text:
¿Imamantatak mushuk waranka watapak Ecuador llaktaka mushukyayta mutsun?
¿Imamantatak mushuk waranka watapak Ecuador llaktaka mushukyayta mutsun?
Kay Mamallaktapak Paktay yuyay, kunan llakikunata rikuchikunallataka mana ushankachu. Runakunapak kay llakikuntaka ñami alliyachina kan. Chaymantami, kay 3 chunka watanpi,Mamallaktapak chariyay, runakunapak alliyay, tukuyman alli ushay kallarishpa ñawpana yuyayka tukuymi wakllirishka rikurin. Chaymi kay rikuyka, ñawpa yuyayta, chariyaypi mishak llikata, akllay ushay ukunta, sapalla usharishka llakikunatami killkanata mashkan. Kay tukuy llakimi Ecuador llaktapak runakuna ama ñawpakman richun shuktak hatun llakikunata mirarichirka.
Manarak Ecuador Mamallakta tukukpi, runakunapak allikay kawsaykunata kunkashkakuna
Ecuador llaktamanta runakunapak chullanyaytaka, Mamakamachiy kallaripimi willan. Chay kamachiypimi achka runakunata chikanyachishpa kanchaman sakirka. Ñawpa willayta killkak Juan Paz y Miño (2007) ninmi, 1830 y 1929 wantanpi, -tukuykuna Mamallaktata kallari patsak watanpika-, Ecuador llaktapak Mamakamachiyka, shuk achka manchanayay allpayukkunalla kamachiychunmi yanaparka. Chay pachapika, imata charinaka mirarinakushpa hatun ushayman sikankapakllami karka. Chay yapa chariyukkuna ashtawan hatunyachunmi, Mamallaktaka kullkiwan yanaparka.
1830 watapi Mamakamachiyka, 75 nikikunawanmi, mana chariyukkunata, kari warmimanta yapakay yuyayta, mana mishu-yurak kakkunata kunkashpa killkarkakuna. Shina kashkami 12 rakipi rikurin, runakuna hayñita charinkapakka, sawarishkami kana karka, 300 pesos kullkita charina, hatun yachakpash kana karka, mana kumuchishka, killkana - killkakatinatapash yachana karka; 68 niki, killkaypi, kushipatakunatami runakunapak yaya-mama tukuchun nin, runakunaka "muspami, yankami, nimata mana charikkunami"
Mamakamachiykunapak 9 nikipi, 1835, 1843, 1845, 1852 watakunapi, shinallata 8 niki, 1851 wata Mamakamachiypika 1830 wata Mamakamachikpak 12 nikipi killkashkata kutintakmi killkarkakuna, kullkitallami 200 pesos kullkiman urichirkakuna. Chay pushak ushaywan yuyaykunami kutin kutin chayllapita killkarinkuna. 1884 wata Mamamachiypillami, Kamchiy rural pushakkuna, tukuy llaktata pushakmanpash, kay llaktay kankapak kullki charinamanta anchuchirkakuna.
Wañiriyna, killkanata yachak kanaka sarun 1979 watapillami anchuchirka (Paz y Miño, 2007). Kay 1950 watapi, 44% patsakri runakunaka killka illakmi karka. Kay 1980 wata kallaripika, Ecuador llaktapi, chuskumanta, shuk runa ñawiri, killkay illakmi karka (Gráfico 4.1), kay raki, tukuypak ushaypika, shuk chawpi, mana kashpaka chawpipa chawpi runakunatami kanchapi sakikkuna kashka. Kaymantami, Mamakamachiykunaka runakunata kanchapi sakikkunalla kashka, Shinami Ecuador llaktapika chullayashpa, chikan chikan rakirishkata rikuchin.
Shuyu: killkanata mana yachakkuna, 1950-2001
Sapi: SIISE 4.0 willay, 1950-2001watakunapi, llakta, wasikunatapash lanukuna.
Rurashka: SENPLADES
Apunchikta iñik kashkamanta, runa kashkamanta, warmi kashkamanta, yana kashkamantapashmi shuktak sami chikanyachikuna, karuyachikunaka tiyarka. 1869 watapimi García Moreno Mamallaktapak Pushak kashpa "La Carta Negra" killkashkapi,: católico iñik kakpillami llaktayuk kashkata riksirka. 1852 watallapimi yana runakunapak llapishka kawsayka tukurirka (Paz y Miño, 2007.5). Warmikunapak llaktayuk kankapak, akllaykunapi shitana hayñikunapipash, Mamallakta wiñarishka patsak wata katipimi, 1929 watapi Mamakamachiyka riksirka.
1895 watapi, Revolución Liberal tantanakuy, Mamallakta mushukyarichun alliyarichun yanaparka; kawsay hayñikuna paktaypi, ashtawanka yachakuypi pakta kachun yanaparka. Shinapash 1925 watapi, Revolución Julianawan Mamallakta, allpa chariyukkunawan ari ninakushkata pitirirka. Chay pachamantami kullki llika charimanta ashtawan llankaykunaka kallarin, Runakunapa, llaktaykunapa ayñikunaka allimanta allimanta ñawpakaman katin, shinapah kullkimanta llankakkunamanmi, ayñikunaka ashtawan paktarkakuna. . Llaktayukkunapak, llaktaykunapak hayñikuna paktay kallarin, shinapash wankuri kawsay hayñika llankakkunapakllami karka. Shina, Paz y Miño nishka shinaka Revolución Juliana chay pushakkunapashmi XX patsak watapi, Ecuador llaktaka Pachamamapi, Apya-yala llaktapipash yaykuchirka, shinami alliyari pachaka, iskun waranka iskun patsak iskun chunka watakaman katirka.
1998 watapi rurashka Mamakamachiypimi, llaktayukkunapak, llaktaykunapak hayñikunataka ashtawan alliyarirkakuna. Shina kashpapash, wankuri kawsay hayñi, kullki chariyuk hayñi, rantikkunapak hañikunatapashmi riksirkakuna, ashtawanka llankak runakunapakmi hayñikunata rurashka, paykunata ashtawan yanapankapa rantinkapak kullkita paktata charikkunapa karka. Kay rikchakpika, hatun katukkunami ashtawan katunakunata mirachishpa, Mamallaktapak kullki chariyta llaktayukkunaman chayachishpa, charishkakuna kushkata llaktayukkunaman rakishpa alliyachirka.
Kunan pachakamanka, Ecuador llaktaka, 20 Mamakamachiykunatami charishka. Yankalla wiñariy pachallapimi chikan chikan samimanta mana wiñarishka, Mamallaktaka paypak kallari pachamanta, allpapi tiyakkunata (punkara), pukushkakunata (patas, palanta) katushpalla, mana wiñarinata katushpami charikyana ñanta wiñachishka.
Kay wiñariynamanta yuyay puchukay pachakunapika, mintalay ñankunallami Mamallakta wiñariy, charikyay pachaman chayanchina yuyaykunata churashkakuna, shinallatak kikin charishkakunapash kan. Kay shina rikchak ñanpika, katuna rantillami charishkakunataka rakinka yuyanmi, shinallatak wakchakunata akllashpa yanapay kawsaypashmi alliyachin yuyanmi.
Kay wiñarina ñanta churashkamantami, Ecuador llaktapika achka kari runakuna, warmikunatapash katuna rantimanta karuyachishpa sakishka, shina kashpami hayñkunataka mana allí pakchichirka. Kay shina wiñariy ñanpika achka kullkita charishpa katuy ranti ñanpi yaykurita ushakkunapillami ashtawan yuyashka, mana kashpaka yayamamakuna charishkakunata hapishpa chariyukkunapipashmi yuyashka, shina kay wiñariy ñanta yaykurishpa sinchiyachinata yanapachun.
Wiñariy hatun yuyayta anchuchinamanta [8]
Kulki Wiñariy yuyayka kay pachakunapika shuktakyashkami, kallaripika uchilla yuyaymi karka. Chinchaysuyu llaktakuna shina hatun rurakamayuk kanata munashpami, Kullasuyupipash shinallatak ruranata munashkakuna. Mamallakta ukupi ashtawan pukuchinata munashkakuna, Mamallakpi tiyakkunaka ima pachapash mana tukuripakmi kan yuyashpa, shinallatak pachamamapipash nima pachapash mana tukurikmi nishpa kallarishkakuna.
Chay pachapimi CEPAL shuti wasi, ñaanta wiñariychun shuk llankay yuyayta churarka; karumanta rantinata sakishpa, kikin rurana kamayta ashtawan sinchiyachinkapa nishapami shina rurarka. Kay ruray yuyayka shinami nin: wiñariykuklla llaktakunaka, ruray kamayka, llaktayukkunaman llankaykunata kushpapash, karu llaktakunapi rurashkakunata mana apamuy ushashkamanta; ashtawanka kikin Mamallaktallapitak makiwanlla rurashkakunatami sinchiyachinami nirka. (UN-ECLAC 1970). Mushukyachik ruraykamayukkuna, katuna rantinapi mishanakukkunapash pishishkamanta, Mamallaktami ruraykamaykunata, chakraykunata, llankay wasikunata alliyachina llaktaykunawan wiñachishpa yanapana. Kullasuyu Mamallaktakuna ruraykamaykunata wiñachishpaka, amawtay yachayta hapishpa runakunapak kawsayta alliyachinatami yuyarka. (Prebisch, 1996).
Ashtawankarin, Kullasuyupi kullki llika yuyayka"tukuyay llika" yuyaytami charinkuna, chaypika allpapi tiyakkunata rantinpuraypika mana allichu karka, shinallatak kay wankuriy yuyaykunaka Mamallaktata alliyachikuypimi, wiñarirka, shinallatak wiñarikuklla Mamallaktakuna, charishkakunata rakinkapak yuyaymi karka. Chaymantami, kay yuyaykunaka shukkunata chawpi shunku shina, shukkunaka manyapi shitashkashina karka, ñawpa "neoclásica" yachay yuyayta mana allí nishpa, shuktak alli, mana llullak kullki chariyay yuyaykunatami churarka. (Prebisch, 1987).
Kay rurakamay yuyayta anchuchinaka, Mamallaktakunapi ajuste estructural alliyachinapimi waranka iskunpatsak pusakchunka watapi pachamama " kullki llika llaki kashkata" allichinkapa kallarirka, chay llakika Estados Unidos kullki llika tiyanapimi kallarirka, Vietnan makanakuypi achka kullkita churashkamanta, shinallata pachamamapi punkara chanikuna 1973 watapi OPEP churashka mirarishkamanta.
Kay llakika 1990 watakunapimi ashtawan sinchiyarka, chay wiñarina yuyaypi ranti, ama ashtawan wakllirinkapak kullki kuyuchinapi llankayñankunata churashkamanta; chay yuyaymi kallari hatun yuyay karka, kullkimanta tukuy mamallaktakunapi wakllirishkamanta, manarak kutin kullki wiñarinapi yuyashpallatak.
Ñukanchik Ecuador llaktapi kapukkamay llankaykunata manarak alli tupushpami yankamanta rimashpa mana allichu nirkakuna, shimani ñawpashina llankaykunaka kullurishkami nishpa sinchita willarkakuna, chikanyay katuy ranti llankaykuna Mamallaktachiyta yapa yaykurishka kakpimi hatun llapi urmashka ninkuna. Chay llakikunata allichinkapaka Mamallaktachiypak yaykuri pishiyachun yuyarkakuna, shinami ashtawan katuna-rantinata yuyayta mirachirkakuna. (Falconí y León, 2003). Astawanka hatun llakikunata allichinkapakka katuna rantina ruraypimi churarkakuna. . Kay tukuy yuyaykunataka shukllapimi tantachirka, Consenso de Washinton[9] yuyaypi.
Kullki Wiñaymi ashtawan allí kan, washanman rinapak rantipika, chaymi ashtawan allí kawsayta charinkapa sapi yuyaymi kan; shinapash shuktak kullkikuna yaykukpika mana runa sumak kawsayta tarinkapakchu, , ashtawan karu watakunaman paktachun. .
Kullkipilla yuyakkuna Mushuk llankayta rurashpapash, chay wiñarikunaka, mana kayna watakunashina mirarishkachu, ashtawanpash runallaktakunapak kullki yaykuy astawan pishiyashpaka hatun wakcha llaktakunami mirarishka, kutin charikkunaka ashtawan kullkiyuk tukushpami katinkuna. Kullasuyu Mamallaktakunapika hatun makanakuykuna, atipanakuykuna, purik unkuykunami llakichirka, shinapash millay kamachikkunaka llakikunata rikushpa, yachashpapash mana imata rurankunachu. Kutin Chinchaysuyu Mamallaktakunapak allpakunapika achka yuyarunata tarpushpami mirachinkuna, Kullasuyu allpakunapika kawsaypash ashtawan wakllirishpami katin (Muradian y Martínez Alier, 2001).
10Kullkipilla yuyay llika, llakituykunapash [10]
Kullkipilla kullkikamay yuyayllapikka kay puchukay kimsa chunka watakunapimi wakllirishka. Chaymantami hatun llakikunataka mana alliyachinata ushay tukushkakuna. Shinapash hatun paktana yuyaykunaka kullurishkami. Chaymantami paktana yuyaykuna wakllirirka, mamallakta kullkikamayta kallaripika pakta pakta kachun chayana karka, chaymanta, kutin kipaman kullki wiñarita churankapak.
Wiñariy ñanta rurashkapash kullkikamayllapi yuyashpami kulli hamutana yuyaytaka rurakakuna. , ashtawanpash tukuy tantachipak "wankurishpa kawsaypak alli kachun" yuyaritaka kunkarkakuna. Kullki wiñaypi mana tukuy runa llakikunata allichinata ushay tukushpaka, mana imapakpash allí kanchu, Medio escolástica nishka yuyayman tikrana shinatami yuyachin.
Mushuk wiñariy rurayman chayankapaka Pachamamata mushukyachishpa hatunyachishpami kallarin, shinapash kullkikamayta alli rikurayashpa, mutsurikunatapash riksishpami llaktayukkunapak tantarikunata sinchiyachinkapa kikinyachinapash kan, shina; Mamallaktapak kamishka llankakkuna kawsan. Ashtawankarin, kullkikamay llakikunata chimpapurankapaka yupaychay shunkutami charina, shuk yachaykunawanpashmi kimirina kan, shina: chaypakka shuktak yachaykunawan alli kimirishpa kana; llaktaymanta, runa yachaymanta, wankurishpa kawsayta yachay, runapak kawsayta yachay, runa yuyayyachaypash kanmi.
Kullkikamay pishilla yuyayta washaman shitankapaka kikinllatak yankalla chanirishpa mana kayman chamuna tukuna kan, neoliberal llaktay yuyaytaka riksinami kan, imashina runakuna kashkata hamutayka chaninami kan, hatun yuyaykunami tukuylla llaktayta ruraypika pushankapa yanapan, ima wiñaripachata rikushpa..
Neoliberalismo yuyaymanta llukshishpa Mushuk ñankunata mashkankapaka, tawka sami yachaykunawanmi rurana kanka, shinami Mamallakta maykan ñantapash katikushkata yachankapa..
