text:
Yura
Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φutόv - Φutά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.
Yuyarina
Ima hinam kawsanku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:
- Huklla wata qura: q'irunnaq yura, huklla wata kawsaq
- Sinchi qura: allpa ukhullapi q'iruyuq yura, aswan wata kawsaq
- Thansa: Q'irusapa, ichaqa uchuylla yura, mana ch'ulla kurkuyuq, achka k'allma hinayuq
- Sach'a: Q'irusapa, hatun yura, ch'ulla kurkuyuq, k'allmakunayuq
Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.
Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).
Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.
Inti wayllay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.
Yurakunap mitan kamay raki huñukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Paqu laqukuna (Phaeophyta) (manam kaqlla ayllu huñupichu)
- Puka laqukuna (Rhodophyta)
- Q'umir yurakuna (Chlorophyta)
- Q'umir laqukuna (Chlorophyceae)
- Rumi millmakuna (Bryophyta)
- Tuktunnaq sirk'ayuqkuna (Pteridophyta)
- Raki-rakikuna (Pteridopsida)
- Muqu-muqukuna (Equisetophyta)
- Hiki p'anqa yurakuna (Lycopodiophyta)
- Psilotopsida
- Muruyuqkuna (Spermatophyta)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
- Akwayuqkuna (Coniferae)
- Sikas yurakuna (Cycadophyta)
- Yinku yurakuna (Ginkgophyta)
- Qatasqa muruyuqkuna (Angiospermae)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida)
- Kimsa khata sisayuqkuna (Rosopsida)
- Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
- Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
Mikhuna chakra yurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.
Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.
Kaypi huk chakra yurakunam:
Hampina chakra yurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Q'apachanakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mallkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hampina qurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Achanqaray
- Allqu kichka
- Maych'a
- Muña
- Asnaq qura
- Q'itu-q'itu
- Pinku-pinku
- Pilli-pilli
- P'uru-p'uru
- P'irka icha Sillkiwa (Bidens siegesbeckia)
- Kisa
- Raki-raki
- Sullu-sullu
- Qhamatu
- Tara
- Sutuma
- Yawar ch'unqa qura
- Panti
Sumaq t'ikakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
-
-
The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


c: text/html

text:
Karu rimay
Karu rimay, Karuyari, Yawirka rimay icha Tiliphunu, Tiliwunu (grigu simimanta: Tnλέφwvo[v] Tīléphōno[n], chaymanta kastilla simipi: teléfono) nisqaqa karu rimanakunaspa uyarinakunapaq, ruqyayta rimasqakunata pinchikilla yawirkanta icha radyu illanchaywan apaykuq, pisilla mast'ay pinchikillawan llamk'aykuq llamk'ana llikam.
Karu rimay maki hap'inap simi kinrayninpiqa ruqyay musyanam, ruqyayta hukchakuq pinchikillaman t'ikraq. Rinri kinrayninpitaq rinri uyarinam, hukchakuq pinchikillata ruqyayman t'ikraq.
Karu rimay llamk'ana karu rimana icha tiliphunu (teléfono) ninchik.
Maymanpas apana karu rimanakunataqa kuyuylla karu rimana ninchikmi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dámaso Pérez Prado
Dámaso Pérez Prado sutiyuq runaqa icha Mambo Qhapaq (* 11 ñiqin qhapaq raymi killapi 1916 watapi paqarisqa Matanzas llaqtapi - † 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1989 watapi wañusqa Mishiku llaqtapi) huk Kuba mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqsi karqan, simi kastilla karqan, takichaqpas qarqan.
Taytan: Pérez; Maman: Prado
Yuyarina
Takikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Cerezo rosa
- Qué rico el mambo
- Mambo Nº 5
- Mambo Nº 8
- Mambo del Politécnico
- Mambo Universitario
- Mambo del taconazo
- La niña popoff
- Patricia
- Norma, la de Guadalajara
- Mambo en Sax
- Mambo a la Kenton
- El Ruletero
- Mambo en trompeta.
- Lupita
- La Chula Linda
Diskukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Referenciakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Enlaces externos[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Dámaso Pérez Prado.
- "Mambo" Documental 52'


text:
Cristo Jesusllapi shunguta churaichij
1Huauqui, panicuna, Apunchij Jesusmanta cushicuichij. Ñucaca, cancunaman chaillatataj cutin quillcanataca, mana shaicunichu. Cancunapajpish, chaillatataj cutin uyanaca allimari.
2 Allcu shina causajcunamantapish huaquichirichij, umashpa yachachijcunamantapish huaquichirichij, charishca aichata p'itijcunamantapish huaquichirichij. 3 Ñucanchijmari, charishca aicha punta carata p'itichishca shinataj canchij. Ñucanchijca, Diospaj Espíritu yuyaita cujpimari tucui shunguhuan Taita Diosta adorashpa causanchij; Cristo Jesusmantami cushicunchij. Cai aichapi imata rurashcallapica, mana shunguta churanchijchu. 4 Ñucapish, cai aichapi ima cashcapi shunguta churanataca charinimari. Aichapi ima cashcallapi maijancuna shunguta churajpica, ñucacarin paicunata yallimari yuyarinata charini. 5 Charishca aicha punta caratapish huacharishca pusaj punllallapi p'itichishcami cani. Benjamín aillupuramanta Israel runami cani. Hebreo yayacunamanta miramushca hebreo runami cani. Mandashcata caźuj fariseomi carcani. 6 Ñucaca, chaillata caźuchun nishpami, tandanacushca crijcunatapish p'iñashpa, jatunta llaquichij carcani. Mandashca nishca shina, cashcata ruraj canapipish, ima juchachinata mana charircacunachu.
7 Ñaupaca tucui chaicunami ñucapajca, mana jahualla valij carca. Chashna cajpipish Cristomantami, chaicunaca yanga ricurijpi, tucuita shitarcani. 8 Ashtahuancarin ñucata Mandaj Cristo Jesusmanta yachanaca, tucuita yalli sumaj allimari. Chaimantami, ñucapaj tucui imalla alli laya cashcataca, yanga cajta ricushpa shitarcani. Cristota c'uyashpa, Paita charingaraicumi, chai tucuitaca mapa ñucuta shina shitashpa, ña mana yuyarini.
9 Mandashcata pajtachishpaca, ima juchachina illaj mana cai tucushpami, Cristota crishpa, Paihuan shujlla tucurcani. Diosmari crijllapi ima juchachina illajta rurana tucushca. 10 Cunanca, Cristota rijsishcamantaca, Pai causarishpa tucuita rurai tucuj cashcatapishmi ricusha nini. Pai apashca llaquicunatami ñucapish apasha nini. Huañunatapish, Pai huañushca shinallatajmi huañusha nini. 11 Chashnami huañushcacunapaj chaupimanta causarina punllata shuyasha nini.
Chayana cashcaman chayana yuyailla cachun
12 Imalla rurana cashcataca ñami tucuita rurani, ima pandatapish ña mana ruranichu nishpaca, mana nicunichu. Ashtahuanpish Cristo Jesús ñucata imapaj agllashca cashcaman pajtana yuyai caticunillami. 13 Huauqui, panicuna, ‘Ñucaca chayana cashcamanca ñami chayarcani’ manaraj ni tucunichu. Ashtahuanpish caitamari ruracuni: Huashaman saquirijtaca tucui cungarishpa, ñaupajman tiyajtami japisha nishpa chutaricunilla. 14 Taita Diosca, Cristo Jesushuan shujlla tucushpa, jahua pachapi allita chasquichunmi agllahuarca. Cunanca, chaita chasquinaman chayana yuyai ricunillami.
15 Chaimanta, sinchi crijcunaca, tucuicuna ñuca yuyashca shinallataj yuyashunchij. Ima shujtajta yuyacujpipish, Diosllataj cancuna alli yachachun yuyaita cungallami. 16 Manaraj tucuita yachashpapish, ña yachashcataca chaitataj caźushpa causashunchij.
17 Huauqui, panicuna, ñucata ricushpa, cancunapish ñuca shina causaichigari. Ñucanchij yachachishca shina causacujcunatapish ricushpa, paicuna shina alli causaichij. 18 Ña tauca cutinmi cancunamanca huillarcani, cunanpish huacashpami, cutintaj huillani. Chacatashpa huañuchishca Cristota p'iñajcunaca, taucacunami puricuncuna. 19 Chaicunaca tucuripica, chingarinamanmi ringacuna. Chaicunaca, paicunapaj huijsallatami diosta shina yuyarincuna. Paicunaca, pinganayajcunata rurashpami, jatun tucuncuna. Paicunaca, cai pachapi tiyajcunallatamari yuyarincuna. 20 Ashtahuanpish ñucanchij causagrina llajtaca, jahua pachami. Chai jahua pachamanta Quishpichij, Apunchij Jesucristo shamujtami ñucanchijca shuyacunchij. 21 Paimi, ñucanchij ismujlla aichatapish, Paipaj sumaj cuerpo shinata ruranga. Paica, tucui imatapish Pailla mandai tucushcallahuantajmi, ñucanchijtaca chashna ruranga.


text:
Nilton Santos
Nilton Reis dos Santos sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin aymuray killapi 1925 watapi paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - 27 ñiqin ayamarq'a killapi 2013 watapi wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Regiunal Kupa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kariuka Kampiunatu: 1948,1957,1961 wan 1962.
Mamallaqtapura Kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Nilton Santos.


text:
KIMSA
WARANQALLI SUTICHASQANCHISMANTA
(De
la denominación del Tercer Milenio)
Sapa
waranqa watakunatan waranqalli nispa
ninchis. Poqoyraymi (diciembre) killapi,
31 p’unchay tukurakapushaqtinmi, 2 waranqa watakuna hunt’arakapun. Sichus chawpi
tutapi p’unchay qallarin, chayqa 2 waranqa watakunan hunt’arakapun. Chaymanta ñawpaq
samayninchisqa, ñan kimsa ñeqen waranqallimanmi chayamunchis. Hina kaqtinqa, ñawpaq
p’unchay, huch’uy poqoy killapiqa, ñan kimsa ñeqen waranqalliman tukurakapun. 3
ñeqen waranqallipin chay pachamanta noqanchis kashanchis. Nispan ninku, chinchaysuyu
runakunaqa (occidentales, nórdicos).
Qhawarisunchis, imaynatan sapa wata paskarikun: wakin killakunaqa 30 p’unchayniyoqmi,
wakintaq 31 p’unchayniyoq. Sapa 4 watapin hatun poqoy killaqa 29 p’unchayniyoq.
Hoq watakunapitaq 28 p’unchaynillayoq. Sapa 4 watakuna chayamuqtinmi ‘año bisiesto’
nispa ninku. Manayá ch’ulla yuyachina (razón, motivo) hina kanchu. Haqhay Gregorio
XIII Papa nisqan, manan kusa yuyayniyoqchu kasqa, payraykutaq tukuy runakuna pantanchis,
llusk’akunchis, wakin runakunataq noqanchista llusk’achiwanchis.


text:
Werner Heisenberg
Werner Karl Heisenberg sutiyuq runaqa (5 ñiqin qhapaq raymi killapi 1901 watapi paqarisqa Wurzburg llaqtapi - 1 ñiqin hatun puquy killapi 1976 watapi wañusqa München llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtap pachaykamay yachaqsi karqan.
1932 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).
Tayta: Kaspar Earnesta August Heisenberg, Mama: Annie Wecklein.
Ñawpa warmi: Elisabeth Schumacher (1937–1976).
Alma mater: München Yachay Sunturnin
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Max Planck Medal 1933.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Werner Heisenberg.


text:
Atawallpa Apu Inka
Atawallpa Apu Inka icha Huwan Santus Atawallpa (Juan Santos Atahualpa) sutiyuq runaq (1710 watachá paqarisqa, 1756 watachá wañusqa) Wirriynatu Piruwpi huk qhichwa ankalli runas karqan.
Inkakunap willkansi kaspa qhichwa simita mama rimay hina rimaspa, kastilla simitapas, latin simitapas rimarqan. Ispañapi, Angolapi, Inlatirrapi, Ransiyapipas purirqan. Piruwman kutimuspa Piruwpa qispi kayninpaq maqayta qallarirqan. 1742 watapis Chanchamayu llaqtapi tiyachikurqan. Chaypi pachan runa llaqtakunawansi - Ashaninka, Yanisha, Shipibu - kastilla runaman maqanakurqan.
1756 watamantas manañas riqsinkuchu, ima kaywan karqan, wañurqanchá. Ashaninka, Yanisha, Shipiwu runakunap k'itinkunataq - kunan anti Hunin suyupi - 19 kaq pachakwatakamaraq qispichisqa kakurqan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Atawallpa Apu Inka.


text:
Wamanqa
Wamanqa icha Wamanka [1] (Ayakuchu llaqta nisqapas, kastilla simipi: Ayacucho icha Huamanga) huk piruwanu hatun llaqtam, Ayakuchu suyup Wamanqa pruwinsyapas uma llaqtanmi. 2005 watapiqa Wamanqa llaqtapi 147.256 runas kawsachkan.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñawpaqta Ayakuchu sutiyuq llaqtata Wamanqawan sutichasqaku. Isqun p'unchawpi chunka iskayniyuq killapi 1824 watapi Antonio José de Sucre sutiyuq awqaqkunap umanqa ispañul awqankunatas Wamanqa k'itipi atiparqan. Simón Bolívar Piruwpa qispichiqnin nisqaqa 15 p'unchawpi iskay killapi 1825 watapis chay llaqtataqa Ayacucho sutiwan suticharqan. Chay llaqtaqa Piruwpa Ayakuchu sutiyuqmi suyunpi kachkan. Hatun yachay wasinpa sutinmi Universidad San Cristóbal de Huamanga.
Yachay tarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:
Llaqtapi paqarisqa runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Andrés Avelino Cáceres, Umalliq (Piruw)
- Néstor Cabrera, qillqaq
- Willy del Pozo, qillqaq
- María Parado de Bellido, ankalli
- Alfredo Alberdi Vallejo, qillqaq
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Diccionario Quechua - español. Municipalidad del Cusco 1995
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wamanqa.
- Saywitu: Ayakuchu suyu
- Simana Santa - Ayak'uchupi


text:
Sucre suyu (Kulumbya)
Sucre suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Sucre) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Sincelejo llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Departamento p'unchaw kamasqa 18 ñiqin chakra yapuy killapi 1966 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Sucre suyu: 26 munisipyukuna (5 pruwinsyakuna):
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Markapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sucre suyu (Kulumbya).
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sucre suyu (Kulumbya).
- Uficial qillqa web Sucre Gubirnasyun (kastilla simipi)
- Instituto Geográfico Agustín Codazzi
- Biblioteca Luis Ángel Arango/Sucre


