text:
Pachakamaq llaqta
- Pachakamaq apu nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Pachakamaq llaqtaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Lima pruwinsyapi, Lurín distritupi, Lima llaqtap chawpinmanta 40 km karum.
Pachakamaq llaqtapiqa qawiñakuna Pachakamaq apupaqqa rurasqa hatun yupaychana wasim karqan. Kunanraqmi chaymanta qawiñakuna.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pachakamaq llaqta.
Katiguriya:Mawk'a llaqta (Lima pruwinsya)


c: text/html

text:
Pedro Huillca Tecse
Pedro Huillca Tecse (Pedro Willka Tiqsi) sutiyuq runaqa (4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1949 watapi paqarisqa Qurqa llaqtapi, Qusqu suyupi; 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu sindikalistam karqan.
1970 watakunapi Siwil Wasichaykunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación de Construcción Civil) nisqa sindikutup qillqakamayuqnin (Secretario General) tukurqan, chaymantataq Qusqu Suyu Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación Departamental de Trabajadores del Cuzco FDTC) nisqap pusaqninmi. Piruwanu Kumunista Partidupipas wankurisqam karqan.
1980 watapiqa XII kaq kunrisunpi Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuypa qillqakamayuqnin (Secretario General de la CGTP) tukurqan.
18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1992 watapi Grupo Colina nisqa wañuy iskadrunpa sipiqninkunam sipirqanku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
María Elena Moyano
María Elena Moyano Delgado, Madre Coraje sutiyuq warmiqa (29 ñiqin ayamarq'a killapi 1958 watapi paqarisqa Barranco llaqtapi; 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi wañusqa Villa El Salvador llaqtapi) huk piruwanu pulitiku warmim karqan.
María Elenaqa warmikunap hayñinkunapaqsi tanqarqan. Federación Popular de Mujeres de Villa El Salvador (Fepomuves) sutiyuq warmi tantanakuypa pusaqninmi karqan, chaymantataq Villa El Salvador barriyup kurakanmi. Villa El Salvadorpi wakcha wamrakunapaq "Lichi suyk'u" (vaso de leche) nisqa kampañatam qallarirqan. 15 ñiqin hatun puquy killapi 1992 watapi K'anchaq Ñan nisqaman kapuq ankallikunam Mariyataqa wawankunap ñawinpa ñawpanpi illapaspa sipirqanku.
Mariyaqa kasarakusqam, iskay wawayuqmi karqan. Kunantaq ayllunqa Ispañapim kawsachkan.


text:
Kuka
Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna llipt'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq.
Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.
Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.
Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.
[allichay] Rikchakuna


text:
Servindi, 24 de mayo, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 24 de mayo, 2010 (archivo mp3, 8 minutos, 03 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqsemuyuntinpi willakuykuna
Naciones Unidas nisqamanta. Kinsa patampi juñukuyman puriymunaqpaqmi qelqanchakuy kashanraq chay Mecanismo de Expertos sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas, nisqapaq llikaq sonqonpi.
Chay juñukuymi aparikunqa chunka iskainiyoqmanta chunka soqtayoq p’unchay julio killata kay 2010 watapi Ginebra llaqtapi, chaypin rimarikunqa imainatas indígena nisqa waiqekuna rimariyta atinkuman hinalltaq chay Declaración de Naciones Unidas sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas nisqamanta ima.
Chay Mecanismo de Expertos nisqaqa huq musuq chaninchaymi Naciones Unidas nisqaq ruwariysiynin indígena nisqa llaqtakunamanta sayapakunanpaq, Consejo de Derechos Humanos, nisqaq kamarimusqan.
Enlazando Alternativas sutichasqamanta. Chay Cumbre de los Pueblos Enlazando Alternativas IV nisqan tukuyapuran qayna chunka pusaqniyoq p’unchay mayo killata, huq qelqa mait’uwan kanmi derechunchis huq hina kananpaq chay modelo neoliberal nisqa hinallataq llapan tratados de libre comercio nisqakunapaqwan.
Chay junñukuymi nimun neoliberal chaninchaykunaqa ” manapunin allintachu t’asquinqa gobiernokunawan llaqtakunawan” nispa.
Chay Cumbre nisqan qallpawanpuni nimun manan allinchu chay Tratados de Libre Comercio nisqakunaqa, Acuerdos de Asociación hinallataq tratados bilaterales de inversión otaq Acuerdos de Promoción y Protección Recíproca de Inversiones nisqakunaqa.
Chay acuerdo nisqakunaqa apakuran abyayalapi suyukunawan, Europa suyukunapiwan, mana llaqtaq yachasqanmi, llaqtaq mana allininpaq.
Hallp’akuna hap’iymanta. Chay Conferencia Regional de las Organizaciones, chaymanta Movimientos nisqakuna, hinallataq Oenegés sutichasqakuna iman qelqancharimunku Directrices Voluntarias para la Tenencia de la Tierra nisqata pachamamamanta qayna chunka isqoniyoq p’unchay mayo killataDeclaración de Brasilia nisqa qelqamayt’uta.
Cahypin qhawarimunku Cumbre apakuran Cochabamba llaqtapi chaiman hina apakunanmi rimaykuna imanaqtinchus waranqaq waranqanpi runakuna chaqrakunapi ayllukunapi tarikusqan raiku.
Paikunan willakamunku qolqesapakunan haykuyamushanku llaqtaykuman hallp’aykuta qechuwashanku, qarqumuwashanku llapa wawakunantinta, llapaykutan kausayniykuta chinkachipushanku nispa.
México suyumanta. Qayna viernes iskay chunka huqniyoq p’unchay mayo killatan aparikuran huq masacharisqa puririy, imaraikuchus wañuchiranku Timoteo Alejandro Ramírez tawachunka tawayoq watayoqta, hinalltaq warmintapis Cleriberta Castro kinsachunka pisqayoq watayoqta, iskaininkun wañusqa iqhuriranku wasinkupi qaina jueves iskaichunka p’unchayta.
Timoteo Ramírez, wayqeqa karqan allin humalliqmi, Trique llaqtamanta puriq hinallataq chay Movimiento de Unificación y Lucha Triqui Independiente (MULTI) nisqamanta humalliqnin.
Argentina suyumanta. Iskay waranka leguata purimuspankun tukuy hinantinmanta, imaimana riqch’ayniyoq runakunan qayna iskaichunka p’unchay mayo killata chayamuranku Plaza de Mayo nisqaman Buenos Aires llaqtaman, iskaypachaq watata yuyarispanku.
Wichí, Toba hinallataq Mocovi chaupinsuyumanta; Mapuche uranmanta; Huarpe inti haykuy ladomanta, Guaraní inti lloqsimuy cheqasmanta, Colla patanmanta, huqkunapiwan, mañarikuranku Estado Plurinacionalnisqata Argentina suyupi.
Chay puriymi qallarimuran chunka iskayniyoq p’unchay mayo killata, tukupurantaq Gobiernoq wasinpi Cristina Kirchner humalliqwan juñukuypi.
México suyumanta. Distrito Federal humalliq gobiernon kallarimuran qayna iskaichunka huqniyoq p’unchay mayo killata “Encuentro de Pueblos Indígenas, Originarios y Afrodescendientes de América Latina y El Caribe 2010” nisqa juñukuyta.
Marcelo Ebrard, Gobiernoq rantinamta humalliqmi, nimun ari mana allintachá qawariyku ñaupa llaqtayoq runakunata chaymi, mañarikuyman qawarimuchun gobierno kikin nispa.
Comisión de Derecho Humanos nisqataqmi rimarimun México suyu hatun suyu imaymana riqch’ayniyoq runakunantin kashaspan manapuni allintachu runamasinkunata qhawarimun, chayraykun usqhayta ruwasun tukuy imaimanakunata paikunapaq nispa.
Bolivia suyumanta. Gobiernopiwan Confederación de Pueblos Indígenas de Bolivia (CIDOB) nisqapiwanmi , rimanakuyta tuparachimusqaku, qayna domingo chunka soqtayoq p’unchay mayo killata, iskaychunka pisqayoq yupaipi rimanakuykunata imakunatachus Estado nisqa mana hunt’aranchu watan watan runa llaqtakunapaq chayta.
Chay rimanakuywanmi manaña sasatachu purimunqaku Riberalta – El Beni- nisqamanta La Paz llaqtaman, chaymi yuyaykusqa kasharan iskaichunka p’unchay mayo killapaq.
Peru suyumanta willakuykuna
Perú – Brasil iskaynin suyumanta. Masachasqa Perú suyumanta puriq waiqekuna llakirisqa willariranku Cancillería de Brasil nisqaman chay Acuerdo Energético apakunan Brasil suyuwan chay raiku.
Qaina chunka isqonniyoq p’unchay mayo killatan Brasilia llaqtapi rimarimuranku manan kuskamanta puririychu aswanmi brasil suyuman electricidad vendenapaq kashanman.
Chay rimanakuymi apakushan mana Perú suyuq yachasqan, manan yachakunchu hayq’as energía nisqa pisishan nitaqsi yachakunchu hayq’as puchunman chayta.
Tapukuymanta. Congreso de la República nisqan chanincharimun qaina chunka isqonniyoq p’unchay mayo killata “Ley del Derecho a la Consulta Previa a los Pueblos Indígenas u Originarios reconocido en el Convenio 169 de la Organización Internacional del Trabajo” nisqata.
AIDESEP, CONAP, CCP, CNA y CONACAMI nisqapi masachasqa wayqekunataqmi allinmi nimunku “ huq charqay qallarariymi runakunaq derechunkunata qawarinankupaq” nispa.
Ari “aqnata rimanakuyta qallarisun Estaduwan llaqtawan, Bagua chiqaspi apaukuran sipinakuy chay pataman”.
Chay Ley de Consulta nisqata qawarikunqa chayqa “manañasya, juchatariy kanqachu nitaq runa sayarinqachu llapaq derechunkunatan valechekunqa estado de derecho nisqapi kausasun” nimunku. Chayña chaypas “cananmi huq cheqaq sayay Estado nisqaq” allin apakunanpaq.
Chaynallatataqmi, chay Grupo de Trabajo sobre Pueblos Indígenas, Coordinadora Nacional de Derechos Humanos nisqamanta nimullantaq “huq puririymi” chay Ley sobre la Consulta nisqaq ikhurimusqanqa nispa.
Hinallataq nimullantaq indígenas nisqa wayqekunaq purisqanmi punakunamanta yunkamantapiwan juñurisqaqa “kusqan derechunkuta ñaupaqman orqonqaku” nispa.
Diversidad nisqamanta. Chunka qanchisniyoqmanta iskaichunka iskainiyoq p’unchaykanam aparikuran Semana de la Diversidad Biológica nisqa Pucallpa llaqtapi, Ucayali nisqapi imaimanakunawan
Chay punchaykunan aparikun Organización para la Conservación de la Flora y Fauna de la Amazonía Peruana (OCFFAP) hinallataq Asociación Juvenil Ecologista “Estigma Verde” nisqa wayqekunaq wakichisqan.
Musuq lotekunamanta. Perupetro humalliq, Daniel Saba, paimi willakamun 25 lotekunatas tariramunku Gas nisqata hinallataq petróleo nisqatawansi hasphimunqaku Marañón, Ucayali, Huallaga, Santiago hinallataq Sechura mayukunapi


