñiqin
Tupaq Amaru iskay ñiqin sutinchasqapas José Gabriel Túpaq Amaru kay José Gabriel Kunturkanki, sutiyuq runaqa (19 ñiqin pawqar waray killapi 1738 watapi paqarisqa Tinta llaqtapi - 18 ñiqin aymuray killapi 1781 watapi wañusqa Qusqu llaqtapi), huk piruwanu qhichwa ankallis karqan.
Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.
Mana atiptinsi, 1781 watapi Ispañulkunaqa Tupaq Amaruta Yanaurqup mach'ayninkunapi hap'ispa Qusqu llaqtata apaspa chaypis sipirqanku.
Warmi: Mikaela Bastidas
Wawakuna: 3 (Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768)).
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Tupaq Amaru (huk ñiqin)
- Inkarrí
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Educared (kastilla simipi)


text: 1Chaymanta Jesuska kallarirkan ejemplukunata parlachikushpa yachachikuyta. Willarkansapa: —Suk runa chakranpi uvakunata tarpuchishkanwasha wertanta rurachirkan. Chaymanta suk manllayba atun batanta churarkan chaypi uva wayukunapa illinta kapinankunapa. Chaymanta suk manllayba altu wasita rurachirkan altuyninmanta suk runa kuydananpa. Tukuy chaykunata rurashpana suk runakunawan paktanakurkansapa uvata pallashpankuna paywan patumanakunankunapa. Chashna paktanakushpankuna chay runaka rirkan suk karu llaktaman. 2Chaymanta pallana tiempu chayamuptin chay runaka suk wiwachunta kacharkan patuma palladu uvata chaskik. 3Paykunaka chay wiwachuta apishpankuna makarkansapa. Mana nimata kushpankuna kacharkansapa. 4Chaypina chay chakrayuk runaka suk wiwachunta kacharkan. Chaypina chay trabajadorkuna rabyakushpa umanpi waktashpa llikipurkansapa. 5Chaypina chay chakrayuk runa kashkan suk wiwachunta kachaptin paytaka wañuchirkansapa. Chaymanta aypa wiwachunkunata kacharkan. Sukkunata makarkansapa sukkunata wañuchirkansapa. 6Chay chakrayuk runapa tiyarkanlla suk runa kachananpa. Paymi karkan sukaman kuyashkan wambran. Paytana kachashpa yuyarkan: “Kay wambraynita manchashpankuna kasunkasapa.” 7Chaypina chay chakra kuydak runakuna patronpa wambranta kawashpankuna willanakurkansapa: “Mash kawaychi. Chay shamuykak runaka chakrayuk runapa wambranmi. Tatan wañuptin kay chakra paypa kiparinan tiyan. Kunanlla akuychi wañuchiypachi kay uva chakra ñukanchikunapa kiparinanpa.” 8Chashna willanakushpankuna chay runapa wambranta apirkansapa. Chaymanta wañuchishpankuna uva chakra washaman wishchurkansapa. 9Chaypina Jesuska tapurkansapa: —¿Imatatí yuyankichi? Chay chakrayuk runaka ¿imatatí ruranka? Chay chakranman rishpa tukuy kuydak runakunata wañuchinka. Chaymanta chikan runakunata chakranta kunan tiyan kuydanankunapa. 10Kankuna ¿manachu Tata Diospa killkadunta leyishkankichi? Chay killkadunpi riman: “Suk runa wasinta rumimanta ruraptin trabajadorninkuna suk alli sinchi rumita wishchurkansapa mana alli nishpa. Chashna wishchukuptinkunapish chay wasichakuk runaka chay wishchudu rumita wasi kallarinanpi churarkan. 11Chashna Tata Dios ruraptin sukaman almiranchisapa.” 12Chashna Jesus rimaptin chay chiknik runakuna allita entiendirkansapa paykunapa rimashpa chay ejempluta yachachikushkanta. Chayrayku apinayarkansapa. Apiyta munashpapish mana apirkansapachu runakunata manchashpankuna. Chayrayku Jesusta sakishpankuna kutirkansapa. 13Chaypina chay chiknik runakunaka sukaman Jesusta chatayta munashpankuna suk fariseokunawan Herodespa partidaryunkunata kacharkansapa pantachichik mana allita rimananpa. 