Kay puchukay chusku chunka watakunapika, Ecuador llaktapak kullkimanta, runakunapak kullkimanta llaktaypashmi kan, Mamallaktapi mushuk, wiñariypak mutsurikta mashkana, tukuykunapak kawsayta, imallata ruranapak shuk ñan katinallata rikuchina, Mamallaktapi tukuykunapura ushashpa alli kawsayman chayankapa katik pankakunapika chay yuyaykunatami killkanchik.
Yankalla wiñariy, masmayta kichkichina, Ecuador llaktapi dolar kullkimantapash [11]
Kay puchukay chusku chunka watakunapika, Ecuador llaktaka kikin Mamallaktapilla yuyashpa, wiñariy ñantami kullki chariyaymantaka katishka, shinami shuktaksami llankayman chimpashka, chaypi Mamallakta tantarinata anchuchishka, shinallatak kamayta, ruray yuyayta, tikra rakina ushaytaka anchuchishkami, mintalayman yallishpa, kishpiyriman chayankapa yuyashpami shinashkakuna.
Mamallakta kamay ushaywan, mintalay llankaywan apanakuymanta shuktayachimi llankaytapash mushukyarirka, shinallatak rurakkunapash, tantarishka kawsakkunapash shuktayarishka, paykunami chay ruraykunawanka allikayta, mana allikaytapash chaskishkakuna. Shina kashpapash, ñawpa shinallatak llankay, ruray, wankuriy kawsay ushaypash katinrakmi (Offe, 1988), chaykunami ñawpa achkata charikkuna, ushayukkunapash kunankaman, paykunapak munashkakakuna, mutsurishkakunatapash hatun kawsay ruraypika churankuna.
a) Ecuador llaktapi yankalla wiñariypak saywakuna
Ñawpa patsak watapak washa, sukta chunka watapimi, kallari kutin Ecuador llaktapak wiñay kawsaypika, shuksami kullki chariyay shukllapi tantari karka; achka allpa charikkunalla charishkata, kapukkunata shuktak karu llaktakunaman katuytapash shuktak yacharishkapash karka, paykunami XIX patsak watamanta llapishpa kawsashkakuna. Mushuk chariyay pachaka, Ecuador llaktapi yankalla wiñariy llankaymi wiñarirka, ruray yuyayta churashpa Mamallaktapak kullki chariyaywan yaykurirka. Achka chariyukkunata washayachishpa sakinkapa yuyaymi karka, achka allpata punasuyupii charikkunapak ushayta shuktakchinkapa, allpa raki kamachiywan Kuntisuyumanta, karullaktakunaman katukkunapa ushayta pishiyachinatami yuyarka, hatun kapukkamaykunata rurashpa, shinami mushuk charikkunaka wiñarishka.
Shukpi katirishkalla kawsaymanta kishpiyrinkapami hillaykamay ruraykunata ista llaktakunawan katuna–rantinapi chullayashka kawsaytapash kapukka may wasikunata rurashpa, alliyachishun yuyashkakuna. Karu llaktakunamanta kapukkunata apamunata anchunchinkapa, kikin hatun hillay kapukkamay wasita shayachishpa,llankachik kullkiyukknawan, wackcha llankakkunawan, llaktay yuyakkunawanpassh pakta yuyaman chayashpa, hatun yuyayta rurashkakuna: "…kallari shuniki llankayñantakunata Mamallaktakashkamanta" (Mancero, 1999: 327).
Kay shuktakyarikunaka yachak runakuna, amawtakuna kallarishkami karka; paykunami kay mushukyarikunataka ñawpaman tankarkakuna. Mamallaktapak mañaymashkayta, hatun paktay yuyay ruraykunatapsh ashtawan sinchiyachinata yuyarkakuna.
Shina kashpapash yankalla mushukyachik llaktaykunapash mana alli rakinata charirkachu, ashtawanpash runakunata kunkashpa chinkachinkapakmi kallarirkakuna, shina. sukta chunka chawpi watakunapimi achka chariyukkuna yuyashka shinami wiñariynaka tantrishpa , Mamallaktapak yanapaywan kullki yuyay llikaka ashtawan wiñashpa sinchiyarirka.
Shinapash, chay Mamallaktapi kullki charinamanta, runakuna kawsaymantapash, mushukyarinata kallarichik yuyaykunaka, llaktaykunawan mana paktachu karka. Achka chariyukkunapak llaktaykunata, Mamallaktata ashata pishiyachishpapash, tukuy llaktayukkuna llaktaykunapi kimirinataka pishiyachirkami. Rurachik, uktachik ushay llapirina llankayta churashkamanta, chariyukkunaka ñawpaman charishka ushaykunata mana chinkachirka, ashtawanpash llaktata mushukyachi pachapika paykunallatakmi kullkiyuk tukuna yuyaykunata churarkakuna.
Ecuador llaktaka mana Argentina, Brasil México Mamallaktakuna shina rurarkachu, ashtawanpash karullaktakunamanta kapukkunata apamunapa, kay llaktapika kapukkamayta mana allita sinchiyarirkachu. Mamallaktallatak kullki chariyaypi, tiyashkakunata rakinapipash yaykurirkami. Ashtawankarin Ecuador llaktapika yankalla wiñariy yuyaykunami sinchiyashpa katirka, chakrapi pukushkakunata karu llaktakunaman katuna llaktaywanmi katirka. (kallaripi tarpuy kapukuna i, katipika chukikunapi).
1925 watamanta Mamallaktapak kullkita patachina ushayta charishpapash, chariyukkunapi katirishka kawsaymantaka manatak rakinata usharkachu; shinami kaypillata kullki wiñachinamanta, chakra llankayñankunata churashpapash, mana ñawpa achkata charikyukkunamanta kishpirinata usharkachu. Mamallaktaka achka allpa chariyukkunawan apanakushka kashkamantami llaktata mushukyachinataka mana usharka. Kay shina paykunapuralla apanakushpa llankay kawsaypika, ashatallata charikkunawan, katirishpalla pishilla charikkunawanpash yuyarishpa, tukuy wakcha runakunata, ashtawankarin karu llaktapi kawsakkunatapash kunkarishpami, kanchis chunka watakunapika kunkarkakuna. .
1973- 1979 watakunapika awka runakuna Mamallakpak Kamachikkuna kashpami ashtawanka kapukkamayta sinchiyachirka, chaypakka kay Mamallaktamanta charik runakuna, ista llaktakunapi charik runakunawanmi tantarinakurka. Shinami katirishpalla llankak runakuna tantarichunta harkarkakuna; paykunami ima mañaytapash wakllichirkakuna, ranti shuktak Mamallaktakunapika ashtawanpash llankakkunapak tantarikunami kapukkamayta sinchiyachinata usharkakuna. Shinami Mamallakta ukupi kullkiyayka wiñarirka, kapukkamayukkunapash, kullki chariyukkunapak katirikkuna tukurka. (Conaghan, 1984). Ecuador llaktapika achka runakuna paykunapak munaykunata, mutsuykunata katuyranti llaktayman yaykurinataka harkarkakuna.
b) "Kullkiyankapak kikin llakta Yuyay"
Ecuador llaktata ishkay mitapimi rakinchik: shuknikika hawallami kan, chayka 1984 watamanta kallarishpa patsakmanta washaman, iskun chunka watakamanmi kan; ishkaynikipika, 2005 watapi Gutierrez Pushak urmashka katipi tiyarirka. Kallaripika, Mamallakta kamanaman yaykushpami achka kullkita charik tukurkakuna, kullki shuktakyachipak kishpiyrina kamachiyta rurashpa, wawa kullkikunatapash hapishpa, ashtawankarin llankay kamaykunata usharka, kullki llikakunata ashata wakllichiskamantami shina karka.
Sinchi kak pachaka, charikkunapura sinchi makanakuymi tiyarka, Mamallaktata shuktakyachina yuyaywan karka; ashtawanka, runakuna hatun hatarikunata rurashpa makanakushkamanta neoliberal llaktayta ama churachun nishpa, Mamallaktapak kapukkamaymanta tukuykuna allikachun nishpa harkarkakuna. Shinallatak, allpapi tiyak ushaytapash ama charikkunallaman hatuchun nishpa harkarkakuna. Kay tukuy llakikuna unay pachata tiyashkamantami Mamallaktapika llaktaypash, kawsaypash wakllirirka. Shinami llaktayukkunapash rakirirkakuna , chaymantami runakunapash manatak tantalla yuyarita usharkakuna. Mamallaktapi kawsak tukuy runapak kawsayta alliyachinkapa nishpa, kullki charinata sinchiyachinata mana usharkanchik.
c) Shuktakyaypak hawalla muyuy
1984 watapika Mamallaktata kamay ushaymanka, tantarishka kapukkamayukkuna chayarkakuna; paykunaka karu llaktakunawan katuna-rantina llaktayta, ashtawan mirchirkakuna charirayayta, kullki chariyuk tukuytapashmi churarkakuna. Hatun kapukkamayta wiñachinkapa rantika, kanchis chunka watakunapika, Mamallaktapi charishkakunata katunatallami yuyarkakuna; shinallatak kullki charirayay llaktayta sinchiyachinataka, Mamallakta ruray yuyaytapash anchuchirkakuna.
Ashtawanka, shina ñanta katishpapash Mamallaktapak ushaytaka mana wakllichinata usharkakunachu, Mamallaktapak kamaytaka akllashpallami pishiyachirkakuna. Shina kashpapash kapukayta, karu llaktakunaman katuytapashmi ashtawan kullkita kushpa sinchiyachirkakuna. Chariyukkunata kullkita hapikushpapash paykunatallatak yanapashpami kutintak kullkita mañarkakuna, karu llaktakunamanta apamushka kapukkamayta Mamallaktaman yaykuchinkapa yuyarka. Shinallatak katuna-rantinapakpash chanimarukunata rikurayarka, kullkikunata chimpachinatapash rikurayarka. Mamallaktaka karu llaktakunamanta mañashpa apamushkalla kullkiwan, Ecuador llaktapak Banco Central wasipash mañachishka kullkiwanpashmi llankarka. Shina, llankaykunaka achkatami llakichirka, chanikunapash ashtawanmi wichiyarka, chay chunka wata tukuripika 100% chanimi wichayarka (CORDES, 1999).
Katuna-rantina kishpiyrika akllashka kapukamaypakmi karka, shinami charikkuna paykuna hatun ushay charishkata rikuchirkakuna; paykunami charikunamanta llaktaykunatapash rurarka. Shinami charikkuna Mamallaktapi imashina "estatización del neolibealismo" rurarishkata rikurichirkakuna (Montúfar, 2000).
Kay yuyayta Mamallaktapak kamachikkunami churasha nishkaka, shina paylla yuyashkami karka; kayka mana Mamallaktapak yuyaychu karka, chaymantami, kayshuk Mamallaktapak ushaykunawan tukuypacha makanakuy tiyarka. Piñakkunawan chimpapurashpa, makanakushpa awka runakunata kacharishpa, runakunata makashpa manchachirka; shinami tukuy pachapi runapak hayñikunata yallita wakllichirkakuna.
1988 watapika socialdemocracia tantarimi runakuna apuchishpami mishachirka, chay mishaywanka ñawpa kamachikkuna kamayka mana alli kashkatami rikuchirka. Mamallaktapak kamachikkunaka kimirina ushayta wakllichishka kakpimi sinchiyachinata yuyarirkakuna, kullkirayku llankak tantari runakunawan, kimirishpa Plan Nacional de Alfabetización churaywan, ista llaktakunawan llankayñankunata churashpa, mushukyarina yuyayta, asha asha paktachirkakuna.
Chay pacha pushakka allimanta charikunamanta paktachina llankayñanpi atirirka. Chay paktayñan yuyaywanmi kullkipak chanita asha asha pishiyachirka; shinallatahatun chani pishiyachinakunata, wawa kullki mirachinapipash, wakinkunamanlla kurkakuna; kullki mañachiytapash anchuchirkami, rawrapak chanitapash killanta killanta wichayachirka; kullkita kushpa yanapaytapash chinkachirkami, kullkirayku llankakkunamanpash ashalla kullkitami mirachirkakuna (Báez, 1995). Kamachiykunapika , tawkakunapimi mushuk yuyaykunata churarka: huchaykullkpi, katuy-ranti huchachipi, , maquila llankaypi, llankakkunapak kamachikunata anchuchirka; chaykunawanmi neoliberal kawsay yuyaytaka ashtawan sinchiyachirkakuna.
Shina rurashpapash, kamachikkunaka kullki charinamantaka ashalla paktaykunatami hapirka. Ñawpa pushakkuna mana alli katuna rantichinata rurashkamantami, kullkitupu wakllirishkata hapirka. Shinallatak, kullkikamay ruraykunatapash, kutin kutin, wakllichik llaktaykunata churashkamanta Mamallaktapak ushayta pishiyachirka. Shina kashpapami llaktayukkunapak chunka wata paktakukmanta mañashkakunata mana paktachi tukurka. 1988, 1992 watakunapipash patsakmantaka, pichka chunkami 50% kapuchanikunapash wichiyarka, shinallatak 1992 watakunapka, patsakmantaka 60% yallitami wichiyarka (Barrera, 2001).
1982 watamanta, 1990 watakaman charinakunapi allikayta charinapika, kichkiri llankayñankunapika "achka llaki ñantami" charishka, shinami mana kullki chariyayman paktanata usharkakuna; manatak ñawpa watakuna shina shuktakyachinata usharkachu; chay mushukyarina yuyaykuna allí kakpipash, ñapash, shuktak shuktak mañaykunawan, mana kashpaka ista mamallaktakunawan piñarishpa, pachamama llakichishkakunawanpash, mushukyarinaka, mana usharkachu. Ranti wakin , kullki chariyukkuna paykunapak mushukyay yuyayta kallarikukpi, kutin llaktay tantarikuna, shuk chariyuk tantarikuna, asha llankakkunapak tantarikunapash, piñanakuy, makanakuywan mana ushachirkach. (Thoumi y Grindle, 1992).
Chariyukkuna 1992 watamanta 1995 watakaman paykunaman mutsurikunapi mushukyarina katikillakunapika, kay llankaykunatami churarkakuna: ama kullki chani wicharichun, Mamallakta ama kullki illak sakirichun, Sucre kullki ama yapa kuyurichun[12] , ista llaktakunamanta llankay kullita kaypi churachun; shinallata mamallakta kashkata pishiyachinkapakpash munarkakuna. Chay ruraykunaka FMI hatun wasimanta kullkita mañankapakmi, shinallata paykunapak yuyay nishkapi ari ninkapakmi kashkarka.
Kay pachapimi Mamallaktataka OPEP tantarimanta llukshirkakuna, karu Mamallaktakunaman katukkunapak kullkita kishpiyrina kamachiyta churarkakuna, Mamallaktapak charishkakunata, llankaywasikunatapashmi, charikkunapura katushpa-rantishpa chinkachirkakuna. Shinami Mamallaktataka, neoliberal mushuk yuyayman yaykuchirkakuna. Chashnami, mana kullkita mirachinkapak, tukuy llakta runakunaman rakinkapak kashkatapash rikuchirka. Mamallaktapak katikilla ruraykunapika, Kullkikunata, kapukunata rakinataka nimamanta mana yuyarkakunachu; ashalla llaktayukkunaman allí kawsay paktashkaka, kullki chanikuna mana kuyurishkamantami charirkakuna.
