text:
¿Imaynatam mana iñiq ayllunchikta yanapachwan Diospi iñinankupaq?
QATIQNIN kayta munaq runatam Jesus kaynata nirqa: “Wasikiman rispayki aylluykikunaman willamuy llakipayasuspayki Señor Diospa imam rurasqanmanta”, nispa. Yaqapaschá paykunaqa kachkarqaku Galilea lamar qocha lawpi kaq Gadara sutiyoq llaqtapi. Jesuspa nisqanmi qawachiwanchik kayta yachasqanta: lliw runam allinpaq rikchakuqnin kaqkunata familianman willayta munan (Mar. 5:19).
Chayna kasqantaqa kunanpas hinallam qawanchik, wakin llaqtakunapiqa astawanraqmi chayqa sutillata qawakun. Chaymi pipas Jehova Diospa serviqnin rikuriruspanqa, iñiyninmanta ayllunkunaman willayta munan. Ichaqa, ¿imaynatam chayta ruwanan? ¿Imaynatam huk religionniyoq otaq Diospi mana creeq ayllunta yanapanman? Bibliam yanapawanchik imaynata ruwanapaq.
“MESIASTAM TARIRAMUNIKU”
Punta pachak watapim Andres puntata yacharurqa Jesus Mesias kasqanmanta. ¿Pimantaq kamas willaykurqa? “Puntata wawqen Simonta Andres maskaramuspanmi nirqa: ‘Mesiastam tariramuniku’ nispa. Mesiasqa Cristo ninanmi”. Chaymantañataqmi Jesusman Pedrota pusarqa, chaynapim paypas Jesuspa qatiqninña rikurirurqa (Juan 1:35-42).
Soqta wata qepamanmi Pedroqa Jope llaqtapi kachkaspan huk invitacionta chaskirqa soldadokunapa capitannin Corneliopa wasinman rinanpaq, payqa Cesarea llaqtapim yacharqa. ¿Pikunatam chayaruspan tarirurqa? Bibliam nin: “Chaypim Cornelio ayllunkunatawan kuyasqan amistadninkunata huñuruspan Pedrota suyachkasqa”, nispa. Chaynatam Cornelioqa ayllunkunata yanaparqa Pedrota uyarispanku kikinku tanteakunankupaq (Hech. 10:22-33).
¿Imatam yachachwan ayllunkuta Andres hinaspa Cornelio imayna qawasqankumanta?
Manam mayqanninkupas familianku kikinkumanta Diosmanta yachanankutaqa saqerqakuchu. Andresqa wawqentam Jesusman pusaspan reqsichirqa, Cornelioñataqmi ayllunkunata huñururqa Pedrota uyarinankupaq. Ichaqa manam mayqenninkupas familiankutaqa hikutarqachu cristiano kanankupaqqa. ¿Imatam kayqa yachachiwanchik? ¿Imaynatam qatipakuchwan? Ichapas ayllunchikkunaman willachwan imallamantapas, Bibliamanta yachanankupaq imatapas ruwachwan otaq huk Testigokunatapas reqsichichwan. Ichaqa respetananchikmi imapas akllakuy munasqankuta hinaspapas manam haykapipas hikutananchikchu. Imayna yanapayta yachananchikpaq qawasunchik Alemania nacionmanta Jürgen hinaspa Petra sutiyoq casarasqakunamanta.
Petraqa Jehova Diospa testigonkunawan estudiaspanmi bautizakururqa. Qosanñataqmi karqa soldadokunapa capitannin, payqa manam qallariypiqa Petrapa tanteakusqantaqa munarqachu. Ichaqa tiempopa pasasqanman hinam cuentata qokururqa Testigokunaqa Bibliamanta cheqapta yachachisqankuta. Chaymi paypas Jehova Diosman qokuspan bautizakurqa, kunanñataqmi congregacionpi anciano. ¿Imatam pay nin huk religionniyoq aylluta Diospi iñinanpaq yanapanamanta?
Jürgenmi nin: “Ama llumpaytaqa hikutaychu iñinanpaq nitaq Bibliapa tukuy yachachikuyninkunamantapas willaruychu. Chaynata ruwaptikiqa astawanmi karunchakunqa. Allinmi kanman pisi-pisimanta Diosmanta willay. Yanapanmantaqmi wiñaymasin otaq pay hina imatapas gustaq iñiqkunata reqsichiypas. Chaynata ruwaptikiqa cheqapmantam uyariyta munanqa”, nispa.
Apostol Pedro hinaspa Corneliopa ayllunqa chayllam iñikurqaku. Punta pachak watapi huk runakunam ichaqa sasata tanteakurqaku.
JESUSPA WAWQE-PANINKUNAMANTA
Jesuspa achka ayllunkunam Diosmanta willakuptin iñikurqaku. Yaqachusmi apostol Santiago hinaspa Juanqa primonkuna karqaku, paykunapa maman Salomeyñataqmi kanman karqa tian. Payqa yaqapaschá karqa ‘achkallaña sapaq warmikunamanta’ huknin. Bibliapa nisqanman hinaqa “paykunam Jesustawan discipulonkunata kapuqninkuwan yanaparqaku” (Luc. 8:1-3).
Jesuspa wakin ayllunkunam ichaqa qallariypiqa mana paymanqa iñikurqakuchu. Huk kutipim, wata masninña Jesus bautizasqa kachkaptin achkallaña runakuna wasipi huñunakururqaku Jesusta uyarinankupaq. “Chayta yacharuspankum ayllunkunaqa pusamunankupaq rirqaku, paykunaqa nirqakum: ‘Locoyarunmi’”, nispa. Chaymanta qepamanñataqmi Jesuspa iskay wawqenkuna paywan rimarqaku mayman rinankumanta, paymi ichaqa mana chayllachu kutichirqa. ¿Imanasqa? ‘Jesuspi mana creesqankuraykum’ (Mar. 3:21, NM; Juan 7:5).
¿Imatam yachanchik ayllunkunawan Jesus imayna kasqanmanta? Payqa manam piñakurqachu wakinninku locoyarunmi niptinkupas. Wañukusqanmanta kawsariramuspanpas aylluntaqa kallpancharqam. Arí, wawqen Santiagomanmi rikuriykurqa. Chay rikuriykusqanchusmi Santiagotawan wakin wawqenkunata yanaparqa Jesus Mesias kasqanmanta mana iskayrayanankupaq. Paykunaqa apostolkuna hinaspa Diosman sonqo runakunawan kuskam Jerusalenpi kaq wasipa altosninpi karqaku. Chaypim Diospa chuya espiritunta chaskirqaku. Chaymanta qepamanñataqmi Santiagoqa Judas sutiyoq wawqenpiwan kuska ancha allin llamkaykunata chaskirqaku (Hech. 1:12-14; 2:1-4; 1 Cor. 15:7).
WAKINKUQA UNAY TIEMPOTAM NECESITANKU
Punta pachak watapi hinam kunanpas wakin ayllukunaqa unay tiempota necesitanku wiñay kawsayman apaq ñanta akllakunankupaq. Rimarisun Roswitha sutiyoq iñiqmasinchikmanta, payqa llumpay catolicam karqa, qosan 1978 watapi Jehova Diospa testigon hina bautizakuruptinqa. Catolica kasqanraykum qosanpa iñikusqanta qepancharurqa. Ichaqa tiempopa risqanman hinam imayna kaynin cambiarurqa. Cuentatam qokururqa Testigokunaqa cheqapta yachachisqankuta, chaymi 2003 watapi bautizakururqa. ¿Imataq yanaparurqa cambiananpaq? Qosanpa imayna kayninmi, payqa señoranta mana allinkunawan kutichinanmantaqa imayna piensasqanta cambiananpaqmi pacienciakurqa. ¿Imatam Roswithaqa nin? Paymi nin: “Tukuytam atichwan pacienciakuspa, pacienciakuspa hinaspa astawan pacienciakuspa ruwaspaqa”, nispa.
Monikam 1974 watapi bautizakururqa, iskay wawankunañataqmi chunka wata pasayta. Hans sutiyoq qosanqa manam haykapipas harkakuqchu, ichaqa chayraqmi 2006 watapi bautizakururqa. ¿Imatam paykunaqa ninku? Paykunam ninku: “Hinalla Jehova Diosman sonqo kay, amataq imaraykupas iñiynikitaqa qepanchaychu”, nispa. Hanstaqa yanaparqataqmi familian kuyakuyninkuta qawachisqankupas. Paykunaqa manam iskayrayarqakuchu haykapipas Testigo kananmantaqa.
KAWSACHIKUQ YAKUWAN YANAPACHIKUSQANKUMANTA
Huk kutipim Jesusqa Diospa cheqap willakuyninkunata tupachirqa wiñay kawsayta qokuq yakuwan (Juan 4:13, 14). Familianchikkuna chay yaku tomanankutam munanchik. Ichaqa manam munanchikchu hikutaspa qeqepanankukama tomarachiytaqa. Sumaqllata tomayninkuqa otaq qeqeparuyninkuqa kanqa imayna yachachisqanchikmantam. Bibliaqa ninmi ‘allin kawsaq runaqa contestananpaq sumaqta piensasqanmanta’. Nintaqmi: “Allin yachayniyoq runaqa yachanmi imaynam rimayta. Chayna rimasqanwanmi pitapas convencechin allinta”, nispa. ¿Imaynatam kay nisqankunata kasukuchwan? (Prov. 15:28; 16:23.)
Iñisqanmanta qosan yachananta munaq cristianaqa ‘sumaqta contestananpaqmi piensan’, huk rimaypiqa imatapas ninanpaqmi allinta tantean hinaspapas manam chayllachu imatapas nirun. Manataqmi haykapipas qosanmanta aswan yachayniyoq kasqanpaqqa hapikunanchu. Chaynapim imapas nisqankuna kallpanchanqa hinaspa hawkayay kananpaq yanapakunqa. Yachaywan rimananpaqqa casada cristianaqa tapukunanmi: “¿Haykapitaq qosayqa rimapayanaypaq hina tarikun? ¿Imamantam rimayta munan? ¿Imamantam sapa kuti leen? ¿Astawanchu leen yachaysapa runakunapa tukuy ruwasqankumanta, gobiernokunamanta icha pukllaykunamantachu? ¿Imatam ruwayman mana hukmanyachispalla Bibliamanta yachayta munananpaq?”, nispa.
Manaraq Testigo kaq ayllunchikkuna Diospi iñinankupaqqa manam pisi-pisimanta Diosmanta willayllachu. Aswanqa ñoqanchikpas tukuy nisqanchikman hinam kawsananchik.
ALLIN KAWSAKUYNINCHIK
Qallariyninpi rimamusqanchik Jürgenmi nin: “Rimasqaykiman hina kawsaspayá Bibliapa lliw yachachikuyninkunata kawsakuynikipi kasukuy. Chaynata ruwaptikim mana iñiq aylluykiqa cheqap kasqanmanta allinta musyakunqa mana chaylla reqsikuspanpas”, nispa. Señoranmanta kimsa chunka wata pasaytaña bautizakuq Hanspas kaynatam nin: “Qatipakunapaq hinam imayna kayninchikqa kanan. Chaynapim mana Testigo kaq ayllunchikkunaqa qawanqaku cheqapman hina kawsakuyninchik allin kasqanta”, nispa. Ayllunchikkunaqa musyakunankum wakin runakunamantaqa allin kawsakusqanchikta.
Apostol Pedrom allin consejokunata qorqa mana iñiq qosayoq cristianakunaman, nirqam: “Warmikuna, qamkunapas qosaykichiktayá kasuychik, chaynapim Diospa palabranpi mana iñiq qosakunapas mana rimapayachkasqalla allin kawsasqaykichikwan iñikunqaku. Respetowan allin kawsasqaykichikta qawaspam iñikunqaku. Qamkunapa sumaq kaynikichikqa kachun amayá hawallaykichikpichu, chukchaykichik ñaqchapakuyllapichu nitaq qorimanta alhajakunawan churakuyllapichu nitaq fino pachawan churakuyllapichu. Suma-sumaq kaynikichikqa sonqoykichikmantayá lloqsimuchun, chayna hawkalla kawsakuspam sumaqllaña espirituyoq kankichik, chayna kawsakuyqa mana tukuq kasqanraykum Diospa allin qawasqan”, nispa (1 Ped. 3:1-4).
Pedrom nirqa cristianakunapa allin kawsakusqankuwan qosanku iñikuy atinankumanta. Chayna nisqanta kasukuspanmi Christa sutiyoq cristiana 1972 watapi bautizakusqanmantaraq qosan iñikunanpaq kallpanchakurqa. Qosanqa Testigokunawanmi estudiarqa, ichaqa manaraqmi Jehova Diosta servinanpaqqa tanteakunchu. Wakin huñunakuykunamanpas rispanmi chaypi kaqkunawan parlarin, iñiqkunapas manam hikutankuchu. ¿Imatam Christaqa ruwan qosan iñinanpaq?
Paymi nin: “Manam haykapipas Jehova Dios kasukuytaqa saqesaqchu. Chaymantapas, ‘mana rimapayachkaspallam’ allin kawsakuyniywan qosayta yanapayta munani. Bibliapa contranpi mana kaptinqa tukuy atisqaytam ruwani munasqanta ruwanaypaq. Manataqmi harkakunichu ima akllakusqantapas, Jehova Diospa makinpim tukuy imata saqeni”, nispa.
Christapa imayna kasqanmi qawachiwanchik entiendeq kayqa ancha allin kasqanta. Huñunakuykunaman rispanpas hinaspa Diosmanta willakuq rispanpas qosantaqa entiendenmi. Reqsikuntaqmi qosanpaq tiempochakunanta, kuyakuynin qawachinanta hinaspa atiendenantapas. Llapanchikmi mana Testigo kaq ayllunchikkunawanqa entiendeq kananchik. Bibliapa nisqanman hinaqa ‘tukuy imapaqmi tiempo’ kan. Chaymi mana iñiq ayllunchikkunawan kuska kanapaq tiempochakunanchik, astawanraqmi mana iñiq qosanchikwanqa otaq señoranchikwanqa. Paykunawan kuska kaptinchikmi allin rimanakuy kanqa, chayna ruwayqa ancha allinmi qepanchasqa hinaspa sapallanku hina mana tarikunankupaq (Ecl. 3:1).
AMA HUKMANYASUNCHU
Holger iñiqmasinchikmi nin: “Familianchikkunaqa yachanankum kuyasqanchiktawan paykunapaq Diosta mañakusqanchikta”, nispa. Paypa taytanmi bautizakurqa familiankunamanta iskay chunka wata pasaytaña. Christapas ninmi: “Hinallam suyasaq qosay iñikuq kaspan Jehova Diosta servinantaqa”, nispa. Mana Testigo kaq familianchikkuna Jehova Diospa serviqnin kanankumantaqa manam haykapipas iskayrayanachu. Amayá hukmanyasunchu.
Ayllunchikkunawanqa allintam apanakunanchik, yanapananchiktaqmi Bibliapa cheqap yachachikuyninkunata yachaspanku iñikunankupaq. Chaypaqqa haykapipas humilde kasun hinaspa respetasun (1 Ped. 3:15).