text:
Por Dr. Alfredo Alberdi Vallejo
Wayqe, panaykuna:
Kaykay qepa watakunañam rikuriramunku yuraq qalas qara runakuna, chaykunamantaqa supaypa wachasqan italiana paya huk chilina warmipiwan, pallqo siminkuwan, munachkanku qachachayta Filipe Waman Pumapa runa sayayninta, qellqakusqanta, sutintawampas.
Wakin piru wañu “historiadurkunaqa” kullu uyankunata mana rikurichimunkuchu kay wayqeta michakunankupaq waknaña anqaymanta, pichikuna qinam chupanta chankanman satispanku ayqenku Waman Pumata sapallanta saqespa, wakinkunañataq chay “marqueskunapa”, “condekunapa”, “ministrukunapa” sikinta lampiykuspankum qollqentaqa chaskikaykamunku, sutinkunata qellqarispanku.
Kayna puni kaptinqa, “*Runa Yachachiy*” llika wasimanta yurichimusaqku, Waman Pumapa waqtampi sayarispa, ima qellqakunatawan orqoririspa, chay qala putukunapa wiswichasqanta mayllarinapaq.
Chayraykum, kaypi mañakamuchkaniku kay qellqata mirarichispa huk wayqe panikunaman apachinakunaspa, kayta willanakuspa, alli yachaykunapaq.
Napaykamuykichik,
Alfriduykichik.
—-
*Nawinchay*: Amam kay qellqataqa “kastillanuman” tikrachinkichu, runasimipillapi kachun.
Nota: Difunda sin traducir a otras lenguas para no perder la originalidad del mensaje


text:
Piluta hayt'ay
Piluta hayt'ay icha Futbul (inlish simipi: Football), Kichwapi Chakiyasiy icha Chakirumpay nisqaqa huk pilutawan pukllaymi, Tiksi muyuntinpi lliw pukllaykunamantaqa aswan chaninchasqam.
Iskay quchum, llapanqa chunka hukniyuq runayuq (huk punku amachaqniyuq), pukllana pampapi pukllanakunku. Llapa quchup huk punkunmi kan. Pilutataqa chakinwanmi hayt'aspa tinkuq masikunap punkunman chamqaspa taripayta munanku. Manapunim makiwanchu pukllananku. Isqun chunka minutumanta aswan taripaq quchuqa atipaqmi.
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
Huk ñiqin pachantin maqanakuy
Huk ñiqin pachantin maqanakuy nisqaqa huk hatun maqanakuymi karqan, 1914 watamanta 1918 watakama.
Chawpi atiykuna nisqa mama llaqtakuna - Alimanya, Awstiriya-Unriya, Turkiya, Bulgarya - maqanakurqan kay hayukunawan, Entente nisqa: Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Rusya, Italya, Rumanya, Hapun, Hukllachasqa Amirika Suyukuna (1917 watamanta). Entente nisqakunaqa 1918 watapim atirqan.
Huk ñiqin pachantin maqanakuypiqa achka hunu runas wañurqan.
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
José Bernardo Alcedo
José Bernardo Alcedo Retuerto sutiyuq runaqa (* 20 ñiqin chakra yapuy killapi 1788 watapi paqarisqa Lima llaqtapi - † 28 ñiqin qhapaq raymi killapi 1878 watapi wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq klasiku musika takichaqmi karqan.
Tayta: José Isidoro Alcedo; Mama: Rosa Retuerto.
Yachay taki wasi: Convento de San Agustín.
Somos libres, seámoslo siempre nisqaqa (kastilla simipi), nisqa Piruwpa llaqta takinmi. Takinantaqa José Bernardo Alcedom kamarirqan, kastilla simipi rimankunatataq José de la Torre Ugartem qillqamurqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Filosofía Elemental de la Música (1869)


text:
Allpa wira
Allpa wira, Rumi wira icha Pitrulyu (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
- Rawranakuna (antawa, antakuyu, antankakunapaq, wasikunapi quñichinapas)
- Imachanakuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Allpa wira.
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)