text:
Cristo causarishcatami huillashca
1Cunanca huauqui, panicuna, ñuca cancunaman huillashca alli huillaitami yuyachisha nini. Ñuca huillajpi chasquishcatami, sinchita caticunguichij. 2 Ñuca huillashca alli huillaita catirashpa causashpaca, quishpiringuichijmi. Mana cashpaca, yanga crishcallahuanmi saquiringuichij.
3 Callarimantapachami ñuca chasquishcata, cancunaman yachachircani: Dios Quillcachishcacunapi nishca shinallatajmi, Cristoca ñucanchij juchacunamanta huañurca. 4 Dios Quillcachishcacunapi nishca shinallatajmi, pambashca carca, quimsa punllapica causarirca. 5 Ña causarishpaca, Cefasmanrajmi ricurirca. Chai q'uipaca, chunga ishqui yachacujcunamanmi ricurirca. 6 Chai q'uipaca shuj ricurillapimi, 500 yalli crijcunaman ricurirca. Paita ricujcunapuramantaca achcacuna causacunrajmi, maijancunallami ña huañushcacuna. 7 Paicunaman ricurishca q'uipaca, Jacobomanmi ricurirca. Chai q'uipami, huillagrichun tucui mingashcacunamanpish ricurirca. 8 Tucui chaicunaman ricurishca q'uipami, ñuca cai shullurishpalla huacharishca runaman ricurirca.
9 Taita Diospajlla tandanacuj crijcunata ñuca llaquichishcamantaca, huillagrichun mingashca caishujcunapaj q'uipallami cani. Huillagrichun mingashca nishca shutitaca mana apaipajchu cani. 10 Chashna cajpipish, mana c'uyaipajta Taita Dios c'uyashcallamantami, cunan ñuca ima cashcamanca chayarcani. Dios chashna mana c'uyaipajta c'uyashpa ñucaman cushcataca, mana pambapi shitashcanichu. Ashtahuanpish ñucaca, tucui caishujcunata yallimari huillashcani. Chaitapish mana ñucachu ruracuni, ashtahuanpish mana c'uyaipaj cajpipish Taita Dios c'uyashpa ñucahuan cajllapimi, chashna rurai tucuni. 11 Caishujcuna cashpapish, ñuca cashpapish chaillatatajmari huillacunchij. Chai huillashcatami crircanguichij.
Huañushcacunaca causaringami
12 Ñucanchijca, “Cristo huañushcacunapaj chaupimanta causarircami” nishpami huillanchij. Chashna nijpica, ¿ima nishpataj cancunapuramanta maijancunaca, “Huañushcacuna causarinaca mana tiyanchu” nincuna? 13 Huañushcacuna mana causarina cajpica, Cristopish manatajchari causarircari. 14 Cristopish mana causarishca cajpica, ñucanchij huillacushcapish yangamari canman. Cancuna crishcapish yangamari canman. 15 “Taita Diosmi Cristotaca causachirca” nishpa ñucanchij huillashpapish, Taita Diostamari llullata ruranchijman. Cristota Taita Dios mana causachishca cajpica, huañushcacunapish mana causaringachu. 16 Huañushcacuna mana causarina cajpica, Cristopish mana causariman carcachu. 17 Cristo mana causarishca cajpica, cancuna crishcapish yangallami canman. Cancunaca juchacunapirajmi causacunguichijman. 18 Shinallataj Cristota crij huañushcacunapish chingarircatajchari. 19 Ñucanchijca, cai causaillapi Cristo yuyailla cashpaca, tucui gentecunatapish yalli llaquinayajmari canchijman.
20 Mana chashnachu. Cristoca huañushcacunapaj chaupimanta causarircamari. Crij huañushcacunata causachina cashcata ricuchingapajmari, Cristotaraj punta causachirca. 21 Ima shinami shuj runallamanta huañuica cai pachaman yaicumurca, shinallatajmi huañushcacunapaj chaupimanta causarinapish, shuj runallamanta callarirca. 22 Ima shinami Adanpaj huahuacuna cashcamantaca tucuicuna huañun, chashnallatajmi Cristomantaca tucuicunata causachishca cangacuna. 23 Tucuicunami paicuna causarina cashca shina, cashna huashan huashan causaringa: Tucuicunapaj ñaupaca, Cristomari causarirca. Chai q'uipaca Cristo tigramuipica, Paipajcunami causaringa. 24 Chai q'uipaca, tucurimi shamunga. Cristoca mandajcunata, mandanata charijcunata, ima rurai tucunata charijcunatapishmi chingachinga. Chai tucuicunata chingachishpami, Pai mandacushcataca Yaya Diosman cutichinga. 25 Cristota tucui p'iñajcunata Paipaj chaqui sarunapi churangacamaca, Paillatajmi mandacunga. 26 Tucui p'iñajcunata tucuchishca q'uipaca, Diosca huañuitapish tucuchingami. 27 Taita Diosca, «Tucuitami Cristopaj chaqui sarunapi churarca». Chashna «Tucuitami churarca» nishpaca, tucuita churaj Taita Diosca, Paipish Cristopaj ñaupajpi cumurishca canataca, mana nisha ninichu. 28 Ña tucuita Cristopaj ñaupajpi churashca q'uipaca, tucuita churaj Taita Diospaj ñaupajpi, Paipaj quiquin Churillatajmi cumuringa. Chashna rurashpami, Taita Diosllataj tucuita mandanga.
29 Huañushcacuna manapish causarina cajpica, ¿yangatajchari huañushcacunamanta bautiźarijcunaca, paicunamanta bautiźarincunari? Imapish mana cana cajpica, yangamari chashnaca ruracuncuna. 30 Ñucanchijpish yangamantatajchari, punllanta huañuchinalla purinchigari. 31 Huauqui, panicuna, mana llullanichu. Cancuna Apunchij Jesucristota crij cajpi cushicushpa purishpapish, punllantami huañuchisha nishca purini. 32 Efesopicarin, p'iña animalcunahuanmi c'ari c'arita macanacurcani. Chaipish yangatajchari canmanri. Huañushcacuna chashna manapish causarina cajpica:
“Micushunchij, ubyashunchij,
cayaca huañushunmari”
nishca shina ruranamari alli canman.
33 Ama pandaringuichijchu. «Mana allicunahuan purijpica, allipish causacujta pandachinllami.» 34 Ña yuyaita japichij, ama juchapi causaichijchu. Cancunapura maijancunaca, manaraj Diosta rijsincunachu. Cancuna pingarichunmi chashnaca nini.
Causarishca cuerpoca shujtaj layami canga
35 Maijancunaca: «¿Ima shinataj huañushcacunaca causaringa? ¿Ima shina cuerpotashi charingacuna?» nishpachari tapuricun. 36 Chashna tapujca, upamari. Illu ima muyuta can tarpujpica, mana tarpunca huiñashpa jatarinchu. Huiñangapajca huañunrajmi. 37 Imata tarpushpapish, ña huiñashpa p'angacujtaca mana tarpunguichu. Trigota cashpa, ima shujtaj granota cashpapish muyullatami tarpungui. 38 Tarpushca muyutaca Taita Diosmi, Pai munashca shina huiñachin. Tucui muyucunatami, paicuna huiñana cashca shinataj huiñachin. 39 Ima aichapish mana chai shinallatajchu. Gentecunapaj aichapish ch'icanmi, animalcunapaj aichapish ch'icanmi. Chalhuacunapaj aichapish ch'icanmi, alasyujcunapaj aichapish ch'icanmi. 40 Shinallataj jahuapipish, achij nicujcunami tiyan. Cai pachapipish, tucui imapish shujtaj shujtajmi tiyan. Jahuapi tiyajcunaca, shujtaj shina sumajmi, cai pachapi tiyajcunapish, shujtaj laya sumajmi. 41 Intipish, lunapish ch'ican ch'icanmi achijyachin. Luźerocunapish ch'icanmi achijyachin. Luźerocunapish, caishuj chaishuj ch'ican ch'icanmi achijyachin.
42 Huañushcacuna causarinapish, chashnallatajmi canga. Huañushcata pambajpica aichaca ismunllami, causarishcaca ña mana huañungachu. 43 Millashca aichata pambajpica, sumaj cuerpoyujmi causaringa. Irqui aichata pambajpica, imatapish rurai tucujtami causachinga. 44 Ismujlla aichata pambajpica, Diospaj Espirituyuj cuerpomi causaringa. Ismujlla aicha tiyajpica, Diospaj Espirituyuj cuerpopish tiyanmi. 45 Chaimantami Dios Quillcachishcapica: «Punta rurashca Adantaca, causaj almayujtami rurashca carca» nin. Cutin q'uipa Adanca, causaita cuj Espirituyujmari. 46 Aichayuj tulluyujmi Diospaj Espirituyujpaj ñaupa tiyarca, q'uipatami Diospaj Espirituyujca shamurca. 47 Punta runaca, allpallamantami carca. Q'uipa runaca, jahua pachamantami carca, Paica Apunchij Jesusmi. 48 Allpata rurashca runa ima shinami carca, cai pachapaj cajcunapish chashnallatajmi. Jahua pachaman rina cajcunapish, jahua pachamanta Shamuj shinallatajmi. 49 Ñucanchijca, allpamanta rurashca runaman rijchaj cashca shinallatajmi, jahua pachamanta Cajmanpish rijchashun.
50 Huauqui, panicuna, caitami nisha nini: Cai aicha, cai yahuarca, Taita Dios mandacunpica, imata mana charingachu. Imapish ismujllaca, mana ismujca, mana tucui tucunchu. 51 Uyaichij, cunanca pi mana yachashcatami cancunamanca huillasha nini: Mana tucuicuna huañushunchu. Shina cashpapish, tucuicunami shujtajyachishca cashun. 52 Tucuri trompeta tocashca uyarijpica, ñahui quimllaillapimi mushujyachishca cashun. Trompetapi tocajpimi, Diosca huañushcacunataca, mana huañuj cuerpohuan causachun causachinga. Ñucanchijtaca shujtajyachingami. 53 Cai ismujlla aichaca, mana ismuj cuerpota churarinatajmi can. Cai huañuna aichaca, mana huañuj cuerpota churarinatajmi can. 54 Cai ismuna aicha, mana ismujlla cuerpotami churaringa. Cai huañuna aichaca mana huañuj cuerpotami churaringa. Chashna rurajpimi, Dios Quillcachishcapi: «Tucuita mishajmi, huañuitaca chingachishca» nishca pajtanga:
55 «Huañui, ¿huañuchingapaj can tujsinaca maipitaj?
Pambana jutcu, ¿imahuantaj cunanca mishai tucunguiari?»
56 Huañuica, juchahuanmi huañuchingapaj tujsin. Mandashcami, juchamanca huañuchi tucunata cun. 57 Chashna cajpipish ñucanchijtaca, Taita Diosmi Apunchij Jesucristomanta huañuita mishachin. Chaimantami Paitaca pagui nicunchij.
58 Chaimanta ñuca huauqui, panicuna, Apunchij Jesustaca, chai yuyai, sinchita catiraichijlla. Pai rurachun nishcata ashtahuan alli ruracuichijlla. Apunchij Jesushuan cashcamanta, cancuna imalla rurashcapish mana yanga cashcataca, cancunallataj yachanguichijmi.


text:
Ukuchamanta Ankamantawan
Huk punchawsi, anka tutamanta huk urqupi ukuchawan tupanakunku. Ankas ukuchata tapusqa: ¿Imatataq ruwachkanki? nispa....
Huk punchawsi, anka tutamanta huk urqupi ukuchawan tupanakunku. Ankas ukuchata tapusqa: ¿Imatataq ruwachkanki? nispa. Ukuchataqsi kaynata kutichin: Ñuqaqa wawaykunapaqmi mikunata apachkani. Hinaspas ankaqa ukuchata nisqa: ¡Yarqasqam kani!, Mikusqaykim.
Ukuchataqsi, mancharisqa kanata kutichin: Amapuni, ñuqata mikuwaychu, wawaykunata qusqayki. Ankaqa, ¡Chiqaqchá! nispa sunqun ukullapi nisqa. Chayqa kusisqa, mana payta mikusqachu. Ukuchaqa, qunqayllamantas, ankata kaynata niykun:
Haku purisun, wawaykunata, qumusayki, nispa.
Haku purisun, wawaykunata, qumusayki, nispa.
Hina ankataqa purichin. Chaymantas, ukuchaqa, qunqayllamanta, huk tuquman yaykuykun, hinas ankaqa nin: ¡Wawantachá quwanqa!. Chaymanta, kusisqa, ukuchata wawantinkunata suyasqa. Manas ukuchaqa rikurimunchu, qipa karu tuquntas lluqsirqusqa. Ankaqa, tuqupa siminpis suyaykuchkan. Ukucha mana rikurimuptintaq ankaqa nin: Paytach riki mikuyman karqa nispa Maypipas tarillasaqpunim, nispa. ñuqata yanqalla llullaykukuwan: wawayta qusayki nispa. Chayta nispas hanaq pachaman ankaqa pawarikun.


text:
Kisa yura rikch'aq ayllu
Kisa yura rikch'aq ayllu (Urticaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 550-chá rikch'aq.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi huk rikch'anakuna:
- Kisa (Urtica)
- Chini (Urera)
- biyu chini (Urera caracasana)
- kirusapa chini (Urera baccifera)
- wakra chini
- yana chini
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Kisa yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kisa yura rikch'aq ayllu


text:
Siñurpa Sinan
Siñurpa Sinan, Kumunyun icha Iwkharistiya (grigu simipi: (Θeίa) Euxapισtίa, latin simipi: Communio) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.
Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan (Mathiyu 26:26-29 , Markus 14:22-25 , Lukas 22:19-20 , 1ñ Kurinthuyuqkunapaq 11:23-26 ).
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Siñurpa Sinan.


text:
Llamk'ay sayachi
Llamk'ay sayachi nisqaqa (kastilla simipi huelga, inlish simipi: strike) ruruchinapi icha - sapsi llamk'ay sayachi (huelga general) nisqapi - tukuy mama llaqtapi llamk'aqkunap manaña llamk'ayninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, pulitiku llamk'ay sayachi nisqapitaq kawpay taripanapaq - kamachikunata hukchanapaq hukkunatapas - aypanapaq. Llamk'aqkuna sindikatu nisqapi wankurisqa kaspaqa, aswan atiyninkuwan aswantan aypanqakuman.
Achka mama llaqtapim ruruchinapi kaq llamk'aqkunap allinpaq llamk'ay sayachiqa pulitiku hayñinmi, manataq pulitiku taripanapaq llamk'ay sayachichu.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Llamk'ay sayachi.