1994 watapimi kullkikunata wakaychik wasikunapak Ley General de Instituciones del Sistema Financiero kamachiyta wiñachirkakuna, shinami hatun kullki wasikunapak llankayta astawan paskarkakuna. Kullki wakaychik wasikunata Superintendencia de Bancos rikuktapash anchuchirkakunai, paykunapak tantanakuywan yuyay munayta rurachunkuna, shinami kullki wakaychik wasikunapura tantanakuyta rurarkakuna, shinallatak "grupos financieros· tantanakuyta sinchiyachirkakuna. Shinami katik watakunapika, chay "desgulacionistas" kamachikunaka, mamalla runakunataka sinchitami llakicirka.
Shina kashpapash, Congreso Nacional tantanakuypi sinchi llaktay tantarikunawan apanakushka kashpapash, paykuna yuyayta, kamachikkunata ruranapipash, manatak sinchiyachinata usharkachu; shinashpaka Social Cristiano tantariwan llankashkamantami allimanta allimanta, tukuy llaktaypi llankaytaka wakllichirka. Tukuylaya tantanakuykuna atikuypi kaparishkapash allimi karka. Llankakkunapak tantarikuna irkiyarishka kakpimi, runa ayllukunapak tantanakuy, ashtawanpash paktay yuyaykuna sinchiyarka . Ashtawan hatun mañaykunaka kaykunami karka: ayllu runakunapak kawsaykamay, tukuy runakunapak kawsay kamay, , , tukuy ayllullakata runakunapak allpa raki allichirichun, Mamallaktapak kashkata charikkunata ama katuchun; shinallata: yanuna samaypak, i, kuyuchik yakupak, achikpak chanikunapash ama wichayyarichunmi kaparirkakuna.
Chariyay llaktaykunapak paktayka 1994 watapika kaykunami rikurirka, wichayak chanikunaka 25.4% patsakkrimanurayashkarka, paktashkamanta yapa puchuyariyk kullkipash , 1.2 iñu PIB wiñarirka. Karu Mamallaktakunapak rikuypi Ecuador llaktaka sinchiyarrka , kullki wakaychishkapash 1.700 hunu dolaresta yallirka , shina charikyaypak kullkipash wiñarirka (Araujo, 1999). Chay shinakak pachapimi, mushukyay kamachikkunaka ñawpamanta yuyashkapi chayarkakuna.. Katuna-rantina chanikunaman, , Mamallaktapak llankaypak kullki pishiyarichun, punkara surkuypi, karu llaktakunapak kullkikunawan llankachunpash, kuyuchik yakukunapi shuk shuk chanikunata, kiwiriy kamachikunatapash churarkakuna. Alilla kullki charikaypipash, tukuykunaman rakina kullkika pishiyarishpa rirka. . Chay pachapika, chunka llankay kapuk ruraykunata, charik runakunaman 168 hunu dólar kullkikunapi katurka (Nazm, 2001).
Llakyay tantarikunawan mana alli sinchita yuyarinakushkamantami kay munaykunataka mana paktayta usharka. Ashtawankarin uchilla tantarikunawan makanakuymi mirarirka. Mamallaktapika shina makanakuyka, mana llaktayukkunamanta, llaktay tantarikunamantachu shamurka. Ashtawanka hatun charikkunami, Mamallaktata imashina mushukyachinata kichunakurkakuna, shina sinchi makanakuymi [13] tiyarka.
1995 wata puchukaypimi, kamachikkunaka akllayman kayarka. "Ashtawan hatun makanakuyka runakunapak kawsaykamaymanta, tukuylla llankay kamachiykunamanta kacharishka karka" (Ibarra, 1996:19). Shuk patsakmantaka 58% patsakrimi mana arinirka, shinami chariyukkunaka mana mishayta usharkakunachu. Kay llakipi urmashka kipa, kullki apaypi pushakta huchachirkakuna; payka Congreso Nacional huchachikpi, mamallaktamanta mitikushpa chinkarirkami. Shinami neoconservador hatun chariyukkunapak yuyashka, munashkakunaka mana paktarka.
Kay kullki tiyaypi allikayta katikukpi, shuk sinchi wañuy llakichikkunami tiyarka: Petroecuador llankak wasimi kullki illak sakirirka. Ministerio de Finanzas kamachikmi 1995 watapika tawka kutin Petroecuador wasipak kullkita manuchishpa hapishkarkakuna; chaymantami chay watapika 70 hunu kullkikuna illak sakirirka. shina kullki illaypi llakikayta, Petroecuador pushaktapash shukta shukta churashkamanta, llankaywasika yapa irkiyarishpa, manarak wiñarin. Chaypika istak llankaywasikunami ñawpapi shayrirkakuna. Shinami, neoliberal pachapika, Mamallaktapak mutsuykunata, washaman sakishpa, ashtawanka kikin llaktakunapi, istak llankay wasikunapi, paykunapak mutsuykunapipash, kullkita churakkuna kashka, Mamallaktapak mutswykunapi churanapak rantika.
Kullkipilla yuyay llashakpacha: kullki llakimanta, shulaya yuyaykaman.
1997 watamanta, 2000 watakamanka, pichka Mamallakta pushakkunami yallirka; ishkay Pushakkunami urmarka, shina ama kullkirayku ismushkamanta Congreso Nacional wanachichun, istak Mamallaktakunaman mitikushpa kallparkakuna. Llaktaymanta lalkikay, kullkimanta llakikay, wakcha runakuna hatarikunamanta, , hatun kullkisapa charikkunapura piñanakuymantapash, ashtawan kawsaypi hatun llakikunaman aparkakuna. Chayta alliyachinkapaka, kullki llaktayta pishiyachirka, tukuy katuna-rantinapi dólar kullkita churashpami alliyachinata yuyarkakuna, shinapash mana allichirkachu.
Llakta llullak Bucaram kamachikkuna, (1996-1967) watakunapipash hatun charikkunapak llaktaymantaka mana karuyarkakunachu. Paypak hatun llaktay ruray yuyayka, kullki charimanta llankayta ashtawan alliyachinatami munarka, chaypak Mamallaktapi,hatun yuyayka Argentina [14] Mamallaktapi shina, ima hatun ruraypipash ishkaysami kullkiwan llankana llikatami churanata munarka. Shinallatak allichinata yuyashpa tawka tupuykunatami churarka, shina: Mamallaktapak llankaypak kuna kullkikunata kichunata , chanikunatapash wichiyachinata yuyarkakuna, shinallatak charikkunaman Mamallaktapak tiyashkakunata katunkapak, punkara llankay kamayta, kawsay kamaytapash muhukyachinkapak yuyarkakuna.
Shina rurana yuyaykunawan ruray kamaykunata, shuktak Mamallakunatapak llankay wasikunatapash, ashata kasikachipash ishkay tantaripura makanakukuktami kutin hapirka. Shuknikipika, hatun chariyukkunawan, kamachikkunawan, mushuk charik mintalakkunawan apanakurka, Guayaquilmanta hatun charikkunapak kunkashka, shitshkakauna. Kutin shuktak makanakuyka , runakunapak tantarikunawan, wakcha runakunakuna tantarikunawanpash; ashkata sinchiyashka karka, paykunami kamachikkunata mana alli kachishpa, piñanakuypi kallarirkakuna.
Shinami, kamachikta pushakkunaka llakita utkashpa wakllirishpa katirkakuna. Kayshuk llaktak tantarikunawanpash yapa piñay yuyaymi rimarka. Social Cristiano tantarikunawan tantarishka ruray kamaykunapak kullkikunatapash pishiyachirka. Shinallatak Mamallak patapi llankakkunapak anchawaklliyta, mana alli llankaytapash, mana chinkachinata usharkachu. Chay tukuy mana alli llankaykunami, sukta killapika ashtawan llakikunata mirachirka; wakcha runakunapash hatun makanakuyta kallarichirkakuna, shinami 1997 watapi, panchi killapi pushak Bucaranka urmarka.
Shina Mamallaktapak katik irki Pushakmanta, democrata-cristiano llaktay tantarimanta Mamallaktata pushankapa yaykurka, kay pachapash achka wakcha runakunamanta, llaktaymanta, kullki charinamanta llakikunapashmi tiyarka. El fenómeno de El Niño llaki, kullki wakaychik wasikunata rikukkuna mana alli rikurayaskmanta llaki, kullki charinaman paskashka kamachikuna, mana alli kamashkamanta llaki, kullkirayku ismuy tukushkamantapash, llakikunami, haykapash mana rikushka hatun llakikunapi urmarka. Hatun llaktay tantarikuna mañaykunamantami 1998 watapika, kamachikkuna hatun kullki wakaychik wasikunapi[15] , manchanayay kullkitami chaykunapika churayman kamachirka.
1999 watamantami kullki charina pachapika iskay ashtawan hatun llakikuna rirkurirka, shina kullki tiyashkapi pakirinalla, mamallaktapak kullkipash irkiyashka. Mamallaktapak pushakkunaka, mamallaktapak kullkikunatami kullki wakaychina wasikuna llakipi kakpi [16], yapa kulkita churashkakuna. Shinachishpapash, llakipi urmaymantaka mana kishpichirkachu; ashtawankarin, tukuy Ecuador llaktapak runakunata huchachishpa, huchakullkipi, kapu chanikunata wichayachishpa, Sucre kullkitapash chinkachishpami tukuy runakunata llakichirkakuna.
Pawkar killapi, 1999 watapimi ashtawan hatun llakikunaka rikurirka: kullki kamakwasikuna ama llankachun, ama ima kullkita kuchun nishpa , kamachirkakuna, chaypimi achka runakuna, kullki wakaychishkata chinkarkakuna. Kutin Banco Central wasika, ashtawan kullita rurashpa, chay llakikunata harkayta munarka. Shinami, mamallaktapak kullki wakaychik wasika, kullki wasita chariyukkunata kishpichinkapakllami karka,
Shina Mamallaktapak pushakkunaka , ruray llankaykuna pishiyaypi, ima llankaypipash kullkita mana churayta ushaypi, llankay wasikuna pishiyarikpi, runakunaman llankay pishiyaripash, ashalla llakimi[17] nishpa yuyarkakuna. Kutinllatami kullkiyuk wasikunata ashtawan ñawpakpi churarka, llankaykuna wiñarihunpak rantipika. , . Chashnami chariyuk tantanakuykunaka kullki wasikunaman tantarishpaka, mamallaktapak katikilla llankaypi, paykunapak yuyata churarkakuna. 20 watakuna llankashpapash, Mamallaktapak llankay wasikunaka, manarak sinchiyarinata usharkakuna, shinami hatun chariyukkunataka, pushay llaktaypipash, mana harkakanata usharkakunachu.
2000 wataka chariyaymanta, kullkimanta, manatak allichinata usharkakuna; pushakpash mana munashka karka. . Ashtawankarin pushak llaktaypak[18] ruraypika, dolarización hatun yuyaymi, kullki allichina rantipika rikurirka, Wichayari Chanikunaka 100% patsakrikaman chayarka, kullkipura rantinakuytapash pushakmi 25.000 sucres dolar chanichun churarka, "dolarizacionpi" yaykunkapak. Kipallapikaa Mamallaktaka 59%patsakri kullkitami llankaykamay tukurka, 60% patsakri manushkakunata hapinkapak, shinallatak 70% patskrimanta yalli tukuy tiyashka kullki llikakunamanta[19] .
Shinami kashkata mana kanchu nishpa achiklla karka. Shukmantaka , wakcha runakunapak, kullkita anchuchirka, Mamallakta kulki illakta miracinkapak, shukmantaka kati kati chariyukkunaman kullki yanapay tiyarka; shinami hatun milla llaki rikurirka, Mamallaktapak kullki ashtwan ishiyashpa mana paktarkachu; shuklaya nishpaka, kullkiyukkunapak yuyaymantaka tikra yuyay. Chaymanta Mamallaktapi chariyukkunapak ruraymunaykunami, paykunapak nishkallata pakishkakuna; ; chaymi paktak kullkimanta illak tiyashka, Mamallaktapak kullkitapas manushkakuna, hapishkakuna, chayraykumi, kulki allikayman chayankapak kutin kutin kamachikunata churarka (Izurieta, 2000, en Ramírez R., 2002).
Kay shina yuyaypimi, runakunapura chullayayka Mamallaktapi ashtawan sinchiyashka . Kullki llankayñankunamanta, kullki tiyaypi allikayman kachaykunakawanka, runa allikayman llankayñankunapi, yanka karay kullkita,yanapaytapash, tukuy tiyashkakunata rakinkapakka mana allí kan. Shina mana pakta paktakayka, runakuna mutsuriman pishi tiyaykunata churashkamanta, pichka wata yallipi runakunapak ashalla kullkita mirachirka, Mamallakta llankayta kushpa, runakunapak mutsurikunata alliyachinkapakpash ashalla kullkita kushka, ashtawan chullayayka rikurirka; shinallatak ima alliyay llaktaykunaka manatak rikurirkachu. Chaymantami kay "mushuk" runakunata alliyachinkapak llankayñankunapika, wakcha runakunapak paktashkata, tukuykunapak ima alli paktashkapash mana rikurirkachu (Vos, et, al, 2002, y Ramírez R., 2002).
Kay dólar kullkita Mamallaktapak kullki nishpa churashkamantami llankay wasikunayuk, kullki llikakunayuk, tukuy chariyukkunami pushakpak[20] yuyaypi katirirkakuna. Kashna kakpipash, Runakunapak Tantanakuyka ñapash hatun kuyurikunata rurarka, awka pushak runakunawan tantarishpa . Kulla killa 21 punchapi 2000 watapimi runa ayllukunaka, auka runakunawan Quito llaktapi, Congreso Nacional ukupi tantarishpa wakchakaymanta kaparirkakuna. Tutapika, mamallakta pushakka ñami urmarka, chariyuk runakuna mana yanapashkamanta, Awkakunapash yanapayta kichushkamantami ashtawankarin urmarka.
Mushuk Kamachikka, Congreso Nacional ukupika, mana yanapaytaka charirkachu, shinallatak runakunapak tantarikunapash kutinmi hatarikuyta kallarirkakuna, shina kakpimi utkashpa kullkichariyayta allichinata mashkarka; dólar kullkiwan katishpa, karu llaktakunamanta kullkikunata apamushpa punkara llukchinapi churachirka. Ranti wakcha runakunata yanapankapaka mana ima katiruraykunata charirkachu. Shina irkiyashka llaktaykuna kakpimi mana llankaywasikunata katuchun sakirka, chaymantami chay yuyaykunaka shitashka sakirirka, shuk mushuk pushak yaykunkakaman.
Dólar kullkita Mamallaktapi churashkamantaka, wakin allikuna shamukmi rikurika, chayka punkara chanikuna wichayashkamanta, shuktak Mamallaktakunamanta rik runakunapak llankaykunamanta shamuk kullkikuna, chay kullkikunaka, Mamallaktapak punkara katushkamanta, shuktak kapukunatapash katushka kullkikunapak katipimi kachamushka kullkika kan; 2001 watapimi chawa llashak punkarata apankapak mushuk tutuka rurarirka (Oleoducto de Crudos Pesados), chay ruraypak kullkimi, ñukanchik Ecuador Mamallaktapakka ashtawan kanchis chunka watamanta achka kullki yaykurka (Larrea, 2002).