text:
Mushuklaya karupi llankayta, mana ñitirishkatapash sinchiyachina, llankayñan ushaywan, kawsana llaktapi llankaytapash sinchiyachina
Mana pakta pakta saywashka allpami rikurin. Kawsaypi alli kachun mutsuykuna tiyashpa, tiksi mutsuykunata paktachishpa kushichikpimi saywashka allpakunapi kullkimanta tawkasami rimaykuna anchayarishpa tiyashka, chay llakipak kullkita churakpipash hatun kamachikkuna mana kimirishpa, mana pakta yuyaykuna tiyakpika ashtawan llakimi rikurishka, karupi kawsak llaktakunawan, umayashka llaktawan mana paypurashina apanakushpa, shuklla yuyayta charishkamantaka llakimi rikurin (Barrera, 2006).
Ecuador llaktapi, karu llaktapi kawsak llaktakunawan kamachikkuna llankayka kay chunka watakunapi mana allita llankarishkachu, mana kamaywasi tukushkamantami mana alli kashka; alli kamachiykuna illashkamanta, kamaywasikuna awllikunata mana kushkamanta, llaktakunapi llankak kamachikkuna mana alli rurashkamanta, mushuk ushaykunata saywashkamanta kullurishkami rikurin.
Kawsana llaktapi llankanaka shuk kuskalla llaktapi tiksi tukuylla llaktayta imashina mirachinatami nisha nin; karupi kamachinaka may alli llankaytami waktan, tukuylla llaktaytami mana alli paktachichin, kay tatkikunata shuklla rurakkuna, tukuylla rurakkunatapash mna yanapanchu. Imashina kaykunaka yuyayta paktachinkapak tantarin, shinallatak saywashka allpapi llankayñanta, mutsurik kullkita, pushayta, katikuyta, ruraykunata alli mana allita rikunata, churashka llankayñanpi paktana yuyayta rikuchin.
Uchilla llaktakunapi sapan sapan pushay ushay [53]
Shuktak uchilla llaktakuna ushaypi mushuk llankanata rikuchinaka, shuktaksami chikan Mamallaktapi yuyanatami kun, kawsana llaktata rurankapa llakta ushay llikata ukuman apachunmi yuyachin, akllashkapash kachun ninmi, Mamallaktapi shuktak llaktapi kamachiynaka tukuypi yuyachunmi nin; tawkasami paktayta paya wallpawan tukuy llankayta pushaypi chimpapuran, payllatakmi chichan chikan llankayta rurachun rikuchin; allpa shuyupi ushaykunata, patapi kachun kullkita mashkanata, llankayta alli rikushpa willakta rikuchin. Ashtawankarin llaktakunapak mutsuyta paktachichun, shuk illluyta tikrachichun mañan, shina tukuy llaktakuna mushukyari katikukta pushashpa chaypi llankachun.
Shuk uchilla llaktakunapi ushay, mana wankurishka llankayta sinchiyachinkapaka, karupi kikinllatak kamachikk pushakkunatami sinchiyachina kan (GAD), Mamallakta wiñarina paktaywan, llankayñanwan mukuyarichunmi mutsurin, GAD kamachikkuna sinchiyachunpash mutsurinmi. Shina katinkapa llankanata wallpanka; chayta paktachinkapa, pakta yuyay wiñarichunka llaktaymi tankana kan. Kawsana llaktakunapipash kamachiyta churanami kan, runakuna chaypi kanchun kuskakunata mirachina, llaktayukkunapak ushay wallparichun tantarina, rimarinami kan.
Mañaymashkayta ushana, saywashka allpapak llankayñanpash
Achka kikinllatak karupi kamachikkunaka llankayñanta charinkapa tawka wiñariyna hillaykunatami wiñachishka, kaykunaka tawka llakikunmantami saywashka allpakunapi llankaykuna paktayta mana chayachishka, chay hillaykunami achka alli achikllata payman chayachishka, yachana yuyaykuna chay punchapi kashpapash ashatalla willashka kashka, urayyachishka kashka. Paykunaka mana mañay mashkayta, rikurayayta, llankay katinata rikurkachu; mana ukumanta llaktay nayapayta charirkachu, mana Mamallakta kamchikpak saywashaka allpapi llaktay ñanta wakaychirkachu, ashtawankarin tukuylla rurakkuna, shukpaklla rurakkuna mana paypakta shina hapirkachu.
Cahaymantami Paktay Yuyayka mashna kullkita tukuchina yuyayta kushpa tiyarin, tukuyllapi kullkita churanata, mashna kullkita manunata, tukuylla llaktayshina tawkasami kamachikkunapak patapi llankaypi kimirinakuchun yanapan. Yallitaka llaktakuna wiñariyna llankayñanpimi yanapan, kay llankayñanka hayñita kamana shinami rikurin, saywashka allpapapi shuk mukuyachik shina nipami rikurin.
Shinallatak, wiñarina llankayñantaka, saywarishka allpapak kamachiyta Sistema Nacional Descentralizado de Planificación Participativa ukupi churanami mutsurin. Llankayñan katikuyta, Mamallaktapika kunanmi hillaykuna chayrak wallparikunkuna, saywarishka allpa wiñariypi kallaripi tiyarichun hillaykuna rurarinakun, murukuna rikurichun, arinishpa yuyarinkapa willaykunaman yaykurina tiyarikun, kullkita churana, tukuylla llaktayta mashkana, Mamallaktapak sapan saywashka allpapi tantanakuypak patakuna imashina alli mana alli rikurishkata yachana.
Kawsana llaktapak kamachiywan, wiñariyna paktayyuyaywan kichkilla kimirinakuy tiyayka, tawka llankaykuna yaykurishka katikuymanmi churan, kayka tukuyllapak kullki alli tukurichun, saywashka allpapak kamachiy alli kachunmi patachin, kayka llankaykunata tantachishkamantami shina kan, llaktayukkuna llankaykunapi chaypi kachun, chaymi alli kanka, allitak kankapash.
Chaymantami wiñariyna llankayñan, kawsna llaktapak kamachiyapash chaypakllatak shuk katikuk tiyarin, muyukukpash kan, kayka tawka chikan chikan patakuna ushaytami charin, muyukuk llankayñantapash charinmi, kawsna llaktapak llankaypi rikurayay punchanta katikuypi rikurinka, kichkichiy, alli mana allita rikuypash tiyanka, kay yuyayka llaktakunapak kawsayta allichinkapami mashkan, chaywan shuk llaktayta, ruraykunata, saywashka allpapi ñawpakman llankanata churankapami mashkan.
8.1 shuyu: Katikuy ruraykuna, llankayñan muyuypash
[53] Kayka "waklli shunku, waklli ushay, waklli yuyaymanta llukshinkapakpash mashkayka" Falconí y Muñoz, 2007 killkashkapi sapiyashkami.


text:
Paolo Maldini
Paolo Maldini, "Il Capitano" sutipaq runaqa, (* 26 ñiqin inti raymi killapi 1968 watapi paqarisqa Milano (Italya) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Italya piluta hayt'aqmi.
Tayta: Cesare Maldini
Wawakuna: 2 (Daniel wan Christian).
[allichay] Klubkuna
[allichay] AC Milan
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta Kampiunatukuna
[allichay] Copas internacionales
[allichay] Suñaykuna pirsunal
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Paolo Maldini.


text:
Kapitalismu
Katipalismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, akuna musikum, kapitalista nisqa hatun ruruchiq runakuna rurana llika, phawrikakunata, qullqi wasikunata huk ruruchinakunatapas hap'iq kachkaptin, llamk'aqkunataq llamk'a ruranankuta chay kapitalistaman rantikunankum. Kapitalistakunaqa llamk'aqkunap llamk'asqanmanta qhapaqchakunkum, qullqichakunkum. Marksismukamaqa chay llamk'aqkunap susyalista pachakutiypi kapitalistakunata qarqunankum, susyalismu nisqa musuq wakitam paqarichispa.
Kunanqa yaqa tukuy tiksimuyuntinpi kapitalismupim kawsachkanchik. Susyalista nikusqa mama llaqtakunaqa kapitalismuman kutikurqan, chay susyalismu nisqa mana allinta wiñaptinmi.


text:
Impakucha
Impakucha (kichwa rimaypi; urin runasimipi: Impaqucha, Imbakucha nisqapas, kastilla simipi: Laguna de San Pablo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk qucham, Impapura markapi, Impapura nina urquñiq, Utawalu kitipi.
Impakucha makñanpi, Utawalu runakunaka tuturata hapin, Tutura wampunakunata, esterakunatapash shinankapa. Paykuna, chay esterakunata, karu llaktaman hatunkapa apamun.
Impakuchapiqa impa (Astroblepus ubidiai) nisqa challwachakunam kawsan. Runa huk challwakunatam challwayrayku apamutpinmi, kunanqa pisillañam impakuna kachkan. 1964 watapi Impakuchaman apamusqa "simisapa" yana lubinam (Micropterus salmoides) impakunatam mikhun. Chayrayku ima chaypi yaqa wañusqa rikch'aqmi.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Impakuchamanta (kastilla simi)


text:
Sirk'a llika
Sirk'a llika nisqaqa kurkupi yawarta muyurichinapaq sirk'akunap llikanmi.
Chawpi ukhu yawrinqa sunqum. Sunquqa yawarta sirk'akunantam tanqan. Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am (arteria), sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am (vena). Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam (capilares).
Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.
Runapiqa, hinallataq ñuñuqkunapi, pisqukunapipas sunqumanta yana yawar surq'an tawna sirk'antam surq'anman purin. Surq'anpi chimlasayta lluqsichispa muksichaqtam chaskin. Chay pukayasqa yawarqa surq'anmanta surq'an ch'illa sirk'antam sunquman purin. Sunqutaq puka yawartaqa hatun tawna sirk'anta, chaymanta k'allmakuq huk tawna sirk'akunanta kurku yawrikunam tanqan, kurkuta muksichaqwan samachinanpaq. Chay kurkupi yanayasqa, chimlasaysapa yawarqa ch'illa sirk'akunantam sunquman purin.


text:
Mikhuy
Mikhuy nisqaqa mikhuq nisqa kawsaqkunap - uywakunap, runakunap - mikhunap ukhunchakuyninmi. Kay hinam runa mikhun:
- Kaniy: Mikhunamanta rakinkunata kuchun (kirukunawan);
- Khachuy: Kanisqa mikhunatam simipi ch'amqan (kirukunawan);
- Millp'uy: Khachusqa mikhuna hiq'imanmi rin;
- Mikhuna ukhunchakuy: Hiq'ipi, ch'unchulpi kaq mikhuna ismukuspa yawarman rin;
- Akay: Mikhunap sinchi puchunkuna uqutinta hawamanmi rin.
Runaqa kaywanmi mikhun:
- Q'uncha nisqapi manka nisqapim mikhunata yanun (wayk'un), wisllawan qawispa;
- Anqara nisqawan mikhunata apamun;
- P'uku nisqamantam kucharawan mikhun (ichataq kuchilluwan tinirurwanpas), suyk'umantataqmi upyan.