c: text/html

text:
Mana creente familiaresninchejta yanapana
JESUSQA qhepanta riyta munaj runaman, nerqa: “Kutipuy wasiykiman, ayllusniykiman ima. Paykunamantaj willamuy may jina jatun imastachus Señor khuyasuspa qampaj ruwasqanta”, nispa. Chayta nishajtenqa Jesús Gadarapi kasharqa, ichá Galilea qochamanta inti llojsimoj ura ladonpi. Chay nisqantaj rikuchin Jesús yachasqanta, runas imatachus yachakusqankumanta familiaresninkuman willariyta munasqankutapuni (Mar. 5:19).
Kunanpis wakin lugarespi runasqa, imatachus yachakusqankumanta familiaresninkuman willankupuni. Chayrayku pillapis cheqa Diosta yupaychajman tukuspaqa, familaresninman yachakusqanmanta willarinpuni. Chaywanpis, ¿imaynatá chayta ruwankuman? ¿Imaynatataj waj religionniyoj chayri Diospi mana creej familiaresta Diosta rejsinankupaj yanapankuman? Bibliapeqa yanapanawanchejpaj jina ashkha yuyaychaykuna tiyan.
“MESIASTA TARIYKU”
Ñaupa tiempopi, Andrés ñaupajta yacharqa Jesús Mesías kasqanta. ¿Yuyarikunkichu pimanchus chayta usqhayllata willamusqanta? “Ñawpajta wawqen Simonta tarispa, nerqa: Mesiasta tariyku, nispa. Chayqa Cristo niyta munan”. Chantá Pedrota Jesusman pusarqa, ajinamanta Pedroqa Jesuspa ujnin yachakojninman tukorqa (Juan 1:35-42).
Sojta watanmantaj, Pedroqa Jopepi kashaspa, Cesariaman soldadosta kamachej Cornelioj wasinman rinanpaj kamachisqa karqa. Cornelioj wasinman chayaspa, ¿pikunatataj Pedro tariparqa? Biblia nin: “Cornelio [Pedrota, paywan rejkunata ima] suyasharqa, familianwan, kawsaqesninwan ima”, nispa. Ajinamanta Cornelioqa, familianta yanaparqa Pedroj parlasqanta uyarinanpaj, paykuna kikin imatapis ruwayta ajllanankupaj ima (Hech. 10:22-33).
¿Imatataj Andresmanta Corneliomantawan yachakusunman?
Andreswan, Corneliowanqa mana familaresninkumanta qonqakaporqankuchu. Andresqa, wauqenta pay kikin Jesusman pusarqa. Corneliotajrí familiaresninta tantaykorqa Pedroj yachachisqanta uyarinankupaj. Chaywanpis ni mayqenninku familiaresninkuta tanqarqankuchu cristianosman tukunankupaj. ¿Imatataj ruwasqankumanta yachakusunman? Noqanchejpis ichá familianchejman Bibliamanta yachakuyta munanankupaj jina parlarisunman chayri hermanosta rejsichisunman. Chaywanpis saqenanchej tiyan paykuna kikinku Diosta sirviyta ajllanankuta. Familiaresninchejta yanaparinapajqa, qhawarina Alemaniamanta uj qhariwarmej kausayninta, pikunachus Petra chantá Jürgen kanku.
Petraqa Jehovaj testigosninwan Bibliamanta yachakorqa, bautizakorqataj. Qosantaj soldadosta kamachej karqa. Payqa, qallariypi warmin cristianaman tukupusqanmanta mana kusikorqachu. Chaywanpis qhepanejman repararqa Jehovaj testigosnin Bibliamanta cheqa kajta yachachisqankuta. Chayrayku paypis bautizakullarqataj, kunantaj anciano jina llankʼashan. Waj religionniyoj familiarta, imaynatachus Diosta rejsinankupaj yanapanamanta, ¿imatataj Jürgen yuyaychan?
Jürgen nin: “Familiaresninchejtaqa, mana tanqanachu noqanchej jina creenankupaj, nitaj ujllapi tukuy imamanta yachachinachu. Imaraykuchus chayqa, Diosmanta yachakuyta munanankupaj mana yanapanqachu. Astawanpis tiempo pasasqanman jina pisimanta pisilla yachachina. Chantapis allin kanman edadninmanta, pay kikin imasta ruwaj hermanosta rejsichina. Chaytaj yanapanqa Bibliamanta yachakunankupaj”, nispa.
Apóstol Pedro, Cornelioj familiaresnin ima, Bibliaj yachachiyninta chay rato japʼikorqanku. Chaywanpis chay tiempomanta wakin runasqa, mana chay ratochu Diosta rejsiyta ajllarqanku.
¿JESUSPA WAUQESNIN PAYPI CREERQANKUCHU?
Willayninta juntʼashajtin ashkha familiaresnin Jesuspi creerqanku. Sutʼincharinapaj, ichá apóstol Santiago, Juan ima, primosnin karqanku, mamanku Salometaj ichá tian karqa. Salomeqa, ichapis chay ashkha warmismanta “pikunachus kapuyninkuwan Jesusta [apostolesninta ima] yanapaj kanku” chaykunamanta ujnin karqa (Luc. 8:1-3).
Jesuspa wakin familiarninpis paypi mana chay ratochu creerqanku. Sutʼincharinapaj, Jesús bautizakusqanmanta wata kurajninman, ashkha runas uj wasipi tantakorqanku, yachachisqanta uyarinankupaj. “Chayta yachaspataj, familiaresnin jamorqanku Jesusta pusakapunankupaj, nisharqankutaj: Mana yuyaynimpichu kashan, nispa”. Chaymanta qhepamantaj Jesuspa wauqesnin payta tapurerqanku maymanchus rinanmanta, paytaj mana kuticherqachu. ¿Imaraykú? Imaraykuchus wauqesnin paypi “mana creerqankuchu” (Mar. 3:21; Juan 7:5).
¿Imatá Jesús ruwarqa familiaresnin mana yuyayninpichu kashan nejtinku? ¿Imatá chaymanta yachakusunman? Jesusqa, mana phiñarikorqachu. Astawanpis wañuymanta kausarimuspa familianta kallpacharqa, wauqen Santiagomantaj rikhurerqa. Chay jawa Santiago, waj wauqesnin ima, creerqanku Jesús Mesiaspuni kasqanta. Chayrayku paykunaqa, Jerusalenpi apóstoles, waj cheqa sonqo cristianos ima tantasqa kashajtinku chaypi kasharqanku, chaypachataj Dios espíritu santota tʼakaykamorqa. Aswan qhepamantaj, Judas, Santiago ima, Diospa llajtanpi jatuchaj ruwaykunata japʼerqanku (Hech. 1:12-14; 2:1-4; 1 Cor. 15:7).
WAKENQA MANA CHAY RATOCHU YACHAKUNKU
Jesuspa tiemponpi jina, kunanpis wakin familiaresninchejqa mana chay ratochu yaykunku Diospa llajtanman. Roswithamanta parlarina payqa católica romana karqa, iglesianmantaj mana saqespa rej. Qosanqa 1978 watapi Jehovaj testigonman tukorqa. Roswithaqa, religionnin cheqa kasqanta yuyaspa, qosanpa creeyninman churanakorqa. Watas pasasqanman jinataj qosanman manaña churanakorqachu, Jehovaj testigosnin cheqa kajta yachachisqankuta reparasqanrayku, 2003 watapitaj bautizakorqa. ¿Imaraykutaj Diosmanta yachakuyta munarqa? Imaraykuchus qosan Bibliamanta yachakusqanman jina kausakorqa. Qosan mana phiñakorqachu warmin creeyninman churanakusqanmanta, astawanpis kʼachamanta yanaparqa Diosmanta yachakunanpaj. ¿Imatá Roswitha yuyaychawanchej? Pay nin: “Mayta pacienciakoyqa may allinpuni”, nispa.
Monikamantañataj parlarina, payqa 1974 watapi bautizakorqa, iskay wawasnintaj chunka watasninman jinaraj bautizakorqanku. Qosan Hansqa creeyninkuman mana churanakojtinpis 2006 watapiraj bautizakorqa. ¿Imatá paykuna yuyaychawanchej? Jehovaman cheqa sonqollapuni kananchejta, creeyninchejpitaj sinchʼita sayananchejta. ¿Imapiwantaj Hansta Diosta rejsinanpaj yanaparqa? Warmin, iskay wawasnin munakuyninkuta rikuchillasqankupuni yanaparqa. Paykunaqa yacharqanku Hans aswan qhepaman Jehovaj testigonman tukunanta.
CHEQA KAJMANTA YACHACHINA
Jesús uj kuti kikincharqa cheqa yachachiyta yakuwan, chaytaj wiñay kausayman apan (Juan 4:13, 14). Chay cheqa yachachiymantataj, familiaresninchej yachakunankuta munanchej. Chaywanpis mana munajtinkoqa mana tanqanachu nitaj ujllapi amichinapaj jina yachachinachu. Cheqa kajmanta yachakuyta munanankoqa, imaynatachus willarinanchejmanta kashan. Biblia nin: “Cheqan runaqa kutichinampaj sumajtaraj yuyaychakun”, “pichus yachaywan unanchajqa parlayta yachan, kʼacha parlasqasnintaj sumajta wajkunata yachachin”, nispa. ¿Imaynatá kay yuyaychayman jina ruwasunman? (Pro. 15:28; 16:23.)
Qosan pay jina creeyniyoj kananta munaj warmeqa, “sumajtaraj yuyaychakun” imaynatachus parlarinanta. Ni jaykʼajtaj qosanmanta astawan yachayniyoj, ni ima pantayniyoj kasqanta yuyanchu. Ajinamanta sumajta yuyaychakuspa parlasqanqa, qosanta kallpachanqa, ujchasqa kausakunankupajtaj mayta yanapanqa. Chayrayku “yachaywan” parlananpajqa, kaykunata tapurikunman: “¿Maykʼajtaj qosaywan Bibliamanta yachakunanpaj parlariyman? ¿Imamantataj qosay parlariyta gustachikun? ¿Imasmantataj leeyta gustachikun? ¿Politicamantachu chayri pelota jaytʼaynamantachu, yachayniyoj runas ruwasqankumantachu? Imatachus yuyasqanta mana pisipaj qhawaspalla, ¿imaynatá Bibliamanta yachakuyta munananpaj yanapayman?”, nispa.
Mana creente familiaresninchejta Bibliamanta yachakunankupaj yanapanapajqa, mana pisimanta pisi sutʼinchayllachu, manaqa yachachisqanchejman jina kausananchej tiyan.
SUMAJTA KAUSAKUSQANCHEJ YANAPANMAN
Jürgen nin: “Bibliaj yuyaychaykunasninman jinapuni kausakuna. Ajinamanta mana creente familiaresninchejqa chayta sutʼita reparanqanku, reparasqankuta mana niwajtinchejpis”, nispa. Hanspis kikillantataj nin: “May allinpuni Bibliamanta yachakusqanchejman jina kausakoyqa. Mana creente familiaresninchejqa, Bibliaj yachachiykunasnin kausayninchejpi yanapawasqanchejtapuni rikonqanku”, nispa. Hansqa warmin bautizakusqanmanta 30 watasninmanraj bautizakorqa. Mana creente familiaresninchejqa sutʼita reparananku tiyan, creeyninchejrayku wakin imasta mana ruwasqanchejqa allinninchejpajpuni kasqanta.
Apóstol Pedroqa, mana creente qosasniyoj cristianasman sumaj yuyaychaykunata qorqa. Pay nerqa: “Ajinallatataj, qankunapis warmis, sapa ujpis qosaykichejwan kʼumuykukoj sonqoyoj kaychej. Ajinamanta Diospa palabrampi mana creejkunapis, warmisninkoj sumaj kawsayninta rikuspa, mana parlasqalla Señorman kutirikunkuman kawsayniykichejta, kʼumuykukoj kasqaykichejtapis rikusqankurayku. Kʼachita kasqaykichejqa ama jawallamanta kʼachanchakuypichu kachun, ama ancha sumajtapuni ñajchʼakuywanchu, nitaj qori kʼachanchanasta churakuywanchu, nitaj may valorniyoj pʼachaswanchu. Manachayqa, kʼachanchakuyniykichejqa sonqoykichej ukhupi kachun. Chay mana tʼojrayaj kʼachanchakoyqa rikuchikun llampʼu sonqoyoj kʼacha kaypi. Chayqa Diospa ñawpaqempi may jatumpaj qhawasqa”, nispa (1 Ped. 3:1-4).
Pedroqa, uj qosa warminpa sumaj kausayninta rikuspa Diosta yupaychajman tukunanta nerqa. Christaqa, Pedro yuyaychasqanman jinapuni ruwananpaj kallpachakushan, 1972 watapi bautizakusqanmantapacha. Qosan uj tiempota Jehovaj testigosninwan Bibliamanta yachakuspapis, manaraj Jehová Diosta sirviyta ajllanchu. Chaywanpis Jehovaj testigosninpa wakin tantakuykunaman rin, hermanoswanpis allinta apanakun, hermanostaj mana tanqankuchu Jehovaj testigonman tukunanpaj. ¿Imatataj Christa ruwashallanpuni qosan, Diosta sirviyta munananpaj?
Christa nin: “Diosta yupaychallaytapuni munani. Chaywanpis kallpachakullasajpuni yachakusqayman jina kausakunaypaj, qosay Diosmanta yachakuyta munananpaj. Chantapis pay imata ruwanayta munajtin Bibliaj yachachiyninwan mana churanakojtenqa kasukuni. Imatachus qosay ajllasqanta jatunpaj qhawani, Jehovaj makinmantaj chayta saqeni”, nispa.
Christaj ruwasqanqa, pay jina ruwanapaj yanapawasunman. Payqa, cristiano ruwanasninta allinta juntʼan, willayman llojsin, tantakuykunamanpis rin. Chantapis qosanman munakuyninta rikuchin, yachantaj qosan imastachus paymanta suyasqanta. Mana creente familiaresniyoj kaspaqa, Christa jina ruwana. Bibliaqa, ‘tukuy imapaj tiempo kasqanta’ nin. Chaytaj ninayan mana creente familianchejpaj, astawanraj qosanchejpaj chayri warminchejpaj tiempochakunata. Khuska kaspaqa astawan parlarikuyta atinchej, chaytaj qosata chayri warmita mana sapallan, mana qonqarparisqa kananpaj nitaj celosakunanpaj yanapan (Ecl. 3:1).
BIBLIAMANTA YACHAKUNANTA SUYALLAYPUNI
Holger nin: “Mana creente familiarqa, payta munakusqanchejta, Diosmanta mañapusqanchejta ima yachananqa may allin”, nispa. Holgerpa tatanqa waj familiaresninmanta nisqaqa 20 watasninmanraj bautizakorqa. Christataj nin: “Qosay Bibliamanta yachakunanta suyakushallanipuni, Jehovaj munayninta ruwananpaj”, nispa. Arí, mana creente familiaresninchejmanta mana yuyanachu paykuna ni jaykʼaj Diosta yupaychanankuta. Chayrayku mana saykʼunachu paykunata yanapaspa.
Mana creente familiaresninchejwanqa allintapuni kausakuna. Ajinamanta paykunata cheqa kajmanta yachakunankupaj yanapasun. Chayrayku tukuy tiempo “llampʼu sonqowan”, paykunata sumajpaj qhawana (1 Ped. 3:15).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lección 13
Biblia nishca shinaga religiongunaga ¿imata tucunga?
1. ¿Huin religiongunachu Dios munashcata ranaun?
Huin religiongunaibimi mansu, ali shunguyuc runaguna tianaun. Chi runagunata llaquishami Diosca yanapanata munan. Chiga shuc gustu cuintai man. Randi, ashca religiongunaga jiridsa juchagunatami rashcauna (2 Corintios 4:3, 4; 11:13-15). Televisiongunaibi, radiogunaibiga uyashcanchimi, huaquin religiongunaga guerrasgunaibi chapurishcauna, allpagunata amuyashcauna, runagunata yangamanda huanchishcauna, ichilla huahuagunata violashcauna. Ali shunguyuc quiriccunaga chita ricushami yapacta turbarishcauna. Mateo 24:3-5, 11, 12, leingui.
Sirtu religión Diosta jatunyachicpihuas, mana ali religionga Diosta mana ali sintichishami pingachin. Mana ali religiongunaga Diosmanda, huañushcagunamanda llullashami, Bibliaibi mana tiashca yuyaigunata yachachin. Randi, Jehovaga munanmi runaguna paimanda sirtuta yachanauchun nisha. Romanos 6:23; 1 Timoteo 2:3-5, leingui.
2. Bibliaibi nishca shinaga religiongunaga ¿imata tucunga?
Religionguna umasha Diostami llaquinchi nicpihuas, Diosca mana umaibac chan. Paigunaga Supaiba mundutami llaquinaun (Santiago 4:4). Diospa Shimiga llullac religiongunata shutichinmi, “Jatun Babilonia llacta” nisha. Ñaupa timpuibi Babilonia nishca llactaibimi tucui yanga religiongunaga callarira. Nallami Diosca, runagunata umac, llaquichic religiongunataga cungaimanda dsaslla tucuchinga. Apocalipsis 17:1, 2, 5, 16, 17; 18:8, leingui.
Diosca mana cungarishcachu mundu intiruibi mana ali religiongunaibi auc ali runagunata. Paigunata paiba Shimita alita yachachishami tandachiun. Juan 6:45, leingui.
3. Ali shunguyuc runagunaga ¿imatata rana anaun?
Diospa Shimita sirtuta yachasha pactachinata munac runagunataga Diosca llaquinmi. Chiraicumi panda religiongunamanda llucshichi nin. Sirtuta Diosta llaquishaga, paita cushiyachingahua ñaupa causaita saquina manaun. Apocalipsis 18:4, leingui.
Jesús huañushca huashaga, ali shunguta charic ashca runagunami apostolguna camachishcata uyasha cambiarinaura. Jehovaga chi runagunata yachachirami shuc mushuc, sumac, cushi causaita charinauchun nisha. Paiguna shinallatami ñucanchihuas Bibliamanda gustu cuintaigunata uyashaga Jehovata pundaibi churana anchi. 1 Tesalonicenses 1:8, 9; 2:13, leingui.
Yanga religionmanda llucshisha Diosta cazucpiga paiga ugllarishami japin. Diospa parti tucuccunaga mundu intiruibi ashcata llaquic huauquigunata, panigunatahuas charinaun. Chasnallata Diospa amigo tucusha, huiñai causaitami charingauna. ¿Chi causaita charinata munanguimachu? Marcos 10:29, 30; 2 Corintios 6:17, 18, leingui.
4. ¿Imatata Diosca ranga tucui Allpaibi cungailla, cushi causai tiachun nisha?
Llulla religiongunata Jehová tucuchicpi, cungailla causaimi tianga. Religiongunaga ña mana runagunata umasha caran partima chausichingaunachu. Mundu intiruibimi runagunaga tandalla, shuc Diosllata yuyarisha causangauna. Apocalipsis 18:20, 21; 21:3, 4, leingui.