Dólar kullki Mamallaktaman yaykuy pachapi, chanikuna hawa yapa chullayashka kashkamanta, wankurishka ashtawan chariyukkuna, shina shuk charikkunapah paykuna pukuchishkakunapak chanikunata yapa wichiyachishkamanta, llaktayukkunata yanapaypi yanka karay kullkikunata pishiyachishpami, rantina-katuykunapi chanikunaka sinchitami wichayarishkarka. Chay wichayarishka chanika, dólarwan kipa killakunapi istak llaktakunapi katuna-rantina llanakaypi mishashkataka, ñatak wañuchishpa, kutin istak llaktakunata mana mishayta ushashpa, sinchi llakipimi urmarka.
Cay llakta kapukunata katuna-rantina mishanakuy ushaypika katin katin kichuchishkami, "talón de Aquiles" shina dólar kullkiyashkaka ashtawan llaki rikurirka. Katuna-rantipi kayman chayman tukushpami: 2000 watapi 1.458 hunu dólar kullki yapa kashkamanta, 2002 watapika 969 hunu kullkimi illak karka, ranti 2003 watapika 31 hunu kullkimi illak karka. Kipa watakunapi, katuna-rantina paktakaypika, punkara chanikuna wichayashkamantami 2004 watamanta kutin wichiyashpa, 2006 watapika, kutin 1.448 hunu dólar kullkikaman chayarka.
4.2 Shuyu: 2000 – 2006 watakunapi mintalay warkuy shuktakyay
Sapi: Banco Central del Ecuador.
Rurashka: SENPLADES.
Shinapash, mana punkara mintalay warkuypi, dolarización shukniki watamanta illashka kullkimi rikurin. Shina kashpami, 2000 watapika 728 hunu dólar kullkimi illarka, kutin 2006 watapika 3.714 hunu dolarmi illarka. Shina kashpami, dólar kullkika, karu Mamallaktakunaman katuytaka mana yanapashkachu.
Shuyu: 1990 – 2006 watakunapi mana punkarak mintalay warkuy shuktakyay
Sapi: Banco Central del Ecuador.
Rurashka: SENPLADES.
Kikin kullkita ruranataka mana usharkanchinchu, chaymanta kapukunata katuypillami, kullki charinata usharkanchik. Shuk llaktakunaman katuy-rantiy paskashka kakpika, dolar kullkika mishanakunkapakka mana yanapanchu, mana shuk llaktakunashina kikin kullkita charishpa, chanikunata urayachishpa, mishanakuyta paktankuna. Shina pushashkamantami kikin Mamallaktapak wawakullkikunapash, mana istak Mamallaktakunapak wawakullkikunawan paktayta usharkachu, shinallatak shuktak Mamallaktakunapak kullkita katuy-rantipipash, mana yaykuchirkakunachu.
Ashtawanpash, kati muyuy wacharishka llaktaypachapi, ishkay llakikunami rikurirka. Shuknikipika: 2002 watapi intiraymi killapi, Mamallaktapak kullki kamayta: Ley Orgánica de Responsabilidad, Establidad y Transpariencia Fiscal (LOREYTF) kullki kamachiy rikurirka, Kay kamachiwanmi kamanamanta llaki tiyarka. Kay kamachiywanka ashtawanka karu Mamallaktakunamanta kulkita mañankapa, manunkapa, kutin tikra manuta rantinkapakmi ashtawanka karka; Shina kashkamantami, watapika 3.5% patsakritalla churashpa, runakunapak allí kawsaytaka harkarkakuna. Ñawpashpa kullkikunata kushkamantami, shuk alli llaktaywan llankanata harkarkakuna. Chay dólar kullkiyashka llaktayka kullki wakaychina wasikunata kishpiychi llaktaytami yanaparka, shinami manatak kishpiyri llankayta sakirka, LOREYTF kamachiyka Ministro de Finanzas kullki kamachikka shuk yanka mamallaktaman kullkita kuk shinalla sakirirka.
Ishkayniki llakika hawalla rikurishpapash, ñawpa shinallatak anchata llakichik karka: dólar kullkiman yallishpapash, chariyuykuna, pushakkunapash, mana rakinakunapika mushuk yuyaykunata charirkachu, ñawpasami llaktaykuna shinallatakmi katirka, maypi Banco Central kullkita ruray pachapishina. Achka kullkita mutsushkamantami Mamallaktapak llankaywasiyukkuna, chariyukkunapash ashtawan allpapi tiyakkunata yapata surkurkakuna (Falconí y Jácome 2002) [21].
Dólar kullkiwanka ashtawan wiñarishunmi nishka yuyayka mana paktarkachu, ashtawanpash runakunapak sinchi chullayay, kunkaripash tiyarka, imashina wakchakaypi, chulayashkapi, llankaypa kullki chanikuna,llankay tiyashkamantapash tupuykunapi . Chayrak kallaripika, dolarización allí kashkata pishi pishita rikuchirka; shinapash charikkunapak yuyaywan kullki kamayta churashkamantami llaktayukkunapak kawsayka ashtawan sinchi tukurka.
Ecuador Mamallaktapak dólar kullkiwan kullkiyaykamayta tupushpa rikukpika, mana alli wiñarishkachu, ashtawankarin wakllirishkami rikurin. Unaypachaman alli rikukpika, mana allí allí kashpapash, pachamamapi churashka neoliberal yuyay kamayñanta katikukshinamii rikurin . Kay shinalaya kamayka, charikkunapura piñanakuy, makanakuylla kawsaypika, Mamallaktaka kikin llaktayta wiñachishka shinami rikurin, "neoliberalismo criolo" tantaritaka, shinami shutichinata ushanchik.
Mintalay paskarimanta: ¿kullki chariyayka tukuypakchu?[22]
2003-2005 watakunapi Sociedad Patriótica Tantari ushayman, yallikpika, runakunapak llaktay alli maki tantari, Pachakutikwan yanaparishpami ushayman chayarka. Pay rurashami nishkakunataka mana paktachirkachu, ashtawanpash paypak ñawpa Kamachik shinallatak llaktaykunawan katirka, akllarina yuyaykunawan takarirka.
FMI tantanakuy killlkashka yanapaywanmi, Sociedad Patriota Tantarimanta pushakka, ñawpa kullki llankayñanwanllata katirka, Mamallakta llankaykunapak ashalla kullkita kushpami llakita allichinata yuyashka. Kuyuchik yakupak, achikpak, rimanakuypak chanikunata wichiyachirka. Shinallatak Estados Unidos Mamallaktawan pakalla apanakushpa, Plan Colombia ukupi mapa kiwakunata katukkunata makashpa mishana ruraypi yanaparka. Kayshina tukuy ruraykunata churakpimi, runakunapak tantarikunaka, yanapaymanta karuyarka, ishkay tantarikuna aylluyarishpa neoliberal tantarita mishana yuyaywan Mamallaktata kamanaman yaykushka kashpapash llakita rurarka. Paypak nishkakunamanta karuyashpa, millay yuyaykunawan piñarishpa, Mamallaktapak llakta ushaykunatapash llapikushpa, ayriwa killa, 2005 watapi urmarka. Kutinpashmi hatun tantarikuna sinchita shayarishpami Pushaktaka urmachirka.
Sociedad Patriótica tantaripak Mamallaktapi, , tawka awka runakuna, paykunapak ayllukunapashmi llankay wasikunapi llankanaman yaykurkakuna, shinallatak ñawpa llaktay tantarikunata pushakkunapak ayllukuna, kullkikamay wasikunawan kimirishkakuna, hatun llankaywasikunawan kimirishkakunapashmi ashtawan alli llankaykunapi yaykurirkakuna. Shinami paykunapak ushayta, paykunapak mutsurikunata manatak kichuchinkapak, kay puchukay ishkay chunka watakunapi, chariyukkunaka kulkimay wasipi, paktakay wasipi, kamachikunata rurak wasikunatapash, mana kacharinata munarkakuna.
Neoliberal yuyayka shinami nirka, kullki chariyaypash hawalla wiñarinka, chaypakka karu Mamallaktakunaman katunata ashtwan mirachishpa kishpiyrinalla nirka; chay yuyaykunaka may sumakmi rikurirka. Charikkuna paykunapak ushayta, kullkita mirachinkapa, Mamallaktata globalización llankaypi kullkiyayman yaykunapika, kimsa patakunapi rakirishka kan:
Ecuador llaktapak chakrakunapi "llankakkuna wakchayay", shinami ñawpashina kawsaykunaka shuktakyarishka, charikkunawan chakrakunapi llankakkunawan kimirnakuypi mushukyarishka. Karu Mamallaktakunaman katunakunata ashtawan mirachishpapash, manatak Mamallaktapak chikan chikan katunakunaka mirarishkachu; shinapash maykan katuk tantarikunallatami yanapashka, shina lluchunkakunata, sisakunata [23] katukkunatami ashtawan yanapashka. Chay alliyaykunaka, llankaykunataka mana mirachirkachu; llankak antahillaykunata churashkamanta, katushka kullkikunapash shukllapi ashtawan tantarishka. Alli pukuchik allpakunaka ashalla runakunapak makipimi kan, ranti achka runakunami allpa illak kan. Shinallatak neoliberal yuyay, llankay kamachikunata wakllichishkamantaka, llankak runakuna paykunapak tantarikunata [24] pishiyachirka.
Ecuador llaktapak ista mamallaktakunawan kullkiyarik llikaka, 1994 watamanta kallarishpa 1998-2000 watakunapi achka kullkikamayuk wasikuna kullki illan nishpa wichkarirkakuna, Kullki charimanta kamachiykunata rurashpami, tukuy kullki wakaychik wasikuna imashina llankakukta, paykuna puralla yanaparishpa llankakukta, Mamallakta rikurayana ushayta wakllichirkakuna.
Shina llankaywan kullkiyay wakllirikpika, ashalla wakchayashkakuna, wakcha wakchakunapashmi kullki llakipi urmarkakuna; shinallata dolarizacion kashkallata charik runakunapura kawsaytapash shuktayachirkakuna. Hatun wankurishka charik runakunapak makipilla kullkikuna kakpipash, "mushuk chariyukkuna, llapik runakuna rikurirka", paykunapak muyuntinpika shuktak katirishpa llankakkunami rikurirka. Dolar kullkiyashkamanta may achka kullkita shuktak Mamallaktakunamanta mañashkashkata tikrachina kashkamantami ashtawanka llaki kawsayta sinchiyachishka. Kay charikkunawan, Mamallaktamanta runakunawan kawsaytapash shuktakyachishkami. Shinalaya ruraykunami kay mushuk chariyay llikapika, Ecuador llaktapi neoliberal yuyaywan karu Mamallaktakunaman katushpa, wiñariyna nishka yuyaykuna sinchiyashka.
Kullkikunata mañashkamanta, tukuy Mamallaktapi tiyashkakunata kullkita mañachikkunaman tikrachinkapak churaskamantami kullkiyukkunapak llakikuna rikurirka, 2000 watapi dólar kullkiyashkapash katimi achikllata rikuchin; shinapash punkarallami Mamallaktapak kullkillikata sinchiyachishka. Punkara mushuk kuchakunata paskankapak, punkarata apankapak mushuk tututa ruranpakka, Ñukanchik Mamallaktawan karu Mamallaktakunawan kimirihspallami rurayta ushashka. Punkarapak chanipash wichiyashkamanta ñawpa patsak kanchischunka watapi tukushkapak rantika Mamallaktaka mushuk llankaywasikunata rurankapak mana kullkita kushkachu, ashtawanka kaypi pukushkakunata karu llaktakunaman sisakunata katunallatami yuyashka; kullkita mañashkamanta tikrachina, shuktak Mamallaktakunaman kaypi pukushkakunata katunkapak kullkita kushpa yanapanatami ashtawanka yuyashka. Kullkikunata mañashkamanta tikrachinapika, kullkita chariyukkunami ashtawanka allichirishkakuna.
Shinami Ecuador Mamallakaka punkarata achka katushpapash, mana imapi allichirirkachu, ashtawanpash manukunamanta kullkita kutichinkapa, tukuy llakta runakuna llankaypaka, kullkita pishiyachirkami.
Dólar kullkika charik runakunapak llankaypimi ñawpapash, kunanpash ashtawan yanapashka. Tukuy ruraykunami rantinata ushak runakunapi yuyashpa imakunatapash rurashkakuna, paykunami karu llaktakunamanta apamushkakunata rantinata ushan, kullkita charishkamantami, imakunatapash karu Mamallaktakunamanta apamushkakunataka charikkunallatakmi tukuyta hapishka.
Charikkunalla tukuykunata llapishpa, llakichishpa kawsana ñanka kunanka mana hawallachu kan, mana ñawpa XX patsak watakunapi shinachu kan. Shinapash, kunan punchakunaka ñawpapi rimashka runakunaka, kutin pakalla ushaytami charinkuna, mana rikurinkunachu; shinami Mamallaktapak llankay wasikunapi, llankay paktaykunapipash, paykunapak yuyay munayta churankuna.
Charikkuna llaktayta, tantaritapash ruraypacha llakikunamanta, shinallatak paykunapurallatak piñanakuykuna tiyashkamantami shuktak mushuk runakuna tantarikuna wiñarishka. Kaykunaka tukuyruna kuyurikunawan, ashtawanka runakunapak tantarikuna, shuktak tantarikunapashmi wiñariska. Paykunami chay mana alli llaktaykunata 90 watakunapi ama churachun harkaskakuna; tantarikunata rurashpa, llaktayukkunapak kuyurikuna, tukuy runakunami charikkunapak llaktay tantarikunataka wakllichishkakuna, shinami chimpapurashpa makanakushka, chay neoliberal pacha Ecuador llaktamanta llukshichun nishpa ñakarishkakuna.
Neoliberal kawsayta hatun tupuy
Kay puchukay 15 watakunapi, Ecuador purishka ñanta rikukpika, shuksami tarpuykunallatami ashtawanka sinchiyachishka, karu Mamallaktakunaman katushhpa achka kullkita hapinkapa nishpallami llankashka. Shinami ñukanchik Mamallaktapi chikan chikan murukunata tarpushpa pukuchinataka ashtawanpash pishiyachiska, wakinpikarin tukuytami chinkachishka, chaypak rantika, karu Mamallaktakunamanta murukunata apamushpami, charikkunatalla ashtawan allikachishka.
Llankaykunata pishiyachishpa, allpa ukupi tiyakkunata surkushpa, pachamamata wakllichishpa, katuy-rantinaman kamachiyta churashpa, Mamallaktapillatak charik runakuna huchaykullkita kushkakunata tantachinata wakllichishka, chaymi Ecuador llaktaka shuktak Mamallaktakunawan paktata mishanakuyta mana allita ushashka, neoliberal churashka kamaykunawanmi, Mamallaktapak ruray llankaykunatak irkiyachishka. Shinami runakunapak hayñikunatapash mana paktachishpa ashtawanpash wakllichishkakuna.