text:
Firenze
Firenze icha Florencia llaqtaqa Toscana riqyunpi, Italya mama llaqtapi kan. Wiñay kawsayninpaq, hatunwasikunanpaq, kusa khuskanpaqyuq, tukuy pacha riqsinku kay sumaq llaqta. Tiyan arkiwisquwil kan, hatun yachay wasikunamanta, istitusiun artimanta kawsaymantayuq, intiwatanamantayuq. Tukuynin riqsinqu munumintukuna midiuywumanta, rinashymintumantayuq. Nishu wank'akuna cuadrukunayuq kanqu kay llaqtapi. Nishuyuq watunku Firenze tukuy watakuna.
Tukuy runakunap qhapaq kayninmi (mawk'a llaqtarayku).
[allichay] Runakuna
[allichay] Waki
[allichay] Runakuna
[allichay] Iñiy
[allichay] Llaqtap amachana santun
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Ñaña llaqtakuna
- Reims, Ransiya
- Dresden, Alimanya
- Isfahan, Iran
- Kassel, Alimanya
- Kyōto, Nihun
- Philadelphia, USA
- Kraków, Pulska
- Gaziantep, Turkya
- Nanjing,Chunwa


text:
Escena de la guerra de Incas contra Chancas
. Detalle de la pintura de Juan Bravo sobre la "historia de Qosqo" para la municipalidad de Cusco
.
Chanka runakuna Antawaylla k'itipi kawsaq mama llaqtas karqan. 1438 watapi Qusqu llaqtatas atiyta munarqanku. Manas atiptinku, Pachakutiq Inka Yupanki paykunata atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa.
Kunan pacha Chanka runakunaqa Chanka runasimitam (Quechua ayacuchano) rimanku. Kay k'iti rimaypi José María Arguedas sumaq sumaqlla harawikunata qillqarqan. Kunan p'unchaw 1.000.000 icha 1.500.000 runakuna chanka runasimita rimanku. Paykunaqa Ayak'uchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi Lima llaqtapi ima tiyankus.


text:
Tupaq Amaru iskay ñiqin
Tupaq Amaru iskay ñiqin sutinchasqapas José Gabriel Túpaq Amaru kay José Gabriel Kunturkanki, sutiyuq runaqa (19 ñiqin pawqar waray killapi 1738 watapi paqarisqa Tinta llaqtapi - 18 ñiqin aymuray killapi 1781 watapi wañusqa Qusqu llaqtapi), huk piruwanu qhichwa ankallis karqan.
Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.
Mana atiptinsi, 1781 watapi Ispañulkunaqa Tupaq Amaruta Yanaurqup mach'ayninkunapi hap'ispa Qusqu llaqtata apaspa chaypis sipirqanku.
Warmi: Mikaela Bastidas
Wawakuna: 3 (Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768)).
[allichay] Kaypipas qhaway
- Tupaq Amaru (huk ñiqin)
- Inkarrí
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Educared (kastilla simipi)


text:
Wiñaykawsaymanta Ecuador llaktapak saywashka allpata milkay
Mamallakta allpakunaka ñawpaka kallaripika mana inkakuna kawsarkachu, chaymanta preincario karka: chincha antikuna urkuwachupi, chaypi ñawpa punllakunaka Quito llaktami chawpi rimanakuna karka. Maypimi inca shayaraykunapimi kapak ñanka shunku karka, kaypimi tiyarirkakuna, kaypimi ayllukuna, llaktakuna tukushka, allí allpakunata, allí murukunata hapishpa tiyarirkakuna. Shinashpaka hatun yachakkuna tukushpa tiyarirkakuna, paykunaka Cuzco Mamallaktamanta Quito llaktamanta chimbakkuna kashka, Cuenca llaktaman shinallatak kunanka markapurapak uma shina karka.
Karu llaktamanta mishikuna shamushpami ñawpa incaicas y preincaicas wasichishkata killpashpa, paykunapak wasikunata rurashpa, kawsaykunata wiñachishka killpashka, paykunami ñukanchik llakta allpakunata kichushpa, allí sumak allpakunata paykuna tiyarishpa, llapina llikata churashka, llaktakunata chay allpakunamanta llukshichishpa, shinami shinchaman, antisuypi chukikuna surkushka, alli pampa allpakunata hapishka, achka kullkiyuy mishukuna tukushka.
Kayka Guayaquil llaktamanmi XVIII patsakwata yunka llaktapi mushuk kiti wiñarirka, mintaykuna murukunata katunapa yaku hawata rishpa, shuktak llaktakunaman ninkapa Guayaquil kitita mutsurka, kay yunka llaktapi kawsak runakunami allimi kanka yuyashpa chashkishpa, kawsachun
sakishkakuna, chaymi kunankama kay mamakucha uraypi tiyankuna.
Imalaya Tukuylla kawsna llakta
Ecuador llaktaka kallarimantami kapukkuna llukshichik kashka, shinallatak hatun mintalakkuna llapishka kashka, shuktak hatun Mamallaktakuna imashina llakichisha kashka, nishka shinalla hapishka kawsakkuna kashkanchik. Chaymantami shuktak llaktakunalla imapipash yanapachun shuyanchik.
Shinami kay Mamallakta ukupipash llakichishka kawsak kashkanchik, kaykunami suk allí imatapash charikkunapaklla hayñikuna kashka. Kaykunami yachakkunapaklla kashka, paykunapuralla yuyarishka, shinallatak llakichishkakuna, rakishkakuna kashka; kaymi saywashka allpa ukupi tantachishka shukpaklla yuyaywan rurashka kashka.
Allpata achakata hapikunaka, allí allpakunata charikkunapak, mana allí allpakunaka wakchakunapak allpa kashka; kay llakikunami tiyashka. Shinami kay llaktaka wiñarirka. Paykunaka llakichik Mamallaktakunapak yuyaywan, hatun mintalayay llaktakunapak yuyakunawanmi churashka. Kay llaktapipash, shuktak llakta shinallatak chulla chulla wiñarichun churashka. Kay 1980 watakunapi, 1990 watakunapipash yalli llakikuna tiyarka'. Kaypimi kay llakikunaka Quito - Guayaquil tukurishka rikurin.(Verdesoto, 2001), paywan tantalla, saywashka allpapika chikan chikan yuyaykunatami paykuna rikuchin.
Shinallatak kay tukurik XIX watakunapi chunka pishka markakunata charirkanchik, chunkaka chiri llaktapi, pishkaka yunka llaktapi, kaykunami XX watakunapi kallarirka. Mayhankunaka kunanlla wiñarishka shinami, kay markakunaka mana allpa shuyuman kimirishka kanchu, kaykunaka ñawpa charik runakunapaklla yuyaykunawan rurashkakunami kan. Shinallatak XX chawpi watapi paktapakta 1950 –2001 watakunapi wiñarirkunami, shuktak Mamallaktakunapi shinami kankuna.
Ecuador llaktapi runa kawsay tiyarishka llikakaunaka, paya wiñaykawsaypak shamushkaman kimirin, shinami imalapash charishkakunata apashka. Shinallatak, kaykunatami yunka llaktakunaka cacao murukunata shuktak llaktaman kachakkuna kashka achiklla rikunchik, chay kullkikunawan yunka pampakunapi kitillaktakunata wiñachishka. Kipa watakunataka palanta katuna wasikunatami yaku patakunapi rurashka, chaymantami shuktak llaktakunaman llukshinkapa kuskakunata wiñarishka, punasuyu pampakunapi kapukyachik wasikunata rurashka, chaymanyata hatun ñankunata rurashka. Shinallatak, chincha Antisuyu llaktakunamanta punkarakunatami llukchirkakuna, chaypakmi maytapash hatun ñankunata pashkashpa rishkakuna, chay ñan manyapika kitikuna, shulkakuna wiñachishpa katishka. Kay ñan llikakunami llaktakuna allirina, kullkikuna mirarishpa ñawpakman wiñarispa katichun yanapashka
.
Ecuador llaktapak allpashuyu kuskakuna [50]
Punasuyupak urkuwachukunami Ecuador llaktapak allpakunataka chikanyachin, kimsa suyukunapimi rakinkuna: yunka llaktapi, chiri llaktapi, antisuyu llaktapi rakinkuna. Kaykunami tukuy mayllapi llaktakuna kawsakta rikuchin. Kaykunami karikuna, warmikuna chikan chikan churarinakunata rikuchin; kawsaykunata, mikuykunata patsak watakunapi runakuna, sachakuna, mayukuna, wiwakuna, urkukuna, chirikunuk tiyamushkata rikuchin. Imashina sapan llaktakunapi kullkikuna wiñarishkata rikuchin.
Kay suyukuna rakishka llakikuna tiyakpipash runakuna rakirinata mana yuyankunachu, antikunapak urkuwachukuna chikanyachikpipash shuklla Mamallaktami kan, tukuy kay ayllukunapak kuyurikunata wiñarikunata Mamallakta mushuk kachun, achiklla llankay kachun yuyankuna paktanmi.
Yunka llaktakunami alli kullkikunata hapinkuna, paykunanka shuktak llaktaman murukunata kachashpami achka kullkita charin, kay antisuyu llaktapika punkarata llukshishpa kullkita charinkuna. Shinapash llaktapi kawsak runakunaka imata mana hapinkunachu. Kay ayllukunaka mana chikan chinkan rakikunata chaskinkuna. Chaymi suyupika yanapaykuna mana pakta pakta chayan.
Allpata rakinakuymanta paktachi, shinallatak kaypimi ishki chawpi rakirikunata charinkuna: chinchayta charin, kaypika: Guayaquil, Manta, Puerto Bolívar y Esmeraldas tukuy yunka llaktakuna kan, Apya-yala hatun ñanpi kak kitillaktakunaka: Quito, Ibarra, Ambato, Cuenca, shuktakkunapash kan.
Kay ishkanti llaktapak shunkumi imashina wiñarikunata mashkankuna(tantarishka, llaktayukpak), antawakuna purichun ñankunata rurana, shinallatak kay yunkakunaman chayankapak tukuy tarpushka murukunata pukuchishkakunawan kimirikkunata mirachina. Ashtawanka shuktak llaktakunaman kachana punkukunata hatunyachina. Punasuyupi apyala hatun ñanka Español mishukuna rurashkamanta kunankama mana chinkarishka kan, punasuyu llaktakunata tantachin, shuktak llaktakunaman chayan.
Ashtawanka kay ishkay markakuna shuktak llaktakunamanta yalli wiñarishka, Quito, Guayaquil yallita wiñarishka, paykunami yallik watakunamata kullkitapash yallita charinkuna. Kay llaktakunami chikan chikan yuyaykunata charin, shukka hatun pushakkunata kapak wasi ukuta charin, kayshukka tukuy karu llaktakunamanta kullkikunata chashkik, istantin tantarishpaka 30% llaktayukkuna kan.
Istantin hatun kitillaktakunna tantarishpami ñitirishka llaktayukkunata charin, kay llaktayukunami ashkka kawsak runakunata charin, ihkantinmi hatun kitillaktakuna kan, Quito, Guayaquil shunku ñanta charinkuna, tinkirinakushka kan, chaymantami utkashpa wiñarinkuna, kay shunku ñankunapak kuchupika kitillaktakunata, uchilla kitillaktakunata chariktami kanllaman kakkunaka rikshin, kay llaktakunapi achaka runakunami kawsankuna. Paykunaka Quito llaktamanta, Guayaquil llaktaman yaykuchik ankishinapimi taririn, kay llaktakunapak kanchamanka sachakumi tiyan, ashalla llaktayuk saywa allpakunami taririn. Ishkay hatun kitikunapak chawpipika, achka runakunayuk kiti llaktakunami rikurin.
Mamallaktapak saywashka allpata kutintak allichinaman
Mamallakta allpakunapi suktak mushuk mañaykunata tukuylla allíta rurankapak, mushuk llaktaykunami mutsurin, kaykuna kawsana llaktakunapak mutsuyman kimirichun mashkan; shina tantanakushpa wiñariykuna ñawpakman richun mashkan, suyupura, sapan suyu ukupi kawsana llaktakunataka kunami kan, shukpaklla ima ruraykunapakpash kaymi, mana shukapaklla kachun, ashtawanka tukuykunapak kanllaman kawsakkunapak kachun. Kitillaktawan, paklla llaktawan ama chikan chikan kachun. Ukupi kawsakkunapakpash paypurakunapakpash kachun, tukuy imalla mutsurishkatapash allí kawsayta charichun alli kanka; yachaykunata, mikuykunata, kawsankapak shuktaktapash charinakunata ñawpachina kanka. Kaypika shukkunaka hapikkuna, shukkunaka mana hapikkuna mana tiyanachu kan, chay pakirishka yuyaytaka mana yuyanachu kanchik. Mishak, mana mishak yuyaykuna mana tiyanachu.
Mamallakta allpapi wiñachinaka hatun kuskakunapak llaktay, mahanpaklla tukuylla tantaripak patakunapak mashna tiyankuna, Mamakamachiywan kimirikmi kanka, Plan Nacional para el Buen Vivir yuyayta charinkapak paktana yuyaykuna tiyanmi; tukuylla allí ruraykunata llakta allpakunapi charinkapak alli yachaykuna tiyan. Kay ruraykuna rurarichun, awlli willaykuna, kapuchik wiñarimuk tantanakushpa llankayñan, mañaymashkay lkawsana llaktakunapi rikurichun humpinami kanchik.
Kaytaka masmay kwsana llaktakunata tukuykunapaklla kachun rikuchina kan, mañaymashkay ñankunata sinchi kachun, tukuy tantanakushkakunapak alli utkak ruraykuna kachun rikuchinami kan. Shinami kaypika imapipash tantalla richunkuna, tukuy imalla yuyashkakuna, kay kanchish yuyaykuna Mamakamachiypi nishka shina, kanka:
- Tantanakushpa kawsakkuna, rimanakushpa tukuy ayllullaktakunapi kachun Yanapana, sinchitachina.
- Sumak Kawsayta paklla allí allpakunapi, awki mikuyta ñawpakman tankana.
- Kuyurinkapa utka alli ruray kachun hatunyachina, tinkirinakuyta, ushaytapash hawayachina.
- Pachamamapi tiyakkunata charimushkata rikushpalla kuyaywan kamana, wiñarik, mana wiñariktapash rikushpalla hapina.
- Tawkasamiyayta, kawsay charimushkata hawayachina.
- Yachaypushayta yaykuchina, allpapachapi awkikayta, Apya-yala llaktakuna tantarichun mirachina.
- Imalaya mañaymashkay karuyachishka kachun, tiksi llankayñan tinkirishkapash, kawsana llaktapi mañaymashkay ayninakuchunpash sinchiyachina.
8.1 shuyu: Mamallaktapak kawsana llaktakunapi shuyushkawan llankay [51]
Sapi: SENPLADES, 2009
Rurashka: SENPLADES
[50]Kay killkayka Jean Paul Deler tawka killkashkakunapimi sapiyashka; payka chaypimi imashina Ecuador Mamallakta allpakuna kashkata killkashka. Chay killkaymi Ecuador allpakunata imashina kashkata, imashina awarishkatapash rikuchin
[51] Kay Mamallakta Allpa imashina kakta shuyukunapika, rikunkapakllami kan, shuyu rikuchipika Coremas sisan shina tullpushka, tukuy mamallakta allpata rikunkapa, shina mutsuy llakikamayukupak paktay yuyaykuna, wiñarinkapa paktana yuyaykuna, sapan allpamamapi uchilla paktay yuyaykunapash cartografía shuyupimi ashtawan ima ruray kashkta rikuchinka.