text:
Robbie Williams
Robert Peter Williams sutiyuq runaqa, icha Robbie Williams (* 13 ñiqin hatun puquy killapi 1974 watapi paqarisqa Stoke-on-Trent llaqtapi - ) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq rock takichaq, kitara wasichaq wan takiqsi karqan.
Tayta: Pete Conway; Mama: Teresa Jeanette Williams.
Warmi: Ayda Field .
Churinkuna: Theodora Rose 'Teddy' Williams.
Diskukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Albumkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Take That
- Michael Jackson
- Madonna
- Gary Barlow
- Pet Shop Boys
- Kylie Minogue
- Nicole Kidman
- Elton John
- Paul MacCartney
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Robbie Williams.
- Uficial site
- [IMDb


text:
René Descartes
René Descartes sutiyuq runaqa (Renatus Cartesius, 31 ñiqin pawqar waray killapi 1596 watapi paqarisqa La Haye/Touraine llaqtapi, Ransiyapi - 11 ñiqin hatun puquy killapi 1650 watapi wañusqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi) huk phransis Yachay wayllukuqsi, Yupay yachaqsi, Pachaykamay yachaqpas karqan, rasyunalismu nisqa yachay wayllukuypa kamariqninsi.
"Cogito ergo sum" ("yuyaychakunim, chaymantaqa kanim") nispa kikinpi sunqullikuytam yachay wayllukuyman pusarqan. Iskaynintin imayaykunamantam yuyaychakurqan, ispiritu nispaqi matirya nisqapipas.


text:
Yuri Gagarin
Yuri Alekséyevich Gagarin sutiyuq runaqa (rusya simipi: Юpий AлekceeBич ГarapиH)(* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1934 watapi paqarisqa Klúshino, Smolenskpas Óblast llaqtapi - 27 ñiqin pawqar waray killapi 1968 watapi wañusqa Novosyolovo, Vladimirpas Óblast llaqtapi) huk Rusyap mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyu runam karqan.
Tayta: Alexey Ivanovich Gagarin; Mama: Anna Timofeyevna Gagarina.
Warmi: Valentina Goryacheva
Yachay wasi:
Alma mater: Yachay suntur.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yuri Gagarin.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Yuri Gagarin.
- El primer hombre en el espacio
- El increíble viaje de Yuri Gagarin


text:
Roberto Carlos
Manuel Francisco Dos Santos sutiyuq runaqa icha Roberto Carlos (* 10 ñiqin ayriway killapi 1973 paqarisqa Garça llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Roberto Carlos paqarisqa São Paulo suyu, Brasil.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Roberto Carlos.
- Página web oficial de Roberto Carlos portugués simipi
- Historial de Roberto Carlos en Realmadridfans.org
- Perfil en Diarios de Fútbol


text:
Wasi
Wasi nisqaqa kawsananchikpaq, tiyananchikpaq rurasqam. Wasita rurayqa, wasichay nisqa, ancha chaniyuq maki kapchiymi.
Wasiqa pirqakunayuqmi, wasi qatayuqmi, punkuyuqmi, wintanayuqmi. Wasip ukhunpi pinchi kaq rakikunataqa wasi ukhu icha ukhu nispalla ninchikmi.
Llamk'ay paqtachikamaqa, kay wasi rikch'aqkunatam riqsinchik:
- Kawsana wasi
- Llamk'ana wasi (taller)
- Yachay wasi (escuela)
- Manqus wasi (templo), Inlisya
- Wawa wasi
- Qurpachana wasi, tampu
- Qullqa wasi
Tawantinsuyupiqa akllasqa sipaskunam aklla wasipis kawsarqanku.


text:
Machitu tatasninchejta qhawana
“Wawitasníy, ama simillawanchu munanakusun, astawanqa cheqamanta ruwasqasninchejwan rikuchinanchej munakusqanchejta.” (1 JUAN 3:18.)
1, 2. 1) ¿Ima chʼampaypitaj ashkha familias rikukunku, ima tapuykunatataj ruwakunku? 2) ¿Imaynatá tatas, wawas ima llakiykunata atipankuman?
TATASNINCHEJTA machuyapusqankurayku manaña imatapis sapallankumantaña ruwajta rikuspa ichá mayta llakikusunman. Ichá tatayki chayri mamayki urmakuspa wasanta pʼakikun, maypichus kasqanta qonqapuspa chinkapun chayri sinchʼita onqoykun. Machitustajrí mayta llakikunkuman machuyapusqankurayku manaña imatapis ruwayta atisqankumanta (Job 14:1). ¿Imatataj ruwasunman paykunata yanapanapaj? ¿Imaynatá paykunata qhawasunman?
2 Machu runasta imaynatachus qhawanamanta parlaspa, uj yachaqana nin: “Imaynatachus machuyasqa tatasta qhawanamanta parlayqa mana atikullanchu. Chaywanpis chaykunamanta ñaupajmantaña parlarej familiasqa, chay pʼunchay chayamojtin imaynatachus tatasninkuta qhawanankupaj wakichisqasña kanku”, nispa. ¿Imaraykutaj ñaupajmantaña chaykunamanta parlariy may allin? Imaraykuchus machuyapusqanchejrayku llakiykuna kanqapuni. Chaywanpis ñaupajman llojsiyta atisunman chaypajtaj familia jina ñaupajmantaña imastachus ajllasqanchej yanapawasunman. Kunanqa qhawarina imaynatachus familias chayta ruwayta atisqankuta.
¿IMAYNATA ‘SAJRA PʼUNCHAYKUNAPAJ’ WAKICHIKUSUNMAN?
3. ¿Imatataj wakin familias ruwananku tiyan tatasninku yanapata astawan necesitajtinku? (25 paginapi dibujota qhawariy.)
3 Wakin runasqa machuyapusqankuman jina, manaña sapallankumanta imatapis ruwayta atinkuchu, chayraykutaj yanapanata necesitanku (Eclesiastés 12:1-7 leey). Jinapi rikukoj tatasqa, paykuna, wawasninku ima imastachus ruwanankuta ajllananku kanqa. Imastachus tatas necesitasqankumanta, familiamanta sapa uj imaynatachus yanaparinanpaj ima, allin kanman familia jina parlarinankupaj tantakunanku. Tukuyninkutaj, astawanraj tatas sutʼita imatachus necesitasqankuta ninanku tiyan, nitaj suyanankuchu tiyan tukuy ima nisqanku ruwakunantapuni. ¿Tatas sapallanku tiyakuyta atillankumanpunichu? * Chantapis, parlariychej tatasniykichejta qhawanaykichejpaj imatachus sapa uj ruwayta atisqaykichejmanta (Pro. 24:6). Ichá wakin wawasqa sapa pʼunchay tatasninkuta qhawankuman, wakintaj qolqewan yanapankuman. Wawasqa, tatasninkuta qhawanankupuni tiyan. Chaypajtaj tukuy yanapanakunkuman ujtaj ujtaj tatasninkuta qhawanankupaj.
4. Tatasniykita qhawanaykipaj, ¿imastataj ruwawaj?
4 Tataykita chayri mamaykita qhawayta qallarishanki chayqa, imamantachus onqosqa kashasqanta yachanayki, allin kanman. Tatayki chayri mamayki mana jampiyta atina onqoywan kashan chayqa, imaspichus qhepaman rikukunantapis yachallaytaj (Pro. 1:5, 6). Gobierno, ima yanapastachus qosqantapis tapuriy. Chantapis tatasniyki tiyakunku chaypi, machitusta astawan sumajta qhawanapaj ima yanapaschus kasqantapis tapurikullaytaj. Kausayniyki tijrakusqanta reparaspataj ichá llakikuwaj. Sutʼincharinapaj, ichá anchata phutikuwaj chayri ni imata ruwayta atisqaykita yuyawaj. Ajinapi rikukuspataj atienekusqayki amigoykiwan parlariy. Jehovamantaj llakiyniykita saqey, imaraykuchus payqa sonqo tiyaykuyta qosonqa, chaytaj llakiyniykita atipanaykipaj yanapasonqa (Sal. 55:22; Pro. 24:10; Fili. 4:6, 7).
5. Machitu tatasta qhawanapaj, ¿imastataj ñaupajmanta yachana tiyan?
5 May allin kanman machitus, wawasninku ima, ñaupajmanta yachananku, ima yanapaschus machuyasqa runasta qhawanapaj kasqanmanta. Sutʼincharinapaj, ¿allinchu kanman tata chayri mama mayqen wawallanwanpis tiyakoj ripunan? Chayri, ¿machitu runasta qhawanapaj wasiman apana allinchu kanman? ¿Imastawantaj tatata chayri mamata yanapanapaj ruwana kanman? Ajinamanta ima ‘llakiypajpis’ wakichisqa kasunchej (Sal. 90:10). Llakikunapaj jina ashkha familiasqa ñaupajmantapacha mana wakichikunkuchu, llakiykunapi rikukusparaj usqhayllata imatapis ajllanku. Uj yachayniyoj runa nin: “Llakiypi rikukusparaj imaynatachus machitu tatasta qhawayta ajllayqa, mana allinchu”, nispa. Arí, wawasqa imaynatachus machuyasqa tatasninkuta qhawayta usqhayllata ajllasqankurayku ichá llakiykunapi rikukunkuman, nitaj uj yuyayllaman chayayta atinkumanchu. Ñaupajmantapacha sumajta wakichikojtinkoqa, llakiykunapi mana rikukonqankuchu (Pro. 20:18).
6. ¿Imaraykutaj tatas maypichus tiyakunankumanta, imaynatachus yanapanamanta ima parlariy may allin?
6 Tatasninchejwanqa mana parlayta atillanchejchu wasipi imatapis waj jinamanta ruwakunanmanta, chayri wajnejman ripunankumanta. Chaywanpis ashkha runasqa, chaykunamanta parlariy may allin kasqanta ninku. Imaraykuchus niraj chʼampaykunapi kashaspa, chaykunamanta respetowan parlareyqa atikullan, allin yuyaywantaj imatapis ajllayta atikunman. Kʼachamanta familia parlarikushajtenqa, tukuyninku imaynatachus tatasninkuta qhawayta munasqankumanta parlariyta atillankuman, munakuytataj rikuchiyta atillankuman. Chantapis ichá tatasqa, sapallankupuni tiyakuyta munasqankuta nenqanku. Ima yanapatachus necesitasqankuta wawasninkuman nejtinkoqa, wawasqa imaynatachus tatasninkuta yanapayta atillanqanku.
7, 8. ¿Imasmantataj familias parlarinanku allin kanman, chantá imaraykutaj?
7 Tatas wawasniykichejwan parlarishaspaqa, imastachus munasqaykichejta, mashkha qolqeyojchus kasqaykichejta ima willaychej. Ajinamanta qankuna mana ajllayta atejtiykichejqa, wawasniykichej qankunapaj ajllayta atenqanku. Ichá wawasniykichejqa, munasqaykichejman jina kausakunallaykichejtapuni saqesonqachej, imatachus ajllasqaykichejta jatunpaj qhawasqankurayku (Efe. 6:2-4). Tatas, ¿suyashankichejchu mayqen wawallaykichejpis wasinman pusakapusunaykichejta? Chayrí, ¿waj jinamanta yanapasunaykichejtachu suyashankichej? Chaywanpis mana suyanaykichejchu tiyan munasqaykichejman jinapuni ruwakunanta. Imaraykuchus mana tukuychu kikinta yuyanchej, nitaj yuyasqanchejta usqhayllata tijrachiyta atillanchejchu.
8 Ashkha chʼampaykunamanta jarkʼakusunman ñaupajmanta wakichikuspa, sumajta parlarispa ima (Pro. 15:22). Chayrayku familiaykichejwan imaynatachus jampichikuyta munasqaykichejta parlariychej. Directriz Médica (mayqentachus Jehovaj testigosnin apaykachanku) nisqaman imatachus juntʼachisqaykichejmantawan parlarillaychejtaj. Sapa ujpis imaynatachus jampichikuyta ajllayta atinchej. Directriz Médica (DPA) nisqapeqa, imaynatachus jampichikuyta munasqanchejta churayta atinchej. Chantapis pipichus atienekunki chay hermanota ajllawaj, imaynatachus jampichikuyta munasqaykita parlananpaj. Wakin tatasqa, Directriz Médica nisqata, herenciata saqenankumanta, seguros de vida nisqamanta, bancoman qolqeta churasqankumanta documentoswan khuska jallchʼanku. Chay documentosmantataj uj copiata orqhonku atienekunku chaykunaman jaywanankupaj. Ajinamanta ima kajtinpis munasqankuman jina ruwakunanpaj.
¿IMATATAJ RUWASUNMAN TATAS YANAPATA ASTAWAN NECESITAJTINKU?
9, 10. ¿Maykʼajtaj tatas, wawasninkoj yanapayninta astawan necesitankuman?
9 Wakin familiaspeqa, machitu tatas sapallanku tiyakuyta ajllanku, wawasninkutaj chay ajllasqankuta jatunpaj qhawanku. Tatasninku waykʼukuyta, wasinkuta llimphuchayta, jampisninkuta ujyayta, wajkunawan parlariyta ima atillasqankurayku. Chayrayku wawasninkuman ninku, mana anchata kausayninkuman satʼikunankuta. Chaywanpis machuyapusqankuman jina manaña imatapis ruwayta atejtinku, qonqakapojtinku, rantikoj mana riyta atejtinku ima, wawasninkoj yanapanta necesitanku.
10 Machitusqa, ichá manaña bañomanpis riyta atinkumanchu, anchata llakikunkuman, manaña uyariytapis atinkumanchu, ñawisninkupis chharpuyapunman, tukuy imatapis qonqapullankumanña. Ajinapi tatasninchej rikukojtinkoqa, ichá usqhayllata doctorpaman apananchej allin kanman. Tatasninchej imastachus ruwasharqanku chayta, ichá noqanchej ruwananchej kanqa. Chayraykutaj tatasninchejta sumajta qhawananchejpaj tukuy imaymanamanta yanapananchej tiyan (Pro. 3:27).
11. ¿Imastataj tatasta yanapanapaj ruwana kanman?
11 Tatas onqosqallapuni kajtinkoqa, ichá waj jinamanta yanapana kanqa. Chayta ruwashaspataj mana llakichinapaj jina ruwanachu. Wawas karupi tiyakojtinkoqa, ichapis uj hermano chayri uj vecino qhawarej rinman, imaynachus kashasqantataj wawasninman willarinman. Ichapis tatasqa wasinkuta llimphuchanata, waykʼuripunata imalla necesitankuman. Chantapis bañakushaspa, puriykachashaspa mana imanarpakunankupaj ichá wasipi imatapis allinchanata necesitanqa. Astawanpis wasipi ruwanasllawan yanaparinata necesitankuman. Manaña sapallanku tiyakuyta atejtinkutaj, astawan yanapanata necesitanqanku. Chantapis, machitu runasta allinta qhawanapaj ima yanapaschus llajtanchejpi kasqanmanta tapurisunman (Proverbios 21:5 leey). *
¿IMATATAJ WAKINKUNA TATASNINKUTA QHAWANANKUPAJ RUWANKU?
12, 13. ¿Imatataj wakinkuna karupi tiyakuspapis tatasninkuta qhawanankupaj ruwanku?
12 Wakin wawasqa, tatasninkuta munakusqankurayku sumajta qhawayta munanku. Sumaj qhawasqa kajtinkutaj mayta kusikunku. Chaywanpis wakin wawasqa, tatasninkoj wasinmanta karupi tiyakunku. Chayraykutaj vacacionesninkupi tatasninkuta waturikoj rinku, imastachus tatasninku mana ruwayta atisqankutataj ruwaysinku. Wakin wawasqa tatasninkuta munakusqankuta rikuchinku paykunaman sapa pʼunchay telefononejta wajyarispa, cartasta apachispa, chayri celularnejta mensajesta apachispa (Pro. 23:24, 25).
13 Tatasninchejta sapa pʼunchay qhawana kasqanta mana qonqananchejchu tiyan. Tatasninchejmanta karupi tiyakojtinchej, paykuna Jehovata yupaychanku chayqa, qotuchakuyninkumanta ancianoswan parlarisunman yuyaycharichikunapaj. Jehovamanta mañakushaspapis tatasninchejpajwan mañapusunman (Proverbios 11:14 leey). Tatasninchej Jehovata mana yupaychajtinkupis, Biblia kamachiwasqanchejman jina jatunpaj qhawananchej tiyan (Éxo. 20:12; Pro. 23:22). Chaywanpis imaynatachus tatasta qhawanataqa mana tukuy wawaschu kikinta ajllanku. Sutʼincharinapaj, wakin wawasqa, tatanku chayri mamanku mayqennillankuwanpis tiyakoj ripunanta ajllanku chayri paykunaj qayllankupi tiyakunanta munanku. Chaywanpis chayqa mana jinapunichu kanman. Imajtinchus wakin tatasqa sapallanku tiyakuyta munanku, manataj uj llasa qʼepi jina wawasninkupaj kayta munankuchu. Qolqeyoj kaspataj, ichá pillatapis paykunata yanaparinanpaj contratakunkuman (Ecl. 7:12).
14. ¿Ima chʼampaypitaj rikukunman tatasninta qhawaj?
14 Wakin familiaspeqa, tatasta qhawaytaqa qayllapi tiyakoj wawallaman saqepunku. Chaywanpis payqa, familianpajpis tiempochakunallantaj tiyan. Kausaynin tijrakojtintaj, ichá hermanosninwan watejmanta parlarinan kanqa, imaynatachus tatasninkuta qhawanankupaj. Kay tapuykunatataj ruwakunkuman: “¿Ujnillaykuchu tatasta astawan qhawashayku? ¿Tukuyniyku tatasniykuta qhawanaykupaj astawan kallpachakuyta atiykumanchu?”, nispa.
15. ¿Imatá ruwasunman tatanta qhawaj mana saykʼunanpaj?
15 Uj tata chayri uj mama tukuy tiempo yanapata necesitajtenqa, ichá payta qhawaj wawaqa saykʼunman (Ecl. 4:6). Tukuypis tatasninchejta sumajta qhawayta munanchej, chaywanpis tukuy tiempota yanapaspaqa ichá saykʼusunman. Ajinapi rikukuspaqa, ichá wajkunamanta yanapata mañakuna kanman. Wajkuna tatasta qhawaypi yanaparejtinkoqa, ichá tatasta qhawayta atikullanman, nitaj machitusta qhawanapaj wasiman apayta necesitakonqachu.
16, 17. 1) ¿Ima chʼampaykunapitaj rikukunkuman tatasninkuta qhawajkuna? 2) ¿Imataj yanapanman tatasninkuta kusisqallapuni qhawanankupaj? (“Kusikuni tatasniyta qhawashasqaymanta” nisqa recuadrota qhawariy.)
16 Tatasninchejta machuyajta rikuspa ichá llakikusunman. Machitu tatasninkuta qhawajkunaqa, llakisqas, sonqo pʼakisqas, phiñasqa, paykunapis juchayoj kankuman jina sientekunku. Wakin kuti machitu runasqa, sonqota nanachinapaj jina parlankuman, paykunarayku ruwasqankutapis pisipaj qhawankuman. Ajina kajtenqa, ama paywan phiñakuychu. Salud mental nisqamanta uj yachayniyoj runa nin: “LIakiyninchejta atipanapajqa, llakiyninchejta mana pakaykunachu, nitaj yuyanachu llakisqa kasqanchejmanta juchayoj kasqanchejta”, nispa. Chantapis chay llakiyniykimanta qosaykiwan chayri warmiykiwan, familiaykimanta mayqellanwanpis, chayri atienekusqayki amigoykiwan parlariwaj. Llakiyniykimanta wajkunawan parlarinaykeqa, kusisqallapuni kanaykipaj yanapasonqa.
17 Ichá uj pʼunchay wawasqa, tatasninkuta wasinkupi manaña qhawayta atenqankuchu. Chayraykutaj ichá machitusta qhawanapaj wasiman apayta ajllanqanku. Uj hermana sapa pʼunchay mamanta waturikoj rej, mamanqa machitusta qhawanapaj wasipi kasharqa. Chay hermana nin: “Mamaykutaqa mana tuta pʼunchayta necesitasqanman jina qhawayta atillarqaykuchu. Chayraykutaj machitusta qhawanapaj wasiman aparqayku, chayta ruwaytataj mana atillarqaykuchu. Chaywanpis chayta ruwasqaykoqa, may allin karqa, mamaykupis chayta allinpaj qhawarqa”, nispa.
18. ¿Imatataj Jehová tatasninkuta qhawajkunaman qonqa?
18 Tatasninchejta machuyayninkupi qhawayqa, mana atinapaj jinallachu kanman, llakichiwasunmantaj. Nitaj machitusta uj rejllata qhawanapaj yanapas kanchu. Chaywanpis tatasninchejta imaynatachus qhawanapaj sumajta parlarejtinchej, familiantin yanapanakojtinchej, Diosmanta yanapata mañakojtinchej imaqa, tatasninchejta qhawayta atillasun, jinamantataj jatunpaj qhawasqanchejta rikuchisunchej. Chay jawataj sonqo juntʼasqa kasunchej tatasninchej sumaj qhawasqas kashasqankuta yachaspa (1 Corintios 13:4-8 leey). Chantapis Jehová sonqo tiyaykuyta, bendicionninta ima qowasunchej (Fili. 4:7).
^ párrafo 3 Wakin lugarespeqa, tatasqa wawasninkuwan tiyakunku. Ajinata tiyakuytataj paykuna munanku.
^ párrafo 11 Tatayki chayri mamayki wasinpi sapan tiyakun chayqa, pipichus atienekunki chay runaman llaveta qowaj, ajinamanta imanarpakojtinpis yanaparinanpaj.


