text:
Kuyurik hillayta allikachina, chakramanta mikunakunata, ushaykunata, tinkirinakuyta hatunyachina
Kuyurik rurashkakuna, ushaykuna, tinkirinakuykuna, hatunyachishkakuna kanka, kaykuna mayllata rikta rantimpak alli kallpakkuna kachun wiñarichun; sapan allpakuna hatunyay imashina kakpipash shinami rurana kan. Shinallatak, maypimi alli kuskakunata rikushpa akllankapami rikuchin, chaypi kullkita churankapa yanapachun; shina shamuk watakuna Mamallakta allichirishpa katichun, allpakunapi wakllichllakikuna ama tiyachun.
Kuyurik: shayak shunku, sirikkunawan tinkinakuy
Kay tukuy kuyurikunapika paykunalla maymanpash runakunapak mutsuykuna tiyakpi riksina, chayta kushiyachina yuyaytami charin, may uchilla llaktakunamanpash willankapak kishpiylla kuyurishpa rinallami kan.Tukuylla mitachikkunata kuyuchishpa tantanakushpa allpapi pukuchikunata, mintalaykunata ruranallami, kunanka kuyurinata charirayanata rimakunkunami ; shina ashalla pachata, ashalla kullkita shitana kachun, mana allikunata shitashpa ñukanchikpak kawsayta allikachinami kan. Ecuador mamallakta ukupi alli kana, kanchamanpash mutsurin alli kana, kay munayta paktankapa tukuy runakuna llakta kanllaman, llakta ukuman kuyurinatami mutsurin.
Kuyurinkapak mañaymashkayka kunanpi imashinatak kipikunata aparik antawakuna, purikkunapash mayman rikta yachana nisha ninmi; kachaykunata, tiyashkakunata pukuchishkakunata yanapaykunata mayman chayanata riksinami kan. Kay aparikkunaka purirayanami kan, kachankapakpash allitami rikuna kanchik, aparikkuna shayarina kuskata, yatata rikunami kan, anta kashkamanta payayashapa allpakunata ama wakllichichunpash rikunami kan. Ecuador llaktapak allpapika, pachamamata manchachik achka mapakunami ñitirishpa, wakllichikkuna tiyan, chaykunami ranti runakunata llakichishpa wakchayachin.
Ñan linchi llika ankunamanta ñukanchikpak Ecuador llaktapi tiyashkata rikuchin, kaykunami llaki wakllirishkakuna, antawakunapask 60 km/h purishka ninkunami, mana allí ñankuna kashkamanta kayllatami kallpay tukun. Ñukanchikpak Mamallaktapika shuktak ñanmi kan: Colombia llaktaman, Perú llaktaman chayankapak shuktak ñanmi tiyan; chaymantami ñukanchik llaktapika ñankunanataka shukshinalla yuyanchin, ñawpa yuyaykunata hapishpa Mamallaktapak ñankunaka, allí chaki ñankuna kachun munanchik.
Ishkaynikipika utkatantachik kinriman suniman kallpak tiyakta yuyarinchik. Paykunaka tukuylla kuyurikuna kuchuyankunami nin, paykunami Mamallaktapi wallpayta tantanakuchin, mama ankupi tinkirishpapash shinami kan. Kay ñankunamii pukuchin wiñariyrinata yanapan; wiñariy kuchuyashpa pukuchinkunata, ashka allí wiñariykuna tiyachun yanapan.
Shul kimsa nikipika, kuturipika Mamallaktapak ñanllikata paktachin. Kay shinami hatun kallpak ukupi, hutu muyurik kan, ishkayniki, shukniki ñankunata paktachin, Mamallaktapi tinkirishka, hatunyashka ñankuna ñawpakman wiñarinka.
Ashtawan tukuy ñanllikta yachachinkapaka, kaykunatami hamutana mutsurin, shuktak maymutsurik hatun ñankunata riksinami mutsurin: wampuk chayana, llukshina kuskata, maypi antanka runakunata, apana, sakina kuskata riksina kan. Shinallatak antawa sharinata, antakurupak ñanta, shayarinata, chakakunata riksina kan. Antakuru ñankunawan sumak riksika kuskakuna wiñarichun tankana allimi kan.
Wayra , antanka chayana pampapika punkutami hatunyachinata mutsurin, kaykunapika alli mitachikunata wayra rinda kawsaykamayta charinapi kamachiyta paktachina, shayana, pawana pampakunata mirachina, mushukta ruranami kan, ima llakikuna ama tiyachun, shinami sumak kushkakunata rikuchun wiñariy ñawpakman allíta rinka.
Antanka chayana punkuta, shayana pampakunata allita hatunyachinkapaka, karupi kikinllatak kamachikkunawan mañaymashkaymanta rimankapa yuyarinami kan, paykunawanka kipikunata churankapa kuskakunamanta, mitachimanta rimankapa kanka. Shinallatak kay mishullaktakunapi ñawparik ruraykunata, tukuylla samarina pampakuna, tukuylla aparikkunata, shuktak llika kuyukkunata churankapa kamachiyna mutsurinka.
Achikyachikta mirachina, yallichina, rakinapash
Ecuador llaktapika zirmata rakikkuna wiñarichun hatun kuskakunata charina kan, yakuzirma ushaymanta wiñariykuna achikkunata imashina paktachikukta rikuna kan, zirma mankakuna achkata kushpa imashina llaktakunaman chayakukta rikunami kan, zirmakunata imashina katuna, rantinamantapash rikunami urman. geotérmica, de biomasa, mareomotriz hillaykuna zirmata kachakukta rikunami kan; shuktak yuyaykunata imashina kay achikkuna tiyachunka mashkanami kan: intimanta hapishpa zirma ushayta rurana, wiñaypata zirma ushay shinallatak shuktak mushukyachinallakunata zirma ushaykunatapash chaparayanami kan.
Tkuy kay llankaykunami pachamamta mana wakllichina kan, tukuy kawsaykunatami paktapakta charirayana kan, chaypakka uchilla kamachiykunata rurashkatami sumaychana kan. Kay tukuykunami zirma rakina llaktawan tantarishka kanka, ñukanchikpak Mamallakta ukupi wiñariykuna ñawpakman richun, tukuykunaman zirmata rakina kanchik.
Uchilla llaktakunamanta, tukuyllapak achik tiyachun mañaymashkayta rurashpa allichishpa, hatunyachinami kan, ñawpamanta shamuk kitillaktakunaman uchilla kamachiykunata ruranami kan, imashina zirmata charinkapa kay uchilla amachiykuna paktachichun. Shina zirma linchi llika ukupi achikkunata churachun, shinallatak shuktak llaktakunapipash wiñachishpa katichun.
Karuman willaykuna, tinkinakuypash
Ecuador llaktapika karumanta willanakunaka kay tukurik watakunapi tukuy llaktakunaman wiñarishka, ashtawankarin karupi sapan runaman uyarikkuna achkata wiñariy tiyashka, shinallatak wasipi tiyak uyarikunaka ashka harkarishkami rikurin. Allpachamanta rikukpika, mushuk sumakruraymanta katishpa, wasimanta kayana karu-uyarikpash, shuktak mushuk karu-uyarik (televisión, telefonía e Internet), mitachikunawan mawkayarinka. Shina sumakllankay tiyachun, ashtawanka hatun llaktakunapimi Internet willak yallitak winarishpa willaypi runakunata yanapanka.
Shinallatak shuktak llaktakunapika kay internet mutsurikkuna illanrakmi, tukuy Mamallakpi kayman yaykunkapa wasipi tiyak karu-uyarikmi mutsurin, mashna kuchullapi kawsakkunapak, kanllaman kawsakkunapak, llakta ushaykunapi, ariniy yachana wasikuna tukuylla hatun pushakkunapak ukukunapimi, kay mushuklaya willanakunataka mutsurin.
8.3. shuyu: Kallpak hillaykunapak hatunyachishka, tinkirinata, ushaypash
Sapi: Energía eléctrica (Plan de expansión del sector eléctrico-MEER y Transelectric 2008), Conectividad-fibra óptica (Corp. Nac. Telecomunicaciones, Fondo Solidaridad, 2009), Vialidad (MTOP, 2008), Puertos (Dig. Mer, 2005; IGM, 2003), Aeropuertos (DAC, 2003).
Rurashka: SENPLADES


c: text/html

text:
Kay horquna cashian runakunaq llapan makillanpi Kikin Microsoft Windows. Clicta churay ñit’inapi Purillay Windows chaninchasqa qallarinapaq. Kaypi qelqasqa hina mana pipas yachanampaq churay, Microsoft manan ruwanqachu chaninchanapaq willakuy huñusqawan reqsinaykupaq otaq qanwan tupanaykupaq.
Pikunachus Windows Vista llank’aqkuna atipanman Microsoft Genuine chaninchana mañakuyta imayna ruruchinapaq tupachiy tarinapaq waqaychanawan mana tupaqta hinallataq rurunpa taqyacheq hatun yachay. Aswan yachayta munaspa, rillay seqechasqaman P+F Kikin Windows allichakuypaq imankunapas hunt’achinaman
Osqay imachakunapas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hatunqulla
Hatunqulla (kastilla simipi: Atuncolla icha Hatuncolla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi, Hatunqulla distritup uma llaqtanmi. Sillustani llaqtamantaqa 3 km karum, Punu llaqtamantataq 34 km karum.
Hatunqullapi kawsaq Qhichwa runakunaqa karu puriqkunaman kawsayninmantam qhawachin, chaywan qullqichakuspa.
[allichay] Karu puriy
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Rikchakuna
-
-
Qhichwa runa, karu puriqkunaman murukunata maray]]wan kutayta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
-
Qhichwa runa, karu puriqkunaman chaki t'akllawan yapuyta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
-
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hatunqulla.


text:
Llaqtapata
- Wiñay wayna nisqa t'ikamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Llaqtapata icha Patallaqta nisqaqa Inkakunap huk uchuy llaqtansi karqan, pata-pata chakrasapa, Piruwpi Inka ñanpi, huk urqu kinraypi patapi, Kusichaka mayu patanpi, Willkapampamanta manas karuchu.
Manqu Inka Yupankis Qusqumanta ayqispa 1536 watapi Llaqtapatata kañirqan, ispañul awqaqkunap mana inka ñantachu tarinanpaq. Chayrayku awqakuna manas tarirqanchu.
Llaqtapatap puchunkunaqa Machu Pikchumanta 4 km karum, Qusqu llaqtamantataq 50 km.
[allichay] Kaypipas qhaway
- Ñawpa llaqtakuna Llaqtapata ñiqpi:


text:
Inga
- Inka nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Inka (sut'ichana) rikuy.
Inka icha Inga nisqaqa huk kichwa runa llaqtam, Kulumbyapi, Putumayu suyupi Nariñu suyupipas kawsaq, kichwa simita, inga kichwa nisqa k'iti rimayta rimaq. Kulumbyapi tiyaq inka runakuna kikinkumanta rimaspa "ñuqanchik ingakunam" ninku. Kay runakunaqa Tawantinsuyup pachapi mitmaqkuna kaspa kay markakama chayamurqanku. Kunan p'unchaw wakin ingakuna urqukunapi tiyanku (20.100 runa 2009 watapi), waq ingakunapas sach'a sach'api tiyanku (11.300 runa 2009 watapi).
Paykuna aswanta kay llaqtakunapi tiyanku:
- Urqukunapi
- Santiago
- Colón
- San Andrés
- Aponte, Nariñu
- Amarumayu sach'a sach'api
- Yunguillo, Condagua hukkunapas Mocoapi
- Wayuyaku hukkunapas Bota Caucanapi
- Challwayaku, Puerto Limón, San Miguel de la Castellana Villagarzónpi
- Putumayu patan Puerto Ospinapi
- Yarinal, Puerto Umbría hukkunapas Puerto Asíspi
- El Hacha, Concepción, Calenturas hukkunapas Puerto Leguízamopi
- Yurayaku, Fragua mayu, Solano, Valparaiso hukkunapas Caquetápi
Astawan Kulumbyapi waq qhichwa simi rimaq runakuna kanku, ichaqa paykuna mana ingakunachu kanku, kay qhichwa simi rimaq runakunaqa napurunam kanku. 2009 watapi 7.700 napuruna Kulumbyapi tiyarqanku.