Shinami, Mamallaktapak llankay wasikunatapash pukuchik llaktaykunatapash wakllichishkami ñawpa tukurik patsak watapuchukaypika rikurirka, shinami fenómeno de El Niño (1998) llakita mana chimpapurayta usharka, shinallatak 1999 watapi kullkiyuk wasikunapak llakikunatapash mana alliyachinata usharkachu, chay llakikunami ashtawan wakchayayta mirachirka, 1995 watapika 12.84% kama wakchayay tiyarka, 1999 watapika 52.18% kamami Mamallaktapika wakchayay paktarka. Dólar kullkiwanka Mamallkataka sinchiyarinkami nishka yuyayka ashallatami paktarka, chaymantami 2006 watapika ancha wakchayaypash ñawpa chunka wataman tikrarka. Ranti chay chunka watapika shinallatakmi runakunapash mirarirka, chaymantami wakchayayka kutinllatak tikrarka. (Cuadro 4.1).
Milka: 1995 – 2006 Wakchakunapak, yapa wakchakunapak millpuy
- runa yupayta patsakri-
Sapi: SIISE-INEC, tawka watakunapi INEC, ECSapi: SIISE-INEC, basado en INEC, ecv. Varios alos
Rurashka: SENPLADES
Pachamama llakikunawan shuktakyay, kullki chariyay llaki, shuktak kullkita Mamallaktapi churashkapash, runakunataka mana pakta pakta allichishkachu. ENEMDUR tantari nishkashinaka, 1990, 2000 watakunapika ashtawan chariyukkunallami allichirirkakuna, ranti wakchakunaka, pusakniki chunkashkakunapi, paykuna chariskakunataka ashtawanmi pishiyachirkakuna. Chay pachapi imashina tukuy runakuna chimpapuraykuna tiyashkataka kaypimi rikunchin: (Gráfico 4.4), 1990 watapika patsakmanta 10% ashtawan chariyukkunami 18.6 kutinwan kan, 10% kma ashtawan wakchakuna yallikarka, ranti 2006 watapakka kay chikanyayka 28 kutin yallimi karka (Ramírez R., 2007).
Shuyu: sapan runa wasi ukupi kullki imashina tantarin
Sapi: ENEMDUR, 1990-2006.
Rurashka: SENPLADES.
Ña rikuchishkashina, kishpiyri pachapika, Mamallaktapi charirayayta paskaypika, yachak llankakkunatami achkata mutsurirka, shinami llankakkunapurapash rakirirkakuna: shukkunaka yachakkuna, ranti shukkunaka mana yachakkuna tukurka. Shina llaktaywanka, shukpillami kullkikunaka tantarirka, ashtawanmi shinaka chullayarka [25] .
Wiñariyta hawalla [26] rikukpika, hatun chariyay sinchiyashkami mutsurik rikurin, shinapash wakchayayta pishiyachinkapaka mana paktachu kan. Ashtawankarin runakuna wakchayaymi sinchiyashka, hatun yuyaypilla wiñariyka allikanata mana paktanchu, chaykunaka wakchakunapak kawsaypimi kimirishka kana. Ashtawanka Mamallaktapak wakchakuna kimirichun, llankachunpashmi yanapana kan.
Mamallaktapak kullkikuna yaykuri, rantinakunapash runa llaktakunamanka mana paktakta rakirishkachu, chaymantami mana tukuykuna wiñarinata ushashkakunachu; tukuy llaktamanpash mana chayashkachu. Shina kashpami pukuypipash shukkunallapi tantarishka, hatun llankay wasiyukkunatalla yanapashpa, uchilla llankay wasikunataka wakllichishpa sakishka[27] , shinami paktapakta mishanakuytaka harkashka; achiklla katuy-rantita, llankaykunata mirachishpa, pakta kullkita kunatapash harkashkami. Ecuador llaktapika Gini tupuywan tupukpika, ashalla llankay wasiyukkunapimi pukushkakunaka tantarishka. (Cuadro 4.2).
Milka: 2005* Hillay kapukamay sinchitantari: Gini tupu rikuchi**
* Utkashpa mutsuy llakikunata akllashka
Gini tupu rikuchikka: kipuypi kutin kutin rakiripi mana pakta pakta tuputami rikuchin, 0 manta, 1 kaman kuyurikmi kan. 1 yupayman kurishpaka ashtawan chullachullatami rikuchin, kutin 0 kuyurishpaka, rakirikuna pakta pakta kashkata rikuchin.
(1) Kimsachunka shuk llankaywasikuna, chaykunamanta kanchis katuy illakta rikuchin.
(2) Iskunchunka kanchis llankaywsasikuna, chaykunamanta 46 katuy illakta rikuchin.
(3) Pusakchunka llankaywsasikuna, chaymanta 18 katuy illakta rikuchin.
(4) Kallari katuna kak Patsak llankaywasikuna.
(5) Kallari katuna kak Patsak llankaywasikuna
Sapi: Producto Indicador, 2005.
Rurashka: SENPLADES.
Karu Mamallaktakunamanlla katuymi may alli wiñariyna ñan nishpaka, tukuy Mamallaktapi runakuna wiñarinatami harkashka, shinami tukuy suyukuna tantarishpa llakikunata alliyachinkapak may sumak munaytapash harkashka.
Kullki chariyayta ashtawan sinchiyachikuy pachapika, karu Mamallaktakunaman katunatami ashtawanka munarkakuna (shuk llaktakunapi katurik); shinami chay llankaytaka yapata yanaparkakuna, shinapash . chunka watakuna washapika, chay karu llaktakunaman katukkunaka ashalla pukuy usuyta charirkakuna. 1992- 1997 watakunapika, 2.4% patsakri katuykunapika wiñariy tiyarka; ranti mana katukkunamanka 1.3% patsakri wiñarirka, kaypika punkara katuyka illanmi. Shinallata, chay pachallapitakmi punkaraman (katuriklla) achka kullkita churashkamanta, pukuyka (8.5% karka); shinalatak achik, yakupash (chaykaman manarak katuna karka) pukuypika (13% karka), shina ashtawan wiñarishkatami rikuchirka. Shina kashpapash, mana chakra tarpukkunapak tukuy mutsurishka llankay makikunamantaka, ashalla 0.7% patsakrillami karka, mana achka wiñarirkachu. Kutin, mana katuna, mana chakrapi mutsushka maki llankaykunaka 82.7% patsakrimi karka, chaymanta 0.9% patsakrikaman kutirishka, shina llankaykunapi (Vos, 2002).
Kay yupay tantarikunaka, ishkay chunka watakunapi chinkarishkatami rikuchin, shina 1999 charikkunapak kullki wakaychik wasikunata, ama kullki illay llakipi urmachun nishpa, yanapashka kipamantaka, kullki mirarik, tiyaykuna wiñarikpash, yanka llullashkallami kashka,, paykuna mana alli apashkamanta, mana allí kamayta apashkamanta, pakalla, paykunamanlla llankashkamanta, llaktayukkunapak wakaychishka kullkikunatami aparkakuna.
Dolár kullkita sinchiyachinkapaka, 2000 watapi hatun yuyayka karka, karu Mamallaktakunaman achkata katushpa, kishpiyri mintalayta churashpami ashtawanka paktashun nirkakuna. Tupushpa rikukpika nimapash manatak paktashkachu, shinami rikunchik. 2000 – 2005 watakamanka Mamallakta kishpiyri kullkikamayta churakpimi 0.748% mantaka 0.812 yupaykaman wiñarishkata rikurirka, shina wiñariymi chariyukkunapak yuyaypika alli wiñarirka ninkuna. Shinapash katuna-rantinapi kullkikamayka wakllirishkami karka. Karu Mamallaktakunamanta apamuyka wiñarirka, 45.1% yupayman paktarka, ranti katunakunaka 34.1% yupayllapimi wiñarirka; chayka punkarapak chanikuna mana shuklla kashkarayku, shukpika wichayan, shukpika urayan, chaytaka mana kamachiyta usharinchu. Gáfico 4.5).
Shuyu: 1993-2006 Kanchaman katuy, kanchamanta rantimuy
- mamallaktapi tukuy tiyashkamanta patsakri-
Sapi: Banco Central del Ecuador
Rurashka: SENPLADES
Kapuk rantikunapika utkashpami wiñarirka, ranti mana punkara kashka kapukunata shuk mamallaktakunaman katuypika, mana utka wiñarirkachu; chaymantami llankay tiyanakunapash mana mirarirka, ashtawanpash pishiyashpami katirka, shinami runakunapak kawsayka ashtawan punchanta wakllirishpa katishka, llankaykuna illashkamanta, wakinpilla llankakkuna mirarirka, llankashkamantapash ashalla kullkita kushkamantami mana alli kawsay tiyashka.
Achka punkarata karu Mamallaktakunaman alli chani kullkipi katushpapash, Mamallaktapak kullki chariyay sinchiyayta yanapashpapash, llankaykunataka mana mirachishkachu; ashalla ruraykunapi llankakkunata mutsushkamanta, ashtawanka kullkicharinapi katirishka kaymanta mana mirachishkachu. Llashachishpa rikukpika, 2001 watamanta mana allichu kashka, ashtawanka karu llaktakunaman purik runakuna kullki kachashkakunawanmi, ashata sinchiyarishka rikurin (Gráfico 4.6).
Llakta yuykunami achka llakikunata apashka, kikin Mamallaktapak chariyukkuna, karu Mamallaktapak chariyukkunawan tantarishpa, wakchakunapi mana yuyashpa, paykunapaklla yuyashkawan, munashkawan, mutsushkawanpash llaktay ñankunata churashkakuna. Chay llakikunaka achikllami rikurin: shina, llaktayukkunapura rakirishka, yapa piñanakushkapash. Rakirishka kashkamantami achkakunapak kawsaypash wakllirishka rikurin, shinallatak kutin kayshuk manyamanka achka charikkuna, wakllichishpa, llakichishpa Mamallaktataka katinkuna .
Shuyu: 1990-2006 Shuk llaktakunapi llankashpa purikkunapak kullki kachashkamanta
Rikuy: 2006 kuski killakamanmi rik-tikramuy purikkunapak yupay
Sapi: Banco Central del Ecuador, Instituto de Estadísticas y Censos
Rurashka: SENPLADES.
Allpa pachapak llakikuna kunan Ecuador llaktapak sinchi ushaykuna
Kay puchukay 200 watakunapika, Mamallaktapak kawsay llikapika llakipachami kashka, Europa llaktakunapi, (shukniki llaktakuna nishkapi) 23 kutinmi hatun llakikuna tiyashka, chay llakikunaka mana kullki illaymantallachu kashka. Ashtawanpash chay llakikunaka, pukuymanta, alli shunkukanamanta, iñinamanta, mikuymanta, kuyuchik kapukunamanta, pachamamapak llakikunapash kashka, shukpi nishpaka, tukuy llika kullkipilla yuyakkunamanta. Pachamamapika ashtawan hatun llakika, Estados Unidos llaktapi kullki katuykunapi llakikuna tiyashkamantami tukuy allpapachata katichishka. Kullasuyu Mamallaktakuna, mana paykuna ima huchakunata charishpapash, kunanka llakipi rikurin.
Neoliberal tantaripak llaktaykunaka, chay llakikunata ñawpa yuyaykunawan rikuypika llankayñankunaka, muyuy llakikunaman, mamallaktapak kullkitapash pishiyachina karka. Kutin Mintalaypika, maymanpash katuy-ranti ruranallakanman, shinallata kullkita paktachinkapakka, llankaykunapimi llakichinman karka.
Ecuador llaktaka kay llakikunataka, mushuk alli yuyaykunawanmi chimpapurashka: ashtawanka wakchakunata mana llakichina yuyaywan kutichirka. Chay llakikunamanta harkarinkapaka utkalla rurana llaktaykunatami churashka; shinallatak, shamuk yalli watakunaman, ashtawan shamuk karu watakunamanpash rurana llaktaykunatami churashka. Shinami Mamallaktataka hatun llakikunamanta harkay yuyayta churashka. Kay llakikuna manarak hapíshka kakpíka, runakunapak kawsayta alliyachinata ushanmanmi karka.
2006 watamanta utkashpa alliyachinata mashkashkamantami ñukanchik Mamallaktaka paypak ushayta hapinkapa karka, chay yuyayka ashtawanmi katina kan, ishkay yuyaykunata rikushpa: shuknikipika tiyashka mamallaktapak kullkikunata allita kamashpa; chaykunaka llakikunamanta pishiyashka kullkiwan; ishkaynikipika, tukuy Mamallaktapi kawsak runakunaman alli llaktaykunata yanapachun, Pakta yuyakunapi sinchiyachina; shina rurashpaka llakikuna chayakpipash wakchakunata ama llakichichun, ama Sumak Kawsaytapash wakllichishpa, Mamallaktapak shuktakyachitapash allita apachun.
Kunan pachapika, kullkiyayka achiklla yuyaymi sakirin, kay llakikunaka kullkikamakpimi wakllichinka, chayka kipa punchakuna ruray yuyaykunapimi rikurinka. Chaymanta kullkikunata tikra ruray katinapika, kuchulla wata,shamuk yalli wata, karu shamuk watapash rurankapakmi yuyarina kan. Tukuykuna yuyarishpa arinishka kankapa, shinallatak Mamallaktapi tiyak kullkikunatapash may allita kamankapa, , Mamallatapak llaktaywan pakta kachun, shina shuktak Mamallaktakunamantapash mutsurishka kullkita ashtawan mañankapa. Mamallakta kikin kashkata sinchiyachishpa.
Kullki tantaypika, llakta runakuna huchay kullkita kunamantami sinchi kakpipash ashtawan alliyachishpa katina, mana shina rurashpaka kullkita mana alli tantayta usharinkachu, shinallata, tukuy runakunaman, mana ima rakinata ushankachu.
Punkara kaputa wakaychishkata asthtawan mirachinkapa, pukuykunapipash chikan chinkanta mirachinkapa; shinallata pukushkakunata ashtawan allicina llankaykunata churashpa; katuna-rantinakunatapash chikanyachishpa, hatunyachishpa, kaykunami ashtawan utkashpa rurana kan, kanllamanta llakikuna ñukanchiktapash ama llakichichun.
Kullki tukuchipika, Mamallaktapak llankaykunapi, kamaykunapi, paylla kanatapash pishiyachinami kan, kullkitaka ama imapipash tukuchinkapakllachu kan, ashtawanka, mamallakta paktaykunata rurankapakmi kan.
Shinallatak kamaykunapi kullkita alli kamankapaka shuk mushuk kullki llikata shayachina kan, chikan chikan kallari llakta runakunapak kullki llankayta churashpa kimirichinami kan. Shinami Mamallaktapika kullkikamayka achiklla kachun, utkashpa ruraypash kachun, shinami , kullkitaka sapan sapan runa llankaykunaman yanapana (ashtawanka wakcha runakunaman, shinallata chariyuk llankakkunamanpash), shinami, shamuk watakunapika llankay tiyanata, pukuchikunapipash, runa kawsaipi allikayta yuyashpa, uramanta kallarishpa kullki tiyayta sinchiyachinkapa. Kullki llikata mushukyachinkapakka, Banco del IESS, Banca Publica, Rede de Seguridad Financiera allí llankaykunata mutsunchik; shinallata shuk katuna-rantina kullkikunatapash rurana.