text:
CAPÍTULO 12
Diospa mandashkakunata kasushpaka, imashinatak kawsana kanchik
Diospa amigo kankapakka, imatatak rurana kanki.
Satanás llullak kashkataka, imashinatak rikuchita ushanki.
Ima ruraykunatatak Dioska millan.
Diospa ñawpapi alli rikurinkapakka, imashinatak kawsana kanchik.
YUYAY, kanpa amigokuna imashina kachuntak munanki. Manachu kanpa amigokuna kushilla, mana ñapash piñarikkuna kachun munankiman.
2 Ñawpa punchakunapika, Dioska wakin gentekunata akllarkami paypa alli amigokuna kachun. Abrahanka Diospa amigomi karka (Isaías 41:8; Santiago 2:23). Dioska Davidtapash achkatami kuyarka. Chaymantami Dioska nirka, “payka ñuka shunku munashkami” kan nishpa (Hechos 13:22, Biblia Quichua Chimborazo). Profeta Danieltapash Dioska nirkami: “Kanka, ninanta kuyay tukushkami kanki” nishpa (Daniel 9:23).
3 Jehovaka, imamantatak Abrahanta, Davidta, Danieltapash akllarka paypa amigokuna kachun. Abrahantaka Dioska nirkami: ‘Ñuka rimashkata kanka kasushkankimi’ nishpa (Génesis 22:18). Shinaka, Dioska payta kasukkunatallami akllan, paypa amigokuna tukuchunka. Jehová Dioska israelitakunatapash kashnami nirka: “Ñuka ima nishkata kasunkichi. Kankuna kasukpika, kankunapak Tayta Diosmi kasha. Kankunapash, ñuka akllashkakunami kankichi” nishpa (Jeremías 7:23). Shinaka, Jehovata kasushpaka, kanpashmi Jehovapa amigo tukunki.
JEHOVAKA PAYPA AMIGOKUNATA AYUDANMI
4 Bibliapi nishka shinaka, Jehovaka ‘allita rurashpa, paypak tukuy ushayta rikuchishpami’ paypa amigokunataka ayudasha ninmi (2 Crónicas 16:9). Shinaka, imashinatak Jehovaka paypa ushayta rikuchishpa kantaka ayudan. Salmo 32:8-pika ninmi: “Ñukami kanta yachachishpa, kan purina ñantapash rikuchisha. Kantami, ñuka ñawiwanka rikuriyasha” nishpa.
5 Jehová Dioska kanta achkata kuyashpami, kantaka rikuriyashami nin. Jehová Dioska consejokunata kushpami kantaka ayudan. Diospa consejokunata kasushpaka, allimi kawsashun. Llakikunawan kashpapash kushilla kawsachunmi, Dioska kantaka ayudankapak munan (Salmo 55:22). Diosta tukuy shunkuwan adorashpaka, kanpashmi salmista shina kashna ninki: “Ñuka tukuy kawsaypika, Mandak Diostami, ñuka yuyaypi charirkani. Pay ñuka alli ladopi kakpimi, na kuyuchi tukusha” nishpa (Salmo 16:8; 63:8). Shinaka, payta kasushpa kawsachunka, Diosllatakmi kantaka ayudan. Shinapash, Diosta kasushpa kawsachunka Satanaska mana munanchu.
DIOSTA PIÑACHINKAPAKKA, SATANASKA IMATATAK NIRKA
6 Imashinami capítulo 11-pi yachakurkanchik, Satanaska Diosta juchachirkami, Dioska llullakmi kan, Dioska alli mandaytaka mana ushanchu nishpa. Gentekuna allita mana allita akllachunka Dioska mana sakinchu nirkapash. Achka gentekuna kay Allpapi mirakpika, Satanaska imatatak rurarka. Tukuy gentekunatami juchachi kallarirka, mana pipash Diostaka tukuy shunkuwan kuyanchu nishpa. Ñukata mana jarkakpika, tukuy gentekunata Diosmanta karuyachishallami nirkami. Chayta rikuchisha nishpami, Jobtaka llakichi kallarirka. Shinapash, Jobka pitak karka. Satanaska imatatak Jobtaka rurarka.
7 Jobka ñawpa punchakunapimi kawsarka. Jobka alli runami karka. Chaymantami Jehovaka kashna nirka: ‘Job runaka, ima pantatapash na rurak, allikutalla rurak, Tayta Diostapash manchak, nallita ruranamanta anchurishkami kan’, “chay allpa pachapika, payshnaka pipash na tiyanchu” (Job 1:8). Kay versopi nishka shinaka, Jehovaka achkatami Jobtaka kuyarka.
8 Jobta juchachinkapakmi, Diabloka Jehovata kashna nirka: “Nachu kanllata paytapash, paypak wasi uku puratapash, tukuy imatalla pay charishkatapash, tukuylla muyuntita cuidakunki. Paypak makiwan imata rurakpipash, ninantami bendiciarkanki. […] Ashtawankarin kunanta, kanpak makita chutashpa, pay imatalla charishkakunata kichuyari. Shina rurakpika, nachu kantaka, kanpak ñawpakpillata nallikachishpa nalli shimikunata rimanka” (Job 1:10, 11).
9 Satanaska Jobtaka juchachirkami, bendicionkunamantallami Diostaka adorakun nishpa. Llakikunawan kashpaka, Jobka Diosmantaka karuyankallami nirkami. Shina nishpa Jobta juchachikpika, Jehovaka imatatak rurarka. Jehovaka Jobta llakichichun sakirkami. Shinami, Jobka rikuchita ushana karka Jehovata tukuy shunkuwan kuyashkata.
SATANASKA JOBTA LLAKICHINMI
10 Shinaka, Satanaska imashinatak Jobtaka llakichirka. Satanaska Jobpa wakrakunatami shuwachichirka, wañuchirkapash. Jobpa achka trabajakkunatapash wañuchirkami. Shinami, Jobpa tukuy charishkakunaka tukurirka. Chay kipaka, Diabloka jatun akapanata kachashpami, Jobpa 10 wawakunatapash wañuchirka. Kashna jatun llakikuna japikpipash, “Job runakuka napacha juchataka rurarkachu. Tayta Diostaka, ima nallitapash na rimarkachu” (Job 1:22).
11 Wawakuna wañukpipash, wakcha tukushpapash, Jobka Diosmantaka mana karuyarkachu. Chaymantami Satanaska Jehovataka nirka, shuk millay unkuyta kukpika, Jobka kanmanta karuyankallami nishpa. Satanás shina nikpimi, Jehovaka sakirka shuk llakinayay unkuywan Jobta llakichichun. Llakinayay unkuywan kashpapash, Jobka Diosmantaka mana karuyarkachu. Ashtawankarin, tukuy shunkuwanmi Jobka nirka, “wañunkakamanmi, ñukaka ima pantatapash na rimasha” nishpa (Job 27:5).
12 Satanás llakichikushkataka Jobka mana yacharkachu. Chaymantami Jobka yuyarka Diosmi kashna llakikunataka kachamuwan nishpa (Job 6:4; 16:11-14). Chashna yuyashpapash, Jehovata tukuy shunkuwan kuyanataka mana sakirkachu. Ashtawankarin, llakikunawan kashpapash Diostaka kasushpa katirkami. Shinami, Jobka rikuchirka mana bendicionkunamantalla Diosta adorakushkata.
13 Job llakikunawan kashpapash Diosmanta mana karuyakpika, Jehová Dioska rikuchita usharkami Satanaska llullak kashkata. Job tukuy shunkuwan Diosta kuyashkamantaka, Dioska achka bendicionkunatami Jobmanka kurka (Job 42:12-17).
SATANASKA KANTAPASHCHU JUCHACHISHKA
14 Satanaska mana Jobtallachu juchachikurka. Tukuy ñukanchikkunatapashmi Satanaska juchachirka. Proverbios 27:11-pika kashnami nin: “Ñuka wawalla, allikuta yachakushka kashpa, ñuka shunkupi kushichiwayari. Shina kashpami, ñukata piñashpa rimak runamanpash tikrachi ushasha” nishpa. Kay versotaka Job wañushka kipami Dioska escribichirka. Chaymantami yachanchik Diabloka Diosta piñachishpa katirkarakmi. Diospa tukuy adorakkunatapash juchachishpa katirkarakmi. Jehovata kasushpaka, Satanás llullak kashkatami rikuchinchik. Ashtawankarin Diostapash kushichinchikmi. Wakinpika, Diosta kasunaka mana jawallachu kan. Shinapash, Satanás llullak kashkata rikuchishpaka, manachu kushikunkiman.
15 Yuyari, Satanaska kashnami nirka: “Runaka, paypak kawsaymantaka tukuy imata charishkatami kunman” (Job 2:4). Kay versopi ‘runa’ nishpaka, Satanaska mana Jobtallachu juchachikurka. Satanaska tukuy gentekunatami juchachikurka. Shinaka yuyay, Diabloka kantapashmi Diosmantaka karuyachishallami nirka. Llakikunawan kashpa Diosta mana kasushpa, Diosmanta karuyakpika, Diabloka achkatami kushikun. Diosmanta kanta karuyachinkapakka, Satanaska imatatak ruran.
16 Imashinami capítulo 10-pi yachakurkanchik, gentekunata Diosmanta karuyachinkapakka, Satanaska achka trampakunatami churan. Wakinpika, ‘león wakashpa, pitapash mikunkapak maskakunshna muyuriyashpami’, Satanaska gentekunataka manchachin (1 Pedro 5:8). Chaymantami kanpa familiakuna, amigokunapash Bibliataka imapaktak yachakukunki, Bibliapi mandashkakunataka mana kasunachu kanki nin. Paykuna shina nishpaka, Satanaspa yuyayta katishpami chashna ninakun (Juan 15:19, 20). Kutin wakinpika, gentekunata Diosmanta karuyachinkapakmi, ‘Satanaska payllata punchapampa angelshna tukun’ (2 Corintios 11:14). Shinaka, Diosta ama kasushpa kawsachunmi, Diabloka gentekunata pantachin. Satanaska munanmi shaykushkami kani yuyachun. Shinallatak, Diospa munayta ruraytaka mana ushashachu yuyachishpapash Satanaska pantachinmi (Proverbios 24:10). Imashinami ña yachakushkanchik, Diosta ama kasuchunmi, Satanaska “punchapampa angel” shina, “león wakashpa” purik shina kantaka llakichishpa purikun. Shinaka, Job shina kanpash Diosta tukuy shunkuwan kuyashkata rikuchinkapakka, imatatak rurana kanki.*
JEHOVAPA MANDASHKAKUNATA KASUSHUNCHIK
17 Satanás llullak kashkata rikuchinkapakka, Diospa mandashkakunatami kasuna kanki. Shinapash, Diospa mandashkakunata kasunkapakka, imatatak rurana kanki. Bibliapika ninmi: “Kanta Mandak Tayta Diostaka, kanpak tukuy shunkuwan, tukuy almawan, tukuy ushaywan kuyanki” nishpa (Deuteronomio 6:5). Diosta ashtawan ashtawan kuyashpaka, Diospa mandashkakunatapash ashtawan ashtawanmi kasunki. Apóstol Juanpash kashnami nirka: “Tayta Dios mandashka shimikunata paktachishpa kawsanakushpallami, payta kuyanakushkataka yachanchi” nishpa. Jehovata tukuy shunkuwan kuyashpaka, ‘pay mandashka shimikunataka, paktachi ushankillami’. Diospa mandashkakunaka mana llashak kipi shinachu kan (1 Juan 5:3).
18 Jehovaka, imatallatak mandarka. Jehovaka mana alli ruraykunamanta karuyankichik nishpami mandarka. Maykan ruraykunami mana alli kashkata yachankapakka, “Jehová millashka ruraykunataka sakinami kanchik” nishka recuadrota rikunki. Chaypika ninmi: “Jehová millashka ruraykunataka sakinami kanchik” nishpa. Wakin gentekunaka ninmi, kay ruraykunaka mana juchachu kan nishpa. Shinapash, Bibliapi versokunawan chimpapurashpa yuyashpaka, chay ruraykuna mana alli kashkatami yachanki. Shinallatak yachankimi, Diospa leykuna alli kashkata. Mana alli ruraykunata sakinaka mana jawallachu kan. Shinapash, Diospa mandashkakunata kasukkunaka kushilla, allimi kawsan (Isaías 48:17, 18). Kanpashmi Diospa mandashkakunataka kasuyta ushanki.
JEHOVÁ MILLASHKA RURAYKUNATAKA SAKINAMI KANCHIK
- Mana wañuchinachu kanchik (Éxodo 20:13; 21:22, 23).
- Kariwan warmiwan mana mapayanachu kanchik (Levítico 20:10, 13, 15, 16; Romanos 1:24, 26, 27, 32; 1 Corintios 6:9, 10).
- Mana espiritismota rurana kanchik (Deuteronomio 18:9-13; 1 Corintios 10:21, 22; Gálatas 5:20, 21).
- Yanka dioskunata mana adoranachu kanchik (1 Corintios 10:14).
- Mana machanachu kanchik (1 Corintios 5:11).
- Mana shuwanachu kanchik (Levítico 6:2, 4; Efesios 4:28).
- Mana llullanachu kanchik (Proverbios 6:16, 19; Colosenses 3:9; Apocalipsis [Revelación] 22:15).
- Charishpapash mana ashtawan charinkapak munanachu kanchik (1 Corintios 5:11).
- Mana achkata piñarishpa, shuktakkunata makanachu kanchik (Salmo 11:5; Proverbios 22:24, 25; Malaquías 2:16; Gálatas 5:20, 21).
- Mana alli shimikunata mana ninachu kanchik (Levítico 19:16; Efesios 5:4; Colosenses 3:8).
- Yawarta mana mikunachu kanchik, yawarta mana churarinachu kanchik (Génesis 9:4; Hechos 15:20, 28, 29).
- Kusaka paypa familiaman mikunata, maypi kawsanata kunami kan (1 Timoteo 5:8).
- Jatun makanakuykunapi, politicakunapipash mana chakrurinachu kanchik (Isaías 2:4; Juan 6:15; 17:16).
- Drogakunata mana upiyana, tabacotapash mana chupanachu kanchik (Marcos 15:23; 2 Corintios 7:1).
19 Jehová Dioska ñukanchik ruray ushashkatallami mandan (Deuteronomio 30:11-14). Ñukanchik mana yachakpipash, Jehovaka allimi yachan, ñukanchik imata ruray ushashkata, imata mana ruray ushashkatapash (Salmo 103:14). Jehovaka ñukanchikta ayudanmi, paypa mandashkakunata kasuchun. Chaymantami, apóstol Pabloka kashna escribirka: “Tayta Dioska paktachik kashpami, chay nalli munaytaka kankuna apay ushanatalla japichun sakinka. Ashtawankarin chay nalli munaywanllatami, kankuna shinchi tukushpa mishashpa, chay nalli munaymanta llukshinataka, payllata karamunka” (1 Corintios 10:13). Llakikunawan kashpapash Diosta kasushpa kawsankapakka,“Tayta Diosmantami ninan ushayta charinchi” (2 Corintios 4:7). Apóstol Pablopash achka llakikunawan kashpaka, kashnami nirka: “Imata rurankapakpash, pay ushayta kukpimi, tukuyta ruray ushani” nishpa (Filipenses 4:13, NM).
DIOSTA KUSHICHINKAPAKKA, IMASHINATAK KAWSANA KANCHIK
20 Diosta kushichinkapakka, Dios millashka ruraykunamanta karuyanami kanchik. Shinallatak, Dios imatami kuyan chaytallatakmi ñukanchikpash kuyana kanchik (Romanos 12:9). Imashinami ñukanchikpa amigokunaka alli gentekuna kachun munanchik, shinallatakmi Jehovapash paypa amigokunaka alli gentekuna kachun munan. Shinaka, Jehová imata rurachun munashkatami rurana kanchik. Salmo 15:1-5 versokunapika yachachinmi Diospa amigokunaka imakunata rurana kashkata. Shinallatak shuktak versokunapika ninmi, Diospa amigokunaka ‘kuyarishpami kawsan, kushikushpami kawsan, kasilla allikuta kawsan, na ñapash piñarishpa kawsan, llakishpa kawsan, imakutapash karashpa kawsan, allikuta krishpa kawsan. Na kariyashpa kawsan, nalli munaykunatapash mishashpa kawsan’ nishpa (Gálatas 5:22, 23).
21 Diosta kushichishpa kawsankapakka, Bibliatami punchantin punchantin yachakuna kanki. Jehovapa mandashkakunata yachakushpaka, Jehová shina yuyanatapash yachakunkimi (Isaías 30:20, 21). Jehovata ashtawan ashtawan kuyashpaka, Jehovapa mandashkakunatapash ashtawan ashtawan kasunkapak munankimi.
22 Diosta kushichishpa kawsanaka mana jawallachu kan. Bibliapika ninmi imashinami limpio ropata churakunkapakka, mapa ropatarak llukchina kanki, shinallatakmi limpio, alli kawsayta kallarinkapakka, mapa, mana alli ruraykunatarakmi sakina kanki (Colosenses 3:9, 10). Salmista nishka shinaka, Diospa mandashkakunata “kasushpaka, allitapacha japinami tiyan” nin (Salmo 19:11). Diospa mandashkakunata kasushpaka, achka bendicionkunatami chaskinki. Satanás llullak kashkatapash rikuchinkimi. Ashtawankarin, Jehovapa shunkutapash kushichinkimi.
BIBLIAPIKA KAYTAMI YACHACHIN
- Diosta kasushpaka, Diospa amigomi tukunki (Santiago 2:23).
- Satanaska tukuy gentekunatami juchachishka, Diostaka mana tukuy shunkuwan adoranchu nishpa (Job 1:8, 10, 11; 2:4; Proverbios 27:11).
- Dios millashka ruraykunamanta karuyanami kanchik (1 Corintios 6:9, 10).
- Jehovata kushichinkapakka, mana alli ruraykunataka millanami kanchik. Ashtawanpash alli ruraykunatami kuyana kanchik (Romanos 12:9).
* Chay gentekuna Satanaspa makipi kashkataka mana ninakunchikchu. Shinapash Satanasmi kay Allpapi kawsak gentekunataka mandakun (2 Corintios 4:4; 1 Juan 5:19). Satanás kay Allpata mandakukpimi, achka gentekunaka Diospa munayta mana kasuchun munan.
TAPUYKUNA
1, 2. Pikunatak Diospa alli amigokuna karka.
3. Jehovaka, imamantatak wakin gentekunata akllan paypa amigokuna tukuchun.
4, 5. Jehovaka, imashinatak ñukanchiktaka ayudan.
6. Satanaska, imashinatak gentekunataka juchachirka.
7, 8. a) Imamantatak Jehovaka Jobta kuyarka. b) Diabloka, imata nishpatak Jobtaka juchachirka.
9. Jobta Satanás juchachikpika, Jehovaka imatatak rurarka. Imamantatak Jehovaka chashna rurarka.
10. Satanaska, imashinatak Jobtaka llakichirka. Llakikunawan kashpapash, Jobka imatatak rurarka.
11. a) Satanaska, imamantatak Jobtaka llakichishpa katirka. Jehovaka, imatatak rurarka. b) Llakinayay unkuywan kashpapash, Jobka imatatak rurarka.
12. Jobka, imashinatak rikuchirka Satanás llullak kashkata.
13. Job llakikunawan kashpapash Diosmanta mana karuyakpika, Jehová Dioska imatatak rikuchita usharka.
14, 15. Imashinatak yachanchik Satanaska tukuy ñukanchikkunatapash juchachikushkata.
16. a) Gentekunata Diosmanta karuyachinkapakka, Satanaska imatatak ruran. b) Diabloka, imashinatak kantapash pantachinkapak munan.
17. Jehovapa mandashkakunataka, imamantatak kasunchik.
18, 19. a) Jehová mandashka shinaka, ima mana alli ruraykunatatak sakina kanchik. (Recuadrota rikunki.) b) Imashinatak yachanchik Jehovapa mandashkakunaka paktachinalla kashkata.
20. Diosta kushichinkapakka, imashinatak kawsana kanki. Imamantatak chashna kawsana kanchik.
21. Diosta kushichishpa kawsankapakka, imatatak rurana kanki.
22. Diospa mandashkakunata paktachishpaka, imatatak charikrinki.