text:
Iwana
Iwana (kichwa simipi: hayampi[1]) (familia Iguanidae) nisqakunaqa huk yura icha aycha mikhuq qaraywakunam, Awya Yalapi, Usyanyapipas kawsaq.
Lliwmanta aswan hatun Iwanaqa pakasum, yura mikhuq, iskay mitrukama hatun iwanam. Huk rikch'aqkunaqa ayampim (aycha mikhuq), lluku-lluku (shampillu), pasarantu (puka kunkanta punkichin), qaraypuka, wisun.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Kichwa Yachakkukkunapa Shimiyuk Kamu hayampi iguana
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Iwana


text:
Protestantismu
Protestantismu icha Prutistanti inlisyakuna nisqaqa chunka suqtayuq kaq pachakwatapi Kathuliku Inlisyamanta rakisqa icha qhipaqnin pachapi paqarisqa kristiyanu inlisyakunam.
Martin Luther sutiyuq aliman munqhiqa Kathuliku Inlisyata allinchayta munarqan, manam inlisya runakunachu, ichaqa Dyusllam apunchik, manam qullqita qunawanchu qispichikusunchik - Iñiylla, Dyuspa Grasyanlla, Jesukristulla, Dyuspa Simin Qillqalla nispa. Tayta Papa, uralan Iwrupapi kaq qhapaqkunapas ama niptinsi Iwanhiliku Inlisya nisqa Katuliku Inlisyamantas rakikurqan.
Kunan pacha Abya Yalapi prutistanti inlisyakunam anchatam miraykun Dyuspa Simin Qillqata runapura mast'aspa.
Huk prutistanti inlisyakuna
Wawakunatapas bawtisaqkuna:
- Lutheranukuna (Martin Lutherpa kamarisqan inlisya)
- Kalwinistakuna (Jean Calvinpa kamarisqan inlisya)
- Anlikanukuna (Inlatirrap Inlisyan nisqapas)
- Zwinglianukuna (Ulrich Zwinglip kamarisqan inlisya)
- Methodista Inlisya
- Presbiteryana Inlisya
Wiñasqaña, chiqapta iñiq runakunallata bawtisaqkuna:
- Anabaptistakuna (16 ñiqin pachakwatapi)
- Baptistakuna
- Menonitakuna
- Huteritakuna
- Amishkuna
- Pintikustal
- Kharismatika iñiqkuna


text:
Dinusawru
Dinusawru (Dinosauria, grigu simimanta: Aeιvόσaupoς [Deinósavros] "manchay qaraywa") nisqakunaqa ñawpa-ñawpa pacha kawsaq kasqa uywakunas karqan, suchuqkunas, runap kayninmanta ancha aswan ñawpaqsi.
Lliwmanta aswan dinusawrukunaqa hatunkaraysi karqan, hukkunataq aswan uchuyllas, lliwmanta aswan uchuytaq wallpa hinas.
Huk Dinusawrukunaqa - ahinataq Triceratops, Brachiosaurus - yura mikhuqsi karqan, hukkunataq - ahinataq Tyrannosaurus rex - aycha mikhuqsi.
Dinusawrukunataqa tullunkunamantallam riqsinchik. Chayraykum manam riqsinchikchu, ima hinachus qaran, ukhu yawrinkuna karqan. Gideon Mantell sutiyuq kawsay yachaqpa warminsi Mary Ann Mantell 1825 huk Dinusawrup kiruntas tarirqan Inlatirrapi. Qusanqa Iguanodon nispa sutincharqan. Richard Owen sutiyuq yachaqtaq chay ñawra wañusqaña uywakunata "wañusqa rikch'aqkunam" nispa Dinosauria sutincharqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Dinusawru


text:
Plantilla rimanakuy:Infobox Quri
1. Q'uruta. 2. Q'urutap qatan. 3. Ullu punkichiq. 4. Ullup ch'ullun. 5. Ullup sirk'an. 6. Ispana ñanpa hutk'un. 7. Ullup uman. 8. Ispana ñan. 9. Ullu. 10. Q'urutap ch'uspan.
Ullu, Lani, Rani, Pichunku icha Pisqu (Latin simipi: penis, grigu simipi: Πέoς [péos]) nisqaqa qharip yumanapaq kurku yawrinmi. Runaqa urqu uywakunapas ulluyuqmi.
Yuqunakuspa, qhariqa punkisqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.
Qhariqa ullunwan ispan.


text:
Hugo Banzer
Hugo Banzer Suárez (10 ñiqin aymuray killapi 1926 paqarisqa Kunsipsyun llaqtapi, Santa Krus suyupi (Buliwya) llaqtapi, 5 ñiqin aymuray killapi 2002 wañusqa Santa Krus llaqtapi (Buliwya)), Buliwya suyup umalliqninmi karqan (21 ñiqin chakra yapuy killapi 1971 watamanta 21 ñiqin anta situwa killapi 1978 watakama, 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1997 watamanta 7 ñiqin chakra yapuy killapi 2001 watakama.
Taytansi Cesar Banzer, mamanta Luisa Suárez kasqaku.
Ñawpaq warmi: Yolanda Prada
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hugo Banzer.
- Galeria de Presidentes de Bolivia con Biografías
- Biografía extensa en la Fundación CIDOB
- Las violaciones a los Derechos Humanos en Bolivia
- La huelga de hambre de las mujeres de mineros en 1977


text:
Arsenio Pastor Erico
Arsenio Pastor Erico Martínez, sutipaq ruqnaqa, (* 30 ñiqin pawqar waray killapi 1915 watapi paqarisqa Asunción llaqtapi - † 23 ñiqin anta situwa killapi 1977 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi ) mama llaqtayuq Parawayi piluta hayt'aqmi.
Tayta: Erico; Mama: Martínez.
Warmi: Aurelia Blanco (arhintina)
[allichay] Klubkuna
[allichay] Piluta hayt'aq
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta Kampiuonatukuna
[allichay] Pukyumanta willaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Arsenio Pastor Erico.
- RSSSF
- Página web de Paraguay líder en deportes
- Arsenio Erico: Un jugador glorioso del fútbol paraguayo
- Erico, también rey de Paraguay


text:
Hayk'a ñiqin p'unchaw
Hayk'a ñiqin p'unchaw killapi, watapi - phicha (fecha) - nisqataqa kay hinatam ninchik:
Killapi p'unchawkunata yupaspa hayk'a ñiqin p'unchawtam ninchik, chaymantam killap sutintam, chaymantataqmi hayk'a ñiqin watatam Kristup paqarisqanmanta.
Ahinataq:
- 24-06-2008,
- iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw suqta kaq killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi, icha
- iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw hunyu killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi, icha
- iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw inti raymi killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi.


text:
Tukuyllapak kullki churayta imashina akllashpa churankapa yachayñan
Mushuk yachayñanka Índice de Prioridad de la Inversión (IPI) wiñarichunmi yaykuchin, imashina ñawpaman kullki churana yuyaytami charichin, kunan pushakkunawan kullki churayta mushukyachishkami kan, kaytaka chusku kallarik yuyaykunata rikushka kan:
-
Llankaykunata wiñachina
-
Suyukuna pakta pakta kay(NBI)
-
Kapukkuna llikayay
-
Pachamamapi tiyashkata charirayana
Sapan ñawpak yuyayman mayman kimirishka kashkamanta kullkita churarin, mashna kullkiwan ushay wiñarinatami rikuna kan.
Kawsana llakta paktapakta kachunka, chaypi kak ñawpakyuyaytami allikakta chanishpa tupurin, may pampapi mana tiksimutsuykunata kukpi ashtawan wakcha runakunakuna tiyakpi (NBI) tukuna kan; ñawpaman suyukunapi imashina llankaykuna rurari mitakunapi katikukpi rikuna kan.
Kapukyay llikaka mamakullki mirarikkunatami rikun, kawsana llaktakunapi imashina llankaykuna katikushkatapash rikunmi. Mamallaktapi, ayllullaktapi kikinpak kullki tiyachun, mikuna kapukkuna rantinchirikukta yanapakushkatapash rikunmi, kanchamanta apamukushka kapukkunapak ranti tiyarikukta, mushuk llankay wiñarikushka kuskatapash rikunmi.
Pachamamata charirayanaka, pachamamapi tiyakkuna rikushpalla hapina yuyaytami mirachin, hawapipash churan, pachamamata mana wakllichishpa alli llankaywan murukunata pukuchinatami ruraypitak alli rikun, istamanta apamushka kapukkuna pachamamata ama wakllichishpa kupayachichunmi rikun.
Tukuripika, mana kallarikpi mañashka hatun yuyaykuna, mamakullkita kullkachina, kallarik tukuylla kullki churay tiksi rikuchik imashina llaktawan paktan, kayka kullki llaki tiyakpimi allichishka kana kan, kullkita tupuna kichkiyachun, kayka kullkita rikushpalla tukuchinatami rikuchin, sumakruray ushay, churashka kullkikuna wiñariychun, shina Mamallakta shamuk watakunapi kullkita charichun.


text:
Isku rumi
Isku rumi (CaCO3; kastilla simipi: caliza) nisqaqa huk ancha pasqa rumim, Kalsyu chimlasay puchq'uchasqam.
Iskumanta rurasqa k'aspikunata yachay wasikunapi yana qillqana pirqapi qillqanapaqmi llamk'achinchik.
Ancha k'apka, sinchi isku rumitaqa pachar (mármol) ninchik. Chay pachartaqa wasichanapaqmi pirqa rumita hina llamk'achinchik.
Iksu kusaspa kalsyu muksitam (CaO, kusasqa isku, cal viva nisqa) ruranchik. Chay kusasqa iskutaqa wasichaypim llamk'achinchik. Yakuwan chapuspa isku chapusqa ruraptinchik kalsyu yakumuksim (Ca(OH)2) tukukun. Chay kalsyu yakumuksiqa wayra pachapi kaq chimlasaywan ancha k'apka iskutam ruranakuspa kusasqa tikakunata ancha allinta llut'achispa.


text:
Rikch'aqyay
Rikch'aqyay icha Iwulusyun (evolución) nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.
Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay (selección natural) nisqamanta.
[allichay] Ancha riqsisqa rikch'aqyaymanta yachaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- Pacha kamay yachay (kriyasyunismu, creacionismo)