Shuktak Mamallaktakunawanka, may alli sumak yuyaykunawanmi mamapachapak mintalaypi pakta pakta yaykurinata mashkana. Kunan pachakunamanka ashtawan hatun yuyayka, katuy-rantikunapi hapishka kuskakunata mana kichuchina kan; ashtawan shamuk karu pachakunamanka chikan chikan pukuykunapi shuktak katuna-rantina kuskakunatami mashkana. Kay yaykurika, kipata Sur–Sur ashtawan wankurina yuyaypakmi yanapanka , shinallatak UNASUR tantaritapash sinchiyachinkapa; Shuktak mamallaktakunapak katillankay yanapashpa, shuktak mushuk kamachiykunata churashpa, shuk paka pakta kawsayta pachamamapi churankapak.
Kullki chanikunamanta allpapachapi makanakuykuna tiyakpika, shuk alli harkak ñankunata churanami kanka, kamachiy tupukunatapash mamallaktapurapi churana kanka (ama rantiykuna yaykushpa, llakta pukuyta wakllichichun), chaytaka Mamallaktakunapak saywapillatak harkana.
Mitsarinapika, chay Tratado de Libre Comercio arininakuytaka allinta rikushpami mitsarina, kikin Mamallakta ukumanta Sumak Kawsayta wiñariyna kullkikamayta harkak kashkamanta mitsarina, ima llakikunatapash allichinkaàk. Shinallatak Mamallaktata harkaktapash wiñachina, ima llakikunatapash allichinkapak. Ashtawanka hatun ruraykamaykunawan rikuna, ista llakta llankay wasikunawan piñanakuykunata apana; chaykunata harkakanaka, mamallaktapak llanaky kullki paktaymi kan, kutin chaymi, shuktakyanataka harkanka.
Llaktaykunapika, llakikuna tiyashpami, mana allikachik runakunata rikuchin, chaymantami tukuykuna yuyarishpa, arininakushpa, alli ñankunata wiñachina, chay llakikuna ama ashtawan mirarichun utkashpa harkana. Chaymanta sinchi kamachiykunatami churana kan, ima llakikuna tiyakpipash tukuykuna rimanakushpa, shuk mushuk alli yuyaykunata mashkankapa, shinallata shuklaya mashkay kawsayta rurashpa atinkapa.
Runakuna mirarikuyman
Kipa pachakunapak alli ñanta wiñachinkapaka, mashna runakuna tiyashkata, tiyakrikta yachana kan. Ecuador mamallaktapak 2025 watakaman imashina kakrikta, mashna runakuna yuparinamanka tawka yuyaykunami tiyan.
2025 watapak yupakkunapak yuyaypika, Ecuador llaktaka 17.1 hunu runakunatami charinka. Runakuna 2020 watamanta, mirariypika ashata pishiyankami, watapika 1.1% patsakrikaman mirarinka; shinallata wawa charinapika, sapan warmimi 2.1 wawakunata charinka , shuklaya nishpaka tayta-mamakunapak ranti. Shinaka achka runa mirarimi tiyanka, shinapash, chay mirarika allimanta allimantami mirarinka.
Shinallatak runakunapak paktay kawsay pachaka 2 watapi yalli mirarinka, 77,5 watakaman chayanka, wawa wañuykunapash chawpikaman pishiyarinka; 2008 – 2025 watakaman, shuk waranka wawakuna kawsaywan wacharishkamanta, 20 manta 11 kaman yallinka. Chaymantami chikan chikan wata tantanakuykunapi rikurinka. 15 watata manarak charikkunapash pishiyarinkami, 31.2% - 24.5% kamanmi urayanka, ranti 15 watamanta 64 watayukkamanka 63 - 66% patsakrikaman mirarinka; kutin 65 watamanta yallishkakunaka 6-9,3%[28] kaman mirarinka. Kayta alli rilkukpika, chay pachapika rukuyashka runakunami ashtanwan kawsankakuna, imashina Ecuador llaktapak runakuna, katik shuyukunapi 1980 watamanta rikurinkuna.
Shuyu: 1982; 2008; 2025 kari warmi, mashna wata chariktapash rakishka yupay
Sapi: INEC- Censos de Población 1982, Proyecciones de Población, 2008 y 2025.
Rurashka: SENPLADES
Kay pirámide umayay shuktakyaypika, llankay ushak runakuna, shinallatak rukukunapash miraririnkami, ranti manarak chunka pichka watayukkunaka pishiyashpami katinka[29] . Shina llankak ushay runakuna "ventana de oportunidades" paskarinka , chaypachami llankay ushay runakuna mirarikpi, pkuykunapash mirarinka, shinallata mamallaktapak tukuy tiyakkunata, mushuk llankakkunawan[30] mirarishpa rinka. allimanta llankaykunawan nkay mintalayman achkakunata yaykuchikpika, kupukkunapash ashtawan mirarishpa katinka, shina allpachapak charirayaypash wiñarinka.
Chikan chikan watayuk runakuna shuktakyarishpa katikpika, rantishpa millpuykunapika shuktakyarinkami. Shamuk 17 watakunapika, manarak 15 watata charik runakunaka tukuy kapukuna tiyakkuna rantinapi, mikuypi, wata pachapi wiñarinaka, illakmanta washamanmi tikranka (-0,1%). Ranti 15 watamanta 64 watayukkamanka wata pachapika 1.5% utkashpami mirarinka, shinallatak rukuyashka runakunapash ashtawanmi mirarinka, kunanka 2,4 kutimi ñawpa 3.8% yupayta yalli wiñarinka.
Alli kayman tukuy rantishpa tukurishka kapukuna shinallatakmi, rukuyashka runakunapak mutsurishkakunapash yapatami wiñarinka, kutin 15-64 watakaman watayukkunaka yallimi wiñarinka, ñawpaka (1.9%) kaman, kunanka (3.8%)kaman, kutin manarak 15 watakunata charikkunaka illakmanta washaman wiñarinka shina (-0.2%).
2010 watamantaka, 5 watayukkuna 14 watayukkunapash, pishiyarishpami katinka, chaymantami wawakunapak kallari yachay mutsuypash pishiyarinkami. Ranti 15 watayukkuna, 17 watayukkunaka katik yachakuytapash achkatami mutsunkakuna, 2015 watakamanka achkakunami mirarinka, chay kipa kutin pishiyarishpa katinka. Ñawpa tantarikunapak rantika, 18 watayukkunamanta24 watayukkunakaman sumak yachana wasitami mutsunkakuna, shinami 2025 watapika 1 983.000 runakunami paktanka. Chaymantami astawanka chay watakunapi sumak yachana wasikunatami mirachina kanka, chaypakka llankashpa pukuchikkuna (Población Económicamente Activa) ashtawanmi mirarishka kanka.
Alli muskushpa rikurikpika chay, llankashpa pukuchikkunami llaktakkunapak PEA nishkaka watanta 2.2%[31] kaman wiñashpa katinka. Chayka sapan watatami 170.000 runakuna mushuk llankayman yaykunkuna. Shina kakpika kunan 7% llankay illak runakunata kawsachinkapakka, sapan watami 154.000 llankaykunata mutsurinka.
[8] Kay killka wankuka, Falconí y Oleas, 2004, killkashkapi ashtawan sinchi yachaykunata llukchishka.
[9] Consenso de Washington (Washington llaktapi 1989 watapi, Institute for Internacional Economic shuk tantanakuyta rurashkamanta llukshishka) yuyayka kaykunami kan: mamallakta kullkita allí kamana, nisha nin, kullki paktaymanta, illak kullki, mana kashpaka ancha pishi kullki, manatak paktachun; ashtawanka tukuy ima ruraykuna, maypi achka kullkita mirachik llankaykunapi yapa kullkita churana yuyay, shina kullki yaykushkata ashtawan allita rakinkapak (ancha unkuykunata hampinapi, kallari yachachinakunapi, wasichina llankaykunapipash), hucha kullita shuktakyachina, ashtawan charishkamanta huchankapak; katuna-rantinapi huchay kullkikunata anchuchishpa; mañachina kullkikunata kamachiymanta llukchishpa, ashtawan allí wawa kullkikuna katuna-rantinapi tiyachun; kullki katuna-rantinapi shuklla kashpa ashtawan chanichun, shina shuk llaktaman katuykunata utkakashpa wiñachinkapak; mintalay llankaykunata ashtawan mirachinkapak, katuymanta huchachik kullkikunata allimanta allimanta pishiyachinkapa, ancha kashpa10% - 20% patsakriman chayankapak; shuk llakta kullkikuna hawalla yaykuchun, chariyyuk tantari kullkisapakunata ama harkana; mamallaktapak kak, charishkakunata shukkunamanlla katuna; llankay tantanakuypak kamachiyta anchuchishpa, mushuk kullkiyak tantarikunata mishanakuy yaykumuchun; kikinpak charishkakunata, pishi chanita churashpa, hayñichishpa, tukuy wakchakuna, yapa wakchakunapash ushayta charichun (Achion y Williamson 1998).
[10] Kay wanku killkaka, ashtawanka, Falconí Oleas, 2004, killkashkapi alli sapiyashka kan.
[11] Kay chuskuniki wanku killka raki, ashtawanka, Andrade P., 2005; Ramírez E. y Ramírez J.; 2005; y Falconí y Oleas (2004) llankaykunamanta yachayta hapishka.
[12] Kullkipura katuna-rantinapi, ñukanchik kullki yapa urayashpa, shuklla chanita charina karka, shina kapu chanikunata mirachishpa, kullki kamayta paktachinkapak. Shinami shuk dólar kullkimanta 2000 sucres kullkita aparka, México Mamallaktapi rurashkashina. Argentina Mamallaktapipash (2001) ishkay chani kullkikunamanta, shinallatakmi karka, katuy-rantiykunaman yanaparka.
[13] Tukuypak kakta karu rimay llankaykuna, achiktapash, Mamallakta Consejo Nacional de Modernización (CONAM) kamachiypika tukuytami shukkunamanlla katuna nirka; shinapash, mana paktanata usharkachu, tawka chariyukpura makanakuymanta.
[14] Imashina kullkillankay kamachiy "ishkantin kullkikunata shukllapi tinkichina, shuktayachina kamachikunata rurarka, Reserva Monetaria Intenacional, achka kullki charishpa, chinpapurachishpa katuypi churarka (shukwan shukwan) mamallaktapak kullkiwan Estados Unidos kullkiwan; chashna, mamallaktapika ishkalaya kullkimi tiyana kan" (Romero, 1999)
[15] Shina kakpimi, Kamachiy Tantanakuypi, PSC tantanakuy -Mahuad pushakwan tantanakushpa- AGD wasipak kapukuna, tantari llankay wasikunapash, Kullkikamayukkunawan tantarishkataka, ama chaykunata kichuchun nishpa, kamachiyta pakirkakuna, shinallata paktakay kamachiykkunapak ushay rurayta anchuchirkakakuna, ama kullkikamayukkunata huchachichun nishpa (Revista Vistazo No. 779, febrero de 2000).
[16] Shinallatakmi, 1996 watamantapacha tukuylaya Mamallaktata kamakkuna pushakuna apashka, imashina, achka waranka hunu sucre kullkita Banco Continental kullkiyukkunata kishpiychinkapak kurkakuna; chay kullkisapakunaka Miami llaktaman kallparkuna (Ecuador Debate No. 47, agosto de 1999).
[17] 1999 watapi 2500 tantari llankaykuna (uchilla, malta, hatun llankak palantayukkuna, lluchunkayukkuna, challwayukkunapash) tukuymi wichkarirka, kaytaka Super Intendencia de Compañias llankay wasimi willarka. Shinallata, llankay wasikuna wichikarikpi, llankay kullki illak sakirirkakuna, chayka, Pawkar 1998 watapika 9.2% patsakrimanta, sitwa killa, 1999 watapika 17% patsakriman, llankay illayka mirarirka (Romero, 1999).
[18] Kay Mama llakta kullki dólar kullkiman tikrarinapak asha puncha illakpimi, mama llaktata Pushakka nirkami: "kayka wayraman urmaymi" nishpa. Shinapash, Banco Central del Ecuador llankakkuna amatak shina ruraychik nikukpita, Mamallakta pushakka wayrapimi urmarka. Kaytaka, asha pachapillata, mushuk kati pushakpash allikachirkami. Alberto Acosto (2000) watapi, ña dólar tiyarikukpi, Pushak wasipika pantanakuy yuyaykunami tiyarka: "Mahuad pushakpak, kullkikamak pushakpash kay dolarizaciontaka mana ima rurayta ushashpami shinachirkanchik nirka, payta Sao Paulo Folha (17.1.2000), willak tapuypimi shina nirka (…)".
[19] Acosta A. 2000: 14; Ecuador llaktapak Kullki Wakichik Wasip, 2002:43.
[20] Dólar tukuna kakta willashka ishkay punllapi, Mahuad pushakpak ñawi alliyarkami. Apunchikpi PSC, PRE, DP, llaktay tantanakuypak chiktakunapash Kamachiy yuyayta yanapakpi kikin ushayka allimi sakirinka yuyarkakuna. Kaytaka hatun llankak wasin, uchilla sumak rurak tantanakuykunapash allimi chaskirkakuna(Revista Gestión No. 67, Revista Vistazo No. 667).
[21] Llashak Kuri Yana Yakuta apankapa (OCP) punkara katina tutuka, sumak yura-wiwakuna tiyashka kuskakunata larkashpa yallin, -shinami Mindo- llaktata yallishpa pachamamata wakllichin.
[22] Kayka Andrade P., 2005 killkashkapi ashtawan sapiyachishpa hapishkami kan.
[23] Kay 1990 watapika, FOB chanita, $13´598.000 kullkipimi sisata katun, 1998 watapika U.S. $161´962.000 kullkipimi katun, chunka ishkay kutinpi kullki mirarka; 1998 watapi, istaman sisa katushkaka 5% patsakri karka (Larrea, 2004; Korovkin, 2004 killkakkunaka Ecuador Banco Central kipukunata willan); kay sisa llankaykunaka 1998 watapi 36.000 llankaktami mirachishka. (1990-1998) watakunapi Ecuador llaktaka, ashalla sisata katuymantaka, tukuy allpa pachapi sisa katuykunapika, kimsanikipimi sakirirka (World Bank, 2004: 2004:87).
[24] Shuk llaktakunaman palanta katuypash mirarirkami, llankakkunaman hawalla kuyuchinalla kamachikunata churashkamanta, shuk ruraykunamantapash.
[25] Chay llakikuna mana alliyashka rikurinchu. Kunan rikukpika, mana yankachu kashka, kay ista llaktakunaman llankaypi llankakkunaka (katuy-ranti llankariy) 4 wata yalli yachakuyta charin, mikunkapaklla, mana kashpaka kay mamallakta ukupilla katuy-rantita llankakunapak rikuypika (mana chariyaypak -rantinpak).
[26] Mana charikyay wiñariktami illashka rikurikta shina hamutarin, pukuchinkapak mana Mamallaktapi tantarina llankay ushay tiyakpi; shinallata, mana aukiyayta sinchiyachishpa, ista llakikunata atikpi.