text:
16 YACHAQANA
Chiqa yupaychayta akllay
¿Imatataq Biblia lantista apaykachanamanta yachachiwanchik?
¿Imaynatá cristianos raymista qhawananku tiyan?
¿Imaynatá yachakusqaykimanta runaman willawaq, mana phiñachispalla?
YAKUYKIMAN venenota jich’aykusqankuta yachanki chayqa, ¿imatá ruwawaq? Manaña chay yakumanta ukyawaqchu, ¿icharí?, wak yakutachá mask’akuwaq. Chaywanpis ichá tapukunkiman: “¿Envenenakuniñachu?”, nispa.
2 Kikillantaq llulla religionwan. Biblia nisqanmanjina llulla religionqa, llulla yachachiymanta, saqra ruwaymanta ima junt’a kachkan (2 Corintios 6:17). Chayrayku, “jatun Babilonia[manta]”, nisunman tukuy llulla religionesmanta lluqsipunanchik tiyan (Apocalipsis 18:2, 4). ¿Qam lluqsipunkiñachu? Lluqsipunkiña chayqa, allinta ruwanki. Chaywanpis chayqa mana llulla religionta saqiyllachu, nitaq lluqsipusqaykita willayllachu. Tapurikuy: “¿Llulla religionpa tukuy ruwayninmantachu karunchakuni?”, nispa. Qhawarina imapichus ichapis pantachkasunman.
¿WAÑUSQATA, LANTISTA IMA YUPAYCHANACHU KANMAN?
3 Wakin runaspata wasisninkupi, lantis, santos ima tiyan. ¿Wasiykipirí kanchu? Jina kaptin, ichapis niwaq: “Lantisniqtapuni Diosmanta mañakuna tiyan”, nispa. Ichá wakin lantista munakunki. Chaywanpis, Dios nisqanmanjina Payllata yupaychananchik tiyan. Biblia nisqanmanjina, mana lantista apaykachananchikchu tiyan (Éxodo 20:4, 5; Salmo 115:4-8; Isaías 42:8; 1 Juan 5:21). Chayrayku, chiqamanta Diosta yupaychanapaq, qamqa, llulla religionwan chhapusqa tukuy lantista chinkachinayki tiyan. Jehovajina, chaykunata qhawanayki tiyan. Lantisqa “Tata Diospa ñawpaqempi ancha millay” kanku (Deuteronomio 27:15).
4 Llulla religionesqa, wañusqasta yupaychana kasqanta yachachinku, chayrayku wañusqakunapaq misasta ruwanku. Manaraq Bibliamanta yachakuchkaspa wakinqa, wañusqakuna kawsachkasqankuta creeq kanku, chantá, wañusqakuna yanapayta chayri ñak’arichiyta atisqankuta creellaqtaq kanku. Ichá qampis tukuy imata ruwaq kanki wañusqasta manchachikuspa. Chaywanpis 6 yachaqanapi yachanchikjina, wañusqas ni maypi kawsachkankuchu. Chayrayku wañusqaswan mana parlayta atinchikchu. Supaykunaqa, wañusqakunapis kankumanjina runasman parlanku. Chayrayku, Jehová Israel llaqtata ama wañusqakunawan parlanankuta, ama ima layqamanpis rinankuta ima nirqa (Deuteronomio 18:10-12).
5 Religionniyki lantista apaykachan chayqa, chayri wañusqaspaq imatapis ruwan chayqa, ¿imatataq ruwanayki tiyan? Imatachus Dios chaymanta nisqanta Bibliaykipi allinta ñawiriy. Chantapis, sapa p’unchay Diosmanta mañakuchkaspa, pay munasqanmanjina yupaychayta munasqaykita, payjina yuyanaykipaq yanapasunanta ima niy (Isaías 55:9).
ÑAWPA CRISTIANOS MANA NAVIDADTA RUWAQCHU KANKU
6 Millay raymista ruwaspa Diosta yupaychayninchik llulla religionwan ch’ichichakunman. Navidadpi t’ukuriy. Runasqa kay raymita Jesús paqarikusqanta yuyarinapaq ruwasqankuta ninku, chayrayku yaqha tukuy religiones Navidadta ruwanku. Chaywanpis Jesuspa discipulosninqa, mana Jesús paqarikusqanta yuyariqchu kanku. Kay libro, Los orígenes sagrados de las cosas profundas nin: “Jesús paqarikusqanmanta iskay pachak watanman, mana pipis mayk’aqchus Jesús paqarikusqanta yacharqachu, chantapis wakinkunalla mayk’aqchus Jesús paqarikusqanta yachayta munarqanku”, nispa.
7 Jesuspa discipulosninqa mayk’aqchus Jesús paqarikusqanta ichá yacharqanku, chaywanpis mana diachakunta ruwarqankuchu. ¿Imaraykutaq? Imaraykuchus ñawpa cristianosqa, “kay raymikuna […] llulla religionmanta jamusqanta” yacharqanku (Las cosas nuestras de cada día). Bibliaqa iskay diachakusllamanta parlan, chay diachakuqkunataq mana Jehovata yupaychaqchu kanku (Génesis 40:20; Marcos 6:21). Chantá, unay tiempopi runasqa kayjina raymista wak dioskunata yupaychanankupaq ruwaq kanku. Arí, romanosqa mayo 24 p’unchaypi Diana diosap diachakunta ruwaq kanku. Q’ayantintaq Apolo Intimanta diospa diachakuntañataq ruwaq kanku. Jinamanta diachakuykuna mana cristianosmanta jamusqanta yachanchik, manaqa llulla dioskunata yupaychaqkunamanta.
8 Ñawpa cristianosqa, Jesuspa diachakunta mana ruwaqchu kanku, imaraykuchus, paykuna diachaku layqiriyusmanta jamusqanta yacharqanku. Unay tiempopi may chhika griegos, romanos ima, sapa runapta paqarikusqanmantapacha juk jark’aq espíritu kapusqanta, chay espiritutaq kawsayninpi yanapasqanta yuyaq kanku (The Lore of Birthdays [Diachaku costumbremanta]). Jehová mana jayk’aq Jesuspa paqarikusqanta ñawpa runap ususninkuwan chhapunanchikta munanmanchu (Isaías 65:11, 12). Jina kaptin, ¿imaraykutaq runa Navidadta ruwan?
NAVIDADPA QALLARIYNIN
9 Jesús Jallp’aman jamusqanmanta may unaymantaraq, diciembre 25 p’unchayta akllakurqa paqarikusqanta yuyarinapaq. Chaywanpis, Jesusqa mana diciembre killapichu paqarikurqa.* Jina kaptin, ¿imaraykutaq chay killata akllarqanku? Ichapis cristianos nichikuqkuna, “juk raymi mana allin yupaychaymanta, cristiano raymiman tikrakunanta munarqanku. […] Romapi Diosta mana yupaychaqkunaqa, diciembre killamanta 25 p’unchaypi, Intip paqarikuyninta yuyariq kanku” (Enciclopedia de la Religión Católica). Inviernopi Intip k’anchaynin pisiyachkaptin, Diosta mana yupaychaqkunaqa tukuy imata ruwaq kanku Inti kutirikunanpaq, jinamanta k’anchayninta, ruphayninta ima apamunanpaq. Diciembre killapi 25 p’unchaypi Inti kutirimuyta qallarisqanta creeq kanku. Religionta kamachiqkunaqa, Diosta mana yupaychaqkunap rayminkuta jap’ikapurqanku, “cristiano raymiman” rikch’achirqanku, mana Diospi creeqkunata cristianismo nisqaman aysamunankupaq.#
10 May unayña, Navidadta Diosta mana yupaychaqkuna ruwayta qallarirqanku. Biblia mana Navidadmanta yachachisqanrayku, chunka qanchisniyuq siglopi, Inglaterrapi, chantá norteamericamanta wakin suyuspi, Navidad mana ruwakunanpaq juk kamachiy karqa. Pipis Navidad p’unchaypi mana llamk’amuq riqqa, multata paganan karqa. Chaymanta pisimanta pisi, watiqmanta Navidadta ruwayta qallarikun. Navidadqa, watiqmanta jatun raymiman tukurqa, may chhika llaqtapitaq ruwakullanpuni. Diosta kasukuqkuna, kay tukuy raymis llulla religionmanta jamusqanta yachanku, manataq Navidadta nitaq wak raymistapis ruwankuchu.%
RAYMIKUNAP QALLARIYNINTA YACHANANCHIK TIYAN
11 Wakin runas Navidad llulla religionmanta jamusqanta yachaspapis, Navidadta ruwallankupuni. Paykunaqa, “nipi Navidad llulla religionmanta jamusqanta yachayta munanchu”, nispa ninku. Astawanpis Navidadqa familiata jukchaykusqanta nillankutaq. Qamrí, ¿kikintachu ninki? Jina kaptinqa, ichá familiaykita munakusqaykirayku, mana Diosman qayllaykuyta atichkankichu. Familiata Ruwaqqa mana familiaykimanta karunchakunaykita munanchu (Efesios 3:14, 15). Payqa munan familiaykiwan allinta apanakunaykita, chaypaqqa apóstol Pablo imatachus ruwananchikta nin: “Allinta reparaychej imachus Señorta kusichinanta”, nispa (Efesios 5: 10).
12 Ichapis qam niwaq: “Kay raymisqa manaña ñawpaqjinachu”, nispa. Chaywanpis ¿juk raymi maymantachus jamusqanta yachananchikpunichu tiyan? Arí, yachananchikpuni tiyan. T’ukuriy, ¿imatataq ruwawaq juk misk’ita millay q’upapi rikuspa? ¿Uqharispa ch’unqaykuwaqchu? Mana, ¿icharí? Chay misk’ijina, may chhika raymisqa allinman rikch’akun, chaywanpis, millay ruwaykunamanta jamun. Dios munasqanmanjina ruwayta munanchik chayqa, profeta Isaiasjina ninanchik tiyan, payqa Diosta yupaychaqkunaman “[ama] ch’ichipaj qhawasqa imastaqa llankhaychejchu”, nispa nirqa (Isaías 52:11).
YACHAKUSQAYKITA ALLINLLAMANTA SUT’INCHAY
13 Ichapis wakinkuna raymista manaña ruwasqaykitaqa mana allinpaqchu qhawanqanku. T’ukuriy, runa masiyki juk diachakuman waqyasunkiman chayqa, ¿imatataq ruwawaq? ¿Imatataq ruwawaq Navidadpi imatapis regalasuptinku? ¿Chay regalota jap’ikunayki allinchu kanman? Chantapis, qusayki chayri warmiyki, mana qamjina cristiano kaptin, ¿imatataq ruwawaq? Wawayki mana ninanpaq, “allin ruwaykunamanta jark’awan”, nispa, ¿imatá ruwawaq?
14 Ima ch’ampaypis kaptin, allin yuyaywan imatapis ninayki tiyan. Ichapis, wata qallarichkaptin; “allin wata kachun”, nispa nisunkuman, jina kaptinqa ichá gracias nispalla kutichiwaq. Chay runa, riqsisqayki kaptinqa, ichapis yachakusqaykita willariwaq. Ima ch’ampaypipis kachkaspa allinllamanta kutichinayki tiyan. Biblia nin: “K’acha simiwan parlaychej, kachiwan kachinchasqata jina. Jinallataj yachaychej imaynatachus sapa ujman kutichinaykichej kasqanta”, nispa (Colosenses 4:6). Chayrayku allinllamanta, ni piqpa sunqunta nanachispalla, yachakusqaykita sut’inchay. Imatapis regalakuyqa allin kasqanta sut’inchay, chaywanpis qam wak kutillapiña regalanaykita niy.
15 ¿Imatataq ruwawaq Navidadpi imatapis regalasuptinku? Imatapis jap’ikunapaq, allinta qhawarina imapaqchus chay regalota quyta munachkawasqanchikta. Ichapis nisunkuman: “Mana ima raymitapis ruwasqaykita yachani, chaywanpis kayta quyta munayki”, nispa. Jina kaptinqa ichapis jap’ikuyta atiwaq, chay regalota jap’ikuspaqa mana chay raymiwan chhapukuchkankichu. Chaywanpis, wak runa imapichus creesqaykita mana yachaptinqa, qamqa: “Mana kay raymita ruwanichu”, nispa willawaq. Jinamanta mana qam wak regalowan kutichinaykita suyanqachu. Ichapis wakinqa, regalota quyta munasunqanku, “regalorayku mana Diosta kasukunchu”, nispa ninallankupaq. Jina kaptinqa ama ima regalotapis jap’ikunaykichu tiyan.
¿IMAYNATATAQ FAMILIAYKIWAN KAWSAKUWAQ?
16 ¿Imatá ruwawaq familiayki mana qamjina creeptin? Watiqmanta, ni pita phiñachispalla imatapis ruwanayki tiyan. Ichapis familiayki raymista ruwayta munanku, jina kaptinqa mana sapa kuti paykunaman creesqaykita sut’inchanaykipunichu tiyan. Munasqankuta ruwanankuta saqiy, imaynatachus qampis saqisunankuta munanki, jinata (Mateo 7:12). Chantapis, mana chay raymiswan chhapukunaykichu tiyan. Chaywanpis, wakin kutiqa mana raymiwan chhapukuspalla, imatapis ruwanaykita mañasuptinku, ichapis ruwayta atinkiman. Yachanchikjina, imatapis ruwachkaspaqa, Diosta kusichinanchik tiyan (1 Timoteo 1:18, 19).
17 Wawayki mana ninanpaq: “Allin ruwaykunamanta jark’awan”, nispa, ¿imatataq ruwawaq? Ama jinata ninanpaq watantinpi paymanta yuyarikunayki tiyan. Wakin tatasqa ima p’unchayllapipis wawasninkupaq imatapis rantipunku. Chantapis tata mamaqa wawasninkuman astawan sumaq regalota qunkuman paykunawan kaspa, munakuyninkuta rikuchispa ima.
CHIQAMANTA DIOSTA YUPAYCHAY
18 Diosta kusichinaykipaq llulla religionmanta karunchakunayki tiyan, chiqa religionmantaq yaykupunayki tiyan. ¿Imaynatá chayta ruwawaq? Biblia jinata nin: “Purajmanta kallpachanakuspa yanaparinakunachej, munanakuypi kawsananchejpaj, allin ruwaykunata ruwanaykichejpajtaj. Chaypajqa Diosta yupaychana tantakuytaqa ama saqeychejchu, imaynatachus wakin saqenku, ajinata. Astawanqa kallpachanakuspa ujkuna ujkunata sonqosninchejta oqharinakuna, astawampis Señorpa jamunan p’unchay qayllapiña kasqanta reparaspa”, nispa (Hebreos 10:24, 25). Tantakuykunapiqa munayninmanjina Diosta yupaychanchik (Salmo 22:22; 122:1). Chay tantakuykunapi, chiqa sunqu cristianos “purajmanta kallpachanakun[ku]” (Romanos 1:12).
19 Chantapis, Jehovamanta sut’inchaqkunawan yachakusqaykita wakkunaman willaspa, Diosta chiqamanta yupaychachkasqaykita rikuchinki. Kunanqa, may chhika runas “tukuy millay imas ruwakusqanmanta qhaparispa waqasha[nku]” (Ezequiel 9:4). Ichá jina llakisqa runasta qampis riqsinki. Biblia qhipapaq yachachisqanta, paykunaman yachachiyta atiwaq. Mana jayk’aq yachakusqaykimanta willayta saqiychu, nitaq chiqa cristianoswanpis tantakuyta saqillaytaqchu. Jinata ruwanki chayqa, llulla religionpa raymisninta chiqniyta qallarinki. Ama iskaychakuychu. Chiqamanta Diosta yupaychanki chayqa, may kusisqa kawsakunki, chantapis Diosninchik may chhika bendicionesta qusunqa (Malaquías 3:10).
BIBLIAP YACHACHISQAN
- Chiqamanta Diosta yupaychaqkunaqa mana lantista yupaychankuchu, nitaq wañusqakunapaq imatapis ruwankuchu (Éxodo 20:4, 5; Deuteronomio 18:10-12).
- Diosqa, llulla religionmanta jamuq raymista chiqnin (Efesios 5:10).
- Chiqa cristianosqa, imapichus creesqankuta allinllamanta willananku tiyan (Colosenses 4:6).
* Jesuspa paqarikuyninmanta astawan yachanaykipaq kay librop yapanta ñawiriy.
# Saturnales nisqa raymirayku ima, chay p’unchayta akllallarqankutaq. Kay raymitaqa romanospa chaqrasmanta diosninkupaq, diciembre killapi 17 p’unchaymanta 24 p’unchaykama ruwaq kanku. Chay raymipiqa tusuq kanku, mikhuq kanku, regalostapis qunakuq kanku.
% Kay librop yapanpi, sut’inchakun imaynatachus chiqa cristianos wak raymista qhawasqankuta.
Kay yachaqanap tapuykunasnin
1, 2. Llulla religionta saqispapis, ¿imatataq tapukunayki tiyan, imaptintaq chayta tapukunayki tiyan?
3. a) ¿Imatataq Biblia lantismanta nin, imaraykutaq wakinkuna mana chayta uyariyta munankuchu? b) ¿Imatataq lantiswan ruwanayki tiyan?
4. a) ¿Imaptintaq wañusqakunapaq imatapis ruway qhasilla kanman? b) ¿Imaraykutaq Jehová Israel llaqtata mana wañusqakunawan parlanankuta nirqa?
5. Lantista apaykacharqanki chayqa, chayri wañusqakunata yupaycharqanki chayqa, ¿imatataq ruwanayki tiyan?
6, 7. a) ¿Imatataq Navidadpi yuyarisqankuta ninku, chayta ñawpa cristianos yuyariqchu kanku? b) ¿Pikunapaqtaq unay tiempopi diachakuta ruwaq kanku?
8. ¿Imaynatataq diachakusta ruwayta qallarinku?
9. ¿Imaraykutaq cristianos nichikuqkuna diciembre 25 p’unchayta akllarqanku Jesús paqarikusqanta yuyarinankupaq?
10. ¿Imaraykutaq unay wakin runas mana Navidadta ruwaqchu kanku?
11. ¿Imaraykutaq wakin runas wakin raymista ruwanku, imatataq ñuqanchik ruwananchik tiyan?
12. ¿Ima kikinchaywantaq millay raymismanta karunchakunanchik kasqanta sut’inchasunman?
13. Raymisman mana riptiyki, ¿ima ch’ampaytaq rikhurinman?
14, 15. ¿Imatataq ruwawaq “allin wata kachun”, nispa nisuptinku, chayri juk regalota quyta munasuptinku?
16. ¿Imaynatá allinllamanta imatapis ruwanayki tiyan?
17. Wawayki mana ninanpaq; “allin ruwaykunamanta jark’awan”, nispa, ¿imatataq ruwawaq?
18. ¿Imaynatá tantakuykuna, Diosta chiqamanta yupaychanaykipaq yanapasunqa?
19. ¿Imaraykutaq wakkunaman Bibliamanta yachakusqaykita willanayki tiyan?