text:
Rikuchi
Kulla killapi 2007 2010 watakunapi, Plan Nacional de Desarrollo, "Plan para la Revolución Ciudadana" wallpana yuyaykunawan kallarirkanchik, kaykunaka mana illakmanta kallarirkanchikchu. Mushuk yuyaywan, allí kawsayta mashkashpa, pushak akllarina 2006, 2007, 2008 watakunapi, Pushak Kankapak Hatun Yuyaykunata hapishpa Movimiento País tantanakuyka, tukuylaya Ekuatur Ecuador llakta runakunaman, llaktayukkunamanpash ricsichirka. Kunanka, chay yuyaykunata sinchiyachinkapakmi Plan Nacional para el Buen Vivir 2009 -2013 kamupi, mushuk kawsana yuyayman yallinkapa, shinallatak, Ecuador mamallakta Tukuy Sami Runakunapak kachun, sumak kawsayta tarinkapakpash, Revolucion Ciudadana yuyayka kanmi.
Kayna watakunapi shina, Apukkamak llankashka shinallatakmi kay 2009- 2013 watakunapi, llankaypipash llaktayukkuna mushukyayta tantachishpa paktachinapakmi Revolución Ciudadana tantanakuyka munan. Kay mushukyachina yuyaykunami Mamallaktapak Kamachiyta ruraypipash yanaparka; shinami tukuripika, Ecuador llaktapak runakunata mushuk yuyaywan tantarichunpash yanaparka; Ecuador llaktapak Mamakamachiytapash wiñachirkakuna. Chaymantami mushukyachik yuyaykunaka kaykunami kan:
- Kimirishpa, Mamakamachiyta Mushukyachina, tukuypura runakuna kimirinakushpa, sinchi ushaywan ñukanchikpak mamallaktata mushuk kawsayman pushankapakmi kan, shina pakta pakta tukuy sami runakuna, shuklla tukushpa. Kawsankapakpash kanmi.
- Ama Llullashpa Mushukyarina, achikllarina, ñawinchishpa, rikurayashpa kawsashpaka, tukuy runakuna wallparishpa, kimirinacushpaka, shayak kaspikunashinami kanchik, shinami runapura riksirinakushpa, kay mushukyay katikuy kawsayta shamuk watakunapi, tankanakushpa sinchiyachishun.
- Kullkimanta, kapukmanta, chakramanta mushukyari, ñawpamanta, shitashka, kunkashka kawsayta ama katinkapak, Mamallaktapak kullkita yachaykuypi, ñan ruraykunapi, wasikunapi, amawtay taripaykunapi, sumakruraypi, llankaypi, tikra tikra pukuchinkapak, runakunata yuyachinkapa, kiti llaktapi kawsaywan, paklla llaktapi kawsaykunawanpash, rantimanta paktachinakushpa kawsana kan.
- Tukuykuna mushukyana, kullki kuyuchinapi, kapu kuyuchinapi, runakunata allichirina yuyaywan kimichishpa, runakunapak ayllu llaktakunapak, runallaktakunapak tiksi hayñikunawan, Mamallaktata kamachichun.
- Allikay, kikinllay, Abya-yala Mamallaktakuna Tantarimanta mushukyana, atikuywan, shuktak Mamallaktakunawan, kikinllay, kari karita chimpapurashpa apanakunkapak, shuktak achka Mamallaktakunapura hatun tantarikunawan, kimirishpa Abya-yala, Caribe llaktakunawanpash tantarishpa ashtawan sinchiyachina; shinallatak shuktak Mamallaktakunawanpash allí apanakunami kan.
2009 watamanta 2013 watakaman Plan Nacional Para el Buen Vivir kamuka hatun yachaykunata, pushak yachaykunata, mushuk yachay ñankunamantapash charinmi. Shinapash ashtawan kushikuyka kanmi: Consenso de Washington[1] tantanakuypi imashina charik tukunkapak yuyaykuna churashkakunata, mana alli kachishpa, anchuchishka, kutin, shuktak sumak kawsayta mashkankapak .
Kay tukuri chunka watakunamanta Apya-Yala llaktapi, tawkasami runakuna, Sumak Kawsayta mashkashpa tankamushkakunami, ama kullki yuyaypilla, katuykunapilla yuyarishpa kawsankapa. Chay sumak kawsaykunaman chayankapak yuyaykunatami, hatun Ekuatur Mamallaktata Kamachiypi churahskakuna; shina mushuk ñankunata, muskuykunata tukuypura tukushpa, paktankapak yuyarishkakuna.
Shinapash, Sumak Kawsay yuyaytaka, punchanpi, punchanpi kawsaykunamanta, ruray ushayta churanchik; ama kullkillapilla, katuykunapilla yuyarishpa, mushuk kawsayta mashkashpa kachun; chayka, ama yapa kullki yuyaywanlla, tukuy mamallaktapi tiyashkakunawan tukuchichun, ashwanka, charishkakunata tukuy sami runakumanmi paktachina kan; shuklaya nishpaka, tukuy yapa charishkakunata, tukuylaya runakuna ñawpamanta, chay kullkiyuk yuyaywanlla, wakchayachishka, kipayachishkakunamanmi rakina kan. Shinami, ruraykunapi, kawsaypipash, ña mana katuypilla, kullki ruraypilla yuyarishpa, Sumak Kawsayta tarishun.
Shinallatak, runakunawan, pachamamawan allíta kawsanakushpa kawsaytapash taripashpa kutin rikushpa, kutin yuyarishpa, chay sumak kawsayta paktana, shuk shimipi nishpaka, imashinami kunanka runa kawsaypilla yuyashkata anchuchishpa, sami pachamamapi tiyashkakunawan pakta pakta kawsankapa, (Guimaraes en Acosta, 2008) runa llankaykuna , ama pachamamata llakichishpa ashtawankarin, mirachispa (kutin mirachishpa), rikurayashpa kawsana kan.
Tukuchinkapakka, sumak kawsaytaka paktapurallata, wankurishpa paktakayta mashkashpallami sumak kawsayka tiyanka ; llaktakunata, runallaktakunata kutin riksishpa, allikachinakushpa rimanakushpalla, chanishpalla paykunapak kawsayta, yachaykunatapash riksirinakunka.
Shina kashpaka, Sumak Kawsay imakayka sinchi yuyaymi kan, runakunapak wiñaykawsay pachamanta yachayka mana wachuyashka yuyaymi kashka. Shina kaktami kunanka, kutin kutin rantinchishpa Sumak Kawsay yuyaytaka hamutanata munashkanchik "tukuykunapak mutsurikunata allichishpa, allí kawsay, allí wañuyta charishpa, ayllupura kuyashpa, kuyanakushpa, sisay pacha shina kari-warmi, pachamamawan asilla kawsashpa, tukuylaya runakunapa kawsaykunaka wiñay wiñayman katinka. . Sumak kawsayka ama llakirishpa, sapan kishpirishkashina, samakukshina pachapi imalla tiyashkakunata, muskuytashina rikuyta ushashpa, hamutashpa, shinalatak, tukuylaya runakunapak ushay yuyaykuna, kishpirikunapash hatunyakpi, sisayakpi, chaypimi imalaya runakuna, llaktakuna, sami kawsaykunapash, -tawkasami runakuna, shuklla runapi wakurishpa, mamapachapi tiyashkashina, kawsayta munashpa ( ña aycha mutsuypi, ña samay mutsuypi ama shuktak mashikunapak kawsayta tsiknishka sarushka kachun). Shina ñukanchik Sumak kawsay yuyayka tukuy tukuypurapak kashkata yuyashpa, riksirinakushpa, hamutanakushpa, chaninakushpa –tukuylaya kashpapash, pakta pakta kashpa-_shinami yanapay yuyay tiyanka, ñukanchik ima kashkata riksinakushun, shinami ñukanchikllata shamuk watakunapi jatunyarina, pakta pakta kawsanatapash ushashun" (Ramírez, 2008: 387).
Kay mushuk yuyaywanka kallari alli yuyaywan kawsayta kallarichunmi churanchik, kayak ukumanta mushukyaritami rikuchin, shinami paktakayta charik, kishpiyrishka mushuk runakunata wallpankapa, tukuykunapak pakta pakta kachun yuyayta kun. Chaymantami alli yuyaywan kawsayka pichka paktakay pushaykunata rikuchin: runakuna pakta pakta kawsay, kullkimantapash, pakta pakta kawsay, tukuykuna pakta pakta kimirina, wawa-wanpra-ruku-paya, sapalla kashpapash pakta pakta kana, pachamamapitiyashka jatun llaktakunawan pakta pakta kana, huchakunapipash, ama shukman, shukman tukushpa. Shinami chay mushuk yuyayman chayankapakka, mana ushay yuyaykunatami katikpika rikuchin:
- Tukuylaya kashpapah, shukllashina wankurishpa kankapakka, minkanakushpa rurana.
- Tawka runakunantin aylluyarishpa kawsana munayyuk runakuna kakta riksina.
- Tukuy runakuna tawka runakunawan pakta kashkata, shukllashina kawsanata ñawpachina.
- Tukuy runakunapak runakay hayñikuna, ushaykunatapash, allimanta paktachishpa a kamana.
- Pachamamawan runa kawsaykunata, ruray-llankaykunatapash aynishpa kushi kushi kawsana.
- Karanakuy, ayninakuy, wankurinakuy kawsayta wallpana.
- LLankay kimirinakuyta, shinallatak kishpiyri samaytapash sinchiyachina.
- Tukuy kashkata, tukuykunapak kakta wallpana.
- Tukuykuna ayninakushpa, tukuykuna llankay, kishpiyri rimanakuypak llakta ushay tiyachun sinchita wallpana.
- Tawkasami kawsayuk runakunawan, mana iñikkunawanpash, Mamallakta ushayta sinchiyachina .
Llapik yuyaymanta pakirishpa, mushuk Mamallaktata wallpanaka, shamuk watakunapak shuk pushay yachaypimi churashka kan. Kayka pachamamapi tiyakkunata runakunapak kawsaywan pakta mashkankapakmi kan. Shinallatak punkara tukurikpi kipa watakunapak tukuykunapak Sumak kawsay paktachunka, tiyakkunatapashmi chimpapurashpa rakina. Kay yachay pushayka 2009-2013 paktachishpa kallarinkapaka chunka ishkay ñankunatami mutsurin, shina:
- Mamallaktapi kapuchiy hillaykunata tukuykunapak ushachina tiyachun, shinallatak charishkakunata tukuykunaman rakishpa, chikan sami tantanakuyta charinakunapash tiyachun ushachina.
- Karu llaktamanta rantishkakunata asha asha akllashpa, kullkiyay yachay tiksita mushukman chayachun wallpana.
- Alli kapuchikta mirachina, karu llaktaman katunkapak, sami kapukkuna tiyachun, shinallatak katukkuna allpapachapi sami kuskakuna tiyachunpash rurana.
- Pachamamapi awkiyaywan kimirishpa, shinallatak Apya-yalapipash ñukanchik uku yuyaywan kimirinapash kanmi.
- Hatun sumak yachayta mushukyakman wallpana, shinallatak amawtay yachay, hillaykunata, wiñachinakunapash punchanta paktachichina.
- Runakunapak willaykuna tiyachunka, tinkirik hillay llikakuna pakta tiyachun rurana.
- Kunan achikyachikkunata, sapimanta mushukyachina.
- Sumak Kawsaypak, kullkiyay hatun tiksikuna tiyarayachun hawapi churana.
- Mamallaktapi tukuypura kimirinata kamashpa aynina, hayñikunatapash allichina.
- Ñukanchik pachamamanta yachayta, shinallatak munay kuskakuna ayllullakta kawsay wakichishka kachun, chariyaypakpash kachun.
- Allpa kamachiy niki, wiñariypash; sami paktachikuna markakunaman urikukuchishpa ashtawan hawalla tukuchun rurana.
- Runakuna ushay tiyachun, llaktakuna wankurishkapash kachun rurana.
Kay tiksikunawan, Mamallakta Paktay yuyaypi mañantami rurana, shinallatak llankayñanka 12 hatun paktanakunatami tukuy mamallaktaman tiyan, 2007-2010 pushay yachaypimi churashka karka. Kunanka Mamallaktapak kuchupilla paktanakuna ukupimi llankanakunataka mushukyachishka kan, tukuylla hatun kuska, saywashka allpapi paktanami kan, ashtawankarin mushuk Mamakamachiy Plan Nacional para el Buen Vivir rikuchishka ukumanta wacharishkamanta katishpa ruranapakmi kan, kunan tiyak, kay paktanakunatami yuyarinakushkanchik:
- 1 Paktay: Paktakayta yanapana, tawkapurapi llutarinapash runakancha llaktakunapi tantanakunapash.
- 2 Paktay: Ushaykunata allichina, llaktayukpak ushayyaypash.
- 3 Paktay: Llaktakunapak kawsayta alliyachina.
- 4 Paktay: Pachamamapak hayñikunata kamana, uksi, chariraypak shuk pachamamata ñawpachina.
- 5 Paktay: Awkikayta, kasillatapashkamana; allpapachapi pushayyachay yaykuchinata, Apya-yala llaktakuna tantakuchun tankana.
- 6 Paktay: Llankarayana kuskata kama, paktakay, tawka wallpapi allikaytapash kamana.
- 7 Paktay: Tukuylla llaktay kuskakunata, samikawsaypura kimirinakuyta, wallpana, sinchiyachinapash
- 8 Paktay: Mamallakta kikinkayta, tawkasami kinkikayta, tawkapura kikinyayta, kawsaypura kimirinakuyta arinina, sinchiyachinapash
- 9 Paktay: Hayñikuna, paktakay katikuyta kamana
- 10 Paktay: Tukuyllapi, llaktaypipash yuyaykuchichun kamana.
- 11 Paktay: Runakunata yanapak, chariraypak kullkillita shayachina.
- 12 Paktay: Sumak Kawsaypak llakta ushayyuk Mamallaktata wallpana
Kay Paktay Yuyayka, mana chawpishkakunata tantachishka shinalla, chakchushka nipakunata, chaskishka shina mana kanchu. Tukuy kashka rikuytami Yaykurishka rikuytami charin, hayñikuna achiklla kachun tiksishkami kan, kayka ñawpa yuyaywan llankashkata yallitami charin. Shinallatak pachamamata charirayana shunkutami charin; kari-warmi pakta pakta kanata, wiñarinata, kawsaypurata, saywashka allpatapash charinmi. Hatunkuskakunapak, Mamallakta paktana yuyaykunawan aylluyarinkapa kimirina hatun ushaytami kurka. Mamallaktapak llakikunata, llaktapak yuyayta, hatun kuskakunapak hatun munaykunawan huninakunkapa hatun ushayta kurka.
Kay mukuyay rurarichunka, Paktana Yuyaytaka kuska katiy ruraykunapimi sinchiyachishpa rurashkami kan, arininakushpa kimirinakunapak hillayshina kashkamanta, ima llaktaykuna, pushay yachaykuna, ruray katichiykuna, ñawpakuy yuyaykunata sapan Mamallakta pushakpak, llankaykamayukpak achikyachik mashkaykuna kaymantami kan. Kuska katiy ruraykuna llaktaykunapash Mama kamachiy, sumak Kawsay katiy yuyayta yanapana, shinallatak llankayñan nikushka shina pakta llankaytami kun, kaymi ñallapash ruraywan pakta mañaymashkaywanpash llankayta awachin.
Kuskakunapurallawan arininakuyka mana paktachu kan, kaypakka tantanakuykuna sinchiyarita, Ecuador runakunapak kawsaytapash alliyachinkapa, shuktak kawsakkunapak llakta kawsakkunapakpash munay yuyaykunata awanami kan. Ñawpakman alliy yuyaykunaka, katiy yuyayshinata rikuchin. Kay katikunaka mamallakta kashkapi, uchilla llakta kashkapipash, rishpa tikrashpapashmi rikuchin, , shina tikramanpash, maypimi mushuk chawpipi tawtarik Mamallaktachiyta awarin. Shinami, Ecuador 2007 watapi Plan Nacional de Desarrollo katikuyta tankan, maypimi llaktakay marka paktana yuyaykunamanta wiñari kallarin. Kipa, 2009-2013 watakunapakka Mamallakta Kawsayllakta Pushayyachaymi mushukyarishka rikurin, saywashka allpa utkakamachiyta hapinamanta, shinallatak imatalla llankana, pushayyachay ñawpay yuyayta kawsay allpakunapi achikyachik kashkamanta rikun.
Katikilla llankay ñanpak kanchis kuskami kawsakukkunapak imalla mutsurik kakta chaskirka, ruray ushay, harkarikkunatapash, llaktakunapi kawsanapak yachakchayachin; shinallatak imashina kawsana llakta ushayta kaypak maypimi ima saywashka allpa, imashinayala pampakunalla imallapak kakrikta rikuchinmi, Mamallakta pushaywan, mañaywan aysarishka kaktapash rikuchinkunami.
Tukuy kay mushuk Mamallakta llankayñanpash tukuypura runakuna sinchita ayninakushpa wallpanami tukun. Kay paktay wallpaytaka, 2007-2010 watakunapi Plan Nacional de Desarrollo rurarikuk pacha tapuykunamantami rikurishkata kallarita kutichiymi kan. Tawka sami shukllapi kawsakkunapura tantarishpa yuyarinakushpa rurashkatami rikuchin, washaman tawka pachapi rikushkatapashmi yuyachin.
Esmeraldas, Babahoyo, Portoviejo, Santo Domingo, Cuenca, Loja, Latacunga llaktakunapi, Tena llaktapi llaktayukkunata tapunkapa llankay tantarikunata rurashpa may mutsurik kashkata hawayachishpa rikuchinmi; mamallaktaman llankayñanta imashina awanamanta yuyarinkapa, Quito, Guayaquilpipash, ishkay llankay tantarikunata rurarkakuna. Mamallaktapi,,kawsay llaktakunapi, kawsaykuna chinkan chikan kashkamanta Galápagos llaktapi, Baños llaktapipash, tukuy sami runakunapurawan, sapi runakunawan shuktak llankay tantarikunata rurashkami kan. Chay ña nishka tantarikunapika, 85 killakunata llankashpa, 4.000, Ecuador llaktapi tiyashka pushkakuna, umayarishpa rikurik runakunawan, imashina uchilla llaktakunapi, llankaykunata paktanakunamantapash rimanakushka kan. Kay tantarikunamanta ima yuyaykuna llukshishkakunaka pankakunapi llikachishka kipa tukuykuna killkakatishpa yachachun willayllika pankapi churashkami karkakuna.
Katimushka tantarikunata yapapashmi, shuktak achkapura tantarikunata rurarka, chaypi Paktana yuyayta llaktayukpura willana ñanta kurka, Quito, Guayaquil, Cuenca, Loja, Manta kitillaktapipash. Shinallata, Sumak Kawsay Yuyayta ricsinkapak, kipa wata mamallaktata pushka ruraykunata yachanpakpash, mana tantanakushka runakunawan, paykunapak kikin yuyaykunata churachun nishpami 5.000 rurakunapak yuyaykunata hapishpa rurashkami kan.
2007-2010 watakunapi Hatun Sumak Kawsayman Paktanakuna Plan Nacional de Desarrollo, shinallatakmi 2009-2013 watakunapash yuyaykunaka kimsa tiksi yuyayyukmi kan: kallaripi imashina hamutanamanta, ishkaynikipika hatun ruray ñankuna (políticas públicas), tukuripika imashina uchilla llaktakunapi rurana yuyaykuna kan.
Paypak shuknikipika, Wiñariypaktana yuyayka, sapimanta Sumak Kawsayta rantinchirinkapa yuyachiyta, tiksikunatami rikuchin, chaymantaka imashina kawsayta charinkapa sinchi allirikuyta yaykuchin; imashina kullkimanta, runakunamanta, llaktaymanta Mamallaktata rikuchishkatami rikuchin; shinallata kuchulla mitapi shuk mushuklaya kullkaripi rakinatapash yuyachin, Sumak Kawsayta charinkapa.
Ishkaynikipika, Hatun Paktay kamuka, 12 mamallaktapak Sumak Kawsayman chayankapak paktanakunatami ricsichin. Chaymanka, kawsaykamaypak awlli ruraypak awllipi yuyashpami mushukyachishka kan, 2007- 2010 watakunapak Plan Nacional de Desarrollo yuyay, llankayta alli mana allita rikushpa tarishkatamanta charin, llankana katikillakuna, uchilla llakta paktanakuna, , ruraykunapi, kullkita churaykunapi, llaktayukkuna kullkichuraypashmi kani. Chaypimi pushakkunapak llaktay, ñanta ruraykuna, paktachi rikuchik rurashkakunata, kuchulla paktanatapash yuyachin. Kay paktanakunaka kamaywan, arinishkami kan, shinami paya llankaykunata, paya tantanakuyta mushukyachina yuyay kan, kay Mamallakta kamachikkuna mushuk llankaykunatami paktachin, hatun llankayta tukuchinkapakka hatun kullki llankaytami churan.
Kimsa nikipika, mushuk ruraykunashina, Mamallaktapak uchilla llaktakuna saywashka allpaka pushayyachayta yaykuchin, payka tawka rimaykunatami allpapi shayachin, hatun pushayyachay ñawpa yuyaykunatapash yaykuchinmi. Allpa pushayyachaykunataka yapa paktachiy shinatami yaykuchin, shinami kallari uchilla suyupak katikillata rikuchin. Kaykunami hatun rimanakuypak katikuy yanapay tiyarin, kayka tukuylla llaktay wallparipakmi sinchita tiyarin, shinami Mamallaktapak kikin tawsami kawsaypak awllita yanapan.
Tukuripika, Hatun Paktay yuyayka, Chusku Watakunaman Hatun Paktana Yuyaypi kullki churanapimi yuyachin; Hatun Llankayñan , shinallatak imakunapilla kullki churanakunatapash , yachaykunata patayachiwan, tinkirishka paktalla pushayyachay hamutayaywan, chaniwan, shuk shuk paktayman,, chusku watakunakaman, yuyarishka llaktaykunawan tantarishka kan..
Paktay yuyayka, kati kati allichinkapak, shuk llankana hillayshinami kan; chay yuyay yachaykunaka killkana hillaypimi tantachishka, chaypika, ñaka rimashka yuyaykuna, , tukuy runakunawan tantarishpa tapuykunamanta, riksishkakunamantapash tantachinmi. Kayka yapa kikin Paktay yuyayta kamankapak rikunkapa willay mushukyaymi kan; imashina yaparik llaktay wallparishpa rin. Kay llankay hillaykunapika allpashuyukunata rikuchik, tukuylla llaktaykuna rurakta rikuchiktami yanapan. Llaktakuna llankaykunamanta imata nikukta yachanami kan. Pachamamata charirayashpa kamanatami rikuchin, kari warmi runakuna pakta pakta kana, tukuylaya runakuna, tukuy llaktakunapi kimirinakushpa kawsanakuchunmi yachachin.
Tukuripika, Hatun Sumak Kawsayman Paktanakunata ricsishpami, Sistema Nacional Descentralizado de Planificación Participativa wallpay kallari tatkimi kan. Kayka mana hatun llaktakunapilla llankashpa, uchilla karu llaktakunapi llankaytami yuyachin, ñitirishka ushayta karuman kachana yuyaytami charin, shina Tawkasami Hatun Mamallaktata, kawsayyuk, kawsaypura kimichishpa rurankapami kan. Kay yuyaywan, Mamallakta Paktayyuyayka, tukuykunata kayan, ña ayllullaktakunapa Kawsay Paktay Yuyayta, ña Llakta Saywana Yuyaykunata Antisuyu llaktakunapi rurankapakpash, tukuykunaman punku paskashkami sakirin; shinami Mamallaktapi kawsak llaktakuna, sapi runallaktakuna kawsana llankayta wallpankapa kayan, saywashka allpakunapak Paktay Yuyayta rurankapakmi kayan. Shinallatak, marka llaktakuna, kiti llaktakuna, shuk uchilla llaktakunapash Mamallakta paktayyuyaykunawan tinkirichunmi minkan, paykunapak llaktakunapi, llankana ñankunatapash mushukyachishpa llankachunpash mañan.
Kay "Hatun Sumak Kawsayman Paktaykuna", Construyendo un Estado Plurinacional e Intercultural" 2009-2013 watakunaman yuyayka, Secretaría Nacional de Planificación y Desarrollo (SENPLADES) imashina paktay yuyaykunawan, yachayñankunawanpash, rurashkami kan; shinallatak, chikan chikan Kamaywasikunapak, Mamallaktapak Killkakkamayukkunapak, kimirishpa sumakyachakkunawan rurashkapashmi kan; ashtawankarin Ecuador llaktamanta kari warmi llaktayukkuna yanapashkapash kanmi. Shina "Hatun Sumak Kawsayman Paktayta, Consejo Nacional de Planificación runakuna allikachishpa, Mamakamachiypak yuyaykunata, llakta ushay kimirinata sinchiyachishpa paktachinmi.
René Ramírez Gallegos
MAMALLAKTA WIÑARIY LLANKAYÑANPAK KILLKAKAMAYUK
[1]Washinton llaktapi, 1989 watapi, Institute for Internacional Economic tantari rurashkapi, ashtawan kullkillapi yuyay kawsayta charishpa, llakimanta kishpirina.