[27] Chanita churak llankak wasikunami, ashalla kashpapash, mana rantikkuna tiyakpipash, chanikunata wichayachinata ushan. Paykunapak katunakunamanta yapa kullkita mirachishpa katishka rikurin. Uchilla llankak wasikunaka, mana ima chanita katuykunapi churanata ushankunachu. .
[28] Kaya mincha, ima tukunata rikukkunaka ninkunami, kunanka ashalla wawami wacharikun, shukmantaka runakuna ashtawan unay kawsaytami charikrinkuna; chaymanta rukukunaka 2008 watamanta 2025 watakamanka, ishkay kutipi mirarinka. Kunanka manarak 15 watata paktak wawakuna, 100 tiyashkamanta, 27 rukukuna 60 watayukmanta yallita tiyankuna; chaymanta, 25 watakamanka 54 ruku yuyakkunami tiyanka.
[29] Kay manarak 15 watata charik wawakunaka pishiyankami, shina 108.000 wawakunallami tukunka (naka 6.300 wawallaman shuk watapi paktanka), kutin llankak watayukkuna, ruku yuyakkunapash 2´ 600.760 runakunami mirarinka.
[30] Kaypi rikushpaka, runakuna mirarika chay 2025 wata paktaykamanka, shuk patsak runakunamanta 51% patsakriman urayamunkakuna.
[31] Kay 2008 watapi 6.3 hunu llankak runakunamanta, 2025 watakamanka 9.1 hunu llankak runakunami mirarinka


c: text/html

text:
K'allampa
K'allampa (latin simipi: Fungus - (regnum) Fungi, grigu simipi: Mύknς - Mύknteς) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.
K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (hipha nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.
K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa (fungi imperfecti, deuteromycetes) ninchik.
Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.
P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.
Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (Lichenes: rumi qara, sach'a qara) nisqam.
[allichay] K'allampa rikch'aq t'aqakuna
- Mankacha k'allampa (Chytridiomycota) - uychuylla k'allampakunalla
- T'inki k'allampa (Zygomycota) - uychuylla k'allampakunalla
- Saphi ukhu k'allampacha (Glomeromycota) - uychuylla k'allampakunalla
- Tiksicha k'allampa (Basidiomycota) - hatun, uychuy k'allampakunapas
- Wayaqacha k'allampa (Ascomycota) - hatun, uychuy k'allampakunapas
[allichay] Pukyukuna
- ↑ "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Bot. Mar. 23: 371. 1980.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
René Descartes
René Descartes sutiyuq runaqa (Renatus Cartesius, 31 ñiqin pawqar waray killapi 1596 watapi paqarisqa La Haye/Touraine llaqtapi, Ransiyapi - 11 ñiqin hatun puquy killapi 1650 watapi wañusqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi) huk phransis Yachay wayllukuqsi, Yupay yachaqsi, Pachaykamay yachaqpas karqan, rasyunalismu nisqa yachay wayllukuypa kamariqninsi.
"Cogito ergo sum" ("yuyaychakunim, chaymantaqa kanim") nispa kikinpi sunqullikuytam yachay wayllukuyman pusarqan. Iskaynintin imayaykunamantam yuyaychakurqan, ispiritu nispaqi matirya nisqapipas.


text:
Sumak Kawsaypak yuyarikuna
Alli Kawsaypakka allí shunkuwan yuyarishkata katiruraykunata rurashpapash, kimirina kishpirina yuyaywan tinkichishpa wasichinashina pakta pakta ruranakuna: shukkunaka charik, shukkunaka wakcha ima illak, ushay illak kana yuyayka kishpiyrishka runakunapika illanami kan. Kaypak imashina ushay rurayka, allpamamapi imalla tiyakkunata imashinami charinapipash kanmi.
Wright, E.O. (2006) imashinami rikuchin, kay shinaka, sapimanta tukuy runakuna alli kankapak, kikin charikyaypash mirarichunka tukuy runakuna alli kishpiyrinata wiñachinata kallarinami kanchik. Kishpiyrinkapak runakuna ashtawan sinchiyanami mutsurin, mana katuk-rantik wasi sinchiyanaka mutsurinchu (kullkipilla yuyak shina), ama Mamakamaylla (´tukuymi tukuypak) rurana nishpa – shuklla pushay ñanwan tukuykunata apankapak. Kay sinchiyayka, kikin munaywan tantanakushpa ima llankayman rinkapak, shukllapash llankankapak, minkapi, maypipash tukuy sami llankayta alli wiñachinkapak kishpiyrina kan. Tukuy llaktayukkuna, ima kapukunata, kullkikunatapash rakishkata, churashkata rikuray ushayta charichun mañakun.
Tukuy sami runakunapika[3] , sumakta tukuykuna paktay ushanaka sinchimi kan. Shinapash hatun chullan kawsayta uchillayachinkapak ñantaka paskanami mutsurin. Shinaka kikinllatak kishpiyrina kushkakunata wiñachi kallarinami, rantimanta yanaparinami, minkarinakunami, yupaychaywan riksirinakuyta kallarinami, tukuy ñawpakman rinata ushankapak.
Tukuysami runakupi tantanakuyman
Ñawpa tukuy charishkata kichukpi, mishay tukushpa kawsak runakunapi, ayllu llaktanpi alli kawsay ushaypi, Sumak Kawsaypak chay ayllu llaktakunaka ñawpay kallarinamanmi yallinkakuna. Kawsaypi yachaypura yachaywanmi, tukuy sami runakuna shuk hatun aputinpak sapikuna shina kakta riksin, pachata imashi rikuna, yachaykuna, shuk yuyaykuna, tukuyta ruray ushaywanmi allitaka yachakyanchik.
2008 watapi Mamakamachiyka hatun ñawpaytami charin: tawka kawsay yachay, achka sami runayuk 1998 Mamakamachiytaka, Mamallakta yachaypuraman yallin. Ecuador llaktapi runakuna shina kullkimanta hatun chullanyashkapika, mishay paktamushkata mana yuyarishpaka, kawsay yachaypurapi yuyaytaka mana usharinchu. Kawsay yachaypura rimarinakuyka paktapurapimi kallarin, ranti shuk yachaykunaka shuktak yachaykunawan kaktakpika illanmi. Charikyaypi chullanyayka runakunataka llankaymanta surkukpi, tsiknikpi, shuktaka mana riksikpimi, wakchayay llakika tukumushka.
Tukuy tawka sami runakunapak shuk alli kayta rurankapakka, kay kimsa ruraykunatami alliyachinkapak pushay yuyayta mashkan: Tukuy alli pakta kanapak, tukuy – charikyayta; Ushakka masma ushaypi allichikukpika sakichun, shinaka chikan sami runa kakpi llapishka chulla kanataka ña sakichun. Tukuysami kawsay yachayka riksik ñanpi purichun, tukuykuna yuyayta paskankapak, shuk kawsay yachaypurata yachankapak (Díaz Polanco, 2005).
Tawkasami Hatun Mamallaktata charinkapakka, kimirina ushaywan, hatunyana yuyay kashkata sakishpa, mushuk mamallakta rurayta usharinka. Tawkasami yuyayka, runallaktakunapa pushakkunata, paykunapak kawsaypi akllashkata riksin, shuk runakunashina kashkata paktayachin. Chaymantami tawkasami kawsaypika, imashina chikan chikan tantanakuy-kimirinakuykunata allikachin: llakta kimirina ushay, yuyachi kimirina ushay, tukuyta pushakkunata paktachishpami sinchiyachin.
Tawkasami Hatun Mamallaktata sinchi kimirimuyta churashpa achka Mamallaktakuna shayachinashinami rikurin. Tukuysami kawsayka mana hatun llaktakunamanlla kanchu, ashtawanka marka llaktakunata, kitillaktakunatapash, sinchita yuyarin. Shinami tukuy llaktakunata rikushpa, tawkasami llaktayukkunawanpash, sinchi Mamallakta tukun.
Sapan runa tantanakuypi kawsanata munak[4] .
Warmikuna, karikuna tukuyllami apanakuy yuyaywan, minkarik yuyaywan, llaktay yuyaywanpash kanchik. Tantanakushpa allí kawsayka, tukuypura riksinakushpa, minkanakushpa, mana shuk sapan ayllulla kawsana kan. Kunanpi, mana ñukanchikpa kawsayllata riksina, shukkunatapash rikurayashpa – kunan kawsakkunata, shamuk kawsakunatapsh-, chashna tantarishpa, sapan runakuna, ayllullaktakunapash paykuna munashka kawsayta, paktaykunatapash kawsachun.
Sapan runapak chay tantari yuyaywanmi, shuk kishpiyri yuyayman kimirinchik. Kishpiyrika shuk mashikunapak hatun ruray ushaymantami sapan aputikman hatun ruray ushayka paktamushpa rikurimun. Tukuypak kishpiyrika, sapan aputikkunapak hatun kishpiyrina ushayta paktayllatami kan.
Kutinmi ninchik, sapan tantarishka runakunata riksinaka mana chikanyachinkakchu, shinaka kikinllatak yachakyankapa, charikyankapa, mashiyarinkapa kayshuk runakunawanmi rantimanta mutsurinakunchik. Runakunaka ayllukunapi, yachay wasikunapi, tantanakuypipash utka yuyaysapa tukun, kuyaysapa tukun, kikin charishkakunata, munaykunata, yuyaykunata alli pacha rikunata mutsunkuna; shinami wakinpika asha wakinpika achka tukuy kawsaypi rurashka, ashtawanka: wawa kakpi yuyak kakpimi yanapayta ashtawan mutsurin.
Chaymi, Sumak Kawsayka, llankarayay pachawan, llankaymanta ima llukshishkawan[5] tinkirishka hamutarin. Sumak kawsaypi sapiyashpa shinalaya sikanaka, tukuyman shuk llankayta karanami kan. Alli llankakpika kuyanami kan. Warmikunaman ña mana chikan yanka llankayta kunachu kan. Shinaka warmiman, kariman pakta paktami llankayta karana, shinami llankaypika alli rikushpa chaskina kanchik (Herrera, G., 2009).
Pakta kawsayman, tantanakuyman, tukuykuna wankurinakuyan.
Shuk kawsak aputikka, tantakuk runakunata kutinmi chaskinata mañan. Paykunapi yaykunkapak, shuklla kakta rikunkanpak, rimankapak, pakta kankapak, alli wankurinkapak, kikin yanapak minkarik samay kuyuyta ushaypakmi munan.
Tukuykunawan paktanata munak runakunaka, mana shuklla ushak tukushka rikurinchu, tantanakuykunata mana chullanyachishpa mirachinchu. Chay karankapaklla rikkunaka mana kanchu. Karankapa chayakrikkuna karupi kawsak tukuy sami aputikman mana karanchu. Shinaka shukmanka karan, shukmanka mana karashpami yapa chullanyayta mirachin. Chay kuskapi shayarita ushankapak hatun llapiri kawsaytami charin. Chaypika tukuy warmikuna, karikunapak shuk kuskata mashkashpa, tukuy kancha tinkirishkata riksirinakushpa tantanakuy munay kawsayta charinaka washayanmi. Shinapash, achikyachinami, tinkirimanta rimashpa "tukuy kancha chayllatak kullkita [chay shinallatak wata kawsayta, nayayta, munayta, rikuyta, shukkunatapash] charinataka mana usharinkachu, shinaka wiñay mishakkunapak ukupi ña ama llapirishka kawsayta munak mashikuna shuk sinchi tinkirimunami mutsurin" (Fraser, 1999).
Runakunakunapak hayñikunata paktachinaman, runakuna kikin ushayta hawayachinkapa
Alli kawsaymanta kallarishpa, paktachinkapakka mana pishilla yanapaypi, ashalla mutsurishkawanka mana sakinachu kan. Ashtawan alli munayka kikin runa kay kashkapimi, hatun alli ushaykunata mirarichikunatapash paktankapakmi. Chaytaka runakunapak sumak kawsaypimi rikuna. Wakcha irki kawsayka mana allichu kan.
Imashina Premio Nobel de Economía Amartya Sen nishka: "ashtawan mutsurishka alli kaykuna tikraypichu, kishpiyrishkapi akllaypak hillaykunapi sapan runakunapi chikan layami rikurin, charinakuna kapukunapi, shuklaya tiyashkakunapipash paktami chullayashkaka rikurinka, mana pakta kushikuyka tiyankachu" (1992).
Shinaka tukuykunaman hayñikunaka paktachunmi kan. Hayñikunawanka rantimantami ima ruraykunatapash shukkunawan, kikin ayllullaktawan, tukuy Mamallaktapak runakunawan paktachinakunatakmi kanchik. Hayñikuna paktana kakpika, ushaykuna mana akllashkachu kana, tukuypak ushaymi kan. Achikyayka hatun ninan mutsurik ashalla pachapillami achikyachinata ushanka, shinaka alli charikyankapak, tukuy mashikunawan ashata, unayta llankankapakmi shuklla shina yanaparimi ñawpachinka.
Pachamamawan mashiyarishpa kawsayman
Kunan kawsakwan, kayamincha kawsakwan, shuktak kawsakkunawan alli kanaka, kikin yachakyayta ñawpachinkapak shuk sumak ruray kallarimi kan. Kayka pachamamapi chariyayka tiyashkata ñami riksin; charikyayka shuk hatun llikapika, allpa llikami kawsayta charichin, tukuyta mutsushkata karashpa, ñukanchik imakunata hichuskatapash paymi chaskishpa kawsayta karan (Falconí, 2005).
Pachamamapi ima tiyakta kasilla sakinaka mana kanchu; chayka mana ushaypakchu kan, tukuy sami aputikkuna ninata, hillaykunata mutsunchik, chaytaka allimantami hapinchik. Shinapash imataka wakaychishpa asha ashallami hapina.
Yanaparinakuyman, minkarinakuyman, shuk kuyanakuy kawsayman
Tukuykuna sumak alli kawsanakuyta charinkapak shuk rikuchikta mutsurinmi. Kayka antimanta kuyanakuywan warmi karinpura yanaparinakuywan shuklla shina tantanakuyta ayllullaktapi hatunyachinami kan, riksichinatapash paktay ushanami. Kay paktanaka shuktak runakunawan ushayta charinami, sapan runakuna tantanakuypi munaywan kimirinami, sapallaka mana yapa charikyanachu, maypipash sapalla hatuk-rantik mitsa runakuna shinaka mana kanachu kanchik.
Mashi kayka kitipi shuk alli ruraywan yanapaymi: shuk warmikuna, karikuna mutsuykunata, munaykunata riksinami, kamachiypak alli pakta kaktaka chaskinami, tukuy runakunawan alli kamachik ukukunapika sumaktami rimana, chaypika ama pi shukpak munayllawan taktashka shina rikurinachu. Tukuy karikuna, tukuy warmikuna mashiyarishpa alli llankay ushayta rikuchina kanchik.
llankayman, shuk kishpichik samarinaman
Hatun kishpiyri kallari iñuka llankaymi kan. Llankayta charishpami tukuy kikinllatak imata rantishun, mikushun, churarishun, kikin wasipi alli kawsankapa.