text:
Wp/qug/Mohandas Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi pushakka (2 yaku killapi 1869 watapi - 30 kamay killapi 1948 watapi), shuk India mamallakta runakunapa hatun pushakmi karka. Payka paypa mamallaktata Inglaterramanta kishpichiyman pusharka. Payka yuyayka Ama makay nishkaka. Paypa runakunaka payta Mahatma (Sanskrit shimipi hatun yuyay) nirkami.
1869-1915 :India mamallaktamanta, Uran Africa mamallaktaman[edit]
Payka Porbandar llaktapimi wacharirka, 1883 watapi, 13 watata charikpika, payka Kasturbai Makhanji kuytsawan sawarirka : chay pachapi, paypak taytakunaka, kuytsapak taytakunawan chayta kamarka. Paywan pichka wawakunata charirka (1885 watamanta, 1900 wataman), paykunamanta shuk churika llullu wawa kakpika wañurka.
1888 watamanta, 1891 wataman, payka London llaktapi (Inglaterra mamallaktapi) kawsarka : chaypi, payka abogado kankapak yachakurka. Kashna kutin llankankapak India llaktaman shamurka, shinapash 1893 watapi Uran Africa mamallaktaman rirka, Dada Abdulla & Co. llankay wasipi llankankapak. Payka chay mamallaktapi 21 watakunata kawsarka, chaypi Indiamanta runakunapa hayñikunata charinkapak wakarka. Chaypakka payka makanakuyta illak katariykunata kayarka, 1906 watapi chay katariykunata kamachikka awkakkunawan tukukrichirka, shinapash tawka runakunaka chayta nallichu nishpaka wakarka, chaymanta Uran Africa kamachikpa pushak Jan Christiaan Smuts Ghandi tiyuwan rimanakunami karka, ashtawan hayñikunata karanami karka. Uran Africapi, chay pachapi, payka killkarka yana runakunaka yurak runakunata Indiamanta runakunatapash asha allimi kan, chaymanta wakin runakunaka nin payka racistami karka. 1915 watapi, payka kutin India mamallaktamanta tikramurka.
1915-1948 : India mamallaktapak kishpichiy[edit]
Kutin India mamallaktapi kakpika, 1918 watapi, Gandhi tiyuka wakcha runakunaka ama ashtawan impuestoskunata kamachikman karanata kankapak mashikunawan wakakun, chaymanta wikchana wasi churashkami karka. Chay pacha kipa, paypak runakunaka payta Bapu (Tayta) icha Mahatma (hatun yuyay) shutimi kararkan. 1921 watamanta, payka Tukuy India mamallaktapa tantanakuy (Indian National Congress) partidupa hatun pushakmi kan, tukuy mamallaktapi katariykunakta puriykunatapash hayñikunamanta kayan. 1930 watapi, payka mashikunawan ama kachipi diezmoskunata tiyankapak shuk hatun kachi puray kayana. 1942 watapi, payka nirka India runakunaka mana ishkayniki kapak makanakuypi makanata munan, paykunaka Inglaterramanta kishpi kawsanata munan. Chaymanta apukkunaka payta wichkana wasipi churarka, ishkay watata chaypi katirka, shinapash 1944 watapi payka unkukpika, kamachikka payta ama wichkay wasipi wañunkapa llukshinata sakirka. 15 chakmay killapi 1947 watapi Inglaterra mamallaktapa kamachikka ñami India mamallaktata kishpichirka, chay mamallaktamanta ishkay mushuk mamallaktakuna llukshirka : India mamallaktaka ashtawan Hindu runakunawan, Pakistan mamallaktatapashmi ashtawan Islam iñiyuk runakunawan. Chaymanta, gandhi llakirka, payka shuklla mamallaktata munarka. Paypa mashi Jawaharlal Nehru pushakka India mamallaktapa pushak tukuchirirka.
30 kamay killapi 1948 watapi, Nathuram Godse tiyuka payta wañuchirka. Paypa uchpakunaka tukuy India mamallaktapi shuk mamallaktakunapipash chawpichishka samakun.
Maymanta surkushka[edit]
- Tukuy chay imakunaka Inlish shimipi wikipidiyamanta surkushkami kan.