text:
Llankayñanta rurankapa yuyaykuna, tukuypak kullki yaykuy kallaripi kachun
Sumak Kawsaypak kikin mushuk llankayka ushaykuna wiñarichunmi mashkan, paypak mutsuykuna chayakpi, kushiyari tiyakpi, chanikuna wiñarishkamanta runakunapak llankay pacha alli kachun; chayka llakta ukupi mañaykunawan rimashkamantami kanka. Kaymi achiklla muyuy wiñarichun ñanta paskan, shinami kullki kawsayta pukuchichun ñanta paskan, runakuna mutsurishkata paktachin, pachamamapak hayñita sumaychan, murukunapi yapashka chani mirarin, sumakyan, ushaykunapash wiñarin, kullkirayku allpa ukupi tiyakunata llukshina ashayarin, wasipi charinakunata rantina ushay paskarin. Istallaktamanta apamushkakunata rantinallami kan, tukuylla arinishkawan Ecuador llakta allpapachapi awkiyashpa yaykurishkamanta paktaymi kan.
Tukuyllapak kullki churaymi mushuk llankaypak tawkamanta shuk kallariy hillay kan, kullkita wakaychinata, kullki kuyurimanta kushkamantami shina kan, achka murukunata charinkapa ushachishkamanta kullki kullkayashkamantami shina kan, shina achka murukunata mirachichun paktachin.
Shinallatak, llaki tiyak pachakunamanta llukshinkapa tiksi yanapaymi kan, imashina rikuchimushka shina kikin kullkita charichunmi llankayta kun, i) manarak ushaykuna, llankaypachakuna tiyakpi kullkiwan paktachichun yanapan; maypimi murukunapak chani ashtawan mirarik hatun kuskakunapi kullki kuyurichun, kullkarichunmi yanapan.
Kay pachakunata mana chinkankapa yuyaykunata churanami may mutsuy kan, tukuylla kullki churayta rurankapa, tukuypakpash ñanta ruranami kan; kuchulla pachapi, suni pachapi rurankapa yachaykuna rurana kan.


text:
Mushuk kawsayman kutik: kullki yuyaymanta Sumak Kawsayman Wiñariy
Hatun mishak "wiñariy" yuyayka shuk ancha llakipimi yaykushka. Kayka mana tukuyta kichukkunapak rikuymantallachu, paykunami wiñariyta rurarkakuna. Wiñariy yuyayka tukuy allpa pachapimi wakllirichishka. Kay tukuy allpapachapi llaki tukushkapika, mayta mana katipakchu rikurin: kullasuyupi ima tiyashkata tukuyta llukchishpa, tukuchikshinalla rikurin, chinchaysuyuwan kullasuyuwan mana pakta pakta katuna-rantina ushay tiyanchu; shinallata, ima mikuna, churana, ima tiyaktapash illakta tukuchishpa, mana kutin mirachinata ushashpaka, allpamamata waklliman apakrinkuna. Chaymantami shuklaya tarpuykunata, mikuykunata, kikin kawsayta allichishpapash, shukkunawan kawsana tukun.
Charinaraykulla yuyaykunawanka, shuklla runa kawsaytashina rurashpa, mana ñaupa sami ayllu runakunata kunankaman iñilyashkata riksishpa, paykuna charishkallata alli kachishpami, ñukanchik kawsay yachaykunata pakashkakuna. Charikyana, mushukyana, wiñariyna yuyaypika; runakunapa wiñay wiñay kawsayka paykunapa rikuypica, shuklla ñan, shuklla suni wachu pachashina rikurin; shinami yapa charik Mamallaktakunaka ñawpakpi rikurin, paykunapak "kawsaylayata" katichun munan. Chaylaya kawsayta mana katikpika, sacha runashina, ñawpa runashina, washayashkashina, mana mushuk yuyaykunata chariktashinata rikuchin. (De Sousa Santos, 2006: 24).
Charinapilla, kullki wiñariypilla yuyaykunata charishpaka, alli pacha rikurin, chaytaka Allpamama Ukupi Ima Tukuy sami tiyakkunapimi (AMTT - PIB) tupun. Kapukkamay wiñariyka ashta munashkami kan, shinami runakuna mushukyaytaka tupunkuna. Tukuy runakuna wakcha tukushkamantaka paykunallata "washayashka" nishpa huchachinkuna, kanchamanta paykunallata llakichishkataka mana riksinkunachu; imashina paykunalla ninan kullkisapa tukushkatakapash mana tapurinkunachu.
Mama katunapilla, rantinapilla, pukuchinapilla sumak kawsaytaka tarina kanchik, ashtawankarin runapak yachay wiñariymi tukuy wiñariypak chawpipi kan, chaymi ashtawan yalli sumak kawsay yuyay. Chaymanta, mana Allpamama ukupi ima tukuy tiyaktalla (AMTT) tupunachu, ashtawanka, imashinatak runakuna, kikinllata mutsushkata allichishpa kawsakukta rikushpami, tupuna kan.
Runakunapak allikana yuyayka, kikin sumak kawsay tasrishkapimi rikuchin, imashina shuktak shuktak ushay yachaykunawan chikan chikan mutsurikunata allichinata ushan, shina mikuymanta, kuyarinamanta, aynirinamanta, minkarinamanta, kishpiyrinamanta, kikinyarishpa, wiñarinamanta, shukkunapashmi kan.
May alli kawsayka achka watanta unkuy illak kawsaypimi kan, alli yachayta ushashpa, alli kawsayta charinkapakka, tukuy ima mutsushakta paktay ushashpami kan. (PNUD, 1997: 20). Alli kawsayka mana achka "charinapilla" ushaypichu, ashtawanka ima "ruranata, ima kanata" ushaypimi tiyan. Alli kawsay ninkapakka runakunapak ushaymantami llukshin: kikin imashina yuyaymanta, mutsuymanta, yachaymanta, imashina tantanakuymantapash.
Shinapash, runakunantin mutsushkata kunan tukuy paktashpaka, kaya mincha kawsayta ama llakichinkapakka, allpamamapi ima tiyashkata asha ashalla, paktanallata hapishpami kawsanakuna. Kaytaka tukuy sami runakunapak sapi wiñay kawsayta allikachishpa, tukuy llaktan kawsaykuna tantarinata mutsunkakuna. Kay yuyayka ashtawan shuk hatun chulla runa shinami: ayllullaktamanta karipura, warmipura, llaktapura, sami ayllupura, wawapura, wanprapura, hatunpura pakta pakta charichunmi apan. Shinaka tukuykunapa kimirina minkarina yuyaykunawan kanakapakmi kan.
Shinapash, ashtawan hatun mishak wiñariy yuyayka, shuk yuyaymi tukushka, uyaylla rinri tukushpa, ima huchachikukpipash mana uyan. Shina warmikuna, sachakamayukkuna, kawsaykamayukkuna, ayllullaktayukkuna, llaktaykamayukkuna, shukkuna rimakpi, huchachikpipash, "llumiyashkashinami" kan. Shinapash chay huchachikkkunaka mana chaypak rantipi, shuk wiñariylaya yuyayta churanata ushashkakuna. Chaymantami shuklaya kawsaypi kutin yuyarina kan, imashina tawka runakunapura apanakuna, kawsanakuna, kullki-kapukuna rakinakunapi, allpamamapi llankaykunapi, shukllaya kawsaykunamanta yuyaykunata churankapa. 2008 watapi Mamakamachiypi mushuk kawsanakuyta alli killkatishpa, kay Llankayñanka: wiñariy shimipak rantika, Sumak Kawsaypi yuyarinkapakka, asha pachata kuchun nishpami pakta yuyarishkakuna.


text:
Iker Casillas
Iker Casillas Fernández sutiyuq runaqa; (* 20 ñiqin aymuray killapi 1981 watapi paqarisqa Madrid llaqtapi - ) huk Ispaña mama llaqtayuq wan Real Madrid piluta hayt'aqmi.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta kampiunatukuna
[allichay] Mama llaqtapura Kupakuna
[allichay] Mama llaqta silicciun
[allichay] Pirsunal suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Iker Casillas.
- Real Madrid
- FIFA
- Iker Casillas FootballDatabase
- Mejor portero del Mundo en la actualidad


text:
Domingo de Guzmán
Domingo de Guzmán Garcés, OP, (kastilla simipi: Santo Domingo de Guzmán, OP), sutiyuq runaqa (* 1170 watapi paqarisqa Caleruega llaqtapi - † 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1221 watapi wañusqa Bologna llaqtapi) huk kathuliku Santu karqan.
8 ñiqin chakra yapuy killapi Santu Dumingu raymi p'unchawninmi.
Tayta: Félix Núñez de Guzmán; Mama: Juana Garcés (Juana de Aza).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Domingo de Guzmán.
- Santo Domingo en dominicos.org


text:
Llaqta
Llaqta nisqaqa achka runakunap kuska kaynin.
Kaytam niyta munayta atinmi:
- Runa llaqta: huk hina, huk kultura nisqayuq, huk mama llaqtapi kawsaq runakunam.
- Mama llaqta: huk pusaqkunap kamachisqan suyu, chaypim achka runakuna kawsan achka hatun llaqtakunapi, ayllu llaqtakunapipas.
- Hatun llaqta: ancha achka wasikunam, chaypim achka runakuna kawsan.
- Uma llaqta: huk hatun llaqtam, chaypim mama llaqtap kamachiqninkuna tiyaykun.
- Uchuy llaqta: huk uchuylla llaqtam, uchuy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan.
- Ayllu llaqta: huk uchuylla llaqtam, uchuy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan, huk ayllupi hina, ñawpa pacha hinachá.