text:
20
Jesusca domingo tutamantatami causarishca
(Mat 28:1-10; Mar 16:1-8; Luc 24:1-12)
1Semana callari domingo tutamanta manaraj alli achijyajpimi, Magdalamanta Mariaca Jesusta churashca jutcuman rirca. Chaiman chayashpaca, jarcashca rumita jutcumanta anchuchishcatami ricurca. 2Chaimantami Simón Pedropajmanpish, Jesús cʼuyashca caishuj yachacujpajmanpish callpashpa rishpaca:
—Apunchij Jesustaca jutcumanta apashcacunamari. Maipichari churarcacuna, mana yachanchijca— nircami.
3Chaita uyashcahuanmi Pedropish, caishuj yachacujpish llujshishpa chai jutcuman rircacuna. 4Ishquindijmi callpashpa rircacuna. Shinapish Pedrota yalli callpashpami, caishuj yachacujraj jutcumanca chayagrirca. 5Paica, jutcu pungullamanta ricushpami, linsocunalla chaipi siricujta ricurca. Yaicuitaca mana yaicurcachu. 6Qʼuipata Simón Pedro chayashpaca, jutcuman yaicujta rircallami. Paipish linsocunalla chaipi siricujtami ricurca. 7Jesuspaj umata chʼungullichishca linsotaca, caishuj linsocunamanta chʼican pilluchishca siricujtami ricurca. 8Jutcuman punta chayamuj caishuj yachacujpish yaicushpaca, quiquin ñahuihuantaj ricushpami crirca. 9Paicunaca, huañushcacunapaj chaupimanta Jesús causarinataj cashcata, Dios Quillcachishcapi nicushcataca manaraj entendircacunachu.
Magdalamanta Mariamanrajmi Jesús ricurishca
(Mar 16:9-11)
10Chaita ricuj yachacujcunaca, caishujcunapajman tigramurcallacunami.
11Mariaca jutcu cʼuchullapimi, canllaman huacacurca. Huacaihuanmi umallata yaicuchishpa, jutcu ucuta ricurca. 12Chaimantaca Jesuspaj cuerpota churashcapica, ishqui angelcuna yurajlla churanata churashca tiyacujtami ricurca. Shujca janaj umaman, shujca ura chaquimanmi tiyacurca. 13Paicunami Mariataca:
—Huarmi, ¿imamantataj huacacungui?— nishpa tapurcacuna.
Shina tapujpica:
—Ñuca Aputamari apashcacuna. Paita maipi churashcatamari mana yachani— nircami.
14Shina nishcahuan tigralla ricushpaca, Jesús chaipi shayacujtami ricurca. Pai quiquintaj cashcataca mana ricurcachu. 15Jesusca:
—Huarmi, ¿imamantataj huacangui? ¿Pitataj mashcacungui?— nircami.
Chashna nijpica, ‘Huertata allichijmi’ yuyashpami, Mariaca:
—Amito, quiquin apashpa maipi churashca cashpaca, ñucaman huillahuai, ñuca apagrisha— nircami.
16Chashna nijpi, Jesusca:
—¡María!— nijpi, pai tigrarishpaca:
—¡Raboni!— nirca. (Raboni nishcaca: “Yachachij” nisha ninmi).
17Shina nijpi, Jesusca:
—Amaraj Ñucapi japirichu. Ñuca Yayapajman manaraj huichiyanichu. Ashtahuanpish Ñuca huauquicunapajman rishpa: “ ‘Ñuca Yayapajman, cancunapaj Yayapajman, Ñuca Diospajman, cancunapaj Diospajman huichiyanimi’ ninmi” nishpa huillagri— nircami.
18Shina nijpica Magdalamanta Mariaca, Apunchij Jesusta ricushcatapish, Pai imalla nishcatapishmi yachacujcunaman huillagrirca.
Jesusca Paipaj yachacujcunamanmi ricurishca
(Mat 28:16-20; Mar 16:14-18; Luc 24:36-49)
19Semana callari domingo punlla ña tutayacuitaca, yachacujcunaca judiocunata manchashpami, tandanacushpa, pungucunata alli huichcarishpa tiyacurcacuna. Chashna tiyacujpi Jesús shamushpa, paicunapaj chaupipi shayarishpaca:
—¡Ama manchaichijchu!— nircami.
20Chashna nishpa Paipaj maquicunatapish, costillas quinritapish ricuchijpimi, yachacujcunaca, Apunchij Jesusta ricushpa, yallitaj cushicurcacuna. 21Jesusca, cutinllatajmi paicunataca:
—¡Ama manchaichijchu! Ima shinami Yaya Ñucata cacharca, chashnallatajmi cancunatapish cachani— nircami.
22Chashna nishpa paicunata pʼucushpaca, cashnami nirca:
—Jucha illaj Espirituta chasquichij. 23Cunanca cancuna pipaj juchacunata perdonajpica, paica perdonashcami canga. Cancuna pipaj juchacunata mana perdonajpica, paica mana perdonashcachu canga— nircami.
Tomasca Jesús causarishcata mana crisha nishcachu
24Ishqui Huacharishca Tomasca, caishuj yachacujcunaman Jesús ricuripica, mana paicunahuan carcachu. Paipish chunga ishquipurallatajmi carca. 25Chaimantami caishuj yachacujcunaca, paimanca:
—Apunchij Jesustamari ricurcanchij— nishpa huillarcacuna.
Chashna nijpimi, Tomasca:
—Paipaj maquicunapi clavo jutcushcata, costillas quinri chugritami ricusha nini. Chaita mana ricushpa, chai chugricunapi, ñuca dedota mana churashpaca, manataj crishachu— nircami.
26Pusaj punlla qʼuipami yachacujcunaca, Tomasdijllataj huasi ucupi alli huichcarishpa tiyacurcacuna. Chai cutipish Jesusca yaicushpa, paicunapaj chaupipi shayarishpami:
—¡Ama manchaichijchu!— nirca.
27Chai qʼuipami, Tomastaca:
—Ñuca maquita ricui, caipi cambaj dedota churai. Ñuca costillaspi cambaj dedota sati. Cri, ama mana crishpa purichu— nircami.
28Chashna nijpimi, Tomasca:
—¡Ñuca Amo, ñuca Dios!— nirca.
29Shina nijpi, Jesusca:
—Tomás, canca Ñucata ricushcallamantamari cringui. Mana ricushpapish crijcunaca, cushijllacunami— nircami.
30Jesusca, Paipaj yachacujcunapaj ñaupajpica, ashtahuan achca señalcunatapish rurarcami. Chaicunataca, mana tucuita cai libropica quillcashcachu. 31Shina cajpipish caipi imalla tiyacujtaca, Jesustaca Quishpichij Cristo cashcata, Taita Diospaj Churitaj cashcata crishpa, Paimanta huiñai causaita charichunmi quillcashca.


text:
Kasta
Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kasta (casta) nisqakunaman kapuq runakuna chikan rasa (raza) nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunas karqan.
Kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.
Ispañul kamachiqkunaqa kay tiksi nisqa kastakunatam kamarqan:
- Misti (Mestizo): ispañul taytayuq, indihina mamayuq.
- Kastisu (Castizo): misti taytayuq, ispañul mamayuq.
- Sampu (Zambo): yana taytayuq, indihina mamayuq.
- Mulatu (Mulato icha Pardo): ispañul taytayuq, yana mamayuq.
- Murisku (Morisco): mulatu taytayuq, ispañul mamayuq.
- Chulu (Coyote icha Cholo): misti taytayuq, indihina mamayuq.
- Chinu (Chino): mulatu taytayuq, indihina mamayuq.


text:
Katiguriya:Anta situwa killa
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Anta situwa killa.
"Anta situwa killa" sutiyuq katiguriyapi qillqakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 31 p'anqakunam, 31-pura.
1
- 1 ñiqin anta situwa killapi
- 10 ñiqin anta situwa killapi
- 11 ñiqin anta situwa killapi
- 12 ñiqin anta situwa killapi
- 13 ñiqin anta situwa killapi
- 14 ñiqin anta situwa killapi
- 15 ñiqin anta situwa killapi
- 16 ñiqin anta situwa killapi
- 17 ñiqin anta situwa killapi
- 18 ñiqin anta situwa killapi
- 19 ñiqin anta situwa killapi
2
- 2 ñiqin anta situwa killapi
- 20 ñiqin anta situwa killapi
- 21 ñiqin anta situwa killapi
- 22 ñiqin anta situwa killapi
- 23 ñiqin anta situwa killapi
- 24 ñiqin anta situwa killapi
- 25 ñiqin anta situwa killapi
- 26 ñiqin anta situwa killapi
- 27 ñiqin anta situwa killapi
- 28 ñiqin anta situwa killapi
- 29 ñiqin anta situwa killapi