text:
Wp/qxn/Yunkay wamani
Yunkay wamani yuriran 1904 watachu, Kantaray killa, 28 qoya, 00006 Apushimin; Piruw hatun pushaq, Jose Pardo hinchi qillqaran Yurii Apushimita. Wamani pachak watata unayna ushasha. Ishkay rahu hirkachu mashtaran: Yuraq kaqchu, Yana kaqchu.Piruw ñawpa runa, kay Qitarriru machaqchu takusha, mikuyta murur, pushkuta uchur, utsuta aqar, ninata puukar.Payqa may ñawpa runa, llapanpa ñawpan niyanmi.
- Qapaq raymi 28, 1839 wata, chilikuna laqwa piruwkikunawan atiyaran, Huñu Piruw-puliwyata, tsaytan niyan "Yunkay maqanakuy".
- Aymuray killa 31, patsa kuyuran, Waskaranpita tsikan rahu tiwyaskamur, ñupiran , illakatsiran Yunkayta. Ichikllapa llapan runakuna wañuyaran, wahikuna huchuyaran, aya marka ichiraykar qiparan. Imanuu karpis, yapay Yunkay marka, hukaq kitikuna shariikayan.
Pushana hinchi rakiy[edit]
Kay wamanichu puwaq kiitikuna kayan:


text:
Lección 9
Familiacuna cushilla causangapajca ¿imatataj rurana can?
1. ¿Imamantataj leypi mandashca shina cazarana can?
Bibliapi tiyaj alli huillaicunaca “cushi Dios” Jehovamantami shamun (1 Timoteo 1:
Shuj c’ari shuj huarmi cazarashpaca, huañungacama cushilla causachunmi Diosca munan. Cusa huarmipuralla c’uyanacuchunmi Diosca munan (Hebreos 13:4). Diosca cusata o huarmita shitachun o divorciarichunca mana munanchu (Malaquías 2:
2. Cusa huarmica ¿ima shinataj causana can?
Jehová Diosca c’arita huarmitaca paicunapura ayudanacushpa causachunmi rurarca (Génesis 2:18). Cusaca familiapaj uma cashcamantami familiata mantinina, Diosmantapish yachachina can. Huarmita c’uyashcamantaca imapipish ayudanami can. Cusa huarmica paicunapura c’uyanacushpami respetota ricuchina can. Ishquindij juchayujcuna cashcamantami, cushilla causangapajca perdonanata yachana can. Efesios 4:
3. Llaquicunata charishpaca ¿cusa huarmica ch’icanyanachu can?
Cusa huarmi llaquicunata charishpaca, ishquindijmantami c’uyaihuan parlanacuna can (1 Corintios 13:
4. Diosca ¿imatataj huahuacunapaj munan?
Huahuacuna cushilla causachunmi Diosca munan. Chaimantami cushilla causangapaj imata ruranata yachachin. Shinallataj yaya mama yachashcata, yaya mamapaj experienciamanta yachachunmi munan (Colosenses 3:
5. Huahuacuna cushilla causachunca ¿imatataj yaya mamacunaca rurana can?
Yaya mamaca maipi causanata, micunata, churanatami huahuacunaman cuna can (1 Timoteo 5:8). Shinallataj Diosta c’uyanata, ‘Diospaj Shimitami’ huahuacunaman yachachina can (Efesios 6:4, Biblia en Quichua Cañar, 2010). Chashna rurajpica huahuacunaca alli yuyaicunatami charinga. Yaya mama Diosta c’uyajta ricushpaca, huahuacunapish Diosta c’uyangami. Deuteronomio 6:
Alli ruraicunamanta cushichichun, allimi rurashcangui nichunmi huahuacunaca minishtin. Huaquinpica jatun llaquicunapi ama urmachunmi huahuacunata cunana o rimana canchij (Proverbios 22:15). Shinapish mana maipish cachun rimanachu canchij. Colosenses 3:
Yaya mamacunata, huahuacunata ayudangapajca testigo de Jehovacunaca Bibliamanta yachachij tauca librocunatami llujshichishca. Salmo 19:


text:
Gracias a Dios (Unduras) suyu
Gracias a Dios suyu (kastilla simipi: Departamento de Gracias a Dios), nisqaqa huk suyum Unduras mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Lempira.
16 997 km²
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 28 ñiqin inti raymi killapi 1957 watapi
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
88 314 runakuna
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
6 munisipyukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Gracias a Dios (Unduras) suyu.


text:
Alan Shearer
Alan Shearer sutiyuq runaqa, (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1970 watapipaqarisqa Newcastle upon Tyne llaqtapi - ) huk Inlatirra mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
Yaya: ; mama:
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta hayt'aq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukllaykamachiq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Individual suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piluta Hayt'ay (Inlatirra)
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1994
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1998
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2002
- Kenny Dalglish
- Paul Gascoigne
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Alan Shearer.
- Web Site


text:
Rumiqullqa
Rumiqullqa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, huk mawk'a llaqtam, ñawpaq Inkakunap qullqansi karqan. Rumiqullqaqa Qusqu llaqtamanta 31 km karum uralan antinpi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk payi hap'inas Urupampa qhichwaman, Qusqu llaqtamanpas purinapaq karqan.
- Qusqu: 31 km
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Rumiqullqa.


text:
Qosqo llaqtapi, “Encuentro Nacional de Cultura” nisqa huñunakuypin; Turismo, Cultura, Educación, Medio Ambienteqpuwan Gerentin, Martín Romero Runasiminchismanta rimarisqa, runasimiqa sinchi “ch´iki”, “cáncer unquy” hina runakuna imapas yachaykuna ruwananpaq, chayta nispataq qepa p´unchaypi Gerencia kamachinanta saqipun. Chay raykun Ministerio Cultura rimarikun:
1. Ministerio Culturapaqmi chay funcionarioq rimasqan manapuni allinchu, chaymi karunchan chay nisqanmanta. Chay rimasqanwanmi Runa Siminchista usuchin, sarunchachin ima; hinaspapas tukuy niraq llaqtanchiskunata, siminchiskunata llanllarichin, waykan ima.
2. Chay rimasqanwanmi siminchiskuna usuchiq hamutakuykunata wiñachikun, chay nisqanyá llaqtanchis simikunata usuchikun yachaykuna aypanapaq mana allinchu kanman hina. Chay usuchikuq hamut´akuykunan nin hukllan ñan ñaupaqman puririnanchispaq, hinaspapas chaysi indígena llaqtakunata t´aqan desarrollo nisqamanta,
3. Aswan Martin Romero saqipunña kamachikuyninta, ama hukmanta chhayna kananpaq, Ministerio Cultura llapan umalliqkunata waqyarikun, funcionariokunata hawarinankupaq allin llank´anankupaq, llapan siminchiskunata llank´ayninkupi chaninchaspa astawan mast´arikunanpaq.
4. Ministerio Culturan llank´ashan tukuy Perusuyunchispi llapan siminchiskuna amachananpaq, mirananpaq, sapinchakunanpaq ima; chaymi Peru suyunchista llapanchis puririchisun.
5. Ministerio Culturan waqarikun tukuy llaqta runakunaman llapan 51 siminchiskunata amachanankupaq, chaninchanankupaq, lliw llaqtanchiskunapa yachayninkunamanta lloqsimusqanman hina. Hinaspapas napayukun tukuy runakuna, huñunakuykuna ima Runasiminchista sayapakusqankunamanta, chay Martin Romero kamachikuq rimasqanmanta.
6. Tukunapaq, Ministerio Cultura, mink´akamun tukuy runakunaman Alerta contra el Racismo nisqaman haykuspa (www.alertacontraelracismo.pe), kayna hina sasachakuykunamanta yachanankupaq, hinallataq tukuy sayapakuq kaqkunamanta yachanankupaq chay “étnico – racial” usuchikuqkunata, t´aqachikuqkunata, tukuchinanchispaq.
T´ikraqkuna: CPC /JGR
Lima, 12 de agosto del 2013
Lima, agosto killa 12 p´unchauninpi, 2013 watapi


text:
Wp/qxn/Wari wamani
Kay wamanita niyan kastilla shimichu Provincia de Huari. Wari wamani Ankash suyuchu hatiran; kayna, Tsikan llaqta Piruwchu. Yuriran Piruw Ispañapita qishpinqanchu. 1821 wata, Pawkarwaray killa, Apushimita hinchi-qillqaran Waylas suyu pushaq, Turibio Lusuriaqa, Waraspita. Wari shariran hatun llaqta Piruwwan paqta.
Contents
Pushana hinchi rakiy[edit]
Wari wamanichu chunka suqta distritukuna hatirayan:
- Wari
- Wántar Chawin
- Wakachi
- Wachis
- Wakchis
- Wántar
- Maasin
- Pawkas
- Puntuw
- Rawapanpa
- Rapayan
- Tayta Markus
- Chaná Tayta Pitru
- Uqu
- Kahay
- Anra
Tinkuykuna[edit]
Chinchapa, tinkun Karlus Fermin Fitskarral wamaniwan, Antunio Raimondi wamaniwan; Antipa, Wanuku suyuwan; Uripa, Bulunisi wamaniwan; Qontipa: Rikway wamaniwan, Waras wamaniwan, Qarwaq wamaniwan, ushan tinkur Ashuka wamaniwan.
Patsa tupuy, ayka tákuqkuna[edit]
Waripa patsatupuynin 2771.9 km²; 2007 Lano nin: Wari wamanichu yachayan 62 598 runakuna, 30 463 warmikuna.[1] Kichwa shimita rimayan 45 838; aymara shimita,ratatsiyan 59; 58 721 yupakasha kimsa watata ushashakunata. Tsaynú kaptin, 78,05% riman kichwa shimita.[1]
Llaqta yachaymuruy[edit]
Warimarkachu, Waritushuta shumatsiyan, kastilla shimichu niyan: Caballeros de Huari. Karu markachusi tushuyan: Arikipachu, tsaynú Intirnitchu. Tushu yarqun Kantaray killa, Mama Llusha kushikunanpaq.Warirunakuna, allish, mishita mikuyan, qurpatasi kachuskatsiyan. Tayta kurakuna hipiyasha Ankash runashimichu atska qillqata, allapa mañakuyan Kastilla shimipita; lluta qashpir, kichwa shimita yaqatsiyan. Shumatsiyan "Mama Huarina" raymita, maypitasi warirunakuna kutiyan allis qotsuyananpaq.Turupukllasi kan.