text:
Shuklaya mushuk kullkayta wallpay, Sumak kawsayta charinkapa rakinapash
Kawsaypak mushuk arininakuypichu yallik watakunapi shina allpapi tiyashkakunata katuyllawan kawsasha nishpaka, llakimanmi chayarinka. Chaymantami, shuktak mushuk ñan tiyashkata mirachina, shinallatak kutin chawpinatapash charinatak rikurin. Kullki kullkayta pushana yachay, kutin rakinapash achka yuyachikunamanta shuk ñanllami kan, Sumak Kawsay tariyta rikuypika shuktak achka ñankunami tiyana kan. Shinapash, runakuna achka chullayanakuypak mutsurikunata mana paktachishka tiyaypika, ama allpata llakichishpa katukkunalla kachun ama llakipi urmankapa, mushuk kallarik pushay yachaykunata wiñachinami kan.
Wakin república kawsaypi, maypimi wallpa shayachinata munarka, Mamallaktaka mana punkara tarpuk, mana tiyashkata tukuykunaman ratikpashmi sakirirka. Rakikpuramantaka achka allpasapa llankay wasiyukkunapak makillapimi sakirik karka, paykunami chakramanta surkushkakunata shuktak Mamallaktakunaman katukkuna karka.
Katuna rantinakuna ashtawan paskariypash dolarizaciónpash shukkunalla ashtawan charik tukuktami ukuyachirka; paykunaka wallpaywan llankashkakunapi kapukyachiktami rikurka: paykunami kay pushay yachaywanka allikarishpa sakirishkakuna (Figura 5.1).
5.1 Shuyu: Kullkayta kamachichishkakuna, imalaya Mamallakta llankana yuyaykunawan pushakkunapash Sapi:
SENPLADES/ Subsecreatría de Reforma Democrática del Estado, 2009 Rurashka: SENPLADES, 2009


text:
Llamk'ay sayachi
Llamk'ay sayachi nisqaqa (kastilla simipi huelga, inlish simipi: strike) ruruchinapi icha - sapsi llamk'ay sayachi (huelga general) nisqapi - tukuy mama llaqtapi llamk'aqkunap manaña llamk'ayninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, pulitiku llamk'ay sayachi nisqapitaq kawpay taripanapaq - kamachikunata hukchanapaq hukkunatapas - aypanapaq.
Achka mama llaqtapim ruruchinapi kaq llamk'aqkunap allinpaq llamk'ay sayachiqa pulitiku hayñinmi, manataq pulitiku taripanapaq llamk'ay sayachichu.


text:
Illanchaykuy
Illanchaykuy (kastilla simipi: radioactividad) nisqaqa ismuykuq, radyunuklidu nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchayninmi.
Kay hinam illanchaykuykunam:
- Alpha illanchay (Ilyup iñuku huk'inkuna): pisilla t'uksiq illakuna (wayra pachapi 15 cm), mikhusqa imayaykunapi ancha millaq
- Bita illanchay (Iliktrun illanchay, Pusitrun illanchay): aswanña t'uksiq illakuna
- Gamma illanchay (Iliktrumaqnitiku illanchay): sinchita t'uksiq illakuna
Illanchaykuyqa runapaq, huk kawsaqkunapaqpas ancha millaqmi. Sinchi illanchaykuy runata wañuchinmi.
Illanchaykuy ismuykuy nisqaqa ismuykuq, radyunuklidu nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchaspa ismuykuyninmi.
Kay hinam ismuykunku:
- Alpha illanchay kaptinqa, iñuku huk'iqa iskay prutuntam iskay niwtruntapas chinkachin. Kay hinam iñuku wisnu tawa iñuku tupuwan chhallayan, iñuku ñiqintaq iskaywanmi pisiyan.
- Bita illanchay iliktrun kachasqa kaptinqa, iñuku huk'ipiqa huk niwtrun prutunman t'ikrakun, chaywanmi iñuku ñiqin hukwanmi mirakun. Iñuku wisnutaq aschallawanmi chhallayan. Pusitrun kachasqa kaptintataq, prutun niwtrunmanmi t'ikrakun.
- Gamma illanchay kaptinqa, manam iñuku ñiqichu, manapas iñuku wisnuchu hukchakun.
Ima illanchaykuq iñuku rikch'aqqa sapaq kuskan ismuykuy mit'ayuqmi. Chay kuskan ismuykuy mit'anpiqa imayaypa iñukunkunap kuskan kaqnin wakin imayaypa iñukukunam tukukun, alpha icha bita illanchaspa.
[allichay] Sallqapi huk illanchaykuq iñuku rikch'aqkuna
- Uranyu 235U, 238U
- Thoryu 232Th
- Radyu q'illay 226Ra, 228Ra
- K'illimsayaq 14C
- Trityu 3H
- Radun 222Rn
- Kalyu 40K
- Polonyu 210Po


text:
Asunsyun pruwinsya
-
- Kay panqachaw yuyaykunapitaqa ankash rimaychaw llanchina Wikipidiyachawpis qillqashqam kaykan: Ashuka wamani.
Ashuka wamani icha Asunsyun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Asunción) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chakas llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Waskaran mamallaqta parki
- Urqukuna: Chaqllaku - Kanchas - Pamparahu - Paqtsa - Paqtsarahu - Pirlilla - Pumapampa - Purukinwa - Qhanqaraqha - Qaqapampa - Rayuqucha - Ruriqucha rit'i urqu - Tarushkancha - Tarush Wachanan - Wallqan - Wichahanka - Yakuwarmi - Yawina; Walla: Yuraq Walla
- Mayukuna: Putaqa mayu
- Quchakuna:: Paqarisha qucha - Qhanqaraqha qucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Asunsyun pruwinsyapiqa iskay distritum.
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta [qhichwa simi]]tam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]


text:
Pumapampa pruwinsya
-
- Kay panqachaw yuyaykunapitaqa ankash rimaychaw llanchina Wikipidiyachawpis qillqashqam kaykan: Puwaqpanpa wamani.
Puwaqpampa wamani (pusaq pampa) icha Pumapampa pruwinsya (aymara simipi: Pumapampa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Pomabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Pumapampa llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Waskaran mamallaqta parki
- Urqukuna: Pukahirka - Tawllirahu
- Mayukuna:
- Quchakuna:: Hankapampa
[allichay] Pulitika Rakiy
Pumapampa wamanipiqa tawa distritum:
[allichay] Simikuna
Kay wamanipiqa aswanta runa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]


text:
Pallqaqucha
Pallqaqucha (kastilla simipi: Laguna Palcacocha) nisqaqa Piruw llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Waras llaqtamanta 23 km karum.
[allichay] Waras thuñisqa 1941 watapi
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'utas Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
[allichay] Karu puriy
[allichay] Kaypipas qhaway
- Ishinka
- Pallqarasu (6.274 m)
- Pukaranka (6.156 m)
- Ranrapallqa
- Waskaran mama llaqta parki
- Waylas


text:
Miguel Angel
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, Miguel Angel sutipaq, (* 6 ñiqin pawqar waray killapi 1475 watapi paqarisqa Caprese llaqtapi, Italyapi - †18 ñiqin ayriway killapi 1564 watapi wañusqa Roma llaqtapi, Italyapi), huk wasichay kamayuqmi (arkitiktu), rumirum (iskultur), llimphiqmi, tarina kamaqmi, pachaykamay yachaqmi, quyllur yachaqmi, pacha yachaqmi, pacha tupuy yachaqmi, yura yachaqmi, chaqllisinchi yachaqpas karqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Miguel Angel.
- Biografía y proyectos
- Pinturas ampliables de Miguel Ángel Buonarroti
- Pinturas de Miguel Ángel
- Otra Biografía
- Michelangelo
- Biografía de las vidas de Vasari edición Torrentina 1560
- Artehistoria.com


text:
Wikipidiya:Qulluy
[allichay] Ima p'anqakunatataq, ima hinataq qulluy
Mana Wikipidiyakama hina qillqaqa qullunam atinman. Chaywan kay hinam sananchasqa kanman:
- Plantilla:Qulluna - {{qulluna}} : Qanchisnintin p'unchaw rimanakusqa kanqa, p'anqachus qullusqachu manachu qullusqachu kanqa. Qhichwa Wikipidiyapaq mana chaniyuqchá, mana allin t'una qillqasqapas chaywan sananchasqa kachun. Qanchisnintin p'unchaw yalliptin aswan ruraqkuna qullunam arí niptinqa, kamachiqmi qullunqa, mana hinaptinqa p'anqa kakunqa.
- Plantilla:Champay - {{champay}} : P'anqa utqaylla qullusqa kachun. Chaywanqa wandaluchasqalla, mana allin rimallayuq, qhichwa simipi qillqannaq p'anqakunatam sananchasunchik. Kamachiqmi millay p'anqata qullunqa.


text:
Guaviare suyu
Guaviare suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Guaviare) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa San José Guaviare llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 4 ñiqin anta situwa killapi 1991 watapi.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
Guaviare suyu: 4 munisipyukuna:
[allichay] Runakuna
[allichay] Markapi paqarisqa
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Guaviare suyu.
- Uficial qillqa web Guaviare Gubirnasyun (kastilla simipi)
- Informacion ambiental de la Amazonia colombiana


text:
Wañuy
Wañuy nisqaqa kawsaypa puchukayninmi. Tukuy yurakunap, uywakunap, runakunappas wañunanmi.
Wañuywanqa kurku ayam tukukun.
[allichay] Chanin yachaykuna
- Wañuywanqa, imaypis, maychaupis, paqtallam puriikantsik.
- Wañuyqam piimaypaq: wamrapaqpis, yashqapaqpis; llullupaqpis, chakwaspaqpis, aukispaqpis.
- Wañunqantsik patsa chaamuptinqam, may tsaychaupis, imaykanaupis wañukuntsik.
- Manaraq wañushaq nirchi lluta kawakuntsik.
- Chakwaswan aukisqam puñuyninchau wañuyta yachakuyan. Tsaymi imaypis puñukuyanlla.
- Llapantsikpis wañuqllapaqmi kantsik. Piraq mana?
- Mana alli ruraqllam wañuyta mantsan.
- Hukllam wañuy.
- Wañuytaqa pipis maypis manam yachatsikuntsu; tsaymi kikintsik wañuyta yachakuntsik.
- Imayka aykayka wañuqta rikarmi wañuyta yachakuntisk.
- Ayakunaqam imaypis taaparaykayamantsik.
- Imapis mana alli kaptinqam ayantsikkunaman kamakuntsik, qayakuntsik. Paykunaqam, nuqantsiknau, aylluntsikta kuyayan.
- Ayakunapis llakinqantsikta, kuyanqantsikta musyayaananpaqmi mikuyta paykunapaq churakuntsik.
- Llutalla kawakurmi ayantsikta qarpuntsik.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Kilta rimaykuna
Kilta rimaykuna nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, ñawpa pacha kunti Iwrupapi rimasqa, kunantaq Ilandapi, Hatun Britanyapi, Britunsuyupi (chincha Ransiyapi) chaylla.
Kaymi rimasqaraq kiltiku rimaykuna:
- Ilanda simi: 2 hunu rimaqkuna (260.000 mama rimaq)
- Iskut kilta simi: 92.000 rimaqkuna (59.000 mama rimaq)
- Man kilta simi: 2.000 rimaqkuna (70 mama rimaq)
- Kamri simi: 610.000 rimaqkuna (mama rimaqkuna)
- Britun simi: 300.000 rimaqkuna (mama rimaqkuna)
- Kurniku simi: 3.500 rimaqkuna (lliw qhipaqta yachaqasqa, mama rimaqkunaqa manam kanchu)


text:
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford (* 30 ñiqin chakra yapuy killapi 1871 watapi paqarisqa Brightwater (Musuq Silandapi) llaqtapi - † 19 ñiqin kantaray killapi 1937 watapi wañusqa Cambridge (Inlatirra) llaqtapi);Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1908 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: James Rutherford, Mama: Martha
Alma mater: Canterbury Yachay Sunturnin wan Cambridge Yachay Sunturnin
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ernest Rutherford.


text:
Chaski
Chaski icha Kurriyu (kastilla simipi: correo, inlish simipi: mail, post, huk iwrupa rimaykunapi: posta) nisqaqa ima willaykunata, chaski qillqakunata, q'ipikunata wantukunapaq, kachaqmanta chaskiman apamunapaq runa llikam. Chaskiqa qallariyninpi mama llaqtap iman kaptinpas, huk mama llaqtakunapi akuna qallarikuyman qurqan.
Kaymi mama llaqtap chaskinpa ruranankuna:
- Chaski qillqa apay
- Q'ipi apay
- Karu qillqay (telégrafo)
- Karu rimay (teléfono)
Kunan pachaqa anchata willanakunchik internet nisqantam, e-chaskiwanmi, manañam mama llaqtap chaskinwanchu.