14Chaypina chay kachadu runakunaka allipi tukushpankuna Jesusta willarkansapa: —Maestru, ñukaykuna yachanisapa mana llullakushpa allimallata yachachikunaykita. Tukuy runakunata yachachinki Tata Diospa munananta rurashpa kawsanankunapa. Kanmi tukuy runakunapa yuyayninkunata allita riksinki. Chayrayku ni pita manchashpa yachachikunki. Kunanka willawaysapa: Roma llaktapi sinchi kamachikuk kullkinikunata mañawaptinkuna ¿allichu manachu pagarakunaynikunapa? ¿Pagarakushasapachu manachu? 15Chashna tapuptinkuna Jesuska allita yacharkan allipi tukushpankuna pantachichinayanankunata. Chaypina willarkansapa: —¿Imapatí pantachichiwanayaykankichi? Apamuychi suk kullkita kawanaynipa. 16Chay runakuna kullkita kawachiptinkuna Jesuska tapurkansapa: —¿Pipa uyantatí pipa shutintatí killkaduta kawankichi? Paykunaka aynirkansapa: —Roma llaktapi kamachikuk Sesarpa uyanta shutinta kawanisapa. 17Chashna ayniptinkuna Jesuska willarkansapa: —Chay kamachikuk Sesarpa kaktaka payta kuychi. Chaymanta tukuy laya Tata Diospa kaktaka Tata Diosllata kuychi. Jesus allimata ayniptinkuna chay pantachichinayak runakunaka sukaman almirarkansapa. 18Chaymanta saduseo runakuna rirkansapa Jesuswan parlak. Saduseokunaka yachachikuksapa mana ni pi wañushkanmanta kawsamunanta. Chayrayku paykunaka Jesusta willarkansapa: 19—Maestru, ñawpa yachachikuk Moiseska yachachikurkan: “Suk kasadu ullku manara ni suk wambrayuk kashpa wañuptin wawkin viyuda kuñadawan kasaranan tiyan. Chaypina chay warmi ullku wambrata wawayaptin wañudupa wambranshina kanan tiyan.” 20Mash uyariway. Tiyarkan kanchis wawkipura. Chaypina mayor wawkin kasararkan. Chay ullku manara niman suk wambrayuk kashpa wañurkan. 21Chaymanta chay ishkaynin wawkin viyuda kuñadanwan kasararkan. Paypish wañurkan mana niman suk wambrayuk kashpa. Chaypina chay kimsaynin wawkin viyuda kuñadanwan kasararkan. Paypish wañurkan. 22Tukuy chay wawkinkuna sukmanta sukmanta chay viyuda kuñadanllawan kasararkansapa. Kanchisnintin mana niman suk wambrayuklla wañurkansapa. Chaymanta chay warmipish wañurkan. 23Kunanka willawaysapa. Wañudu runakuna kawsamuptinkuna chay kanchis kusanmanta ¿maykan kakpati kanman warminka? Tukuy paykuna chay warmiwan kasaradu karkansapa. 24Chashna tapuptinkuna Jesuska willarkansapa: —Kankunaka Tata Diospa killkadunta mana entiendishpa kikikichilla llullachinakunkichi. Manami yachankichichu Tata Dios sukaman atipak kashpa wañudukunata kawsachimunanta. 25Tata Dios wañudu runakunata kawsachimushkanwasha mana niman suk ullku niman suk warmi kasarankasapanachu. Sielupi kawsak angelkunashina kawsankasapa. 26¿Manachu leyishkankichi Tata Diospa killkadunta? Chaypi riman wañudukuna kawsamunankunata. Chay ramasapa taksha kaspi rawraykak ukumanta Tata Dios Moisesta willarkan: “Ñuka Abrahampa Isakpa Jakobopa Tata Diosninmi kani.” 27Chashna Tata Dios rimaptin yachanchisapa chay ñawpa awilunchikuna wañushkankunamanta kawsamushpankuna Tata Dioswan kawsaykanankunata. Tata Dioska kawsak runakunallapa Diosninmi. Chayrayku kankunaka sukaman pantakudu kankichi. 28Chaymanta Moisespa killkadunta yachachikuk runa Jesus saduseokunata allita aynishkanta uyarishpa tapurkan: —Maestru, Tata Diospa kamachikunankunamanta ¿maykantí ashwan alli kasunaynikunapa? 29Chayta tapuptin Jesuska willarkan: —Tata Diospa kamachikunankunamanta ashwan alli kamachikunan riman: “Israel runakuna, uyariychi: Kamachiwakninchi Tata Dios sukllallami. 30Tukuy shunku kamachikuk Tata Diosnikita kuyay. Tukuy layata allita rurashpa sukaman munashpa allita yuyaykushpa payta kuyanayki tiyan.” 31Chaymanta chay ishkaynin kamachikunan riman: “Kikiki kuyanakukshina tukuy runamasikita kuyashpa kawsay.” Kay ishkay kamachikunankuna tukuy kamachikunankunamanta ashwan allima. 