text:
NA NQATAXACPI NA ỸOTTA'A'T SHIỸAXAUAPI MAYI NETALEC ANA 'ALHUA
Na Hua'auchiguii N'aqtacpi
Cha'ayi qaỹaỹateeta de'eda huesochiguii nataxac, qataq da huo'o ca qai'ot ỹaỹamaqchiguii, qataq da nlagaxayic mayi huetalec ana 'alhua, chigoqchigui, qataq da 'eetec da qaica da huo'o ca napacalec ca lỹa, huo'otaq da qaỹacona ca lalamaxat i 'oonolec 'enauac na shiỹaxauasat.
Qataq qaỹaỹateeta da souaxat ca saqaỹaỹateelec lataxac, qataq da qaỹI'ina 'I da lataxac ca shiỹaxaua, da nachida da chigoqchigui da qai'otec ca qauem qataq da saqaiyacnapec na ỹale, ỹoqo'oyi namayipi sa ishit da pal da lavilỹaxac, qataq souaxat da qanasachigui nagui da qalapaxai da qaỹauotaique no'on llic na shiỹaxauasat, qataq naua aq naidauo na'axa'te mayi heutoiguilo da 'enauac na shiỹaxauapi ỹataqta huesochiguii qanqoỹin, imeuo da lcolanaxa qataq da lachoxoyic, qataq sa ishit da qoỹinapega souaxat ca l'aqtac qataq souaxat ca l'amqaanataxanaxac.
Qataq iuen da ne'ena maichi lataxac na shiỹaxauapi ỹataqta qanpaxatalec qataq qai'ot ca llic, yaqto' ca shiỹaxaua sa ishit da I'ot ca sa lhuennataxa, huaa nachi ishit da dataỹa 'aguet cam sa ishit da dechoxonnataxan huo'otaq ca huetaiya' naq'en ca lỹa.
Qataq iuen da qalapaxai da qai'ot ca llic da yaqto' nhuoteeta't 'enauac na netalguete naua ỹotta 'a't 'ale'u.
Cha'ayi ne'ena ỹotta 'a't shiỹaxauapi mayi hueto'ot na huaxaỹa't nta'alpi, na mayipi mashi sogote da nasachigui da ỹirei da l'aqtac da 'enapec ỹataqa pi'iỹa'a ne'ena l'atchiguii maichi lataxacpi na shiỹaxauapi, qataq da maichi l'amaqchic i 'oonolec, qataq da lta'adaic naigui i 'oonolec, qataq da 'eetec na mavipi da qaica da huo'o ca napacalec ca lỹa, na ỹale qataq ana 'alo, qataq na mayipi I'axateec de'eda l'aqtac da yaqto' qai'ot ca llic da ỹaỹamaxai qanqoỹin na shiỹaxauapi qaica ca iueetac, yaqto' ca shiỹaxaua ỹataqta huesochiguii.
Qataq ne'ena nta'alpi mayi ỹalectau'a de'eda qai'ot, na mayipi ỹan da l'aqtac da 'enapec itauan da l'onataxanaxac nam huaxaỹa 't nta'alpi, da yaqto' ỹataqta qantela'a de'eda maichi lataxac nam netalguete naua ỹotta 'a't 'ale'u, qataq huesochiguii da I'ottac ca maichi laỹaanataxanaxac na shiỹaxauasat, qataq.
Qaỹaỹateeta da 'enauac ne'ena 'eeta'a't nhuennataxacpi qata ne'ena maichi lataxac na shiỹaxauapi, qataq da 'eetec da huesochiguii na mayipi, ỹataqta huo'o ca lta'araic naigui da ỹataqta qaipacchigui qai'ot, cha'avi maichi n'aqtac.
De'eda ima'a't ltaxaỹaxac na Nta'alpi
Lapaxai ne'ena n'aqtacpi mayi mashi qanasachigui da yaqto' mpaxatalec da maichi lataxac ma ỹotta't shiỹaxauapi, cha'ayi ỹataqta 'enauac da 'eeta'a't da lhuennataxac na mayipi, qaq ỹoqo'oyi iuen da 'enauac na shiỹaxauapi ỹotta'a't na l'aqtac n'aaxata 'a't, yaqto' i 'oonolec na mayipi hua'otaq na nocittagui ca l'onataxanaxac, ishit da nachi 'eetai' tatapigui lauel damayi, qataq ishit da huelec da I'ot, chigoqchigui naq'en ca paxaguenaxac, qataq da na paxaguenataxanaxac, qataq ipacchigui naq'en damayi, da ishit da nquigaxattashiguem ca I'ot cam qanayiuta'a 'alhua, qataq naua lỹa 't 'ale'u, da yaqtohuo'o da nuattonaguec qataq da qaipacchigui da qai'ot ivida'alo naua lỹa't 'ale'u mayi nataq'en nanettau'a de'eda, qataq naua lỹa't 'ale'u qanayiitalguete mayi hueto'oto da lamaxasoxonaxac ne'ena nta'alpi.
ARTÍCULO 1
'Enauac na naaxat shiỹaxauapi na mayipi huesochiguii qataq 'eeta'a't da l'amaqchic qataq da 'enec qataq ỹataqta ỹaỹate'n naua lataxaco qataq nua no'o'n nvilỹaxaco, qaq ỹoqo'oyi iuen da i 'oonolec ỹataqta itauan ichoxoden ca lỹa
ARTÍCULO 2
'Enauac na shiỹaxauapi ỹalectau'a 'enauac ne'ena lataxaguesat qataq da 'eetec da huesochiguii qanqoỹin namayipi mayi mashi qanasachigui qataq qoỹidelec ana'ana nede, qaica da huo'o ca qaiỹotauga 'enauac na shiỹaxauasat na'aictaga ca 'eetec ca l'ogueyaxac ỹale qataq 'alo, qataq naua l'aqtaqa nataq 'en da l'amqajnataxanaxac huo'otaq da 'eetec cam laỹaanec huo'otaq da 'eetec ca lỹa naỹaanataxanaxac, qataq cam chigoqta'a 'alhua, huo'otaq cam chigoxoigui, sallaxanec huo'otaq choxodaq huo'otaq cam lỹa lataxac.
Nataq'en sa ishit da huo'o ca qaiỹotauga huasoilec da llic ca laỹaanataxanaxac huo'otaq na ỹotta 'a't llic na lataxaguesat cam 'alhua mayi netaa ca shiỹaxaua, nachi 'en 'am da huo'otaq netaa ca 'alhua mayi nalamaxat qoỹittalec na alaqpi huo'otaq da chochi qaipataxalec da ilotague', qalaxayi sa ishit da ỹaqauga huo'otaq da 'ico ' noxonecpi hueto 'ot da lamaxasoxonaxac ca nta'a mayi ilotague que'eca 'alhua.
ARTÍCULO 3
'Enauac i 'oonolec na shiỹaxauasat nhuanau'a da ntaunaguec da nachaalataxac, qataq ỹataqta huesochiguii, qataq ỹataqta qantela'a da nachaalataxac.
ARTÍCULO 4
Qaica da huo'o ca 'ico' nlatac huo'otaq da chochi qaỹamaqtac cha'ayi de'eda 'eetec ca nlatac huo'otaq da llic da chochi qaỹamaqtaq damayi nagui sa ishit da qaỹashiita da qai'ot.
ARTÍCULO 5
Qaica da huo'o ca qaỹauo'o ca nhuaxanaguec huo'otaq da qai'ot ca ncoitaguec huo'otaq da saqaichidapec, qaica ca qoỹanaigui qataq saqaiyacnapec.
ARTÍCULO 6
'Enauac na shiỹaxauasat sa ishit da qaillapeguem da huo 'o ca taigue, na 'aicta xa da ỹaqa 'a ca hueta 'a, qalaq qailo'oguet cha'ayi n'attau'a 'enauac na lataxaguesat.
ARTÍCULO 7
'Enauac na shiỹaxauasat 'eeta'a't qaica da huo'o ca napacalec ca lỹa souaxat na ỹotta'at llic na nqataxacpi, sa ishit da qaiỹottacachi namayipi cha'ayi nachi 'eeta'a't da hueto'ot na ỹotta'a't nqataxacpi. 'Enauac 'eeta'a't da huoto'ot da ltelaqtaxanaxac na nqataxacpi, qaica da huo'o ca qaiỹottapeuga huo'otaq da saqaipaguelec ne'ena n'aqtacpi mayi qoỹittai.
ARTÍCULO 8
'Ennauac na shiỹaxauasat ishit da I'ot ca llic ca l'aqtac da ỹaneu'a na aloico l'o'pi nta'alpi mayi ilotague' cam 'alhua, da yaqto' ca mayi qanpaxatalec sa ishit da qan'aqchit cha'ayi mashi n'attau'a na nqataxacpi mayi I'ot da qailo'oguet camayi, mayi n'attalecpi que'eca 'alhua.
ARTÍCULO 9
Qaica da huo'o ca chichi qaỹacoolec da qaicoi', qaỹapou'a, huo'otaq da qai'odauec nachi ca llalaqpi, cha'ayi ca mayi huo'o naq ' enec da yi'oqchigui nachaalataxac, yoqo'oyi iuen da qaỹaỹamaxatchiguii ca qai'otec, huo'otaq qai'otec ca lỹalataxac mayi ishit da mpaxatalec da lataxac ca mayi.
'Enauac na shiỹaxauasat sa ishit da huo'o ca qaillapeguem da huo'otaq I'ada't ca laỹipi da yaqto' nachajlec qataq da deqalaec cam 'eetapeguec camayipi.
ARTÍCULO 10
Enauac na shiỹaxauapi ishit da huo'o ca I'ot, cha'ayi namayipi nachi 'eeeta'am na laỹipi, da ishit da qan'axaỹaxana ca 'enapec, qataq da qai'otec cam ỹaỹamaqchiguii lataxac, huaa qanqoỹin ca ỹaqauga l'onataxanqa' nam loicnatac na aloicpi, mayi ỹaqauga da yagto' qaỹaỹamaxaji ca llic da lataxac camayi, qataq cam ishit da I'ot lataxac, huo'otaq da qanmit cam negue't ca lataxac mayi qaỹaqtapeguelec camayi, mayi iuen da qaidolec nam lataxacpi mayi I'ot ca llic na lasouaxashitpi.
ARTÍCULO 11
-
Enauac na shiỹaxauapi mayi huo'o cam chochi qaỹasaqtapeguelec ishit da chochi qampaxatalec da huo'otaq saxanaxa da ỹoqta qaỹaỹateeta cam lasouaxashit da 'eesa, qaipacchigui ca 'enapec nam nqataxacpi qataq da llic da qanmit camayi, da huo'otaq saxanaxa da ỹoqta qaỹaỹateeta da ishit da dataỹa'aguet cam qaỹasaqtapelec lasouaxashit camayi.
-
Saishit da huo'o ca qaỹauo'o ca nhuaxanaguec souaxat cam I'ot, huo'otaq da huo'o ca lataxac saipaguelec, da huaqchigui da huo'o ca qai'ot mayi saishit da 'iso' na'aqchit nam lataxaguesat, mayi ishit da ỹashiita cam qanayiuta'a 'alhua huo'otaq cam lỹa 'alhua. Nataq'en saishit da qaỹasaxalec ca nhuaxanaguec lta'adaic mayi sanatenguet da lataxac co'ollaq qaitaxaỹapigui que'eca lasouaxashit.
ARTÍCULO 12
Qaica da huo'o ca qai'igueeta'a da huo'o ca qai'otec salataxac da lalamaxat nachaalataxac, huo'otaq na llalaqpi, qataq ca lma', qataq da qaimeten aca lede, huo'otaq da qaishigueeta'a da no'on lataxac camayi, huo'otaq da no'on n'aqtaguec cha'ayi 'enauac na shiỹaxauapi iuen da ntela'a qanqoỹin na lataxacpi mayi I'ot na llic cam chochi nshiguenataxanaxac huo'otaq nshiunaxanaxac.
ARTÍCULO 13
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit quenhuotapigui' qaica ca 'eetega qataq ishit da maichi lca'aique cam naa que'eca 'alhua mayi hueta'a.
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit da ca'ai cam hueta'a 'alhua, nachi 'en'am cam hueta'a ishit da huo'o taỹa lỹa 'alhua, qataq ishit da ỹI'iguelaxa cam chigoqchiguina 'alhua.
ARTÍCULO 14
-
Da huo'otaq huo'o ca qaicaatac, qalaq 'enauac na shiỹaxauapi ishit da nmitaique ca lli'iguenqa', qataq iuen da ỹataqta machigui qanqoỹin, nai'ctaxa cam hueta'a 'alhua.
-
Qalaxayi de'eda lataxac saishit da qai'ogoxona da huo'otaq qaỹataỹa'aguet ca I'ot nam loicnatac na lataxaguesat, da huo'otaq ỹataqta 'eesa cam qai'ot nasouaxashit huo'otaq cam lỹa lataxac mayi dataỹa'aguet name lataxacpi mayi nasachigui co'ollaxa nam ỹotta 'a't nta 'alpi mayi huaxaỹa't.
ARTÍCULO 15
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit, da nanedeuo cam hueta'a 'alhua.
-
Qaica da huo'o ca ishit da saqaỹashinem da nanedaxac cam hueta'a 'alhua, huo'otaq da nadalaxat da nanedeu'a ca lỹa'alhua mayi sa ishit da lma'.
ARTÍCULO 16
-
'Enauac na ỹale qataq ana 'alo da ivita da mashi ỹI qalaq ishit da saqaillapeguem ca I'ot souaxat da nqomshaxac huo'otaq cam chigoxoigui huo'otaq souaxat ca l'amqajnataxanaxac, nachi sa qaỹashinem da huadon uo'otaq da ỹauo'o na llalaqpi, huo'otaq da saqaỹalemaxat de'eda ladonaxac, da a nca'altaic ca mayi, huo'otaq da nalte' aca lhua.
-
Nachaqdata da ỹoqta huesochiguini camayi huo'otaq da ỹataqta ỹaỹamaxadeeta ca I'ot, nachi ishit da qaltaq huadon.
-
Cha'ayi ne'ena huadoota'a'tpi qataq na llalaqpi namayipi nachina na qanayiutapeguelec qataq nachina na 'ico'nllitai 'enauac na shiỹaxauapi cam qanayiuta'a qataq namayipi iuen da ỹataqta qampaxatalec que'eca qanayiuta'a 'alhua.
ARTÍCULO 17
-
'Enauac nashiỹaxauapi ishit da ỹauo'o na maiche lalamaxatpi, huo'otaq da nhuaata'ai' ca lỹa.
-
Qaica da huo'o ca chochi qaỹacojlec da qaillapeguem ca maichi lalamaxat.
ARTÍCULO 18
'Enauac na shiỹaxauapi saishit da qaillapeguem da huesochiguii lataxac da lhuennataxac, huo'otaq da lavilỹaxac qataq ca l'amqajnataxanaxac, nataq'en saishit da qaillapeguem da nadalaxat cam l'amqajnataxanaxac huo'otaq da lpi'iỹaxac, nataq'en saishit da qaillapeguem da ỹachaxan ca lpi'iỹaxac huo'otaq da l'amqajnataxanaxac, nai>>ctaxa da 'oonolec camayi hue'otaq da huaxaiguet na laỹipi, nachi 'en'am da ỹataqta nachaxaata huo'otaq da saishit da nachaxaata, souaxat da napaxaguenataxanaxac, qataq da llic da huo'o ca I'ot, huo'otaq da ỹataqta ilotelec da llic cam l'amqanataxanaxac.
ARTÍCULO 19
'Enauac na shiỹaxauapi saishit da qaillapeguem da I'axat da lhuennataxac huo'otaq da huo'o ca l'aqtac; qaq de'eda 'eetec da saishet da qoỹinapega damayi ivida'a nataq'en da saishet da huo'otaq saqaỹalemaxat camayi souaxat cam lhuennataxac mayi I'axateec co'ollaxa, qataq saishet da huo'otaq qanmittac, qataq camayi ishit da huo'o ca I'axateec lhuennataxac, na'aictaxa da qaỹoqtegeu ivida'a ca lỹa 'alhua, qataq ishit da ỹachalec aca camachaqca lmalate na na'axaỹaxacpi.
ARTÍCULO 20
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit da ỹalegueu'a da huo'o na ntaxaỹaxac, huo'otaq da ỹalegoigui da huo'o ca naneda't shiỹaxauapi, da I'ot da llic cam 'eetapeguec ỹaỹamaqchiguii.
-
Qaica da huo'o ca chochi naỹamaxalec da nanedeu'a qanqoỹin da huo'oi ca naneda't shiỹaxauapi.
ARTÍCULO 21
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit da do'onoataxaneu'a da l'onataxanaxac ca nta'a mayi ilotague' ca 'alhua cam hueta'a, ishit da maichi huapegue' da detaxaỹapegue' ca nta'a, huo'otaq da ỹauota'a ca ltaxaỹanexanec mayi maichi lca'egueshic.
-
'Enauac na shiỹaxauapi saisnit da qaillapeguem da huo'o ca inoxoneu'a cha'ayi nachi 'eeta'am 'enauac na laỹipi shiỹaxauapi da ishit da huo'o ca lo'onataxanaxac que'eca 'alhua mayi hueta'a.
-
Da lasataxac 'enauac na shiỹaxauapi nachida da I'ot da l'aaxac ca nta'a mayi ilo'ogue 'enauac namayipi, de'eda nasataxac damayi da qai'ot qalaq ỹataqta qaỹaỹamaxatchiguii da nallida't qanqoỹin, qataq da qaỹahuo'oi naua laloqo'te qanqoỹin de'eda allitaxac, de'eda allitaxac I'ot da qaỹatalec cam dauegaxan ỹaguec na nale, qataq saishit da qaỹauaachigui qanqoỹin cam nallij i 'oonolec, huo'otaq da qaỹahuota'a cam lỹa lataxac da huo'o ca qanallijlec da qaỹahuotaique da nta'a, mayi nataq'en ỹaỹamalechiguii.
ARTÍCULO 22
'Enauac na shiỹaxauapi mayi ỹalectaigui cam laỹipi ca hueta'a, namayipi ishit da qaỹauo'o aca lashieu, qataq na llalaqpi, qataq ishit da qaỹanem da ivita da iỹaxanaique. Chigoqchigui qanqoỹin aim laponguishi anom mayi ilotague' ca nta'a mayi ilotague' que'eca 'alhua, huo'otaq ana chigaqa'a na laỹipi nta'alpi naua lỹa't 'ale'u, mayi qaỹamaxatchiguii da llic da ilo'ogue ne'ena nta'alpi, 'enauac ne'ena shiỹaxauapi iuen da ỹataqta machiguini qanqoỹin qataq ishit da nhuanau'a de'eda nsallaxa qataq da ỹalecta'aguet 'enauac na laỹipi, qataq da maichi lataxac na mayipi, qataq 'enauac na lhueneguesat da nachaalataxac qataq qaica ca 'eetega da I'ot da maichi laaxataxac da maichi nachaalataxac.
ARTÍCULO 23
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit da ỹauo'o ca l'onatac qataq da maichi lca'aique ca ishit da I'ot l'onatac, qalaxayi nalochiguii qanqoỹin da lashiichiỹaxac qataq ỹataqta ỹaỹamaxadeeta qataq qaiqataxana'I da saishit da huo'o ca na'aq nachi qaica ca l'onatac camayi.
-
'Enauac na shiỹaxauapi saishit da huo'otaq qalca'atagui da qai'ot ca nshiitenaguec ca l'onataxanaxac, da lashiichiỹaxac nachi 'eeta 'am na leỹipi.
-
'Enauac na shiỹaxauapi mayi do'onataxaatac iuen daỹataqta nalochiguii qancoỹin da nshiitenaguec qataq ỹaỹamaqchiguii qanqoỹin qataq qaipactelec nachi 'en'am na llalaqpi, de'eda nshiitenaguec nateeteguet qanqoỹin da no'on lataxac camayi qataq ỹataqta qanaloqteeta't da ivita ca laloqo', huo'otaq da iuen da qaỹamaxaji cam saxanaxa da ime, huo'otaq ca lỹa lataxac mayi ishit da mpaxatalec da lataxac camayi.
-
'Enauac na shiỹaxauapi ishit da I'ayii da llic da no'onataxanaxac huo'otaq da nanedeu'a ca lỹa ilotague' da no'onataxanaxac da yaqto' ishit da qaiuejlec da l'onataxanaxac.
ARTÍCULO 24
'Enauac na shiỹaxauasat sa ishit da qaillapeguem da nmataxac, qataq ishit da huo'o ca lỹa I'ottac da ỹI'imaqta, qataq naua loga'te da l'onataxanaxac naloteguet qanqoỹin cam I'ottac, qataq naua laloxoqui' da nmateec qanqoỹin qaishiite'n.
ARTÍCULO 25
-
'Enauac na shiỹaxauasat iuen da ỹataqta nalochiguii qaica da huo'o ca iueetac qanqoỹin, nachi 'en'am na llalaqpi, no'oita qataq ỹaỹamaqchiguii, sa ishit da iueetac ca aloq qataq qaitaunec ca lỹa ntaunaxanaxac, nataq'en iuen da qaiqataxana'I aca nshiitenaqte da ivita da qaica ca l'onatac, huo'otaq da sano'on, huo'otaq da sada' aiigue, huo'otaq da pa'aic, qataq da mashi ỹa'axaiqui, huo'otaq da huaigui ca lỹa lataxac, huo'otaq da deqat ca chigoqtapoigui na lhueneguesat ỹasouaxat cam negue't ca lataxac mayi sa ishit da lhuennataxa ca mayi.
-
Da 'eetec aca 'alo da deco'o qataq na nogotolec iuen da ỹataqta qantela'a qataq qanayiuapegue'. 'Enauac na nogotolec mahyi chigoxoiguilo caua namoxo'u huo'otaq da ỹaqa'a aca chigoxoigui namayipi 'enauac 'eeta 'a't iuen da ỹataqta qantela'a.
ARTÍCULO 26
-
'Enauac na shiỹaxauasat iuen da ỹataqta napaxaguen, qalaxyi de'eda napaxaguenataguec sa ishit da ishiiten imauec de'eda hua'auchiguii napaxaguenataguec da yaqto' ỹaỹate'n naua llico na hua'auchiguii naỹaaneguesat. Ne'ena hua'auchiguii naỹaaneguesat iuen da ỹoqta qalapaxai da qai'ot. Da qalapaxai ca llic ne'ena ỹotta'a't naỹaaneguesat qalaq iuen da qaica ca ichiỹauga, qataq da qananedeu'a ne'ena qaỹoqotchiguemec naỹaaaneguesat qalaq qaica da huo'o ca qaiỹotauga, qalaxayi nataq'en iuen da qailoteguet cam ỹoqta 'eesa sa ivi' da nqat ne'ena naỹaaneguesat.
-
Qataq 'enauac ne'ena napaxaguenataxanaxacpi iuen da ỹoqta naaxat naq'en da lauattonaxanaxac na shiỹaxausat qataq ỹa'anaqchitec cam lataxac mayi ishit da I'ot qataq da huesochiguii naq'en namayipi, nataq'en itaunec da ỹaỹateeteguet na lataxacpi, qataq da 'eetec da qanhualaxaine' ca nỹa qataq da 'eetec da nhuoteeta't na netalguete naua ỹotta't 'ale'u, qataq 'enauacna ỹotta 'a't na l'aqtac huo'otaq ca l'amqajnataxanaxac, qataq da qalapaxai ca llic na I'otpi na ỹotta'at nta 'alpi mayi naneeta'a't da yaqto' lactapiguii na shiỹaxauasat.
-
Nam huo'o na llalaqpi ishit da maichi lca'ateu'a ca lataxac da napaxaguenatageuc na llalaqpi.
ARTÍCULO 27
-
'Enauac na shiỹaxauasat ishit da maichi chigoqchigui da ỹalegueu'a 'enauac na maichi lalamaxat lataxac cam netaigui shiỹaxauapi, qataq 'enauac na ỹaỹamaqchiguii lataxagesat na lalamaxat layaanecpi mayi ishit da ỹaỹamajni camayipi qataq ishit da ỹaconguet ca chigaqaigui.
-
'Enauac na shiỹaxauasat iuen da qantela'a cam lalamaxat laỹaanec, huo'otaq ca yi'oqchigui lalamaxat mayi chigaqaigui ca I'ottac laỹaanec, huo'otaq da I'ottac ana nere, huo'otaq na no'on ne'enaqtacpi mayi maichi lalamaxat l'onatac.
ARTÍCULO 28
'Enauac na shiỹaxauasat ishit da qai'otec ca llic da yaqto' qaica ca machicague't da ivida'alo naua lỹa't 'ale'u, mayi qailotagueta mayi nataq'en ividaugalo 'enauac ne'ena nqataxacpi mayi mashi qanasachigui, yaqto' ỹataqta qaipacchigui da qai'ot 'enauac ca 'enapec.
ARTÍCULO 29
-
'Enauac na shiỹaxauasat ishit da huo'o ca I'ottac cam hueta'a, cha'ayi nachicata cam hueta'a mayi huesochiguii da huo'o cam I'ottac qataq sa ishit da qoỹiitega.
-
Da ivita da huo'o ca ỹacoolec da I'ot huo'otaq cam lỹa lataxac mayi sa ishit da illapec da qai'ot ne'ena nqataxacpi, qalaq 'enauac na shiỹaxauapi ishit da qai'ot ca ỹashiita ne'ena nqataxacpi yaqto' ca mayi nataq'en ishit da huo'o ca qai'ot, qataq da qaipacchigui da qai'ot ca lataxac ỹaỹamaqchiguii, yaqto' 'enauac na shiỹaxauasat qaica ca machicage't qataq sa ishit da huo'o ca qoỹiitega.
-
N'ena nqataxacpi qataq da nataxac mayi huesochiguii, sa ishit da qai'onataxana da huo'otaq qaỹataỹa'aguet cam 'eetapeguec qataq nam l'auaxanec lataxac mayi lapaxai na ỹotta'a't nta'alpi mayi nanetta 'a't.
ARTÍCULO 30
Qaica qome da huo'o ca 'oonlec ne'ena nanettai mayi qanasachigui da qoỹinac chigoqchigui da I'ot ca l'aqtac ca camachicague't na nta 'alpi, da huo'otaq huo'o ca ỹanem shiỹaxauapi huo'otaq ca 'oonolec namayipi da yaqto' huo' ca ishit da ỹacoolecda I'ot, huo'otaq da ỹaueca'a't ca laỹipi da yaqto' nlaxaji ca 'oonolec ne'ena nqataxacpi, huo'otaq da nlaxaji da nataxac mayi huesochiguii, mayi mashi nasachigui qataq lapaxai.