text:
Mana q'illay
Mana q'illay (latin simipi: non metallum) nisqakunaqa mana q'illaychu kaq, mana lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas mana pusaykuq qallawa imayaykunam.
Q'illaywan ruranakuspa mana q'illayqa iliktrunkunata chaskispa niyatiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, q'illaytaq pusitiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun.
Mana q'illaypuraqa iñuwakunatam ruranakunku.
Wayra pachapiqa kay mana q'illaykunam:
Allpapi kaq sinchi imayaykunapiqa qullpachaq muksichaqpas t'inkisqakunapim. Kaymi wakin mana q'illaykuna:
- Kachichaqkuna (Fluru, Kluru, Bromu, Yodu)
- Umiña wapsikuna


text:
Willka Qhichwa
Willka Qhichwa (kastilla simipi: Valle Sagrado) nisqaqa Willkamayup qhichwanmi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
[allichay] Yurakuna
Yaqa 400 rikch'aq hillurinakuna (Orchidaceae: walkanki, wiñay wayna, hukkunapis), wakintaq mana tiqsimuyuntinpi kanchu.
[allichay] Uywakuna
400 laya p'isqukunata wasapan hinallataq kayllapi tarikuq uywakunapas anti ukumarihina, sapallanmi kay ukumari nisqa Uralan Awya Yalantinmanta. Kaykunapin pakakullankutaq huch'uy taruka, sach'a cabra nisqanku hinallataq tanka tarukapas.
[allichay] Willka Qhichwapi tarikuq kaqkuna
Qusquqa aswantataq Willka Qhichwa, qhapaqmi kanku; pacha kaqninkunapi, kawsayninkunapipas. Kay kawsayqa hawa llaqta hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: puriykuna, q'uñi unu wayt'aykuna, qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuy kuna, p'isqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, kawallupi puriykachaykuna, wasichakuy, mikhuykuna, ñawpa willakuykuna, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis. Aswan chanin ñawpa raqaykuna: Ullantaytampu pukara, P'isaq willka chawpi, Huch'uy Qusqu, Khallkapi tarikuq llaqtacha.
- Machu Pikchu willka ñawpa llaqta – Tukuy runakunap qhapaq kaynin, qanchisnintin tiqsimuyupi hanllallichikuq kaqkunamanta huknin kaq (Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla).
- Inka ñan, huknin tiqsimuyuntinpi riqsisqa “trekking”
- Suyuntinpa iskay aswan riqsisqa qhatunayuq: P'isaqwan Chinchiru.
- Ñawpa allpa llamk'ay yachaykuna rikukunraq.
- Kaypin llaqtaq kayninkuna rikukun, llaqta raymikuna, ñawpa ruwayninkuna, tusuykuna, tukaykuna , anti kawsaykunaq yachaynin (cosmología andina), anti llaqtakunaq wayk'uyninpas
- Maras llaqta, kachi qhatankunapas, Muray ñawpa chakranankupas.
- Saksaywaman
- Q'inqu
- Tampumach'ay
- Mach'ay
[allichay] Musiku
[allichay] Apaykachana
2 ñan:
- Qusqu - P'isaq (Qusqu llaqtamanta 32 km karum)
- Qusqu - Chinchiru - Urupampa (Qusqu llaqtamanta 72 km karum)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Willkamayu
- Inka
- Qusqu
- Qusqu suyu
- Tawantinsuyu
- Pawqartampu
- Puka Pukara
- Tipun
- Antawaylla
- Pikillaqta
- Tampumach'ay
- Yukay
- Quriwayrachina
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Proyecto de Geoturismo en el Valle Sagrado de los Inkaspi Kamarikuy (Willka Qhichwapi karu puriy kamarikuy, qhichwa simipipas)
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Willka Qhichwa.


text:
Rómulo Sauñe Quicaña
Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq runaqa (17 ñiqin qhulla puquy killapi 1953 watapi paqarisqa Chakiqpampa llaqtapi, Ayakuchu suyupi; 5 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi wañusqa Wamanqa llaqta ñiqpi) huk piruwanu prutistanti pasturmi, t'ikraqpas karqan.
[allichay] Kawsasqan
Romuloqa Chakiqpampa qhichwa ayllu llaqtachapim wiñarqan, michiq maqt'acha kaspa. Mamanqa inka panakayuqsi karqan, machunkunaqa inka umus. Mamanpa taytanqa Justiniano Quicaña sutiyuqtaq iwanhiliku kristiyanum tukurqan, chaymantataq Romulopas kutirikurqan. Huk iñiqkunawan TAWA nisqa misyun tantanakuyta kamarispa iñiyta mast'ariysirqan. Hinaspa Chuya Qillqata grigu, iwriyu simikunamanta Chanka runasimimanmi t'ikrarqan. Chay ruraynintaqa 3 ñiqin tarpuy killapi 1987 watapi hunt'arqan. Uyarispam Runaqa Iñin (FCBH) nisqapaq Musuq Rimanakuytam rimaspa hallch'arqan.[1] Chaypacha Akchiq Ñan nisqap ankallinkunañam chay k'itipi runakunata wañuchispa maqanakurqan. Justiniano Quicañatapas chaypacha wañuchirqanku.
23 ñiqin inti raymi killapi 1992 watapi Manila llaqtapi Pachantin Iwanhiliku Hatun Tantanakuymanta iñiy qispi kaypaq suñayatam chaskirqan.
5 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi Ruben sutiyuq wawqinwan Josué, Marco Antonio sutiyuq qayrinkunawan Chakiqpampamanta Wamanqa llaqtaman kutimuchkaptin Akchiq Ñan ankallikunam ñanninta hark'aspa tawantinta illapaspa sipirqanku.
[allichay] Ayllun, kunan pacha
Romuloqa Donna Jackson sutiyuq warmiwan kasarakusqam karqan, tawa churiyuqmi karqan (iskay qhari, iskay warmi) - Rumi, Kusi, Quri, Tawa sutiyuq. Paykunaqa kunankamapas Piruwanu Qhichwa Iwanhiliku Inlisya nisqapaqmi llamk'an. Romulop wawqintaq Joshua sutiyuq chay inlisyap pusaqninmi kachkan, Wamanqa llaqtapi kawsaq.
[allichay] T'ikrasqan qillqakuna
- Chuya Qellqa: Ñawpaq Testamento Mosoq Testamentopas, Sociedades Bíblicas Unidas, 1987 (PDF, 26 MB)
- Hukllawasqa Nacionkunapa reqsichisqan llapa runakunapa derechonkuna (ZIP file, SIL)
- hukkunapas
[allichay] Liwrukuna
- Terry Whalin, Chris Woehr: One bright shining path: faith in the midst of terrorism. Crossway Books, Wheaton, Illinois (USA) 1993 (inlish simipi)


text:
Marcel Desailly
Marcel Odenkey Addy-Desailly sutiyuq runaqa (* 7 ñiqin tarpuy killapi 1968 watapi paqarisqa Accra llaqtapi - ) mama llaqtayuq Gana piluta hayt'aqmi.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta kampiunatukuna
[allichay] Mamallaqtapura kampiunatukuna
[allichay] Individual suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Marcel Desailly.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Marcel Desailly.
- Uficial website


text:
kallariy yuyay
Ñawpa kawsaypachaka llika shinami kashka, kay pachakunapika imashina tukuykunapak washan washan kayshuk chayshukman willashpa kawsana kashka, shinapash. Kaykunami paykunapak shutikunata chashkikkuna kashka, shinami tukuylla tanatanakushpa rinamakunata yuyankuna, kayshukwan chayshukwan rimankuna. Kay shinami kaypika ninkuna, kaytaka achka pachakunapi rikunami kan, puntapika imashina kay ayllukuna kunan pachakunapi katikushkata, rurakukta rikunami kan. Ñawpa imalla ruraykunata, paykunapak yachaykunata rurakkashkata rikunami, ishkay tantanakuypika tukuy tantanakushka runakunapak kay ruraykunaka paktanmi.
Kawsaywan, runakunawan tantanakushpa ruraytukunmi, kay Mamallaktapi imalla tiyashkakunata wakichi tukunmi, tukuykuna (sapachik, sapsichik), wacharimanta kawsaymanta hayñikunataka charina kanchik. Ayllukunapak llankaykunata ima ruraykunata rikushpa, chapay atikuk Mamallakta paktachichun, kay killkakunata paktachina kan. Mamallaktawan runakunawan kipikunata rantipak apanakunatami charinkuna, tantalla, unanchaykuk paktachik tukuykunallapi katinakuy ishkanchik yachaykunata chay rimaykunata mirachina.
Tukuy Mamakamachiywan riksishka Plurinacionalidad kawsaypura yuyaykunawan, Ecuador llaktapak ayllullaktakuna charikta kutintak arinin. Kaytaka Mamallaktapak kamachik yuyaykunata yachaykunata rurankunami. Chayrak ñawpa yachaykuna, ñawpa rimay kamay rurashkalla sakirinmi, shina, shuktak rimaykuna, shinallatak ñukanchik alli kawsaypak tukuy mashna Mamallaktapi kawsakkunapak, shinallatak tukuy tantanakushka yachaykuna wiñarishpa katichun kachunmi riksin.
Kay mushuk yuyaykunaka shuktak yuyaykunatami rikuchik tukun, shuktak markakunapak yuyaykuna rikuna; kariwarmipak yuyakunata, tukuy kaykunata allichinkapa, yanapankapak tantanakushpa ñawpakman alli apankapak, kawsankapa, tukuylla rimanakushpa wallpana kan.
Shina yuyashpa, kay kawsaypura yachaykuna rikurin, punkupishina kipapuncha tantanakushpa riksirinmi, kay Plurinacionalidad tukuykuna alli kawsay kan. Kay paktaykunata tukuy mashna ruraykunata, yachaykunata paktachinkapak charisha ninkunami. Tantanakushka mashna pushak tukuk tantanakushkakunawan, chikankunawanpash, shutakkunawanpash tantanakushpa alli apankapakmi kan. Kay Mamallaktapi tantanakushpa shuk yuyaylla apanakunkapak, alli yuyaywan llaktapurakunawan apanakunkapak, shina kaykuna ñawpakman suniyashpa richun, ima llakikuna tiyakpipash (Globalizador) kaykunami ñukanchikta yallitak tukuy allpapachapi llakichikun.


text:
Chullusqa
Chullusqa nisqaqa chulluq nisqa puriqllapi chaqrusqa manaña rikunalla chulluna nisqa sinchiyasqa icha wapsi kasqa. Chulluy nisqawan chay sinchiyasqaqa icha wapsiqa puriqlla ukhunman rin, ichataq manam musuq t'inkisqachu tukukun.
Mama quchakunapi yakupiqa achka kachim qullusqa, lliwmanta aswan natriyu kluruchasqam. Chayrayku kachi yaku nisqam.
Yaku pachapi wayaypas chullusqam, yakupi kawsaq challwakunap, huk uywakunap samananpaq anchata muchusqam. Chay yakupi wayayqa inti wayllaq laqukunamantam, huk yaku yuramantakunamantapas lluqsin.


text:
Wasi
Wasi nisqaqa kawsananchikpaq, tiyananchikpaq rurasqam. Wasita rurayqa, wasichay nisqa, ancha chaniyuq maki kapchiymi.
Wasiqa pirqakunayuqmi, wasi qatayuqmi, punkuyuqmi, wintanayuqmi. Wasip ukhunpi pinchi kaq rakikunataqa wasi ukhu icha ukhu nispalla ninchikmi.
Llamk'ay paqtachikamaqa, kay wasi rikch'aqkunatam riqsinchik:
- Kawsana wasi
- Llamk'ana wasi (taller)
- Yachay wasi (escuela)
- Manqus wasi (templo), Inlisya
- Wawa wasi
- Qurpachana wasi, tampu
- Qullqa wasi
Tawantinsuyupiqa akllasqa sipaskunam aklla wasipis kawsarqanku.


text:
Orthodoksa Inlisya
Orthodoksa Inlisya (grigu simimanta: OpθόδoEn Ekkλnσίa (orthódoxī ekklīsía) "allin iñiy inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi Ecclesia Orthodoxa, kastilla simipi: Iglesia Ortodoxa) nisqaqa anti Iwrupapi kaq kristiyanu inlisyam.
Hatun rakiypi chunka hukniyuq kaq pachakwatapis ñawpaq kaq inlisyamanta Bisantinu qhapaq suyupi tukurqan, kunti Iwrupapi kaq Kathuliku Inlisyamantas rakispa. Chay pacha inlisyap umanqa Bisantyu llaqtapis karqan, hatun Aya Sophiya ΆYιa Eoφίa (Santa Sophiya) nisqa hatun inlisyayuq. 1453 watapi Turkukuna Bisantyuta atispa Orthodoksa Inlisyata saruparqan, Islam nisqata mast'aspa.
Kunan pachaqa Grisyapim, Bulgaryapim, Makidunyapim, Sirbyapim, Rumanyapim, Ukranyapim, Bilaruspim, Rusyapim lliwmanta aswan hatun inlisyam.


text:
Pachamama
Pachamama nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi yupaychasqa lliw kaqta puquchiq tukuy pachantinpa hatun willka mamanmi.
Pachamamaqa tukuy sallqa pacham, kawsay pacham, yurakunata puquchiq chaywan runata mikhuchiq allpam, lliw pachantinmi, ima kawsaqpas, ima kawsayta quqpas.
Chaywan Pachamama willka kaptinsi, allin kawsayniyuq runa yupaychachun, sallqa pachata ama waqllichunchu.
Antikunapi ayllu llaqtachakunapi kawsaq indihina runakunaqa Pachamamaman mañaspa, ch'allaspa, kukatam quspa yupaychan. Paqu yachaqpaqa Pachamamaman qunan atinmi.