Runakunapak llankay ruraykunapika, llankay rakinawan, ruryay rakinawan pantarishkakuna. Kunan kullkisapa runakunapika, llankay ruraykunataka shinami rakin: kullkipak llankay, kikin katuy-rantiy llankay, mana katushpa wasipilla llankay, ayllullakta llankaypash. Kay yuyaywanka, shuk paktay katikilla shinami: tukuy llankana kipita tukuyman llankachun rakina, mana kullkipi llankayllata chawpinachu (Riechmann y Recio, 1997).
Shuklaya pachaman yllinkapa, shuk paktayka kashna nishkawan paktan "ashallata llankana, tukuyllatak llankachunkuna, ashallata millpuna, tukuykuna allpamama karashkata wakaychishpa millpuchun, kawsayta alliyachinami tukuykuna kikin manya kawsakkunata, kikin kawsayta achka pachawan yanapashpa; imata rakishkatalla mana rimarinachu, kikin llankaywan imata surkushkata, surkushkataka imashina millpushkatapash rimarinami" (Riechmann y Recio, 1997: 34). Shinapash, llankayppachata pishiyachishpa rakinaka tukuypak paktayta yanka rikunallaka mana kanchu, shinaka tukuy runakunapa kullkipak llankayta charishpaka sumakyayta paktachunmi.
Imalaya pukuchina yuyayka llankaypimi shunku kan, shinapash mana mamallaktapak kashka, charishkakunawan, imashina socialismo real yuyarirka, ashtawanka Mamallaktapak kashkakunawan, ista runakuna charishkakunawan, chawpi chawpi kankapa, maypi ista runakunapak kashkataka (cooperativas) kamachiykunawan allichinkapa. Chayka sapalla kullkita hapikmanta, tukuykunawan ayñiyana tiyachun. Tukuykuna alli charikyayka karanakuywan mishaymi, sapan munaywan charikyaypakmi, shinapash karanakuy, minkarinakuy, tukuy runakuna alli kaktaka sumakllami rimana (De Sousa Santos, 2007).
Tukuykunapak kashkata hatunyachinaman[6]
Kay puchuk chunka watanpak, tukuypak shuk hatun llakika, mamallaktapak kashkakunata, wakinkunallami kullki yarkaywan kichurkakuna, kay mushuk hatunyak runakunaka ima kichushkata kutichichuntakmi mañan. Ña charishkataka kutichichun, tukuyman yanapayka alli surkushka shina, tukuypak chaskishka rikurichunmi yuyan. Tukuy charishkakunataka, mana pipash mitsanata ushankachu, mana kusha nishpa shayrinkachu, mana katuna-rantina, ñukallami rikuna kani ninkachu. Mamakamachiyka chay tukuypakkayta, tukuykunaman karana, yanapana kan.
Chay hawa, tukuypa charishkata kutin hapinaka pakashkata hapik shinami.
Mamallaktapak kamachiypika tukuy ima rurashkata achiklla rikuchina sumakmi. Mana shinakpika, imakunata rakikukpika chullanyay mirarinman, mana chaskikkunaka imashinatak paykunamanpash mañayta ushanmankuna. Tukuypak kashka, tukuy achiklla kakpika, mana pispash, kayka ñukapak nishpa, llapinata ushankachu . Shina ñukapakmi yuyashpa warmitaka anchatami waktan.
Tukuy runakunapak kak yuyayka tuparinakuna kuskakunami kan: tukuyllatak yaykuchun sakinami, mana pita surkunachu, mana katuk-rantik yanka pampapi katukkuna, rantikkuna shinaka kanachu kan.
Kimirinapi, Shuk pushak llakta ushayman, ayniriman, kishpiyrinamanpash
Tukuyman kak Mamallaktaka ushayyuk ukukunatami mutsun, tukuyman imashina alli ushakkutapash mutsunmi, shuk llikapi tawka laya ushakkuna sinchita charirishpa, tukuy runakunata yaykuchichun. Chaypi kishpiyrik runakunaka kikin yuyaywan rikurichun, mama kachak tukuyman ima rurakushkata chapachun. Chaypak tukuykuna yuyarinakuna kushkanta paskakpimi, tukuy kikin sumak yuyaykunawan tukuyman allipak rimarinakushpa mirachinka, payllatak imashina kamachirinata ushanka, kikin tantanakuykunata ruranka, shinami paykunallatak shuk hatun shunku kaspishina tukuyman yanapay ushayta shayachinkakuna kaytami Mamallaktaka mutsun.
Tukuykunawan kamayka : shuk ninanta llankak runakunawan, tukuy sinchita kuyurik runakunawan, ayllu llaktan tantanakuykunawan, kitipi tantanakuykunawan, tukuy sapi tantanakuymanta Mamallakta kamaypi tiyakkunawan mamallaktapa llankakkunawan; kikin llaktapi, Mamallakta yachaykunapi tinkiri rimarinakuykunawan, chaykunapika kikin alli yuyaykunawan sumakta yuyarichinata ushakkunawan, imata rurakushkata chapachun mutsurinmi.
Imashina yuyarinakuypi ashtawan munaykuna, ashtawan wakcha ayllu llaktakunapi pushakkunara ña charikpi, chaymanrak, runakunaman pakta pakta kutin rakikpika alli llukshikpi kushikurina kan.
Llakta ushay, Tawkaymanta, mana iñikatik shuk Mamallaktaman
Tawkasami Mamallaktaka runa ayllukunata, warmitukuk karitukukkunata, imalaya charik allpakunatapash tukuyta riksinkapakmi mashkan, shinallata shuk mamallaktaypilla yuyayta churashpa kankapa.
Tawkasami hatun Mamallaktaka , achkapak alli kana yuyaykunawan sumakta mama llaktawan sinchi tinkirishpa ima allitaka surkun.
Shina warmipak karipak shuyuka , kikin shukpaklla kashka hayñikunataka mañarayashpami, shuk hatun hayñikunapi tantanakuna, shina: rimaypi, kawsay yachaypi, paktaypi, allpa charinapipash, tukuypak kashkata chaskina
Shinallatak, shuk Mamallaktapak riksika tukuy laya karipak warmipak pak tapakta kachun yanapak ukunpi tukuylaya runakunami kamaywan ñawparayashpa ña allichikunami kan.
Shinami wakin runakuna, ayllukuna ñawpa pachamanta ñitishka kawsayta charishkapi, kunanka sumak paktayñankunata churashpa, chikan kashpapash, kari warmikuna, alli pakta pakta kawsayta ushankakuna
Sapimanta tukuypak shuk alli kay runakunapika, kawsaypi sumak rurayka, kikin yuyay allichu llukshinta ruraypi rikunkapakmi. Shinaka kishpirishka kasi wayra shinami kikin yuyaywan rimarinata usharin. Kay sumak ruraypak shuk may allika kikin ushaypimi sapiyan: ayllupak, kawsay yachaypak, ñawpa pachamanta tukuy kawsay shinami rurarin. Shinaka, sumak yachay rurayka Mamallakta yanapaywan tukuypak allimi kallarina. Mamallakta kamachimanta kishpiyrishkami, tukuy katuna rantinapipash kawsaypi sumak rurayka kacharishkami kashka. Chaymi, kawsaypi sumak rurayka ama ima llakikunapi urmachunka rikurana, chaparayana kanchik.
Mamallaktataka kushipata yuyaymantami kishpichina kan, chaymi paktay kamachikuna, llaktay yuyaykuna tukuy runakunapash, wiñarinata, wichayman rinatapash ushankakuna. Kikin hayñikunapi sumak yuyayta sapiyachishpami sine qua non, tukuylaya tawka runakunapak kushiyay tiyan. Mamallakta mana ima apunchikkunapak iñikunata hapishpaka tukuykunamanmi imalaya llankayñankunata churan.
Shinami sapan kari, sapan warmi runa kikin kishpiyrina yuyaywanmi, tukuy muyuntin tukuypak runakunamanta payllatak akllarin, tukuylaya rikuchishpa kunaytami chaskin. Shinapash pay kikinpak ima alli yuyayta, kikinpak alli charinata, may iñiman rinata, pay ima munashkallatami akllan. Shinaka tukuy sami iñi apuchik wasipuranta, Mamallakta kamachikmantapash rakirinaka mutsurintak kashkata ari rikuchintakmi. Ima iñita katik, imashina Apunchikta mañana kishpiyri yuyayka, sapan runapak hayñipimi tiyan, shinaka tukuyman ushakkunaka mana pita akllashpa, tukuytami alli chaskina.
Warmitukuna karitunapash hayñi ruraypi, mirari hayñikunapipash mana iñita katik Mamallaktaka sapan kikin munashkata akllakta chaskinmi, iñipi yuyaykunataka mana chaskinkapak ñawpakmanmi kuyurin. Shuknikipi tawkalaya yuyak runakunawan mana nanarishpalla kawsanakuyta yachaymi. Ishkayniki imata alli yuyaypak, yachakyaypak, hatun yachaypakmi kana, taripanalla kakta, sumakyanalla kakta. Ranti yankalla alli laya iñikunapak rimakka imata ruraypika mana rikuchinchu. Chaymi sapan runakunallatak kikin imashina kawsaypi kana kakta (warmitukuy-karitukuy) mashna mirarinatapash sapan sapanmi akllana tukun, mushuk yachaykunata chaskishpa, willaykunata uyashpa, mana hucha yuyaywan, kishpiyrinataka yachakyaywan akllana.
[3] Tukuy Sami, imashina kashkamanta: chikan kawsana llakta, chikan kawsaypi kana, chikan watayuk kana, chikan kari-warmi tukuna, chikan sami ayllu, chikan mikuy, shina shukkunapash.
[4] Kay yuyaymanta ashtawan sinchi yachaykunaman chayankapak, Ramírez R. Mingeguiaga A. (2007) killkaypi rikuy.
[5] Ecuador Allpamama Ukupi Ima Tukuy sami Tiyakkuna (AMTT-PIB) mantaka 25% patsakrimanta 50% patsakrikaman warmikunapak wasi ukupi llankaykuna, wawakunata, rukukunata rikurayashpa, yanushpa, takshashpa, pichashpa llankaykunapashmi kan (León, 1998). Kay rikurayashpa llankayka, sinchi llakichik, chullanyachi, shuk runakunamanta karkuypash kan. Mana pishi kullki kushkamantalla shuk llankaywasikunapi llankakshina llaki kan, ashtawanka mana rikurayashka runakuna tiyan, warmikuna tukuy kawsaypi shuk ayllukunata rikurayashpa kawsashpapash nima kullkita mana chaskinchu, paykunata, pipash mana rikuyaran, shinallatak mana ninatapash, mana ushan, imashina tawka karikuna ruran. Chaymanta warmikunaka pacha illak kawsankuna.
[6] Tukuypak kakkunapi, ashtawan sinchi riksinata munashpaka Rabotnikof, 2005 killkapi rikuy.


text:
Mathiyup qillqasqan
Mathiyup qillqasqan (grigu simipi: eὐaYYέλιov katὰ Maθθaῖov, kastilla simipi: Evangelio según san Mateo) nisqaqa Dyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuyninpi huk liwrum, Iwanhilista Mathiyup grigu simipi qillqasqan. Wakin kimsa iwanhilyu (kusi willay) qillqa hinaqa, Jesuspa kawsasqanmanta wañusqanmanta sayarisqanmantapas willan. Musuq Rimanakuypa ñawpaq ñiqin qillqanmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Congregación de los Sagrados Corazones - Provincia del Perú: Evangelios en Quechua (Musuq Rimanakuymanta):
- Mathiyup qillqasqan, bible.is nisqapi:


text:
Chunwa
- Chunwa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Chunwa (sut'ichana) rikuy.
Chunsuyu icha Chunkuk (Chun-kuyik?; han simipi: 中国 Dyung-cuec, icha Chunwa (Chun-huwa?; han simipi: 中華 Dyung-hua, Wade–Gilespi: Chung¹-hua², phinyimpi: Zhōnghuá) icha “Chunwa” (kastilla) nisqaqa anti Asyapi huk mawk'a mama llaqtam. 1948 watamantapacha Chunkuk mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan (1948 Chunwa maqanakuy):
- Chunwa Runallaqta Republika, Asya allpa pachapi ancha hatun rakinmi;
- Chunwa Republika (T'aywan) wat'api kaq uchuylla rakinmi.


text:
Rimaq mayumanta ñawpa willakuy
Rimaq mayumanta ñawpa willakuy
Unay pachas, unay unay wataraqsi, hanaq pachapi, Tayta Intipa tiyananpi Rimaq sutiyuq wayna runa tiyasqa, payqa allin sayayniyuq, allin runa kasqa. Mayninpis kay pachaman uraykamuspa runakunaman munay willakuykunata willaq; chayraykus Rimaqqa aswan khuyasqa kaq.
Huk p'unchawsi, Tayta Intipa wasinmanta wakin taytachakunawan kuska kay pachanchista qhawamuchkarqa. Rikumusqas kay lamar qucha patapi allpakuna chak'isqanta: qurakunapas, t'ikakunapas, sach'akunapas, uywakunapas, runakunapas ch'akiymanta wañuqta.
Chayta rikuspas hanaq pachapi taytachakunaqa llakisqa taytanku Intita chay allpakunapaq unuta apachinanpaq mañakuq rinku. Tayta Intiqa "Manam atikunmanchu - ninsi - kay Tiqsi Muyupa kamachikuyninmi nin hukkaqnin runam Nina Altarman ruphachikuq yaykunan, chayllawanmi unutaqa tarinqaku".
Tayta Intita uyarispas churinkunaqa, llikisqa, upallarqunku; ichaqa, Chaklla sutiyuq warmi wawansi taytan Intipa ñawpaqninpi sayaspa nin: "ñuqam chay Nina Altarman ruphachikuq yaykusaq" nispa.
Rimaqñataq, pananta sinchi munasqanrayku, qunqurispa tayta Intita Chaklla rantinpi ninaman yaykunanpaq mañakun. Ichaqa Chakllataqsimana munanchu. "Uray pachapi runakunammunay willakuykuna yachasqaykita chinkachinqaku" ninsi pananqa.
Rimaqpas manallataqsi panan ruphachikunanta munasqachu. Qipallatañas, iskaynin mañakusqankurayku, Tayta Intipas mana uyakuchkaptinsi, Rimaqwan, Chakllawan, iskayninku Nina Altarman yaykuq puririnku. Chayhinallapis Tayta Intiqa kay pachapi tiyaq runakunapaq parata apachimurqa. Lamar qucha patapi tiyaq runakunas, chala suyupi tiyaq ñawpa runakunas, parata rikuspa hanaq pachapi taytachakunata yupaychanku.
Rimaqwan Chakllawanqa unu sut'uykunaman tukuspas urqukunapi paraqku. Lima wayq'upa urqunkunamantas paraman tukuspa mayuta paqarichimunku; mayuman tukuspataq pukllaspa, kusilla pukllaspa uraykamunku Lamar quchaman chayamunankukama. Lamar quchapi kaspataq phuyuman tukuspa qatikachanakuspa hanaq pachaman kaq wicharipunku, chaypi kaspa yapamanta paramunankupaq.