text:
Barranca pruwinsya
Barranca pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Barranca) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Barranca llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna:
- Mayukuna: Fortaleza mayu - Patiwillka mayu - Supi mayu
- Quchakuna:: Pasiphiku mama qucha - Patiwillka mayu
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pichqa distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Paramunqa, mawk'a llaqta


text:
Educación primaria
Educacionqa hatun derechunchikmi, educacionwanmi allin kawasay aypayta atinchik. Perú suyunchikmi kay musuq siglupi, iskay chunka watamanña puririsqanchikman chayachkan allin yuyaymanasqa; educación primariaman llapallanchik aypananchikpaq, warmi qari warmakunapaq allin educación kanampaq, allinta yachanankupaq yanapasqa kanankupaq.
Suyunchikpim kimsa chunka punchaw junio killapi 2.011 watapi kayta rikurqanchik: Yaqa 3.5 millones warmakunam primariaman yaykurqaku hinallataq tukurqaku, suqta watankumanta chunka hukniyuq watankukama. Paykunamantam aswan achka castellanuta mamankumanta yacharqaku, ichaqa kantaqmi yaqa tawa pachak waranqa warmakuna, mamankumanta huk niraq simi yachaqkuna. Chayna kaptimpas, kachkanraqmi suqta chunka suqtayuq waranqa warmakuna( suqta watankumanta chunka hukniyuq watankupi kanankukama) Estado escuelakunamanta hawapi kaqkuna(2%).
Documento Estado de la Niñez en el Perú 2011nisqanman hinaqa, sapa pachak warmakunamantam isqun chunka tawayuq hayka watankupi kasqankuman hina, educación primariata chaskikunku; América del Sur suyukunapi kaqlla, ichaqa aswan achka niqmi primarianta tukunku Argentina, Ecuador hinallataq Uruguay suyukunapi.
Lliw Perú suyunchikpim yaqa chay kaqlla primariaman yaykunku warmi qari warmakuna, maypiña tiyakuptinkupas(hatun llaqtakunapi/campupipas), wakcha utaq mana wakcha kaqkunapas, suqta watankumanta chunka hukniyuq watankupi kanankukama: 94% warmakunam primariaman aypanku; chayna kaptimpas amazónico mama simiyuq kaqkunam aswan pisilla primariaman yaykunku, castellano rinaqkunamanta, runa simi, aymara rimaqkunamantapas.
Pisilla yuyaymanakuyninchik
Perú suyunchikpim yaqa llapallan warmi qari warmakuna primariaman rinku, chayna kaptimpas manam chay warmakuna allintapuniqa chachyaninkuta qispichinkuchu, manam derechunku kasqanman hinachu allinta yachachkanku, yuyayninkuta huntachichkanku.
Warmakunapa aswan hatun sachakuyninkum liyisqakumanta yuyaymanakuy mana atisqaku hinallataq matemáticas yachaypi. Mana chaykunata allinta yachaspankuqa, peruano warmi qari warmakunam mana allin qispiytaqa atinqakuchu, hatun runa kaspankum allin llamkayta atinqakuchu , llaqta runa kaynin mana huntachu kanqa. Evaluación Censal de Estudiantes – ECE, 2007 nisqanman hinaqa, 15,9% segundo gradupi kaq warmakunallam liyisqankumanta yuyaymanakunku, hinallataqmi 7,2% warmakuna matemáticas yachayta atinku. 2011 watapaqa, 29,8% warmakunam liyisqankumanta yuyaymankuyta atirqaku; 13,2% warmakunam matemáticas yachayta atirqaku.
2009 Watapi qatipasqankuman hinaqa, yunkapi tarikuq kay tawa departamentukunapim segundo gradupi kaq warmakuna mana allintachu yachayninkuta huntachirqaku, matemáticaspi nitaq allin liyiypi: Loreto (96% y 99%), Ucayali (94%y 98%), San Martín (89% y 94%) y Madre de Dios (87% y 95%).
Escuelapi qipapi kay
Perú suyunchikpim primariaman riq achka warmakuna, hayka watayuq kasqankuman hina tupasqan gradumantam qipapi kanku.
Lliw Perú suyunchikpi, suqta watankumanta chunka hukniyuq watankukama primariapi matriculasqa kaq warmakunamantam, sapa pichqamantam huk (20%) tupasqan gradumanta qipapi kachkan. Chaynallam qarichakunapipas warmichakunapipas, ichaqa campupi tiyaqkunam, ñawpa mama simiyuq kaqkunam, wakcha kaqkunam aswan achka tupasqan gradumanta qipapi kanku. Campupim warmakuna tupasqan gradumanta qipapi kanku (30%), iskay kuti achka castellano rimaqkunamanta (13%); sinchi wakcha warmakunam aswan achka qipapi kanku (35%), mana wakcha kaqkunamanta kimsa kuti achka.
Educación primaria qispichiy
Aswan achka warmakunam primarianta tukunku chunka iskayniyuq watankupi utaq chunka kimsayuq watankupi, 2,003 watamanta 2,009 watakama. Chay watakunapim 67,7%manta, 74,5%kama ayparqa, sapa watapim 6,8% aswan achka karqa.
Hatun llaqtakunapim 84,7% warmi qari warmakuna primarianta tukunku chunka iskayniyuq utaq chunka kimsayuq watankupi, campupiñataqmi 60,4%. Ichaqa yaqa chaynallam qarichakunapi, warmichakunapipas.
Kaynam kachkan escuelamanta lluqsikuqkuna, yachayninku allqachiqkuna: Hatun llaqtakunapi (1.4%), campupi (2.3%), mana wakcha kaqkuna (1.3%), wakcha kaqkuna (1.8%), sinchi wakcha kaqkuna (3.2%). Aswan achkam primariamanta lluqsikunku La Libertadpi 4.4%, aswan pisillam lluqsikunku Tumbes hinallataq Moquegua regionkunapi.
Fuentes:Plan Nacional de Acción por la Infancia y la Adolescencia 2012 y Estado de la Niñez en el Perú


text:
Badlands mamallaqta parki
Badlands mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap South Dakota suyupi huk mamallaqta parkim.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chiriqunuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Flora Faunapas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Badlands mamallaqta parki.


text:
2 Timoteo 1
Cartapa qallariyninmanta
1Ñoqa Pablom, Diospa munasqanman hina Cristo Jesuspa apostolnin kani. Imaynam Cristo Jesuspi kawsay chaskisqanchikman hina 2-Kuyasqay churiy Timoteo, Dios Taytanchikwan Señorninchik Jesucristoyá kuyakuyninta, llakipakuyninta hinaspa hawkayayninta qampa hawaykiman chaqchurimuchun.
Mana manchakuspa willakunamanta
3Tuta punchawmi qanmanta yuyarispay mañakuyniypi Diosman graciasta qoni, paytam chuya sonqolla servichkani ñawpaq taytaykuna hina. 4Waqasqaykita yuyarispaymi qanwan tupaykuyta munani, chaynapi llumpay kusikuyta tarinaypaq. 5-Cheqap iñiyniyuq kasqaykitam yuyarini, abuelayki Loidawan mamayki Eunicepas ñawpaqmantaraqmi iñiyniyuq karqaku, chaymi confiakuchkani qampas chayna iñiyniyuq kasqaykimanta.
6Chayraykum nimuyki, makiyta hawaykiman churaykuspay Diosta mañakuptiy rawrachkaq ninata hina atiy chaskisqaykitayá astawan ruparichiy. 7Diosqa manam manchakuy espiritutachu qowarqanchik, aswanqa atiywan, kuyakuywan hinaspa sonqonchik controlakuq kananchikpaqmi. 8Chaynaqa, amayá penqakuychu Señorninchikmanta willakuytaqa nitaq payrayku preso kasqaymantapas, aswanqa Jesucristomanta allin noticiarayku ñoqa hina ñakariy Diospa kallpa qosusqaykiman hina. 9Diosmi salvawaspanchik chuya llaqtan kananchikpaq sapaqchawarqanchik, manam chayqa imapas allin ruwasqanchikraykuchu, aswanqa munasqanman hinallam hinaspa kay pachapas manaraq unanchasqa kachkaptin Cristo Jesusnintakama kuyawasqanchikraykullam. 10Kunanmi salvawaqninchik Jesucristopa hamusqanwan kuyawasqanchikta qawaykachiwanchik, paymi wañuypa atiyninta chinkarachin hinaspam allin noticianwan wiñay kawsayta qoykuwanchik.
11-Diosmi churawarqa Jesucristomanta allin noticiata willakunaypaq, apostolnin hinaspa yachachikuq kanaypaq. 12Chayraykum kaynataña ñakarini, aswanqa piman iñisqayta yachakuspaymi mana penqakunichu. Payqa atiyniyuq kasqanraykum imam qowasqantaqa chay punchawkama waqaychanqa.
13Ñoqamanta allin yachachikuy chaskisqaykiman hinayá iñiypi Cristo Jesuspa kuyakuyninpi kawsay. 14Ñoqanchikpi kawsaq Chuya Espiritupa yanapakuyninwanyá yachachisqayta allinta waqaychay.
15Yachasqaykipi hinapas Asia lawmanta kaqkunaqa llapallanmi saqeruwanku, paykunawantaqmi Figelowan Hermogenespas saqeruwanku. 16Onesiforopa aylluntayá Señorninchik llakipayariykuchun, paymi achka kutipi kallpanchaykuwarqa, manataqmi preso kasqaywanpas penqakurqachu. 17Aswanqa Roma llaqtaman chayaramuspanmi maskaykuwarqa tariykuwanankama. 18Señorninchikyá kutimusqan punchawpi payta kuyapayarichun. Yachasqaykipi hinapas payqa Éfeso llaqtapim anchallataña yanapaykuwarqa.