text:
- Kallariy
- Kallariy yuyay
- Rikuchi
- Paktay yuyayta rurankapak, ñan
- Allikay yuyachikkuna, kati ruraykunapash
- Mushuk kawsayman kutik
- Taripay yuyari
- Imashina sumak kawsayman chayana
- Sumak kawsayman paktaykuna
- 1 Paktay: Paktakayta yanapana, tawkapurapi llutarinapash
- 2 Paktay: Llaktayukkuna ima ruraytukuytapash ashtawan allichina
- 3 Paktay: Llaktakunapak kawsayta alliyachina
- 4 Paktay: Pachamamapak hayñikunata kamana, uksikpash iñilyakpash pachamamata ñawpachina
- 5 Paktay: Awkikayta, kasillatapash kamana; allpapachapi pushayyachay
- 6 Paktay: Alli llankay kuskata kamana, paktakay, tawka wallpapi
- 7 Paktay: Tukuylla llaktay kuskakunata, kawsaypura kimirinakuyta, wallpana, sinchiyachinapash
- 8 Paktay: Mamallakta kikinkayta, tawkasami kinkikayta, tawkapura kikinyayta, kawsaypura kimirinakuyta arinina, sinchiyachinapash
- 9 Paktay: Hayñikuna, paktakay katikuyta kamana
- 10 Paktay: Aynipipash, llaktaypipash yaykurita kamana
- 11 Paktay: Runakunata yanapak, kullki allikay llikata shayachina
- 12 Paktay: Sumak Kawsaypak llakta ushayyuk Mamallaktata wallpana
- Mamallakta Saywaska llakta Paktay Yuyaykuna
- Paktay yuyayman mashna kullki churana
- Rikuchik pankakuna