text:
Qullusqakuna
Kay qatiqpiqa lliwmanta aswan ñaqha qullusqakunatam rikunki. Rikuchisqa pachankunaqa sirwiqpa pachanpim.(Qhipaqkuna | Ñawpaqkuna) Qhaway (aswan musuq 50) (aswan mawk'a 50) (20 | 50 | 100 | 250 | 500).
- 19:06 20 nuw 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Strombus nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 06:06 16 ukt 2012 Tegel (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa OIŞKP0ŞLPLPĞOBVFF nisqa p'anqatam qullun (No useful content (global sysop action))
- 10:45 13 sit 2012 Hosiryuhosi (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Suomi nisqa p'anqatam qullun (no useful content (global sysop action) / Samiqnin karqan kay hinam: 'äljhfdcssdfhjhhh' (huklla ruraqnin: '194.241.59.203'))
- 19:06 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Traductor e español a quechua nisqa p'anqatam qullun (Wandaluchasqa)
- 19:05 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Urupampa distritu nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:05 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Qusqu distritu nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:05 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Tutura pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:05 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Tumina pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:05 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Punata pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:04 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Paqaqi pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:04 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Manqu Qhapaq pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:04 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Lariqaqa pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:04 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Munisipyu (Inkawi pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:04 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Llaqta (Qusqu distritu) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:03 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Kitilli (Rispampa kiti) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:03 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Kitilli (Alawsi kiti) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:03 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Warmiy pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:03 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Wankasanku pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:02 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Uyun pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:02 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Utusku pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:02 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Urupampa pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:02 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (San Markus pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:01 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (San Ignacio pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:01 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Putina pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:01 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Pisqu pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:01 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Phirriñaphi pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:01 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Pawqartampu pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:00 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Murrupun pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:00 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Muhu pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:00 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Milqar pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:00 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Leoncio Prado pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 19:00 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Lawriqucha pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:59 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kunturkanki pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:59 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kiskachay pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:59 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kasma pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:59 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kashapampa pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:59 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kantarawi pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:58 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Kankallu pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:58 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Islay pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:58 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:58 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Bolívar pruwinsya (Piruw)) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:58 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Barranca pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:57 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Atalaya pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:57 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Asqupi pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:57 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Distritu (Anqara pruwinsya) nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 18:57 31 awu 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Katiguriya:Chachapuyas distritu nisqa p'anqatam qullun (Manañam muchusqachu)
- 03:47 4 awu 2012 Pathoschild (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Ruraq:Riley Huntley nisqa p'anqatam qullun (accidental page creation)
- 09:07 31 hul 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Http://traductor.babylon.com/quechua/ nisqa p'anqatam qullun (Manam qillqachu)
- 21:00 30 hul 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Korinthos nisqa p'anqatam qullun (Manam qillqachu)
- 21:00 30 hul 2012 AlimanRuna (rimanakuy | llamk'apusqakuna) sutiyuq ruraqqa Jkbw nisqa p'anqatam qullun (domain error)


text:
Sumak kawsayta paklla kawsana llaktakunapi tankana, awkikay mikuytapash tankana
Kawsna llaktakunapi imashina Sumak Kawsayta kutin tarinapak, kikin llaktapi tiyak murukunata pukuchishpa mikunami kan, tukuy runakunami kayta rurana kanchik. Tantanakushpa ima ruraykunatapash wiñariypi sumakta paktachun, shinallatak kay allpa llankaykunapi wiñarishpa richunka kikin murukunatami tarpuna kanchik, kullkikuna allí utkachun, tiksi chapuchik pukuchikunata tarina kan. Shuktakmantaka: wiñaymanta llankachishkakuna, ima muyutalla tarpushkamanta, paykuna kullkita hapichun (Brassel, 2008: 11).
Kay shuktak kushtak laya tarpunakuna, pukuchinakuna hatunyachunka mutsurin, ayllullaktapak allpakunapi Sumak Kawsayta charichunka pukuchik wasikunata charina, kuchullapi pukuchikkunata, tawka murukunata, tantarishapa pukuchikkunata kimirina ushaytami mutsurin. Shinallatak tawka murukunata chaypi tantachina, charisspaka tukuy imalla murukuna kuyuchi tiyachunka ushachi ushachikta charimani kan. Shukmanta rimashpaka pakllapai kawsakkunaman tiksi mitachikunata allichina, mintalaykunapak yuyayta utkachishpa kutin mirachina; sapak pakllapi kawsak ayllukuna, sapan markamanta paklla llaktakunami paypak ushay kapukkunata rikuchun mutsunkuna. Shinallatak tukuy llakta allpakunapi rurana imashina pukuchinamanta tukuy markakunapi, ayllullaktakunapi yanapanakuna.
Saywashka allpa tiksi, paklla tiyashpa wiñarishpa katichun
Mañaykunata awllirishka rinakan, kay tinkinakuy yuyaykunata mirachishpa, tawkasami pukuchi ruraykunata, kay tiksichina:
- Akllashka karmakuna tawkasami achka murukunawan tiksi paktachina patata charinkapa, pukuchina kuskakunata, kapukta pakchikkunata charina; shinallatak mikunkapak, makirurarikunatapish rantichun kayana kan.
- Llaktakunapi imalla ruraykunata, tawkasamikawsay chawpi ruraykuna kikin pukuchik llankaykunata kallaripi churana, kaytaka imalla shuktak tawsami pukuchikkunata ushachina, runa kawsaykuna charikta riksina, yuyaykunata yachana.
- May uchilla mitachita rikuchi, ashalla pukuchik kuskakunapi kullkikuna yaykuchun uchilla mitachikunata ukuman wiñachina kanchik, kaymanta kullikuna ayllullaktakunaman rina kan, shinallatak ashka millpuykuna tiyachun tiksi pukuyta charina.
- Paykuna rikuchun tantachik paktata charinami kan, pukuchikkuna yanaparishpa mitsana, wacharik mamakullki wiñarikukta richun, rakinakuy pukuchishkakunata mintalanayay tiyachun kapukkunapash tiyana kan.
Chakramanta mikuna murukuna tawkasamiyay: awkikay, uksi, may alli murukuna
Pakllamanta, kallarik murukunaka kay kimsa mitalay ruraykunatami charina, wasipi mikunata mikuna awkikay tiyachun charina kan, Mamallaktapak kapukkamay tiyachun murukunata charina kan, kay muru mirarikunaka llankaykunatami wiñachinka. Chanikullkitapash yapankami, allpapachapi mikuna awkikay tiyanka, yuyaykunatapash sinchiyachina. Llakta uku mikuykuna hañikuna nishka shina, allí mikuykuna tiyachun, wiñaypata llankaykuna tiyachun kamana.
Kapuchik shunku tikrachun allíta tantachina, allí charishkakuna tukuy paklla llaktapak puskakunaman kullki yaykuy tiyachun. Shinallatak kullkikuna yaykuna kuskakunata suktakyachin, ashtawanka ñukanchik kullkikuna mintalayay ukupi wiñarishpa katichun, shina uchillapak, hatun mintalaykunamanta, istamintalaykunamanta kishpiyrishka kachun. Karu Mamallaktakunawanpash, ashtawanka chay pukuchik wanukunata mana churashpa allí mikuykuna kachun, chaypakka shuk llaktakunapi ñawpa yayakuna imashina pukuchikkuna shinami tarpuykunataka rurana kashkanchik.
Adicionalmente, desde los territorios rurales se generan las condiciones de base para la soberanía alimentaria, la misma que se sustenta en el reconocimiento del derecho a la alimentación suficiente, sana, nutritiva y culturalmente apropiada para lo cual es necesario incidir tanto en las condiciones de producción, como de distribución y consumo de alimentos.
Ashtawankarin kawsana llaktakunapi awkikay mikuykunata mirachina, imashina kay hayñikunapi nishka shinami, allí mikuy paktashkata charina kanchik. Allí kawsankapak, allí mikunkapak, kikin kawsaykunapi, allí pukuchinkapak hayñikunata riksichun munanchik, mikunakunata imashina rakinata, imashina millpunata yachanami kan.
Kawsana llaktakunapi llankayñankuna, llankayñankunata rurankapami tarpuna allpakunata uchilla suyukunapi kuskachina kan, chay llaktakunallapitak tarpunata yachakkuna tiyakta riksinami kan, imashina mawkayachinata churashkata paktachinami kan. Shinami llakta ushaykunawan tantachina, chawpi pukuchikuna (allpa, yaku kullki mañachi, mentalayay) llankaykuna mirachina, shinallatak mañaymashkay wakichikuna, llakikunamanta imashina alli kuyurita paktanakunata . Tarpukkuna alliyachik yanapakta yachachina, allí taripak chakra wiwakamay tiyachun .


text:
Lila Downs
Ana Lila Downs Sánchez sutiyuq runaqa (19 ñiqin tarpuy killapi 1968 paqarisqa Oaxaka llaqtapi Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan inlish simipipas. Huk Ranchera takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, mishtika simi karqan.[1]
[allichay] Kawsay qillqa
Mamanqa Ana Sánchez ayllu runa mishtika, taytantaq amirika mama llaqtapi paqarisqa Allen Downs. Sutinqa, Lila hindipi "grasyasapa warmi" niyta munansi. Indyapitaq Lila nisqaqa achkiypa pukllayninsi.
Musuq York llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi 1992 watapi urqhurqa kantu, chanta Taki aranway sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata inlish simipi qillqasqata. Kay taki kapchiy, Paul Cohen, suticharqa runasimita amirikawa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta.
Downsqa Oaxaka de Juárez, Oaxaka llaqtakunapim yachay wasiman rirqan. 2002 watapi amirikawa llaqtapi hatun plasapi mikhunata qhatuchkaptin, Julie Taymor sutiyuq kuyu walltay pusaqsi pilikulapi pukllanapaq mink'achirqan, chaymanta Julie Frida sutiyuq pilikulanpim pukllarqan.
2011 sutiyuq pilikulapim Mariachi Gringo sutiyuq warmita pukllarqan, 2012 watapi Guadalajara llaqtapi Ariel Suñayta (Premio Ariel) chaskispa.
Lilaqa takinmi, takikunatapas kamarin, lliwninmanta aswan mishtika simipi, saputika simipi hukkunatataq kastilla simipim. Ñawpaq diskunqa La Sandunga sutiyuqmi.
[allichay] Diskunkuna
[allichay] Ñit'isqa phiruru
- 1994 - Ofrenda
- 1996 - Azuláo: En vivo con Lila Downs
- 1999 - La Sandunga
- 1999 - Trazos
- 2000 - Árbol de la vida
- 2001 - La Línea
- 2004 - Una Sangre
- 2006 - La Cantina
- 2008 - The Very Best Of Lila Downs (El Alma De Lila Downs) (CD+DVD)
- 2009 - Ojo de Culebra
- 2010 - Lila Downs y La Misteriosa: En París Live à Fip
- 2011 - Pecados y Milagros
[allichay] Kuyuq rikch'a waqaychana allwiya
- 2007 - Lotería Cantada (DVD)
- 2010 - Lila Downs y La Misteriosa: En París Live à Fip
[allichay] Pilikulakuna
- 2007 - iTunes- Live Session
[allichay] Takikuna
- Yucu yucu ninu
- Ofrenda
- Nueve viento
- Nueve hierba
- Tres pedernal
- Luna
- Icnocuicatl
- Uno muerte
- La niña
- La línea
- Smoke (Acteal)
- Dignificada
- One blood
- Malinche
- Mother jones
- Brown paper people
- Una sangre
- La cumbia del mole
- Agua de rosas
- Little man
- Ojo de culebra
- Perro negro
- Skeletón
- Justicia
- Taco de palabras
- Tierra de luz
- Yo envidio el viento
- Silent thunder
- Mezcalito
- Palomo del comalito
- Pecadora
- La reina del inframundo
[allichay] Pukyumanta willaykuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Kastilla simipi
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Lila Downs.
- Lila Downs.com
- Letras de canciones en lyrics.time.


text:
Qillqa
Qillqa nisqaqa ima qillqasqapas, qillqana p'anqapi (liwrupi, willay p'anqapi, chaski qillqapi icha huk willa ñiqipi, antañiqiqpi, siq'isqa rikch'akuna icha sanampakuna, willakunata, yachayta waqaychanapaq.
Manaraq qillqa kaptin, runakuna willaykunata miraymanta miraymansi quykuq karqan, simiwan rimaspa willaykuspa.
Kay hinam qillqay nisqakuna:
- Rikch'akunawan (rikch'a qillqay)
- Sumiru runakuna
- Mawk'a Iqiptu runakuna
- Mawk'a Mayakuna
- Mishika runakuna
- China qillqay
- Sanampakunawan (sanampa qillqay): kunan pacha siq'i llumpakuna
- Pañamanta lluq'iman
- Phiniku siq'i llumpa (ñawpa pacha Chawpi hatun quchap patakunapi)
- Iwriyu siq'i llumpa
- Arabya siq'i llumpa
- Lluq'imanta pañaman
- Grigu siq'i llumpa
- Latin siq'i llumpa
- Kirilitsa siq'i llumpa
- Diwanaqri siq'i llumpa (Baratpi)
- Pañamanta lluq'iman


text:
Juvénal Habyarimana
Juvénal Habyarimana sutiyuq runaqa (* 8 ñiqin pawqar waray killapi 1937 watapi paqarisqa Rwanda - 6 ñiqin ayriway killapi 1994 watapi wañusqa Kigali llaqtapi) Hutu Rwanda mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq.
1973 watamanta 1994 watakama ñawpaq kuti Rwandapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Agathe Habyarimana
Wawakuna:
Yachaywasi: .
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Juvénal Habyarimana.
- Rwanda: How the genocide happened, BBC News, 1 de abril de 2004 (inlish simipi)


text:
Li Peng
Li Peng, (李鹏), (Chinu simipi: 李鹏, chino tradicional: 李鹏, pinyin: Lǐ Péng, Wade-Giles: Li P'eng) sutiyuq runaqa, 20 ñiqin kantaray killapi 1928 paqarisqa Chengdu - (Sichuan) llaqtapi, - ).
1987 watamanta 1998 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Li Shouxun (chinu qillqa)
Ñawpaq warmi: Zhu Lin
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Li Peng.
- (Inlish simipi):


text:
Chinkasqa Churi
Chinkasqa Churi nisqamantaqa Jesusmi Lukaspa qillqasqanpi, chunka pichqayuq uma rakipi, 11-manta 32-kama kaq wirsupi rikch'anachinapi willan pharisiyukuna niptin: "Kay runaqa huchasapakunawanmi mikhuspa kawsakun", nispa.
Kaytam nin: Huk runap iskay churinmi karqan. Sullka churinqa taytanmanta tupaqninta mañakuspa tupaqninwan karu llaqtaman ripurqan. Tukuy tupaqninta mana allinta kawsaspa chinkachirqan. Wakchayasqa kaspa huk chakra runapaq khuchikunata michispa yarqaspa nikurqan: Taytayman kutimusaq, manaña churinchu kaspay. Wasinman chayamuchkaspa taytanqa karumantaña rikurqan. Churinqa "manañam churiykichu kachkani" niptinpas taytanqa churintata marq'aspa much'aspa chaskirqan, chitata sipispa sirwiqkunawan phistarqan. Kuraq churintaq chayta rikuspa phiñakuspa taytanta "imaraykum chay?" nispa tapurqan. Taytantaq kutichirqan: "Churíy, qamqa ñuqawanpunim kachkanki, tukuy kapuqniykunapas qampataqmi; ichaqa kay wawqiyki wañusqa kachkaspa kawsariramusqanraykum, chinkasqa kachkaspa tarimusqa kasqanraykupiwanmi, q'uchukuspa kusikuna karqan."
Chunka qanchisniyuq kaq pachakwatapis Juan de Espinosa Medrano Chinkasqa Churimantamanta aranwaytas qillqarqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Runasimi.de: Chinkasqa churimanta (Lk 15, 11-32)
- Dr. D. Juan de Espinoza-Medrano (17 ñiqin pachakwatapi): Chinkasqa churimanta aranway
- Lukaspa qillqasqan, chunka pichqayuq kaq uma raki, bible.is nisqapi:
- Lukaspa qillqasqan, chunka pichqayuq kaq uma raki (Qosqo qheswa simipi)
- Lukaspa qillqasqan, chunka pichqayuq kaq uma raki (Urin Buliwya qhichwa simipi)
- Lukaspa qillqasqan, chunka pichqayuq kaq uma raki (Chincha Buliwya qhichwa simipi)
- Lukaspa qillqasqan, chunka pichqayuq kaq uma raki (Ayakuchu Chanka runasimipi)


text:
Waqaysapa Ñan
Waqaysapa Ñan (inlish simipi: Trail of Tears) nisqapiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan 1830 watamanta 1838 watakama Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunatas mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan.
1830 watapi Indian Removal Act nisqa kamachitas kamachirqanku, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq. 1837 watakamaqa 46.000 runakunatas ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan.