text:
Iconio pueblopipish achcacunami crishca
1Iconiopipish Pabloca, Bernabendijmi judiocuna tandanacuna huasiman yaicushpa, Diospaj Shimita alli huillarcacuna. Chaimantami judiocunapish, griegocunapish achcacuna Jesusta crircacuna. 2 Ashtahuanpish mana crisha nij judiocunaca, mana israelcunatami crijcunata p'iñachun yachachircacuna. 3 Chashna cajpipish, Pablohuan, Bernabehuanca unaitami chaipi causarcacuna. Paicunaca Mandaj Diospi shunguta churashpami, mana c'uyaipaj c'uyaj Diosmantaca mana manchashpa huillashpa, catircacuna. Diospish, Pai quiquintaj huillanaman cachashcata ricuchishpami, ima señalcunatapish, mancharinacunatapish Paillataj rurachirca. 4 Chaicunata ricushpami, chaipi causajcunaca shujcunaca judiocunaman tucurca, cutin shujcunaca huillagrichun mingashcacunaman tucurca. 5 Chashna cashpapish mana crijcunaca, judiocunapish, mana judiocunapish shujlla yuyaimanmi chayarcacuna. Chaimantaca mandajcunandij tucushpami, paicunataca c'amishpa rumihuan shitai callarircacuna. 6 Chashna rurajpimi Pablohuan, Bernabehuanca miticushpa, Licaonia llajtapi caj Listra shuti, Derbe shuti pueblocunaman, chai muyundij llajtacunamanpish rircacuna. 7 Chai llajtacunapimi, alli huillaita huillarcacuna.
Listrapica mana puri tucuj runatami alliyachishcacuna
8 Listrapica, huacharimantapacha mana purij shuj runami tiyacurca. Shuj cutillapish manataj purishcachu carca. 9 Paimi, Pablo tucui imalla huillashcataca, alli uyacurca. Pai huillashcata uyashpa, alliyanata crishcata ricushpami, Pabloca:
10 –¡Jatarishpa alli shayari!– nishpa, sinchita rimarca.
Shina nijpica chai runaca, callpashpa jatarishpami purirca. 11 Tucui chaipi cajcuna Pablo chashna rurajta ricushpaca, Licaonia rimaipimi: “Dioscunamari runacuna shina tucushpa, ñucanchijpajman uriyamushca” nishpa caparircacuna.
12 Chashna nishpaca Bernabetaca, Zeus nircacunami. Cutin Pablotaca huillaj cajpimi, Hermes nircacuna. 13 Chai pueblo ch'imbapurapica, Zeusta adorana huasimi tiyarca. Chai huasipica Zeuspaj curami tiyarca. Paimi, tucui chaipi cajcunahuan tucushpa, huagracunata, sisacunata punguman aparca. Chaicunatami Pabloman, Bernabemanca diosman shina cushpa, huañuchishun nircacuna. 14 Chashna rurashun nicujta ricushpaca, huillagrichun mingashca Pablohuan Bernabehuanca, quiquin churanacunata lliquirircacuna. Chashna rurashpaca caparirishpami gentecunapaj chaupita yaicurircacuna. 15 Chai gentecunataca cashnami nircacuna:
–¡Riquichij yayacuna! ¿Maitataj cashnaca ruranguichigari? Ñucanchijpish cancuna shinallataj runacunallamari canchij. Cashna llaqui causaita saquishpa, causaj Diospajman cutirichuntajmari huillanaman shamurcanchij. Paimari jahua pachata, cai pachata, mama cuchata, chaicunapi tucui ima tiyajtapish rurarca. 16 Diosca ñaupacunaca, tucuicuna paicuna munashca shina causachun saquircallami. 17 Shina cashpapish Diosca, tamyachishpa, granocunata p'ucuchishpami, ñucanchijmanca mana nijta carahuan. Chashnami, Pai alli cashcataca ricuchishpa, ñucanchij shunguta cushichin– nircami.
18 Chashna rimacushpallami, huagrata huañuchishpa paicunata adorashun nicujcunataca jarcarcacuna.
19 Chaita rimanacucujpimi Antioquiamanta, Iconiomanta huaquin judiocuna chayamurca. Paicuna gentecunata jatarichijpimi, Pablotaca rumicunahuan shitarcacuna. Chaimantaca, ‘Ñami huañun’ yuyashpami, sirijta aisashpa pueblomanta llujshichishpa shitarcacuna.
20 Ashtahuanpish crijcuna tandanacushpa, paipaj muyujta shayarijpica, Pabloca jatarircallami. Chai q'uipami cutin chai puebloman yaicurca. Cayandij punllaca Bernabendijmi, Derbeman rirca.
Pablohuan Bernabehuanca Antioquiamanmi tigrashcacuna
21 Derbepipish alli huillaita huillajpica, achcacunami crirca. Chai q'uipami cutinllataj Listraman, Iconioman, Antioquiaman tigrarcacuna. 22 Chai pueblocunapi causacuj crijcunataca: «Achca llaquicunata apashpami, Taita Dios mandacunpica yaicuna canchij» nircacunami. Chashna nishpami Jesusta crishcataca, alli catichun cunarcacuna.
23 Shinallataj crijcuna tandanacushca tiyanpica, tucuipimi cunaj yuyajcunata agllashpa churarcacuna. Paicunataca, ayunashpa Diosta mañashpami, paicuna crishca Mandaj Diospaj maquipi mingarcacuna. 24 Chaimantaca, Pisidia llajtata rishpami, Panfiliaman chayarcacuna. 25 Perge pueblopi Diospaj Shimita huillashpaca, Atalía pueblomanmi rircacuna.
26 Ataliamantaca barcopimi Antioquiaman rircacuna. Chai pueblomantami paicunataca, alli huillaita huillagrichun, mana c'uyaipajta c'uyaj Diospaj maquipi mingashpa cacharcacuna. Paicunaman mingashcata huillashpami, ña tigrarcacuna. 27 Ña chayamushpami, crijcunata tandachircacuna. Chaimantaca, Taita Dios paicunata jatun allicunata rurachishcatapish, mana israelcunaman paicuna huillagrijpi uyana yuyaita Dios cushcatapishmi parlarcacuna. 28 Chai q'uipaca unaitami, chaipi crijcunahuan causarcacuna.


text:
Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy
Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy, kastilla simipi Confederación General de Trabajadores del Perú (CGTP) nisqaqa Piruwpi llamk'aqkunap sindikatunkunap hatun tantanakuyninmi.
Ñawpaq kaq CGTP nisqa sindikatu hatun tantanakuyqa 17 ñiqin aymuray killapi 1929 watapi kamarisqas karqan. Tantanakuy kamachiyninqa maqay wakichinpas José Carlos Mariáteguip, "Amauta" nisqa willay p'anqanpi uyanchasqa karqan. Chay ñawpaq CGTP-qa pisilla pachamanta puchukarqan.
9 ñiqin p'unchawmanta 14 ñiqin p'unchawkama anta situwa killapi 1968 watapi llamk'aqkunap huñunakuyninpi musuq sindikatu hatun tantanakuymi paqarirqan, ñawpaqta CDUS, chaymantataq CGTP nisqam. Juan Velasco Alvaradop kamachinallanmi CGTP-ta llamk'ayta saqillarqan.
CGTP-pi wankurisqa llamk'aqpura achka Piruwanu Kumunista Partidupim, CGTP-pa pusaqninkunapas, ahinataq Isidoro Gamarra Ramírez, Valentín Pacho, Pedro Huillca Tecse.
Kaymi CGTP-pi wankurisqa huk sindikatukunam: Qullqiwasikunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación de Empleados Bancarios), Siwil Wasichaykunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación de Construcción Civil), Chuphirkunap Tantanakuynin, Q'illay Allwiyapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin, Qusqu suyupi Ariqipa suyupipas llamk'aqkuna, Piruwpi Challwaqkunap Tantanakuynin (Federación de Pescadores del Perú), Piruwanu Karurimay Ruruchinapi Sindikatu (Sindicato de la Compañía Peruana de Teléfonos), hukkunapas.


text:
1Apunchij Jesucristo shamushpami, Pai mandanapica, causajcunatapish, huañushcacunatapish, paicuna ima rurashcata ricuchinga. Taita Diospish, Pai Apunchij Jesucristopish ricucujpimi, canmanca caita mingani: 2 Diospaj Shimitaca uyasha nijpi, mana uyasha nijpipish, alli yuyaita japingacama huillacuilla, rimacuilla, cunacuilla. Ama p'iñarishpa, alli shunguhuan yachachicuilla. 3 Allita yachachishcata mana uyasha nina punllacuna chayamucunmi. Chai punllacunapica, paicuna munashcallata yachachichun nishpami, chashna achca yachachijcunata mashcangacuna. 4 Cashcatataj yachachishcataca mana uyanachishpami, yanga parlocunallata uyangacuna. 5 Ashtahuanpish canca, alli yuyaiyuj cangui. Ima llaqui shamujpipish apashpa, alli huillaita rurana cashcata rurangui. Can rurana cashcataca, alli pajtachingui.
6 Ñuca huañuica, ñallami chayamucun. Ñallami, Diosman cushpa huañuchichun, japi tucugrini. 7 Ñucaca, alli macanacushpami mishashcani. Chayana cashcamanpish chayashcanimi. Ñuca crishcataca huaquichishcanimi. 8 Q'uipata ricujpica, cashcata ñuca rurashpa causashcamanta japina coronaca, huaquichishcami tiyacun. Chaitaca, cashcata ricushpa imatapish cuj Apunchij Jesusmi, Pai shamui punllapi ñucaman cunga. Mana ñucallamanchu cunga, Pai shamunata c'uyaihuan tucui chapacujcunamanpishmi cunga.
Timoteotaca Pabloca utcashpa shamuchun nishcami
9 Ima shinapish ñucataca, utca ricuj shamuiari. 10 Demas shuti runaca, cai pachapi charinacunata munashpami, ñucata shitashpa Tesalonicaman rirca. Crescentepish, Galaciamanmi rirca. Titopish, Dalmaciamanmi rirca. 11 Lucasllami ñucahuan caipi tiyacun. Can shamushpaca, Marcosta pushamupangui. Paipish Diospajta ñucahuan ruranapajca, allimi. 12 Tiquicotaca, Efesomanmi cacharcani. 13 Troasta shamushpa, Carpopaj huasimanta, ñuca mingamushca churanatapish, librocunatapish apamungui. Quillcana caracunatapish, pajta cungarimunguiman.
14 Fierrocunata tacashpa imatapish ruraj Alejandroca, ñucataca tucui layami llaquichirca. Pai ñucata llaquichishcamantaca, Apunchij Jesusca chashnallataj tigrachichun. 15 Paica, ñucanchij huillacujpica, tucui layami jarcarca. Cantapish llaquichingallatajmari, yuyaipi puringui.
16 Juezcunapaj ñaupajpi ñuca punta mitsaricujpica, pi mana ñucataca yuyarircachu. Tucuicunami cungarishpa shitahuarcacuna. Paicuna chashna rurashcataca, Diosca amalla yuyarishca cachun. 17 Tucuicuna shitajpipish, Apunchij Jesusca ñuca c'uchupimi carca. Imata rurai tucunatapish Pai cujpimi, huillana cashca alli huillaitaca, tucui mana israelcuna uyachun, paicunamanpish huillai tucurcani. Paillataj ñucahuan cashpami, leonpaj shimimanta quishpichihuarca. 18 Apunchij Jesusmi ñucataca, tucui millaimanta quishpichishpa, jahua pachapi Pai mandacunpi cangacama huaquichinga. Paitaca, huiñai huiñaita sumajyachishca cachun. Chashna cachun.
Tucuchingapajmi ‘¿Allillachu canguichij?’ nishca
19 Priscilatapish, paipaj cusa Aquilatapish, Onesíforo paipaj tucui huasipi causajcunatapish, “ ‘¿Allillachu canguichij?’ ninmi” nipai. 20 Erastoca, Corintopimi saquirirca. Cutin Trofimotaca, Miletopimi ungushcata saquimurcani. 21 Canca, ima shinapish manaraj chiri punllacuna callarijpi, utca shamuiari. Eubulopish, Pudentepish, Linopish, Claudiapish, tucui caishuj crijcunapish ‘¿Allillachu cangui?’ nincunami.
22 Apunchij Jesucristoca, cambaj espirituhuan cachun. Diosca, cancunaman Paipaj jatun c'uyaita cushca cachun. Chashna cachun.


text:
Katiguriya:Ch'ulla phutuy raphiyuq
Ch'ulla phutuy raphiyuq nisqa yuramanta qillqakuna.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ch'ulla phutuy raphiyuq.
Urin katiguriyakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 9 urin katiguriyakunam, 9-pura.
C
- ► Ch'awar yura rikch'aq ayllu (8 P)
- ► Chunta yura rikch'aq ayllu (11 P)
H
- ► Hamachi yura rikch'aq ayllu (5 P)
- ► Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu (10 P)
- ► Hillurina yura rikch'aq ayllu (5 P)
I
- ► Isparaw yura rikch'aq ayllu (7 P)
L
- ► Liwtu yura rikch'aq ayllu (7 P)
Q
- ► Qachu yura (28 P)
R
- ► Runtuma yura rikch'aq ayllu (6 P)
"Ch'ulla phutuy raphiyuq" sutiyuq katiguriyapi qillqakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 22 p'anqakunam, 22-pura.


text:
Comunidad Taboada, Mizque (15 de mayo): Sapa wata, San Isidro jatun raymi ruwakun; tukuy niqmanta llank’adata ruwarik jamuq kasqanku, Norte Potosimantapacha jamunku, San Isidro raymipiqa chúcaro yuntasta mansuyachinku, lluqallitusta yuntero kanankupaq amañachinku, ajinamanta chaqras sumaq puqurinanpaq.
Richard Almendras (9 años) nin: “Tata Isikupi llank’arispa kachkani, payman gustan llank’ana, yuntata amansachkani, kay yuntitas ancha chúkaros kanku, Tata Isiku mansoyachinqa, unaymanta jamunipuni”.
“Chaqra sumaqta puqunanpaq mañakuyku”
Milton Jiménez nin: “Yuntasqa calvariopi llank’anku, Tata Isidro llank’aq santo karqa nin, payman novillitosta amansannanpaq qhatimunku, manaña chúcaros kananpaq, Tata Isiku agriculturesman yanapawayku, creeqtiyku payqa chaqra puquypi allin rinawaykupaq yanapawayku. Llank’aq yaykuyku paypi creespa, chayman jinataq chaqrasniyku puqun”.
YACHACHIQKUNA LLANK’ANANKUPAQ
Yuntamanta parlarichkanchik, yachaqaqkunawan parlarina, yunta ima killaspitaq samarin, ima killaspitaq sinchita llank’an. Yuntasninku kanchu? tractoresllawanñachu jallp’ata llank’anku?


text:
Enrico De Nicola
Enrico De Nicola sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin ayamarq'a killapi 1877 watapi paqarisqa Napoli llaqtapi - † 1 ñiqin kantaray killapi 1959 watapi wañusqa Torre del Greco llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq wan pulitikumi, kawpaqpas karqan.
Taytan: Maman: .
Yachay wasi: Liceo classico Antonio Genovesi.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Enrico De Nicola.


text:
Janez Drnovšek
Janez Drnovšek sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin aymuray killapi 1950 watapi paqarisqa Celje llaqtapi - 23 ñiqin hatun puquy killapi 2008 watapi wañusqa Zaplana llaqtapi ) huk Isluwinya mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Taytan: Viktor ; Maman: Silva.
Warmi: Majda
Churinkuna (2): .
1992 watamanta 2002 watakama Isluwinya Uma kamayuq.
1989 watamanta 1990 watakama Yuguslawya Umalliq.
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Janez Drnovšek.