text:
Sumak kawsayta paknkapa mushuk shinalaya saywashka allpa
Kawsana llakta, allpashuyupash Mamallaktapak kullki hawa wiñaykawsaymanta, llaktaymanta, runakunamanta, suyumanta yachaykunatamami kullkashpa wakichik kan, kay llakta tukuykuna rikuchik, imashina kullkak, charishkunata rakik, runa kawsayta rikuk, mushuk Mamallakta kachun ninchik. Shinami tukuyllapak llaktayta, shukpaklla llankayta ruraykunapi rikuchichun ninchik. Kunan Ecuador llaktapak allpata kullkimanta, kawsaymanta, llaktaymanta mushukyarikuyta hamutanata rikuchin. Charishkakunata rakina shina yuyaykuna tiyakpimi kawsna llaktamanta kan ninchik; tukuy kapakkamaykuna Mamallaktapak shutipi shukpaklla kakkunata rikuchin.
Wayra [49] kashkata, allpa kashkatapash mushukyaripika, ñukanchikpak saywashka allpata yuyashpa allichinata munanchik, makimanta apanakushpa kawsanaka: runakuna katinakuy, wiñaykawsay, kawsaykunami kan, runakuna shuktak llaktaman rinakuy, allpamanta yachaykunaka shuk layapaklla kanmi (Santos M, 1992).
Chaymanta kunanpunllakunaka ñukanchikpak llakta allpataka pachamamawan kimiriktami rikuna kanchik, mana paypak ñawillata rikuna, ashtawanka tukuy imalla wiñarishkakunata, ñukanchikpak kawsay wallpamanta, ñukanchikpak pachamama kaykunawan tukushpa, mushuk yuyaykunata ñawpakman apaykunatami rimana kanchik (Coraggio, 2009:13).
Kay tukuy yuyashkakunawan, rimashkakunawan paktachi tukunchik; ñukanchikpak Sumk Kawsayta tukuy ñukanchik yuyashkakunata paktachina kanchik. Kayman chayankapaka kullki tiyashkakunata, tukuylla mutsurishkakunata paktachinkapa, tukuy runakunapak kakta, ñukanchikpak pachamamata allí charinkapa yuyanami kanchik.
Allí yuyarishpa kawsna llaktamanta kallarishpa, tukuy llankaykunata paktachinatami yuyana, kaykunawanmi ima shukta llankana yuyaykunapash llukshina kashkata rikunchik. Kay ukupimi shuktak yuyaykuna tiyashkatapash rikunchik; punllanta kawsaykunata, Mamallaktata rikushpa shuktak Mamallaktakunawan imashina apanakushpa kawsanatapash yachana.
Kay yuyaykunawan, Estrategia Territorial Nacional tukuy Mamallaktata rikuchikunmi, kay Ecuador llakta allpapachapi tiyarinapika kitillaktata, paklla kawsana llaktata allita rakinatami rikuchin, tukuy imalla charishkakunata llaktallichik tukuyman rakina kashkata rikuchin, kaykunami ñukanchikpak Ecuador llaktata pushakkuna, tukuykuna tantanakushpa rimanakushpa ñawpakman pushanatami willan. Kay llaktapi mañaymashkaya, llankayñanta rurankapa, tukuylla llaktayta ñanyachinatami mashkan, kaytaka kamachik patakunapi allichirishpa llankanatami mashkan.
Chaymantami sumakruraywan, pusahyyachaywan, tantaraishpa llankañanta mutsurishkata rikunchik; kayaruray, pushayyachay, tukuykuna tantanakushpa, tukuy imalla yachashhkakunata puntapi churashpa kanata rikuchin. Chaymanta tawka kawsay pachakunaka paykunapak kawsaykunanta rikuchinkunami, shinallatak imashina paykunapak llakikunamanta lllukshinata rikuchin. Tukuy kaykunami mañaymashkaykuna tukuykunapak karuyashka, nikichishka riurin, paktapakta tukuykunapak kawsaymanta rikunka kan.
[49] TWayra kashkaka sinchi hamutaymi kan, chayraykumi, ima kashkata, ima yuyaypash, sinchi sinchi yuyarishpami, muskuytashinami yuyaypilla rikurin.


text:
Pukuchik hatun kapullankaykuna , chanita wiñachik kullkita kullkachinapash
Ishkayniki yuyay, chanita wiñachik pukuchik hatun kuskapi llikashpa kullkita kullkachina, kayka kamachikkunami pushashka kanka. Kaymi Mamallaktapak kullki wallpata kushka kanka, kimirik hatun kuskakuna kallaripi allpa ukupi tiyakkunata llukshichinata rikuchin, chaymi ashalla pachapi kullki churay tikramunka; kay hatun kuskakunapi kullki tiyarinaman yuyan; shuktak hatunkuskakunapi hatun yapa chanikunata wiñachikkunata harkan.
Chani wiñarik hatun kuskakunapi kullki kullkari yuyay, kay hatun kuskakunapi mashnay kullki churay ñanchishkata wallpakuna ashayachinatami paktarin; paypak kullki mirarikta sinchiyachina, Mamallaktapak pukuk llikakunata sinchiyachina. Kaysami kullki kullkayta kukpika kimsa patakunatami tantachinata ushanka, shina:
(1) Llikayay kapukyaykunata yanapachun tumpirik hillaykunata churanka, shina: wiñaypi, rakinapi, zirma ushayta tukuchinata, murukunata rupachishpa ushayta charina; uyarikkunata, ñankunata rurana; aparikkunata rikuna, puñunata, mikunata rikuna; taripak mushuk wasikunata pampakunata, ruraykamay wasikunatapi, sumakllankay tiyakkunapi wiñachina, kamanapsh kan.
Sumak yachay ushaykunata shayachina, kaykunaka: taripayta, amawtata, sumak rurayta shayachina, mushuk yuyayta wiñachinami kan. Kapuk kamaywasi hawa yachayta, sumakruray hawa yachayta, chusku pata hatun yachayta, sumakrurayta tikra yachayta shayachina.
(2) Kapuk kamaywasikuna kay yuyaywan mirarichun:
*Tiksi mutsuykunata kuna, chayka: mikunakuna, away, ushuta ruray, kawsana wasikunata rurana, rurashka hampikunatapash kuna.
Mikuna awkikayta, ushayta charik sumak rurayta sinchiyachina; Mamallakta wakllirikukta, shuktak llakta ukupi kakta ashayachina, sacha hampiwan, wiwa hampiwan hampina, shina Ecuador llaktapi tarpuykuna awkiyachun, punkara chakllichik ushay awkiyayta kamachun; hardware y software hillaykuna, utkachik anta hillaykunapash yanapachun.
Ayllullakta riksina mitachikuna, pachamama mitachipash.
Shina kullkita churay yuyaykunata kallaripi paktachinaka, kullki kullkachinata rantinchishpa mushukyachinapimi tiksirin, shinapash, yuyaypash pachata kallaripi churankapa allimi kan, mañashkakunatarak paktachinaka kullkikuna kullkarichun shuk tatkimi kan, shina paykuna munashkata charichun.
Kallaripi kullkita churanata allichinami yapa mutsurik rikurin, chayka kay yuyaykunatami paktachinka, shinallatak llankaykunata wiñachichun ashalla pachakunapakmi churashka kanka, suyukuna pakta pakta kachun tiksi mutsurikkunata rantina tukunka, saywashka allpakunapi kapuk llikakunata, runakunapak kullki tukuchun yanapak kanka, charirayana kankapash.


text:
Uqa
Uqa (QSHKS: oqa), kichwapi Uka (Oxalis tuberosa) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram. Chay sapika urkupi wiñan, Piru, Ikwadur, Kulumbiya, Winisuyla, Mishiku mamallaktakunapi tarpushkami kan. Uka yurakunaka chiri llaktapi wiñan, ashtawan 3.000m - 4.000m mamakuchamanta hawapi. Uka sumak mikuymi kan, ashta mishkita karan, mana wirata charin. Ukaka, mashwakapash, ullukukapash, Antikunapa sapikuna nishkami kan[1] [2].
[allichay] Rikch'aqkuna
- Bola kamusa
- K'illu kamusa
- Qayara
- K'illu qayara / Puka Ñawi
- Kharisiri
- Lari uqa
- Lluch'u uqa
- Ñañu puka kamusa
- Uqa patria
- Puka kamusa
- Puka Ñawi kamusa
- Pili pintado
- Pili Runtu
- Sawsiri / Sauciri / Llawri uqita / Llauri oqita
- Señora / Señorita
- Tani / Yana tani / Uqa isla / Oqa isla
- Titicoma
- Yana uqa / Kulli uqa
- Sapallu uqa / Zapallo oqa
[allichay] Rikchakuna
-
-
-
Q'illu uqawan q'illu mashwawan


text:
Santa Rosa Limamanta
Santa Rosa Limamanta (kastilla simipi: Santa Rosa de Lima), Isabel Flores de Oliva sutiyuq warmiqa (* 30 ñiqin ayriway killapi 1586 watapi paqarisqa Lima llaqtapi - † 26 ñiqin chakra yapuy killapi 1617 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk kathuliku Santam karqan.
30 kaq p'unchawqa awustupi Santa Rosa Limamanta warmip raymi p'unchawninmi.
Tayta: Gaspar Flores; Mama: María de Oliva.
[allichay] Referenciakuna
- Mujica, Ramón, La Rosa Astrea, Lima.
- Del Busto, José Antonio, Santa Rosa de Lima.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
1)Santa Rosa de Lima - Kay Mamachamanta Willakuy
2)Santa Rosan waxchamantaqa sayarih
3)Kawsakuyninpin Ñak'arih
4)Santa Rusah Watuskan