text:
Leoncio Prado pruwinsya
Leoncio Prado pruwinsya (aymara simipi: Leoncio Prado jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Leoncio Prado) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tinku Mariya llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Anqas Walla mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki
- Mayukuna: Wallaqa mayu
- Quchakuna:
- Urqukuna:
[allichay] Pulitika Rakiy
Suqta distritunmi kan.
[allichay] Runakuna
Bena Jema llaqtapiqa, Rupa Rupa distritupi, Shipiwu-Quniwu runakunam tiyanku. Kay llaqtachaqa 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 watapim kamasqa karqan.
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku. Bena Jema llaqtapiqa shipipu simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
[allichay] Karu puriy
- Tinku Mariya mamallaqta parki
- Sumaq puñuq urqukuna


text:
Henry Ford
Henry Ford sutiyuq runaqa (* 30 ñiqin chakra yapuy killapi 1863 watapi paqarisqa Dearborn llaqtapi, Michigan suyupi - † 7 ñiqin ayriway killapi 1947 watapi wañusqa) Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchina pusaqsi karqan, Ford Motor Company sutiyuq antawa ruruchinap kamariqninsi, tawqa ruraykuypa kamariqninsi.
Tayta: William Ford (1826-1905); Mama: Mary Litogot (c. 1839-1876).
Warmi: Clara Bryant
Churi: Edsel Bryant
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Henry Ford.
- Ford Foundation


text:
Ch'uya Ispiritu
Ch'uya Ispiritu (Chuya Espiritu),[1] Ch'uya Ahayu (Ch'uwa Ajayu)[2] icha Santu Ispiritu (Santo Espiritu,[3] grigu simipi: ΆYιov Πveύua [Ágion Pneúma], latin simipi: Spiritus Sanctus, kastilla simipi: Espíritu Santo) nisqaqa kristiyanu iñiypi iñiq runakunata pusaq Dyuspa ispiritunmi, Kimsantin Dyuspa huk rikch'aynin (uπόσtaσις [ypóstasis]) kaspa.
Dyuspa Simin Qillqa Ch'uya Ispiritumanta kaykunatam willawanchik:
Jesus bawtisasqa kaptin, Yaya Dyus Ch'uya Ispirituta urpita hina Churinman kacharqan (Lukas 3:22 ).
Pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan (Rurasqakuna 2:4 ).
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Rurasqakuna 2:4 (Ayakuchu Chanka runasimipi)
- ↑ Rurasqakuna 2:4 (Chincha Buliwya qhichwa simipi)
- ↑ Rurasqakuna 2:4 (Qosqo qheswa simipi)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ch'uya Ispiritu.


text:
Qispilla urmay
Qispilla urmay nisqaqa llasaq wisnup urmaynin, llasaturakullap aknachsqan, huk kallpakunap mana aknachasqan.
Wayra pacha wisnuwan qhaqunakuspanmi, ama kachunchu, ichataq ch'usaq p'ulin kachun. Chay ch'usaq p'ulinpi urmachkaq wisnu qispilla urmachkaspaqa, pachawan p'ikwaykunmi, wiñaylla utqayninta mirachispa Wayra pachapi urmachkaq wisnutaq urmachkaspataq qhaquy llasaturakuta aypaspa manañam p'ikwaykunchu.
Qispilla urmaypa hanaq kayninpa minuywanqa kay hinam ( nisqa qallariy hanaq kay nisqapi manaraq kuyurqaspaqa):
- h = wisnup hanaq kaynin t nisqa pachapi
- = wisnup qallariy hanaq kaynin
- g = llasaturaku kallpap aknachasqan p'ikwachiynin.
Wisnup risqan karu kayninqa kay hinam:
- s = urmachkaq wisnup risqan karu kaynin


text:
Mamakamachiy churashka hatunwiñariy llankayñan
2008 watapak Mamakamachiyka llankayñanta, tukuylla llankana yuyayta tiyachin, kayka Sumak Kawsay paktana yuyaypak hillaykunami kan, hayñikunata paktachinkapapashmi kan. Mamakamachiypi nishka shinaka tukuykunapak pakta kawsay tiyachunmi rikuchin, llakta allpakunapipash shinallatak yuyarinakuy tiyachunpashmi rikuchin. Chaypaka, kallaripika ama wakchayay tiyachun anchuchina kan, tawka sami kawsay llaktakuna pakta pakta kawsayta charichunmi, llankay wiñariykuna tawka watakunapak kachunmi ñawpachina; tiyakkunata, charishkakunata pakta pakta rakinkapakpash. Kay mushuk achiklla rikuykunaka, kari warmi llaktayukkuna, shuklla kashpa, wankurishka kashpapash, arininakuypi ayninakunapi, hayñitami charin, shinallatak tantanakuykuna sapalla, mana kashpaka wankurinakushpami tukuypak mañamashkaypi paktachinatami charin.


text:
Hamp'atu urqu
Hamp'atu icha Waypuna nisqaqa (kastilla simipi: Ampato / Huaypuna) Piruw mama llaqtapi rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.288 mitrum aswan hanaq.
[allichay] Rikchakuna
-
Qullqa mayu, Mururqa qucha (chawpi), Lipayuq rit'i urqu (chawpi-paña); paña: Wallqa Wallqa rit'i urqu, Sawanqaya rit'i urqu, Hamp'atu rit'i urqu
-
Sawanqaya rit'i urqu Hamp'atu rit'i urquwan
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Puykukuna
- Saywitu: Ariqipa pruwinsya (chincha)
- Saywitu: Wallqa Wallqa, Hamp'atu, Sawanqaya, Qullqa mayu, Siwas mayu, Maqa llaqta


text:
Naoto Kan
Naoto Kan, Naotō Kan (Nihun simipi: 菅 直人), sutiyuq runaqa ( * 10 ñiqin kantaray killapi 1946 paqarisqa Ube llaqtapi - ) Nihun mama llaqta Pachaykamay kamayuq wan pulitiku.
2010 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Hisao Kan; Mama: .
Ñawpaq warmi: Nobuko Kan
Churinkuna: 2 (Gentarō wan Shinjirō Kan).
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Naoto Kan.
- Kastilla simipi:
- Biografía por Fundación CIDOB
- Inlish simipi:
- Nihun simipi:


text:
Template:Welcome/qu
[edit] Meta nisqapi allin hamusqayki!
Rimaykullayki Welcome/qu, allin hamusqayki Wikimedia Meta-Wiki nisqapi! Kay llika tiyayqa tukuy Wikimedia ruraykamaykunata t'inkinakunapaq rimanakunanchikpaqpas. Kawpayniykumanta p'anqatapas ñawiriykiman. Rimay t'ikraykunata munaspaykimanqa, Meta:Babylon nisqaman riykiman. Meta:Babel icha Wikimedia Forum nisqaman willayniykitapas kachaykiman (ama hina kaspa, manaraq kachaspa p'anqap hawanpi ima hina rurana nisqakunata ñawiriy). Munaspaykimanqa, rimanakuy p'anqaypi tapuwaykiman. Kusikuspa llamk'apuy! ~~~~
[edit] Llamk'apuy
- Silq'uyniykiqa rantipusqa plantillapim ch'aqtasqa kanqa; tawantin tildeqa (~~~~) manam qillqamunaykichu kachkan - ichataq manam waqllinqachu.


text:
Ampay mamallaqta willkachasqa
Ampay mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi: Santuario Nacional de Ampay) muyuyqa qhawasqa kasan, Piruw mama llaqtapi, ,Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi. Llipinchispa qhawakuntaqmi askha qhapaq kasqan hina. Quchakunatapis qhawariytaya munasankun.
- Hallka k'iti kanchar: 3.635 ha
[allichay] Allpa saywachi
- Urqukuna: Ampay nina urqu
- Quchakuna: Uspaqucha, Anqasqucha, Willkaqucha, Turnuqucha, Isuqucha
- Mayukuna:
[allichay] Chiriqunuy
[allichay] Flora
[allichay] Sach'a-sach'ap yurankuna
- 1985 (Galiano, Tupayachi, Ricalde, Tupayachi, Venero), Pukyu: [1]
[allichay] Fauna
- Atuq (Pseudalopex culpaeus)
- Taruka: Yuraqchupa luwichu (Odocoileus virginianus), Hatun taruka (Hippocamelus antisensis);
- Kuntur (Vultur gryphus)
- Wisk'acha (Lagidium peruanum)
- Qiwlla (Larus serranus)
- Puma
- Kuntur
[allichay] Ñuñuqkunap layankuna 1995 watapi
(Galiano, Tupayachi, Nuñez, Ochoa, Zevallos, 1995)
[allichay] Karu puriy
- Phaqcha (Catarata Paccha), hanaq kay: 50 m (Awankay: 12 km)
- Intimpa sach'a sach'a
- Pajonal Paco Paco
- Bosque Enano
[allichay] Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
1962 watapiqa kimsa ayllu Santuario Nacional de Ampay suyupi tiyarqan, ca. 1977 watapi 30 ayllu karqan. Kamasqa watapiqa, 1987, 70 ayllu muyuypi tiyarqan, Tuturpampa, Qucha, Phaqchaq, Umaq'ata, Chupapata, Sawanay, Ñacchiru, Supayhuayq'u, Llawipunku, Negromonte llaqtakunapi (Hostnig & Palomino, 1997). 1996 watapiqa 51 runa Ñacchiru llaqtapi, Umaccata llaqtapi, Chupapata llaqtapipas tiyarqan, 36 runa Sawanay llaqtapi, Ampay llaqtapi, Maucacalle llaqtapipas, 38 runa Qurwani llaqtapi, Uqshapampa llaqtapi, Phaqchaq llaqtapipas tiyarqan.


text:
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Washington rikuy.
George Washington sutiyuq runaqa (*22 ñiqin hatun puquy killapi 1732 watapi – † 14 ñiqin qhapaq raymi killapi 1799 watapi) Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpa umalliqninsi karqan (1789 watamanta - 1797 watakama). Awqapuriqninkap Qhapaq kamaqninsi Hukllachasqa Amirika Suyukunap Qispikusqa Awqanakuynin (1775 watamanta 1783 watakama), chaymantapas Hukllachasqa Amirika Suyukunap ñawpaq umalliqninsi karqan 1789 watamanta 1797 watakama.
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Yaka-yaka
Yaka-yaka (familia Picidae) nisqakunaqa yaqa tukuy tiksimuyuntinpi kawsaq pisqukunam, puriq icha tiyapayaq. Akakllukunaqa chhukrunawan sach'akunap qaranpi chhurupayaspa palamakunata qirisakunatam hap'ispa mikhunku, "yaka-yaka" nispa ruqyaspa.
218 rikch'aqnintam riqsinchik. Urin Awya Yalapiqa akakllu (hak'akllu, Colaptes rupicola), huk rikch'aqkunapas kawsanmi. Chinchay Awya Yalapiqa lliwmanta aswan achka kaq rikch'aqa Chinchay Awya Yala akakllum (Colaptes auratus).
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Yaka-yaka


text:
Yang Shangkun
Yang Shangkun, (Chinu simipi: 杨尚昆, chino tradicional: 楊尚昆, pinyin: Yáng Shàngkūn, Wade-Giles: Yáng Shàngkūn) sutiyuq runaqa, 25 - ñiqin aymuray killapi - 1907 paqarisqa Tongnan (Chongqin) llaqtapi - 14 ñiqin tarpuy killapi- 1998 wañusqa Beijing llaqtapi).
1988 watamanta 1993 watakamam ñawpaq kuti Runallaqta Republika Chinapa Umalliqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Li Bozhao
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yang Shangkun.
- (Chinu simipi):


text:
Manqus distritu
Mankuq distritu icha Manqus distritu (kastilla simipi: Distrito de Mancos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Mankuq llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
[allichay] Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
[allichay] Distritupi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)
- Saywitu: Yunkay pruwinsya / Qarwa pruwinsya pdf


text:
Llankanuku quchakuna
Llankanuku quchakuna (Lagunas de Llanganuco), Chinanqucha Urqunquchawan, nisqakunaqa iskay qucham Waskaran mamallaqta parkipi, Piruw mama llaqtapi, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritupi. Yunkay llaqtaqa nisqamanta 25 km karum.
[allichay] Karu puriy
- Waskaran mamallaqta parki
- Waskaran: 7,2 km
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Llankanuku quchakuna.
- www.geonames.org / Llankanuku quchakuna: Satilliti rikcha
- Yuraq Wallap saywitunkuna


text:
Paul Sabatier
Paul Sabatier sutiyuq runaqa (* 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1854 watapi paqarisqa Carcassonne (Ransya) llaqtapi - † 14 ñiqin chakra yapuy killapi 1941 watapi wañusqa Toulouse (Ransya) llaqtapi); Ransya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1912 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).
Tayta: Sabatier, Mama: .
Alma mater: Collège de France, École normale supérieure, Lycée Pierre-de-Fermat
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
- Davy Medal
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Paul Sabatier.


text:
Hermann Emil Fischer
Hermann Emil Louis Fischer Emil Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin kantaray killapi 1852 watapi paqarisqa Euskirchen (Alimanyapi) llaqtapi - † 15 ñiqin anta situwa killapi 1919 watapi wañusqa Berlin (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1902 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Fischer, Mama: .
Alma mater: Bonn Yachay Sunturnin wan Strasbourg Yachay Sunturnin
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hermann Emil Fischer.