text:
Chaqllisinchi
Khimika (kastilla simipi: química) icha Chhaqru yachay[muchusqa pukyu], kichwapi Chakllisinchi[1] (Chaqllisinchi) nisqaqa imayaypa phatmankunamantam isrukturanmantapas kayninkunamantapas yachay, chaypas ruranakuypi hinayachiyninkunatam, chaypas michantam.
Riqsinchik qallawakunata - mana t'inkisqa imayaykuna -, qallawamanta t'inkisqakunatapas.
Pakir yachay Ankash qallupi. Pakir pakir amawta yaykun imaykapa may rurinman.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ César Guanolema Curicama: Vocabulario kichwa – español por asignaturas. Validado por la academia de la lengua kichwa (llikapi, shuklla sutisuyu). chakllisinchi.


text:
Lak'ota
Lak'ota, Nak'ota, Dak'ota (lak'ota simipi: Lakȟóta, Nakhóta, Dakhóta; inlish simipi: Sioux [ˈsuː/] icha Lakota) nikuq runakunaqa Chinchay Awya Yalapi, kunan Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Kanadapipas kawsaq indihina runa llaqtam. Kunanqa 162 waranqa runakunas kachkan, ichaqa 26.300-llanñas lak'ota simitaraq rimachkan. Hukllachasqa Amirika Suyukunapi 155.200 Lak'ota runakuna 2005 watapi karqanku 16 risirwasyun nisqakunapi, Kanadapipas kunan p'unchaw yaqa 6.600 Lak'ota runakuna kachkanku isqun Ñawpaq Nasyun (First Nation) nisqa ayllu llaqtakunapi.
Lak'otakunamanqa kimsantin runa huñum kapun:
- Isanti ("kuchuna", Santee icha Dakota nisqapas): anti Chinchay Dakota, anti Urin Dakota, Minnesota, chincha Iowa;
- Ihanktowan-Ihanktowana ("qhipanpi llaqtacha", Yankton icha Nakota nisqapas): Minnesota mayu k'iti;
- Teton icha Tetonwan (Lakota nisqapas; qallariy sut'iqa manam riqsisqachu): kunti Chinchay Dakota, kunti Urin Dakota, Wyoming, Nebraska, Montana.
Lak'otakunaqa Chinchay Awya Yalap inkill pampakunapi chakuqsi yura pallaqpas karqan, kawallupi rispa bisuntikunatas huk uywakunatapas chakuq. Chay kawallukunaqa Mishikupi ispañulkunamanta ayqispa qispispa sallqayasqas karqan.
1854 watamanta 1877 watakamas maqanakuykunapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunas Lak'otakunataqa atiparqan. Lak'ota awqaqkunap lliwmanta aswan hatun atiyqa 25-VI/26 ñiqin inti raymi killapi 1876 p'unchawkunapi Ch'ichi Ichhu Maqanaku (Battle of the Greasy Grass, Battle of the Little Bighorn) nisqapis karqan, Tatanka Yotanka (Tiyaq Turu), Tashunka Witko (Waq'a Kawallu) sutiyuq runakunas umalliqnin karqan. Chaywanpas, 1876 watap puchukayninpis HAS awqaqkunas Lak'otakunata atiparqan. HAS mama llaqtayuq runakuna bisuntikunata wañurachispa chay hinas Lak'otakunap kawsay saphita k'asuyachispa indihinakunata atirqan.
29 ñiqin qhapaq raymi killapi 1890 p'unchawpi K'irisqa Qunqur Wañuchiy (Wounded Knee Massacre) nisqapi HAS awqaqkunaqa kimsa pachak mana ayñiyuq Lak'ota runakunatas sipirqan.
Kawsaqraq Lak'otakunataqa risirwasyun nisqakunamansi kacharqanku.
1973 watapi Lak'ota runakuna, wak indihinakunapas K'irisqa Qunqur (Wounded Knee) uchuy llaqtapi ankallikurqanku, 71 p'unchawpas chay uchuy llaqtaqa indihinakunap makinkunapi karqanmi.
Kunanqa Lak'ota risirwasyunkunapi kawsaq runakunaqa lliw HAS runakunamanta aswan wakcham kachkan, kuskanchaku kawsay mit'aqa 44 watallam.
20 ñiqin qhapaq raymi killapi 2007 p'unchawpi Russell Meanspa pusasqan Lak'ota Qispikanapaq Mink'asqa (Lakota Freedom Delegation) nisqam Washington llaqtapi Lak'otakunap kachariynintam rimarirqan. Chay runakunaqa mana akllasqa kaptinmi, huk Lak'ota pusaqkunaqa manam ari nirqanchu.


text:
Kay Gerente de Medio Ambiente Municipalidad Melgar llaqtamanta, Eugenio Lima willakamun imaraykuchus kay llalli mayu nesqapin challwa wañusqakunata tarinko, hina kaqtinmi llaqta runakuna kaykay Tocra y Huaytahuacho ayllu distrito Llalli llaqtamantan qhawaykunko.
Hinaspan ninko imaraykuchus kay empresa minera Aruntani SAC nesqa kacharparimusqa para chayaqtin kay millay qhelli yakukunata imaraykuchus para ukhupeqa manan rikukunqachu nispa, hina kaqtinmi wiraqocha alcalde wakmanta mink’arikamun uk hatun mesa de dialogo nesqata ruwanankupaq.
Chay huñukuytaqmin waqhasqa kunan p’unchaypaq tukuy llaqta runakunawan hinamantapis umalleqkunawan kikillantaq kay empresa minera nesqawan huñukuspa rimarinapaq.


text:
Baure runa
Baure runa nisqaqa lliw Baure simita rimaq runakunam, Buliwyapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, tiyaq.
Tiyay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rimaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 40.000 Baure runa 1712 watapi [2].
- 5.178 Baure runa 1830 watapi
- 3000 - 4000 Baure runa 1967 watapi
Rimay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Baure runakunap rimayninqa arawak rimaykunaman kapuq baure simim. 1950 kaq watakunakamas tukuy Baure runakunas chay rimayta rimaq karqan. Chay pachataq Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan. Kunan pacha asllaraqmi Baura rimaqkuna, SIL nisqankama chunka kimsayuqllas.
Sutikuna (Qhichwa simi - Baure simi):
- Ñuqa: ondi
- Qam: piti
- Pay: techi
- Ñuqanchik / Ñuqayku: viti
- Qamkuna: yiti
- Paykuna: noti
- Ari: jeni
- Mana: daca
- Yaku: ina
- Nina: yaqui
- Inti: sose
- Killa: quijere


text:
Robert Boyle
Robert Boyle sutipaq runaqa (* 25 ñiqin qhulla puquy killapi 1627 watapi paqarisqa Waterford (Ilanda) llaqtapi - † 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1691 watapi wañusqa London (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan. Wapsikuna Kamachikunapas.
Tayta: Boyle.
Yachay wasi: Eton college.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 1661 - The Sceptical Chymist
- 1664 - Experimental History of Colours
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Boyle.
- Biblioteca Electrónica de la revista Azogue reproduce las ediciones originales de los libros de Robert Boyle.


text:
Imataq juch’uy chawpi qhatukunari?
PYME nisqaqa niyta munan: juch’uy, chawpi qhatu kay jinamanta kamachiqa aqllan:
- Aswan juch’uy qhatukuna (microempresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jina kanman 2.400 UF nisqakamalla kanman.
- Juch’uy qatukuna (pequeñas empresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jinamanta 2.400 UF nisqamanta 25.000 UF nisqakama sapa watamanta.
- Chawpi qhatukuna (medianas empresas): Ranqaymanta qullqi junt’aynin sapa watamanta kay jina kanman 25.000 UF nisqamanta 100.000 UF nisqa kamalla sapa watamanta.
Yapayninmantawan sumaq llamk’ayninpaq kay jinamanta lakiykusun:
- Aswan juch’uy qhatukuna, (microempresas): Jisq’un llamk’akniyuq yupaychakun.
- Juch’uy qatukuna, (pequeñas empresas): Chunkamanta tawa chunka jisq’unniyuqkama llamk’akniyuq yupaychakunman
- Chawpi qhatukuna, (medianas empresas): Phichqa chunkamanta, pachak ji’q’un chunka jisq’unniyuqkama llamk’akniyuq yupaychakunman nin.
PYME nisqa, kunaqa mana waq llamk’aykunataqa qhatunkumanchu; wasi jallp’akunataqa manami kay wakichisqapi rikukunchu, askha qullqi kuyurichiqpis jinallataq.
Tiyanchu tukuypaqta wasi, juch’uy chawpi qhatukanata sinch’i yanapanapaq?
Kamachi iskay chunka, tawa pachak chunka suqtayuq yupayninpi churan kamayta riq’iytaima juch’uy chawpi qhatukunapaq.
Qullqimanta Ministerio nisqa; jinallataq juk kamayta Qutu Tantakuy Tapuymanta Qhawachiymantawan kay Suyunchiqpi tunpa juch’uy qhatukunapaq; Ministerio nisqaman.
Umallirichispa, qhawarichispa tanqaspa chayaqiyuq kananchikpaq kay PYME niqa kunaman phata suyunchikmanta.
Juk PYME nisqa imannamanta, usphi llamk’ayta qallarinapaq urqunmanri?
Tukuypaqta servicios nisqa kamachisqa usphi ranqhayta qunankupaq municipalidad nisqa ima usphi provisorio nisqallata jaywankuman, juk kutillapi mañaqkunaman,
Mana asqha qullqi kuyurichiktinqa 5.000 UF nisqa pataman usphi provisorio nisqata, watapaq qunanku tiyan mañasqanmanta iskay killa ukhupi.
Juch’uy chawpi qhatukuna yanapayniyuqchu kamachiykuna sanitarias nisqapi?
Ari; yupaychanku tukuy imakunawan sasa thaskiynin kananpaq.
Rimariy mana allin thaskichiktiyki: qhatuyuq runaqa usphiyuq sanitario niqamanta kanan tiyan; manaqa willay sanitario nisqayuq, mana chay raphiyuqchu chayqa payllami raphipi qillqaspa rimarinman chayqa sasayachinman muchunanta.
Muchuyta Pisiyachiy qanchis chunka phichqayuq sapa pachakmanta kaypaqqa kamachikqa sasayachinqa pay rimariqtin kay juchamanta.
Kamachiy usqhayta usphita urqunqpaq: SEREMI de Salud nisqa usphikunata qunan tiyan chhika pachallapi imakunatachus qhatu ranqhaypi mana p’usqunmanchu, nitaq runakunata unquykuchinmanchu.
Kay thaskiyqa kanman raphipi qillqasqata mañaspa usphimanta qullqiwan chayqi junt’ana.
Tiyanchu juch’uy chawpi qhatukunapaq wakin jark’aykuna ranqhawaqkuna pantayninmanta?
Ari, chay jinapiqa kamachik yupaychan mikhunankumanpis jinamanta allin kawsanapaq kamachiy Kamachiqmanta chayqikunaman jark’an rantisqankuman jina jinamanta: paykunallamanta aqllay imakunamanta, chayqiyoq junt’anman llamk’asqanmanta, yuppaychay imaynatachus mink’ata wakichisqamanta. Mana allin kawsayta apaspaqa mana chinpawaqchu SERNAC nisqaman manaqa chiqanmanta Apu policía nisqaman chinpanayki tiyan.
Kanchu yanapaykuna juch’uy chawpi qhatukunapaq solvencia nisqa ch’anpayuq kaptin?
Qhatukunapaq insolvencia nisqapi rikukuptin (niyta munan mana qullqi junt’ay atiqtin kamaykunata kamachikman, mañayta atin asesor qulqimanta insolvencia nisqa, sumaq sinch’i sut’inchananpaq qullqi yupaychay qhatumanta, jinamanta allin puririnanpaq.
Organismos nisqa tukuypaq manaqa paypaqta, jina watiqmanta allin thaskichinanpaq manaqa wisq’aykunanpaqpis.
Pikuna kanman qhawarichik kay insolvencia nisqamanta?
Mayqin runapis kanman, manaqa qutu runapis kallanman, sinch’imanta yanapaqkunami Kanman pikunachus qhawarichik munaptinku chaninchaniqta chinpanankuntiyan Superintendencia de Quiebras nisqaniqta.
Tiyanchu mana chiqanchaypi qhawarichik jina ruwananpaq?
Yawar masikuna mana atinmanchu qhawarichik jina, manataq phichqa wata tukukuypi qhaturikuqkunata qhatu manuqwan.
Jinallamantataq pichus qawarichik jina karqa manuyuq runamanta, mana llamk’ay atinmanchu Síndico de Quiebras nisqa chay kunallapaqtaq.
Imaynamanta yanapanman qhawarichik juk qhatuman insolvencia nisqawanri?
Juk raphi qillqasqata urqunman, willaspa imaynapichus rikukun chay qhatuqa, imakunankuta mana qhichunankupaq raphi qillqasqa p’akiymanta, p’uchukay p’unchay manu junt’aymanta, (juicio tributario).
Mayqin imakunamanta mana kamay junt’aymanta, pacha mana suchunmanchu, kimsa killa kama chaykamataq qhawarichik allinyachispa qullqi yupay qhatumanta tukuchanqa.
Asesor nisqa mañanmanchu junt’ayta llamk’ayninmanta?
Ari, qillqi junt’ayninqa kanqa puraqmanta uyñikuypi manuyuq kaq junt’ananpaq.
Pantaykunapi juch’uy chawpi qhatukuna muchuy sasayay tiyanchu jatun qhatukuna pipuchaypi?
Ari, wakin kunallapi pantaykunapi nikuqtin Código de Trabajo nisqaman. Juk PYME nisqa junt’anman 40 UTM, jatun qhatupaqtaq chayqa 60 UTM niqa jinamnata pantayniyuq kaspa mana sumaq allin jark’asqa kawsayninkumanta llamk’aqkuna chayqa PYME nisqakunamanqa phichqa p’unchayta qunqa sumaq allinta purichinanpaq, wakinkunapiqa pantaq mañanman wakichiyta yachakunapaq tukun llamk’aqkunapaq jinamata muchuy junt’akunman.
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


text:
Noticias
Noticias Destacadas
Últimas noticias
Hapishkami marihuana shinallatak cocaína shiraykunata shuk aylluwasiman yaykushpa.
Ishkay runakuna shuk runa shuktak llaktamanta, runata hapishkami Antinarcóticos llankaymanta yanapak chapakkuna ña allí llankay tapuykunata rurashka kipa kay shiraykunata hatukunata hapishka kay Antonio Ante kitypi.
Leonardo Michael B. M. shinallatak Jhen Mauricio M. R. runakuna hatukushka shiraykunata chaymantami kay llakta wasiman yaykushpa hapishka kay Andrade Marín, llakta 21 de Noviembre shinallatak General Enríquez llakta ñanpi.
Kay aylluwasita ña riksishkami kay allí tapuy llankaykunata rurashka kipa, Antinarcóticos llankaymata yanapak chapakkuna. Kay rikurayay ruraykunawan, kay juez mashimi mantashka kay llankayta paktachichun, kay fiscal mashiwan tantallami kay shiraykuna wakaychina wasita ña rikushkakuna shinallatak hapishkakuna cocaína shinallatak marihuana shiraykunata.
Tukuymantaka 10.4 gramos de cocaína shiraykunata 12 uchilla kipikuna shuk uchilla pankapi shinallatak shuk chuya panka 121.1 gramos de marihuana, shiraykunata hapishkami kay ayllu wasikunapi yanapak chapakkuna. Kay runakunata ña churashkami apuk paktachikunapa makipi shinallatak kay shiraykunataka Jefatura Antinarcóticos llankay wasikunapi llankay katichun.
Kay rikurayay ruraykuna microtráfico harkaywan kay Imbabura kitypi, ña llukshichishkami ama hatuchun 104 dosis de cocaína shinallatak 242 dosis de marihuana shiraykunata P.Meneses-SZImbabura/ Traductor/Luis P. /DNCE


text:
Vladimir Putin
Vladimir Putin (rusiya simipi: BлaдиMиp BлaдиMиpoBич ПyTиH) (* 7 ñiqin kantaray killapi 1952 p'unchawpi paqarisqa Leningrad llaqtapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñunpi, kunan Rusiyapi) Rusiya mama llaqtap umalliqninmi kachkan.
1999 watamanta 2008 ñawpaq kuti Rusiyap Umalliqnin karqan, 7 ñiqin aymuray killapi 2012 watapi p'unchawmantataq iskay kutiñam kachkan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Vladimir Putin.
- Biografía en Fundación CIDOB (kastillla simipi).