32Chashna willaptin chay yachachikuk runaka willarkan: —Maestru, allitami rimashkanki. Mana llullakushpa rimanki sukllalla Tata Dios tiyananta. Manami paymanta chikan dios tiyanchu. 33Tata Diosta kuyashpa animalkunata wañuchishpa altarpi rupachishpa payta kushichinchisapa. Chaymanta ashwan allita Tata Diosta kushichinchisapa tukuy shunku payta kuyashpa sukaman munashpa tukuy layata allita rurashpa allita yuyaykushpa. Tata Diosta ashwanta kushichinchisapa kikinchi kuyanakukshina runamasinchikunata kuyashpa. 34Chay yachachikuk runa allita kuskanpi aynishkanta uyarishpa Jesuska willarkan: —Tipillami illashunki Tata Diospa mandunpi yaykunaykipa. Chashna Jesus willaptin manana ni pi animukurkannachu nimata tapuyta. 35Chaymanta Jesuska Tata Diospa wasinpi yachachikuykashpa tapurkansapa: —¿Imapatí Tata Diospa rimananta yachachikuk runakuna rimansapa Tata Diosmanta shamuk salvakuk runa Davidpa miraknin kananta? 36Tata Diospa Espiritun yanapaptin David rimarkan: “Tata Dioska kamachiwak runata willarkan: ‘Alli laduynipi ñukawan tantalla tiyariy kamachikunaykipa tukuy chiknishuk runakunata saru saru ruranaynikaman kanta kasushunankunapa.’ ” 37Chay killkadu rimananpi Davidka rimarkan Tata Diosmanta shamuk salvakuk runa paypa sinchi kamachikuknin kananta. Kikin Davidpa kamachikuknin kaptinka ¿imashnatí paypa miraknin kanman? Chashna Jesus yachachikuptin aypa runakuna sukaman kushikushpa uyarirkansapa. 38Jesus yachachikuykashpa willarkansapa: —Ama munaychichu Moisespa killkadunta yachachikuk runakunata uyariyta. Paykunaka suni llachapankunata churakushpankuna plasakunapi purinsapa. Sukaman munansapa tukuy runakuna manchashpankuna rimachinankunapa. 39Chaymanta tantanakunankuna wasikunapi ashwan alli bankukunapi tiyarinsapa. Suk fiestaman rishpankuna ashwan alli bankukunapi tiyarishpankuna mikunsapa. 40Paykunaka alli rurakshina yuyanakushpankunapish viyuda warmikunapa wasinkunata kichunsapa. Chay mana allita ruraykashpa sukaman sunita Tata Dioswan parlansapa runakuna rimanankunapa alli rurak kanankunata. Llullachikuk kaptinkuna Tata Dioska paykunata ashwan sinchita kastiganankuna tiyan. 41Chaymanta suk diya Tata Diospa wasinpi ofrendata churanankuna kajon ladunpi Jesus tiyaridu karkan. Chaypi kawarkan aypa runakuna ofrendankunata churaykaptinkuna. Aypa tukuy layayuk runakunapish aypa kullkita churaykarkansapa. 42Chaypina mana nimayuk viyuda warmi chayarkan. Payka ishkay kullkisillunkunata mana yaka chaniyukta churarkan. 43Chayta kawashpa Jesuska disipulunkunata kayashpa willarkansapa: —Ñuka allita willaykichi. Kay viyuda warmika mana nimayuk kaykashpa chay aypa kullkiyuk runakunamanta ashwan alli ofrendata kukushka. 44Chay aypa kullkiyuk runakunaka puchushkan kullkinta Tata Diosta kunsapa. Chay mana nimayuk warmika tukuy tiyapushkanta Tata Diosta kuyashpa kushka. Chayrayku payka Tata Diosta ashwanta kushichin.


text:
Julio César Chávez
Julio César Chávez González sutiyuq runaqa icha Nino Benvenuti (* 12 ñiqin anta situwa killapi 1962 watapi paqarisqa Obregón llaqtapi - ), Mishikupi mama llaqtaq kurku kallpanchaq runa.
Tayta:
Yachay wasi:
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Pachatin kampiun peso superpluma CMB
- Pachatin kampiun peso ligero AMB
- Pachatin kampiun peso ligero CMB
- Pachatin kampiunpeso superligero CMB
- Pachatin kampiun peso superligero FIB
Pirsunal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Julio César Chávez.
- lasnoticiasmexico.com