text:
Tiwanaku munisipyu
Tiwanaku (aymara simipi: Tiwanaku jisk'a taqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Tiahuanaco) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tiwanaku llaqtam. .
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Kantunkuna
Tiwanaku munisipyupiqa kimsa kantunmi.
[allichay] Runakuna
Munisipyupiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
[allichay] Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Servindi, 24 de febrero, 2010.- Con algunos días de retraso por razones involuntarias -como la caída del servidor- Servindi presenta Mundo Indígena al Día: Resumen nacional e internacional de noticias, en versión runa simi o quechua cusqueño. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Resumen semanal en quechua 20 Feb 2010 (9 min. 28 seg. mp3, dar clic en el enlace para descargar y luego elegir guardar como)
Teqse muyuntinpi willakuykuna
Organización Internacional del Trabajo nisqamanta.- Kay semanan qallarin puririyta Pro 169 nisqa sutiyoc, chay Convenio pachaq suqtachunka isqonniyoq, ñaupa llatakunmanta sayapkuq, Abya Yala suyupi.
Chay chanincahanakuymi aparikunqa, Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Guatemala, Honduras, Mexico, Nicaragua, Panama, Paraguay, hinallataq Peru suyukunapi.
Imaraykuchus chay Convenio 169 nisqa chanincharikunapaq Abya Yala America Latina nisqa suyupi hunt’arikunanpaq.
Cahytaqmi tawa watapi hunt’akunqa, rikusunmantaq llikaq sonqonpi www.pro169.org sutiyoc cheqaspi.
Llapan Suyukunamanta.- Chunka kinsayoc runakunan wajarisqa kanku aqay atún juñukuy Foro Permanente sobre las Cuestiones Indígenas nisqaman, kay iskay waranqa chunka huqniyoq watamanta chunca kinsayoq watakama.
Cahytaqmi Concejo Economico Social (ECOSOC) nisqamanta humalliqpa makimpi kashan, paymi qhawarinqa pikunachus jaikunqaku chayta.
CAOI nisqamanta.- Masachakuspa purina, Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas nisqan aparinqa, atún juñukuyta aqay Quito Ecuador llaqtapi, kay chunka huqniyoqmanta, chunka kinsayoq phuncahy marzo killata, chaypin juñunarikunqa iskay pachaq kuraq runakuna suqta suyumanta, kay Abya Yala atún suyumanta.
Chaypin t’aqwirinqaku, maitukuytas puririrqan kay kinsa watapi chunka qanchis punchay julio quillapi, iskay waranqa suqtayoq watapi, aqay Qosco suyupi kamarikusqanmanta pacha.
Guatemala Suyumanta.- Aqay Guatemala suyupi Justicia Umalliq wasi Corte Constitucionalmi chaninchamun, tapukuyqa wakin derechukunapiwan, convenio ciento sesenta y nueveq qhawarimusqanqa atún qelqawan ninakunmi.
Ecuador Suyumanta.- Ecuarunariq masachanakuynin, Confederación Kichwa sutiyoqmantan willakamunku, iskay kutitas suwayapunku, pusaq unchay ujupi wasinkuta, Santa Pirsca cheqaspi Quito llaqatapi.
Ecuarunari wayqekunaqa nisahnku manan yanqa suwaaillachu Kankan nispa, aswansis ñaupa llaqtakunaq masachakuyninta wallechinanpaq urmachinakupaq canman.
Chay suwakunas aparikapunku makikunata, qelqa mayt’ukunatawan.
Perú suyumanta willakuykuna
Yunka llaqatakunamanta.-Yunqa llaqtapi petroliopaqwan, yauraq wairapaq Gas nisqapiwan, maskanankupaq hap’inankupaqwan kamachikuykunan sinchita hunt’arapushan.
Chantan qawarimun, huj t’aqwirimuy aparikurqan, imainatachus chay mineralkuna petroleopiwan llank’aykuna qarqan ñaupaqmanta, hinalllataq qhepaman pisqa watakunapi aparikunqa chayta.
Sapa pachaqmanta qanchischunka yupainiyoq hapakunan waqkunaq makinpi kanshan, chaytaqmi manchakuy runakunapaq, uywakunapaq, monti ukhupi tukuy kausaqkunapaq.
Chay t’awirikuytan aparirqanku, Instituto de Ciencia y tecnología Ambiéntales chay atún yachay wasimanta, Universidad Autonoma de Barcelona nisqamanta, hinallataq yunqata waqaychanapaq nisqa sutiyoq juñunakuy Washinto DC nisqa llaqtapi wayqekunapiwan.
Millay maqanakuy.- Zebelio Kayap sutiyuq apun willakamun millaytan qawarimushanku, waqin mana allin willakuykuna, qolquetas chaskiyunku Baguapi sayariy qarqan chay aparinankupaq.
Cahy rimaykunaqa sinchi llullakuymi nispan nimun chay llaqtamanta sayapakuq Zebelio Kayap.
Inambarimanta.- astawanmi mana munankuchu Proyecto Hidroelectric de Inambari nisqata.
Qayna huj unchaykunan chaqra llanqariq wayqekuna San Gaban Caraba Puno Suyumanta puririrqanku Limata.
Cahypin willakamunku imaraykuchus chuqa pisqayoq waranqa taitamamkuna wawakunantinpas qaterparisqa rikukunqaku sichus apakunqapuni chay construccion de Hidroelectrica nisqa chayqa
Hinalaqmi carabaya llanta umalliq Nancy Rosel Angels nimullantaq, mana allinchu llaqatntipi runakunapaq, hinallataq tukuy kausaq uywakunapaq sahakunapaq.
Afrodita nisqamanta.- Ministerio de Enerigia y minas umalliq Pedro Sanchez hinallataq minstrukuna umalliq Javier Velásquez Qesqen willakamunku sayarparipunsi chay imaimana puriykuna Mineria Afrodita Cosrdillara del Condorpi chay.
Chay willakuyqa chaninchakamun, imaraikuchus kamachikamun Organismo Supervisor de la inversion en energia y mineria (OSINERGIM) nisqamanta, chaytataqmi Gobierno Kasuykun.
Hinaspapis kay iskaychunqa iskayniyoq fecrero killatan aparikunan karqan huj atún sayariy hakay yunca lado llaqtakuna.
Senepamanta.- Cenepa Apukuna haqay yunka uraymanta suyamushanku gobiernowan rimanakuy qarqan, haqay Servicio Nacional de Areas Naturales y Protegidas (SENARP) paikunawan, chaypin chaninchakunan karqan Parque Nacional Ichigat Muja hatunyachikunanpac.
Masachakuspa puririy.- Imaymana masachakuypi puririq aparinqaku huq atún puririyta haqay iskaichunka iskayniyoc febrero punchayta.
Imaraykuchus mana chasquinkuchu, t’aqwiykuna karqan imakunas aparikurqan qayna wata pisqa unchay junio quillapi haqay Bagua llaqtapi
Chay puririypaqmi rimanakuy karqan Coordinadora Macroregional de los Pueblos Amazónicos Andinos y Costeros nisqa sutiyoq atún juñunakuy uqhupi, okay iskay chunka esconniyoc enero killata Bagua llaqtapi.
Caymantaqmi yapakamun, CONACAMI, CUNARQ, hinallataq Frente Nacional por la vida y soberania FRENVIDAS.
P’ampanapaq t’oqokunamanta.- Qayna chunka qanchisniyoq p’unchaymanta chunka esqonniyoq p’unchaykama, kay febrero quillan tarirunku, tawachunka iskayniyoq wañusqa runakunata aqay Paro de Patuca nisqapi Santillana, Huanta Ayacuchu suyupi, cahytan willakamun, asociación Paz y Esperanza.
Puno Suyumanta.- Imaimana llaqta ummalliq wasikuna, hinallataq llaqtamanta sayariq wayqepanakuna juñukuykunapiwan, imanaqtinchus lluypi yachacunan chay Declaracion de las Nacionaes Unidas sobre los derechos de los pueblos indígenas qelqa mayt’u.
Chaytataqmi qawarinqaku hunt’akunanpaq, ñaupaqmata llaqatakuna Puno suyupi, haqnatan nimunku Oficina Defensorial Puno suyumanta Luz Erquinio, hinallataq Corte Superior de Justicia Puno suyupi umalliq Reinalado Luque.
Kallarqantaq, CONACAMI umalliq wiraqocha Mario Palacios, Peru suyumanta, warmikunaq tantanakuynin OMNIAP umalliq Galids Vila. Haqay cunka pusaqniyoq febrero qillatan aparikurqan Puno llaqtapi hut atún juñukuy chay uqhupi
Chay juñukuyqa aparikurqwan Oxfam America wayqekunaq yanapaininwan juñuyukurqantaqmi iskay pachaq kuraq wayqekuna paikunan hunt’ayuranku Municipalidad Provincial wasita.
Sumaq willakuykunamanta.- Kay iskaychunka pisqayoq punchay febrero quillatan reserechekunqa “Cuentos pintados del Perú” chaymi yunka suyukunamanta asqha ukhupi aparisqa, yuyaicharirqantaq ñaupaqmanta kausayninchis t’aqwereq weraqocha Pablo Macera.
Chay quelqakunataqmi aparikun iskay simipi kikin llaqtanchis rimay simipi hinallataq español simipiwan, rikurimuntaqmi Comité de Damas nisqa Congreso ukhupa yanapyninwan, chanincharikuntaq Fondo Editorial nisqaq llutarisqan.


text:
Rasa
Rasa nisqaqa (kastilla simimanta: raza) - chawchu icha chawchuri nisqapas - sapaq khuskan kapuqniyuq kaq runakunas.
Kunanraqmi achka runakuna chawchuri rikurispa runakunata sapaq rasakunamanmi rakinku.
Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.
Kastilla Kamachiy pachapi raza nisqakunaqa kaysi karqan:
- "Yuraq rasa" (blancos): Ispañamanta, Iwrupamanta hamuq runakuna, kriyullu (criollo) nisqa churinkuna willkankunapas;
- "Yana rasa" (negros): Afrikamanta hamuq runakuna, paykuna icha machunkuna Afrikapi hapisqa Aywa Yalaman apamusqa karqan isklaw kaspa yuraq nisqakunapaq llamk'ananpaq;
- "Indios" ("amirikanu rasa"): Awya Yala allpa pachayuq indihina runakuna.
Chikan raza nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunatataq kasta (casta) nisqakunamansi rakirqan: misti, kastisu, sampu, mulatu, murisku, chuluchinu.