text:
Santa Rosa Limamanta
Santa Rosa Limamanta (kastilla simipi: Santa Rosa de Lima), Isabel Flores de Oliva sutiyuq warmiqa (* 30 ñiqin ayriway killapi 1586 watapi paqarisqa Lima llaqtapi - † 24 ñiqin chakra yapuy killapi 1617 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku Santam karqan. Limaq Santa Rúsa, manaqa Limaq Mama Llúsha.
30 kaq p'unchawqa awustupi Santa Rosa Limamanta warmip raymi p'unchawninmi.
Taytan: Gaspar Flores; Maman: María de Oliva.
Ñawiriy kay yachay panq'ata[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Mujica, Ramón, La Rosa Astrea, Lima.
- Del Busto, José Antonio, Santa Rosa de Lima.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kathuliku Inlisya
- Santo Toribio de Mogrovejo
- San Martín de Porras
- San Juan Macías
- Ana de los Ángeles Monteagudo
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Santa Rosa Limamanta.


text:
Tawantin iñu
Tawantin iñu nisqaqa hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunam, Hatun rikuchiq iñukuna nisqam:
- Chincha (inti paña icha chawpi tuta law nisqapas): chaypi intiqa manam hayk'appas kachkanchu;
- Anti (intip lluqsinan, inti lluqsiy, intip siqamunan icha inti lluqsikuq law nisqapas): chaypi intiqa lluqsinmi, tutallamanta;
- Uralan (inti lluq'i icha chawpi p'unchaw law nisqapas): chaypi intiqa chawpi p'unchaw pachapi kachkan;
- Kunti (intip yaykunan, inti yaykuy, intip chinkanan, inti chinkay, inti wañukuq law, inti chinkakuq law icha inti wasakuq law nisqapas): chaypi intiqa yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.
Uchuylla rikuchiq iñukuna nisqakunataq kaymi:
- Chincha anti (chinchap antippas chawpinpi);
- Uralan anti (uralanpa antippas chawpinpi);
- Uralan kunti (uralanpa kuntippas chawpinpi);
- Chincha kunti (chinchap kuntippas chawpinpi).
Tawantin iñutaqa suyu rikuchiq nisqawanmi tarinchik.


text:
Abhisit Vejjajiva
Abhisit Vejjajiva, thay simipi: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, (* 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1964 watapi paqarisqa Newcastle llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta musikuq, taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
2008 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Athasit Vejjajiva; Mama: Sodsai Vejjajiva
Ñawpaq warmi: Pimpen Sakuntabhai
Wawakuna: 2 (Prang Vejjajiva wan Punnasit Vejjajiva)
Yachaywasi: Chulalongkorn University’s Demonstration School, Scaitcliffe School wan Eton College.
Alma mater: Oxford yachay suntur.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Abhisit Vejjajiva.
Thay simi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]


text:
Jesús huacharinapajca cashnami cashca
1Chai punllacunapimi cashna tucurca: Augusto shuti Cesarmi, pai mandacun tucui llajtacunapi causajcunata rurachun mandashpa huillachirca. 2 (Cirenio shuti mandaj Siria llajtata mandacui huatapimi chai callari yupaitaca rurachirca). 3 Tucuicunami yupashca cangapajca, paicunapaj ñaupa yayacuna causaj cashca pueblopi shuticunata quillcachigrircacuna.
4 Chaimantami Josepish, Galileapi caj Nazaret pueblomantaca, ñaupa yaya David huacharishca Belén shuti puebloman huichiyarca. Chai puebloca, Judea llajtapimi. Joseca, Davidpaj familiapura cashcamantami, chaimanca rirca. 5 Chaimanca, paipaj huarmi cana Mariandij, paicunapaj shutita churachingapajmi rirca. Mariaca ñami chichu carca. 6 Paicuna Belenman chayai punllacunami, María huachana pajtarca. 7 Shina cajpipish poźana huasicunapi junda cashcamantami, huagracuna shayana ucullapi poźacurcacuna. Chaipimi paipaj punta churita huachashpaca, maitushpa sirichirca.
Angelcunami Jesús huacharishcata huillashca
8 Belén c'uchulla pambacunapimi, michijcuna paicunapaj oveja canllata tuta cuidashpa chapacurcacuna. 9 Paicuna chaipi cajpimi, Mandaj Diospaj angelca, ñapish paicunaman ricurirca. Mandaj Diospaj luzhuan paicunapaj muyujta achijyachishpa ricurijpimi, michijcunaca jatunta mancharircacuna. 10 Ashtahuanpish angelca, cashnami nirca: «Ama manchaichijchu. Ñucaca, jatunta cushicuna alli huillaitamari, tucui israelcunapaj apamuni: 11 Cunanmari Davidpaj pueblopica, cancunapaj Quishpichij huacharin. Paica Mandaj CRISTOMARI. 12 Cai señalta mashcaichij: Huagracuna shayana ucupimi, maitushca huahua siricunga» nircami.
13 Chashna nincami ñapish jahua pachamanta huaranga huaranga angelcuna ricurishpa, chai angelhuan, Diostaca cashna alabarcacuna:
14 «¡Jahua pacha Dioslla, sumajmari cangui!
¡Cambaj jatun c'uyaita chasquijcunaca, sumaj causaita charichun!» nircacunami.
15 Angelcuna jahua pachaman rijpica, michijcunaca caishuj chaishujmi:
«Imalla tucushcataca, Mandaj Diosmari huillachun cachashca, Chaita ricungapaj, Belenman jacuchij» ninacurcacuna.
16 Shina ninacushcahuan utca callpamushpaca, huagracuna shayana ucupica Josetapish, Mariatapish, cunanlla huacharishca huahua siricujtapishmi japircacuna. 17 Paicunata ricushpaca, ángel chai huahuamanta imallata nishcatami huillarcacuna. 18 Michijcuna huillajta uyashpaca, tucuicunami mancharircacuna. 19 Ashtahuanpish Mariaca, huahuamanta imalla uyashcataca, paipaj shungupi huaquichishpa yuyaricurcallami.
20 Michijcunaca, paicunaman huillashca shinataj tucushcata ricushpa uyashpaca, Taita Diosta alabashpami tigrarcacuna.
Huahua Jesustami Diosman mingashcacuna
21 Angelca, María manaraj chichu cajpimi, huahuataca ‘Jesús shutimi canga’ nishpa mandarca. Chaimantami huahuata pai charishca aicha punta carata p'itichinapaj, pusaj punlla pajtajpica, Jesús shutita shutichircacuna.
22 Shinallataj huahua huacharishcamanta chuyayana punllacuna pajtajpipish, Moisés Mandashcapi nishca shinallatajmi huahuataca Mandaj Diosman mingangapaj, Jerusalenman apamurcacuna. 23 Mandaj Dios Mandashcapica: «Tucui punta huacharij c'ari huahuami, Mandaj Diospajlla ch'icanchishca canga» nishpami quillcashca. Chai shinatajmi rurarcacuna. 24 Diosman cungapajpish, Mandaj Dios Mandashcapi: «Ishqui urpita, mana cashpaca ishqui palomata cungui» nishca shinallatajmi apamurcacuna.
25 Chai punllacunapica cashcata ruraj, Diosta manchaj Simeón shuti runami Jerusalenpi causacurca. Paica, israelcunata Dios quishpichichunmi shuyacurca. Diospaj jucha illaj Espíritu Paihuan cashpami, 26 Paimanca ‘Mandaj Diospaj shujlla Churita ricungacamaca, mana huañunguichu’ nishca carca. 27 Zacariasca, Diospaj Espiritullataj yuyachijpimi, Diospaj huasiman shamurca. Pai chaipi servicui punllacunatajmi, huahua Jesustaca yaya mama Diospaj huasiman apamurcacuna. Paicunaca, Mandashcapi imallata rurachun nishca shinatajmi, Diosman mingarcacuna.
28 Chaimantami chai huahuata marcashpa, Diosta cashna alabarca:
29 «Mandaj Dioslla, cunantajca Can nishca shinallataj,
Canta servij ñucataca cushicushpa sumajta samarigrichun
saquihuailla.
30 Can cachashca Quishpichijtaca, ñuca ñahuihuantajmi ricuni.
31 Paitaca tucui llajtacunapajmi cachashcangui.
32 Paimi mana israelcunamanca achij luzta ricuchinga,
Can agllashca israelcunatacarin sumajyachingamari» nircami.
33 Huahua Jesusmanta Simeón imalla nishcata uyashpaca, Josepish, mamapish mancharircacunami. 34 Simeonca paicunata bendiciashca q'uipami, mama Mariataca cashna nirca: «Riqui, Dios cachashca cai huahuamantaca, israelcunaca achcacunami quishpiringa, chingarinatapish achcacunami chingaringacuna. Achcacunami Paita mana chasquishpa, p'iñashpa jataringacuna. 35 Chashnami paicunapaj shungu ima shina cashcata ricuchingacuna. Cutin cambaj shungutaca, jatun espadami chaupinga» nircami.
36 Shinallataj Dios ima nishcata huillaj Ana shuti yuyaj huarmipishmi chaipi carca. Paica, Aser aillumanta Fanuelpaj ushushimi carca. C'arita manaraj rijsij, chairaj huambra caźarashca canchis huatallapimi cusaca huañurca. 37 Chaimantaca, ñami pusaj chunga chuscu huatata viuda causacurca. Paica tutapish, punllapish Diospaj huasimantaca manataj anchurij carcachu. Ayunashpa, mañashpa, Diosta servicurcallami. 38 Chai huarmipish chai horasllataj chaipi ricurishpami, Taita Diosta pagui nirca. Shinallataj Jerusalenpi causajcunata Dios quishpichichun shuyacujcunamanmi, huahua Jesusmantaca huillarca.
39 Mandaj Dios Mandashcapi nishca shinataj rurashpami, Josehuan Mariahuanca Galilea llajtapi paicuna causana Nazaret puebloman tigrarcacuna. 40 Huahua Jesusca, Taita Dios jatunta c'uyashpa Paihuan cajpimi, punllanta huiñarishpa, sinchiyashpa catirca.
Diospaj huasimanmi huambra Jesús rishca
41 Jesuspaj yaya mamaca huatantami, Jerusalenpi Pascua jatun fiestaman rijcuna carca. 42 Chaimantami chunga ishqui huatata Jesús pajtachi huatapish, ñaupa huatacuna shinallataj fiestaman huichiyarcacuna. 43 Chai fiesta tucurijpi huasiman ña tigramucujpica, Jesusca Jerusalenpimi saquirishca carca. Josepish, Jesuspaj mamapish Pai chaipi saquirishcataca mana yacharcachu. 44 ‘Cai tucui gentecunapurapichari shamucun’ yuyashpaca, rircallacunami. Ña tucui punlla purishpami familiacunata, rijsishcacunata tapushpa mashcarcacuna. 45 Mashnata mashcashpapish manataj japishpami, Jerusalenllamantaj mashcanaman tigrarcacuna.
46 Chaipica, quimsa punllata mashcacushpallami, Diospaj huasipi japircacuna. Paica, Mandashcata yachajcunata uyashpa, tapushpa, paicunapaj chaupipimi tiyacurca. 47 Paita uyajcunamanca, imata tapujpipish allimi cutichirca. Chaimantami alli yachaj cashcata ricushpa, tucuicuna mancharirca. 48 Yaya mamapish chaipi Paita ricushpaca, mancharircacunami. Paipaj mamami cashna nirca:
–Huahua, ¿ima nishpataj ñucanchijtaca cashna ruranguiari? Cambaj yayapish, shungu p'itirinata llaquishpamari mashcacurcanchij– nircami.
49 Chashna nijpi Jesusca:
–¿Ima nishpataj Ñucataca mashcarcanguichigari? Ñuca Yayapajta ruracuna cashcataca, ¿manachu yachanguichij?– nircami.
50 Ashtahuanpish yaya mamaca, ima nishpa chashna nicushcataca, mana entendircacunachu.
51 Chaimantaca, paicunahuan Nazaretman uriyashpaca, paicunata tucuipi alli caźushpami causarca. Paipaj mamaca tucui imalla tucushcataca, paipaj shungupi huaquichicurcallami. 52 Jesusca yachaipipish, aichapipish ashtahuanmi huiñashpa catirca. Taita Diospish, runacunapish ashtahuan c'uyashcami tucurca.


text:
Nuna mayintsikkunata yanapayananpaq purwakay
Antaminachaw nunakunam aruqniikunawan 2004 wata mayo killachaw kay alli aruywan kallayarqaa “kananqa Nunamayintsikkunata yanapashun”, tsay aruywan llapan aruqnintsikkunawan hina yanapakur arupakuqnintsikkunawan nunakunata alli shunqukunawan yanapashun.
Alli shunquwan yanapakuqkunaqa “kananqa Nunamayintsikkunata yanapashun” karu markakunawan kay alli shunquyuq aruqniikunaqa nuna mayinkuta yanapaqmi aywayan. Kay rurayniikunaqa mana huk ladullachawtsu rurakan, rurayaami, kiKin minachaw, Puerto Lobitoschaw, Warashchaw hina Lima markachawpis.
Kay alli ruraychawqa “kananqa Nunamayintsikkunata yanapashun”, ruraykayaa tukuylaya ruraykunatam: pirqakunatapis llushiyashqam pinturawan, parquikunatapis alliyaatsiyashqam, jardinkunatapis shumaqyaatsir, hachakunatapis mallqir, rumipiq naanikunata rurarpis, comedurkunatapis, imaykakunatam rurayaa.
Tsaynawmi rurayashqa kayaa Huaraz, San Marcos, Huarmay hina Lima markachawpis. tsaypaqmi atskaq alli shunquyuq nunakuna yanapakuyashqa ullqu wamkakuna, warmi wamrakuna Perú llaqtachaw shumaq kawayaananpaq.