text:
TATAKGATSIN
¿Tiku xpuxkukan ángeles nema wanikan Miguel?
ANTA kBiblia ni lhuwa textos anan anta niku limapakuwikan chatum espíritu, Miguel. Pero akxni lichuwinankan kBiblia xlenkgalhin wi tuku tlawama. Anta klibro xla Daniel, lichuwinan pi katalachipama ángeles tiku lixkajni likatsikgoy, anta kxcarta Judas, talakgalhtima Akgskgawini, chu klibro xla Apocalipsis talachipama Satanás chu xdemonios. Xlikana, xla putum kilhtamaku tlaway pi katakgalhakgaxmatli xlimapakgsin mapakgsina Jehová chu katalachipay xtalamakgasitsin Dios. Uma tuku tlaway limasiyay tuku wamputun xtukuwani, xtukuwani wamputun, «¿Tiku xTachuna Dios?». Pero, ¿tiku uma Miguel?
Pulana, kalakapastakwi pi makgapitsi kristianos ni kaj akgtum tukuwani kgalhikgoy. Kawiliw akgtum liʼakxilhtit, Jacob, tiku xpulalin akgtum lanka familia, na xlilakgapaskan Israel, chu apóstol Pedro, na xlilakgapaskan Simón (Génesis 49:1, 2; Mateo 10:2). Nachuna, Biblia kinkamakgatekgsniyan pi Miguel wa atanu tukuwani nema lilakgapaskan Jesucristo akxni nina aʼxmin unu kKatiyatni chu akxni taspitpa kʼakgapun chuntiya lilakgapaska. Kaʼaxilhwi tuku wan Biblia xlakata tlan chuna nawanaw.
Xapuxku ángel. Wa xTachuwin Dios wan pi Miguel wa «xapuxku ángel» (Judas 9). Akxilhaw pi Miguel wanikan xapuxku ángel, uma kinkamakgatekgsniyan pi kaj chatum. Anta kBiblia nikxni wan pi anan chalhuwa «xapuxku ángeles», Biblia lichuwinan pi kaj chatum. Nachuna Biblia lichuwinan pi Jesús litaxtuy tama tiku tlaway xtaskujut xapuxku ángel. Chuna lichuwinan 1 Tesalonicenses 4:16, niku kinkawanikanan tuku natlaway Jesucristo tiku ay lakastakwanita: «Xampi watiya nkimPuchinakan Jesucristo, namin akxni nalikatasay limapakgsin natasaninan xapuxku ángel». Unu ktexto wan pi Jesús xapuxku ángel nachuwinan. Uma tuku akxilhwi likatsiyaw pi Jesús wa xapuxku ángeles nema wanikan Miguel.
Comandante. Biblia wan pi «Miguel chu xʼángeles xtalatlawamakgo luwa […] chu xʼángeles» (Apocalipsis 12:7). Uma likatsiyaw pi Jesús xComandante putum ángeles nema ni makgatsankgananikgoy Dios nema takaxkgonit xlakata natlawakgoy guerra. Anta klibro xla Apocalipsis Jesús liwilikan xComandante putum ángeles tiku ni makgxtakgkgoy Dios (Apocalipsis 19:14-16). Chu apóstol Pablo stalanka lichuwinan: «kinPuchinakan Jesús» chu «xʼángeles wa nti kgalhikgoy xlitliwakga» (2 Tesalonicenses 1:7). Chuna la akxilhwi, Biblia lichuwinan Miguel chu «xʼángeles» chu na lichuwinan Jesús chu «xʼángeles» (Mateo 13:41; 16:27; 24:31; 1 Pedro 3:22). Wa kxTachuwin Dios niniku kinkawaniyan pi tamputiy ángeles anan tiku ni makgatsankgananikgoy Dios, makgapitsi nema pulalin Miguel chu makgapitsi nema pulalin Jesús. Wa xlakata tlan nawanaw pi Miguel na watiya Jesucristo tiku tlawama xtaskujut anta kʼakgapun.*
* Komo tlakg katsiputuna pi tukuwani Miguel kilhchaniy xKgawasa Dios tlan natekgsa anta vol. 2, páginas 386 asta 387 xla libro Perspicacia para comprender las Escrituras (xaespañol), uma libro tlawakgonit xtatayananin Jehová.


text:
LIBROPA SAPAQ YACHACHIKUYNINKUNA
Angelkunata kamachiq Miguel sutiyoq angelmanta
BIBLIAQA wakin textonkunallapim willawanchik Miguel sutiyoq angelmantaqa. Daniel sutichasqa libropim willawanchik mana allin angelkunawan peleachkaqmanta. Judas sutichasqa libropiñataq willawanchik Diablowan peleachkaqmanta. Apocalipsis sutichasqa libropiñataqmi willawanchik Satanaswan hinaspa demoniokunawanpas peleachkaqmanta. Miguel sutiyoq angelqa Jehová Diospa Kamachikunanpaq derechontam defienden hinaspapas Diospa enemigonkunapa contranpim churakun. Tukuy chaykunataqa sutinpa nisqanman hinam ruran, sutinpa ninanqariki “¿Pitaq Dios hinaqa?” ninanmi. Chaynaqa, ¿pitaq Miguelqa kanman?
Manaraq chaymanta yachachkaspa wakin runakuna iskay sutiyoqkama kasqankumanta yuyarisun. Ejemplopaq, achka aylluyoq Jacobtam Israel nispa suticharqaku, apostol Pedrotañataq Simon nispa (Genesis 49:1, 2; Mateo 10:2). Chaynataqmi Bibliaqa willawanchik Jesucristopa huk kaqnin sutin Miguel kasqanta, chaymi hanaq pachapi sutinqa. Bibliatakama qawarisun imaraykum chayna sutichakusqanmanta.
Angelkunata Kamachiq. Diospa Palabranmi Miguelta sutichan “Angelkunata kamachiq” nisqa sutiwan (Judas 9). Chay ninanqa “aswan atiyniyoq angel” ninanmi. Bibliapa nisqanman hinaqa Migueltam sutichakun angelkunapa kamachiqnin sutiwan, chaynaqa huk angellam chayna kamachiqqa kanman. “Angelkunata kamachiq” nispa Bibliapi niptinqa manam achka angelkunamantachu rimachkan, aswanqa huk angellamantam. Chaymantapas Jesuspa rurasqanwanmi angelkunata kamachiqpa rurasqanqa tupan. 1 Tesalonicenses 4:16 nisqanpim qawachiwanchik Señorninchik Jesucristopa kayna rurananmanta: “Señorpunim uraykamunqa hanaq pachamanta kamachikuy qapariyninwan, angelkunata kamachiqpa qayakuyninwan”, nispa. Bibliapa nisqanman hinaqa angelkunata kamachiqpa qayakuyninwanmi Jesusqa qaparinqa. Chaynapim yachanchik kikin Jesuspuni angelkunapa kamachiqnin Miguel kasqanta.
Hanaq pachapi Tropakunapa Kamachiqnin. Bibliam willawanchik: “Miguelmi angelninkunapiwan pelearqa dragon sutiyoq animalpa contranpi. Dragonpas angelninkunapiwanmi pelearqa”, nispa (Apocalipsis 12:7). Chaynaqa, Miguelqa Diosman sonqo kaq angelkunapa Kamachiqninmi. Apocalipsis libroqa willawanchiktaqmi hanaq pachapi kaq tropakunapa Diosman sonqo angelkunapa Kamachiqnin Jesus kasqanta (Apocalipsis 19:14-16). Apostol Pablopas willawanchikmi ‘Señor Jesucristomantawan’ ‘atiy qosqan angelninkunamantawan’ (2 Tesalonicenses 1:7). Chaynaqa Bibliam willawanchik Miguelmantawan ‘angelninkunamanta’ chaynataq Jesusmantawan ‘angelninkunamantapas’ (Mateo 13:41; 16:27; 24:31; 1 Pedro 3:22). Diospa Palabranqa manam niwanchikchu Miguelpas Jesuspas hanaq pachapi Diosman sonqo kaq angelkunayoqkama kasqankutaqa. Chaynaqa Miguelqa hanaq pachapi kamachikuq Jesucristom. *
^ par. 1 Miguel Jesucristopuni kasqanmanta astawan yachayta munaspaykiqa qawariy Jehová Diospa testigonkunapa castellanopi rurasqa Perspicacia para comprender las Escrituras vol. 2 sutichasqa libropi 386 hinaspa 387 kaq paginankunapa nisqanta.


text:
13 Yachaqana
¿Imapitaj religiones tukonqanku?
1. ¿Tukuy religioneschu allin kanku?
Tukuy religionespi, kʼacha runas tiyan. Chay runastataj, Diosqa mana qonqanchu. Chaywanpis llakikunapaj jina, runaqa ashkha sajra ruwaykunata religionnejta ruwan (2 Corintios 4:3, 4; 11:13-15). Sapa pʼunchay uyarinchej, religionespi kajkuna, wawasta abusasqankuta, mancharichej sajra ruwaykunapi, guerraspi, wañuchiykunapi ima satʼikusqankuta. Chaytaj, ¡maytachá kʼacha runasta llakichin! Mateo 24:3-5, 11, 12 leey.
Cheqa religionqa Diosta jatunchan, llulla religiontaj sutinta chʼichichan. Paykunaqa Bibliaj yachachisqanta qʼewinku, Diosmanta, wañusqasmantapis, llullata yachachinku. Chaywanpis Jehovaqa, runas cheqa kajta rejsinankuta munan. Eclesiastés 9:5, 10; 1 Timoteo 2:3-5 leey.
2. ¿Imapitaj religiones tukonqanku?
Diosta simillamanta munakojkunaqa, ruwasqankuwan Satanaspa pachanta munakusqankuta rikuchinku. Jehovaqa chayta ruwajkunawan mana chʼaukiyachikunchu (Santiago 4:4). Bibliaqa tukuynin llulla religionesta “Jatun Babilonia” sutichan. ¿Imaraykú? Jatun Para pasayta, llulla religiones Babilonia llajtapi qallarisqanrayku. Jehovaqa, pisimantawan ujllata llulla religionesta chinkarparichenqa. ¿Imarayku? Runata chʼaukiyasqankurayku, ñakʼarichisqankurayku ima. Apocalipsis 17:1, 2, 5, 16, 17; 18:8 leey.
Diosqa llulla religionespi kʼacha runasmanta, mana qonqakunchu, paykunatataj tantashan. ¿Imaynamantá? Cheqa kajta rejsichispa. Miqueas 4:2, 5 leey.
3. ¿Imatá llampʼu sonqo runas ruwananku tiyan?
Jehovaqa cheqa kajta rejsiyta, allin kajtataj ruwayta munajkunamanta yuyarikun. Chayrayku llulla religionmanta llojsipunankuta nin. Diosta munakunkupuni chaytaj, munayninta ruwanqanku. Apocalipsis 18:4 leey.
Ñaupa tiempopi, llampʼu sonqo runasqa, apóstoles sumaj willaykunata willajtinku, tukuy sonqo japʼikorqanku. Jehovaqa, paykunata kusisqas, sonqo juntʼasqas, suyakuyniyojtaj kausayta yachacherqa. Paykuna jina, noqanchejpis sumaj willaykunata japʼikunchej, Diospa munayninta ñaupajman churaspa. 1 Tesalonicenses 1:8, 9; 2:13 leey.
Jehovaqa, llulla religionta saqespa llajtanman yaykumojkunata kusiywan japʼin. Paykunataj amigosnin kanku, uj kʼacha familiata tarinku, wiñay kausaytataj suyakunku. Chay bendicionesta, ¿japʼiyta munawajchu? Marcos 10:29, 30; 2 Corintios 6:17, 18 leey.
4. Runaj kusiyninpaj, ¿imatá Dios ruwanqa?
Jehovaqa, llulla religionesta chinkarparichenqa. Jinamanta tukuy runasta samarichenqa. Arí, llulla religionqa, manaña runasta chʼaukiyanqachu, nitaj tʼaqanachenqachu. Tukuyninkutaj, kʼata cheqa Diosllata yupaychanqanku. ¡Chaymá sumaj willayqa! ¿Icharí? Apocalipsis 18:20, 21; 21:3, 4 leey.


text:
- Nuqayku allin ruwaykunata maskaniku, nuqaykuwan llankaqkuna hatunta wiñananpaqku ;
- Nuqayku ruwaniku anchata allinkunata, manaraq kaqkunta;
- Yapay ruwaniku niykur yuyaniku llapan ruwasqakunapaq, niykur organizacionkunatapas allichaniku, paykunapa hatun hatun kallpa kapunku, peru manaraq chasqanchu pusaqkuna munasqanman.
Musuqta tariy,
Ruway,
Manchakachiy
• Nuqayku allin ruwaykunata maskaniku, nuqaykuwan llankaqkuna hatunta wiñananpaqku;
• Nuqayku ruwaniku anchata allinkunata, manaraq kaqkunta;
• Yapay ruwaniku niykur yuyaniku llapan ruwasqakunapaq, niykur organizacionkunatapas allichaniku, paykunapa hatun hatun kallpa kapunku, peru manaraq chasqanchu pusaqkuna munasqanman.
Nuqayku Runakunapaqmi yuyaniku, imata munasqanpaq, imata yachasqanpaq, niykur imata rumayta munasqanpaq, chaymanta llankanaypaq paykuna sumaq sumaq kawsanapaq.
Nuqaykupa aylluykunaqa achka llimpim paykunam achkata llankanku llapan runakuna manchakananpaq, nuqaykupa rumaynikunaqa allin kaq yachaywan, allin kaq yuyachakuywan, allí kaq hamutaywan, allin kaq rimaywan chaqrukan. Chaykunawan nuqayku llankaniku mana huchata ruwaspa achka industriakunapi.
Nuqaykupa llankaykunaqa ñawinmanmi qallan, chaymi kimsaman rakikan: musuq maskayman, ruwayman niykur manchakachiyman.
Musuq maskayta tarinaypaq, nuqayku maskniyki llapan runakuna nuqaykuwan llankaqkunamantam, niykur huk yachaykunatapas apanikumi. Chayhinallam yachay pisiptin hatun investigacionwan maskaniku.
Nuqayku allinta llankanaypaqqa, nuqaykuwan llankaq runakunawanraqmi kawsaniku, ñawpata akllasqa ladukunapi, chaymanta rasunta llankanaypaq pachapi.
Manchakachinaypaqqa, ñawpata allintaraq yachakuniku sumaq sumaq proyectura ruwanaypaq, llapan llapan ruwaypaqmi yachayta muchuniku, imaypas llankaniku, llapan nuqaykunwan llankaqkuna yuyananpaq objetivuykunata niykur yachanqaku nuqaykupa proyectuykuna allí kawsayman apasqanta.
Nuqayku allin ruwaykunata maskaniku, nuqaykuwan llankaqkuna hatunta wiñananpaqku


text:
Chikitus runa
Chikitus (kastilla simipi: Chiquitano icha Chiquito) nisqaqa lliw chikitanu simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi tiyaq.
Yuyarina
Tiyay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rimay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chikitus runakunaqa chikitanu simitam rimanku, ichataq kunan pacha suqta waranqallañachá (SIL nisqankama). 1950 kaq watakunapi Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan.
Huk rimakuna (qhichwa simi - chikitanu simi):
- Ñuqa - asxriñe
- Qam - asxriictio
- Pay - ttoneeti
- Ñuqanchik / Ñuqayku - asriñe
- Qamkuna - asxri
- Paykuna - ttoneeti
- Mana - unca
- Ari - tone


text:
San Pawlu Lipis munisipyu
San Pawlu Lipis munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de San Pablo de Lípez) huk ñiqin munisipyu Urin Lipis pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Quchakuna: Asnaq qucha - Pukaqucha - Q'umirqucha - Challwiri q'umir qucha - Challwiri kachi qucha - Qurutu qucha - Qhusi qucha - Ukhuqucha - Hura Sukha qucha - Kalina qucha (icha Busch qucha)
Urqukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
San Pawlu Lipis munisipyupiqa kimsa kantunmi.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
San Pawlu Lipis munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Hatun Qitina kantunpiqa akcha qucham .
- Paqariy Inti (Hatun Qitina kantunpi)
- Pukaqucha


text:
Yoshihiko Noda
Yoshihiko Noda, (Nihun simipi: 野田 佳彦 Noda Yoshihiko), sutiyuq runaqa,(*20 ñiqin aymuray killapi 1957 paqarisqa Funabashi llaqtapi - ), Nihun mama llaqtap musiku yachaq wan pulitiku karqan.
2011 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: ; Mama: Yoko Kishi
Ñawpaq warmi: Hitomi Noda
Churinkuna (2):
Yachaywasi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yoshihiko Noda.
- (Nihun simipi):


text:
Mulla qipuncha
Mulla qipuncha[1] (Pulmonaria officinalis) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyumanta anqaskama t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Iwrupa, Asya allpa pachakunamantam hamun, kunantaq Awya Yalapipas wiñan.
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Louis Girault: Kallawaya - guérisseurs itinérants des Andes. Recherches sur les pratiques médicinales et magiques. Paris 1984.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Mulla qipuncha.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Mulla qipuncha


text:
Thunq'i
Thunq'i nisqaqa chun simipaq romanuchanam achka chun rimaykunapaqmi, 7 ñiqin pachakwatap chun siminpa t'uqyayninpaqmi rurasqa. Thunq'ipi mana samaychasqa kunkawakinkunaqa ([p], [t]) kay hinam b, p, ... qillqasqa, kunkayuq kunkawakinkunataq ([b], [d]) kay hinam bh, dh, ... qillqasqa.
Han siq'i llumpataq manam t'uqyana qillqachu, ichataq sut'i qhawachinam.
Onsets/Initials[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay sananchakunaqa manam Qhichwa simi hinachu.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikipidiya:Qillqa suti/Chun simi, thunq'ipi tiksisqa.