text:
Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Awya Yala)
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Awya Yala).
Urin katiguriyakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 5 urin katiguriyakunam, 5-pura.
T
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Brasil) (2 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Chili) (1 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Ikwadur) (3 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Mishiku) (3 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Piruw) (10 P)
"Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Awya Yala)" sutiyuq katiguriyapi qillqakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 9 p'anqakunam, 9-pura.


text:
Sumak Kawsay yuyayman kuchuyaykuna
Punasuyu runakunaka shuktak mushuk yuyaykunata, shuklaya rikuykunamanta, sumak kawsay yuyayta, may allí kawsanatapash, rikuchin. Paykunapak rikuypika kullki wiñariy yuyayka illanmi, shamuna yuyayka washapi mana rikunchikchu, mana riksinchikchu; yallishka pachataka chimpapurapimi charinchik, rikunchik, riksinchikmi; paywanmi purinchik. Kay ñanpika ñawpa taytakunami ñukanchikwan, ayllu llaktawan, mamapachawanpash, shuklla tukushpa pushankuna. Shinaka tukuy kaypi kawsakpurami tanta "kanakunchik", kawsanakunchik. Hawapacha, uraypacha, ukupacha, kanchapacha, kaypachapash, tinkirishpa, wankurishpa churupacha yuyayta rurankuna.
Ñawpa yayakunapak yuyayka wankurishka yuyaymi kan. Sumak Kawsay yuyayka "ñukanchikpak" kashkatami yuyachin. Ayllullaktaka tukuykunata katachin, ukllachin, mañaykunatapash mañan, tukuy llakta kashkata kutin kutin wiñachishpa, chay tukuyman sapi tarpukka tukuykunami "kanchik". Chaymantami runakunaka kay tukuypakka shuk chulla shinami kan, shinaka sapan sapankunaka shuklla wankurishkapi mana yapankapaklla kanchu. Tukuy wankurishka kashkaka, sapan kawsaypimi rikurin, sapan kawsaypipash wankurishkashinami rikurin. "Pachamamaka wiñay wiñaytami kawsashka, kawsankarakpash; paypillatakmi wacharin, wañurin, pacha yallikpillami shuk tukun" (kichwa yuyay). Chaymantami allpapachata wakllichishpaka, ñukanchikllatakmi wakllirinchik. Sumak Kawkayka, chay rikuytami rikuchin. Alli kawsay paktayka. tukuy ayllu llaktanwan, tukuy muyushka pachawan, sumak alli apanakuspa kawsayta rikuchin.
Alli Kawsay yuyayka, wakinpi shuktak yuyaykunawan, Kuntisuyu (Occidente) kawsay llaktakunapimi tiyan. Aritóteles pay yuyaripi, mana llullashpa rimanapi, llaktaymanta rimaripi, ñami Alli Kawsaymanta rimarka. Paypamanka, runa kawsayka kushikuyta paktankapakmi kan, tukuykunawan kushikuy, sapan runapak kushikuyka rurarin. Shuklaya nishpaka, sapan kushikuyka, tukuykunapak kushikuymi, chayka ayllu llaktaypimi rurarin. Kay ukupika, kushikuyka mashiyaywan, kuyaywan, ruray ushaywan, llaktay paktanawan, pachamama sumak kashkata rikuywan, sumakurayta killkay wiñachi ushaywanmi kan. Kay tukuy alli yuyaykunami hatun mishak wiñariy yuyaypika kunkarishka kan.
Shina hawa, wiñariy shimika kushi kankapak ukupimi kashka, kayka kushikay allíkay yuyaymi kan. Shinapash, kushi-kay yuyaytaka kutin kutin castellano shimipi uku ukumanta allichinata mutsurin. ¿Imamantatak?. Well-being shimika inglés shimipi yallichishpaka "allikay" nisha nin. Shinapash, inglés shimipi "to be" shimika ´kana´ imachikmi kan. Castellano shimiman tikrachishpaka "kana" hatun kawsay yuyaytaka chinkachikunmi (Ramírez: 2008, 387).


text:
Odvar Nordli
Odvar Nordli sutiyuq warmiqa (* 3 ñiqin ayamarq'a killapi 1927 watapi paqarisqa Tangen llaqtapi, Nurwigapi) huk Nurwiga mama llaqtayuq pulitiku wan kawpaq runaq.
Nurwiga Mama llaqta Uma kamayuq 12 ñiqin qhulla puquy killapi 1976 watapi watamanta 30 ñiqin qhulla puquy killapi 1981 watapi watakama
Interior Ministru 1971 watamanta 1972 watakama.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Odvar Nordli.
- Documentary featuring Nordli


text:
Wayllaq
Wayllaq nisqakunaqa mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta ruraykuq kawsaqkunam.
Inti wayllaq nisqakunaqa - yurakuna anqas añakikunapas - raphi q'umir nisqawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam wayra pachaman kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Wayllaqkunaqa mana wakinpa kawsa imayaynintachu mat'ipayanku, ichaqa mana kawsa imayayllatam, waya pachamanta chimlasayta, allpapi t'inkisqa qullpachaqta, phusphuruta, huk t'inkisqa qallawakunatapas.
Chaqllisinchi wayllakunataq - huk añaki rikch'aqkunam, ñawpa añakikunapas - t'inkisqakunata ruranachispa chaymanta michatam hurqunku kawsa imayayninta ruraykunanpaq.


text:
Mikhuq
Mikhuq nisqakunaqa ima mikhuna nisqatapas ukhunchakuspa mikhuq kawsaqkunam: uywakuna runakunapas.
Mikhuqkunaqa yurakunata icha huk uywakunata mikhuspa kawsa imayayta chaskinku. Huk kawsaqkunap kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta mana kawsa imayaykunatapas ruraykunku. Tukuy mikhuqkunaqa samanmi, wayayta chaskispa, chimlasayta yaku wapsitapas wayra pachaman kachaykuspa.
Mikhunankamataq mikhuqkunataqa kay hinatam rakinchik:
- Yura mikhuq nisqakunaqa yurakunallatam mikhun, ahinataq waka, kawallu.
- Aycha mikhuq nisqakunataq uywakunallatam mikhun, ahinataq puma, tiwrun.
- Aya mikhuq nisqakunataq wañusqaña uywakunallatam mikhun, ahinataq wiskul.
- Tukuy mikhuq nisqakunataq yurakunata uywakunatapas mikhun, ahinataq khuchi, wallpa.
- Suysuspa mikhuq nisqakunataq ima ch'iñichakunallatapas - añakikunata, ch'ulla kawsaykuqkunata, huk uchuylla kawsaqchakunatapas - mikhun, ahinataq lakachu.


text:
Svante August Arrhenius
Svante August Arrhenius (*19 ñiqin hatun puquy killapi 1859 paqarisqa Vik (Suwidsuyupi) llaqtapi - † 2 ñiqin kantaray killapi 1927 wañusqa Estocolmo (Suwidsuyu) llaqtapi; huk kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
1903 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Svante Gustav; Mama: Carlonia Thunberg Arrhenius.
Yachaywasi: Catedral School (Upsala llaqtapi).
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Svante August Arrhenius.


text:
Pinu yura rikch'aq ayllu
Pinu yura rikch'aq ayllu (Pinaceae) nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
- Pinu (genus Pinus)
- Pisya (genus Picea)
- Alirsi (genus Larix)
- Pinawiti (genus Pseudotsuga)
- Awitu (genus Abies)
- Sidru (genus Cedrus)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pinu yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pinu yura rikch'aq ayllu


text:
Dyus kay
Dyus kay nisqaqa (kastilla simipi: deidad) ima dyus hina kaqpas, Apu nisqapas, mana rikunalla, runamanta aswan atiyniyuq kaqpas.
Huk iñiykunapi huklla Dyus nisqa hatun kamaqta yupaychaptinku, huk iñiykunapitaq achka dyus kaykunatam yupaychanku, ahinataq ñawpa Grigukuna, Romanukuna, Mishikakuna, Inkakuna (Tawantinsuyu iñiy) ima.
Tawantinsuyu iñiypi dyus kaykunaqa Pachamamam, urqup apunkunam, wak'akunam, hukkunapas. Ñawpa pachataq Qun Tiksi Wiraquchas, Pachakamaqsi, huk hatun dyus kaykunapas karqan.


text:
Miguel Hidalgo
Miguel Gregorio Antonio Ignacio Hidalgo y Costilla y Gallaga Mondarte Villaseñor, Miguel Hidalgo sutiyuq runaqa (* 8 ñiqin aymuray killapi 1753 watapi paqarisqa Pénjamo, Guanajuato llaqtapi – † 30 ñiqin anta situwa killapi 1811 watapi paqarisqa Chihuahua llaqtapi) mishikunapas tayta kura wan militar.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Miguel Hidalgo.
- [1] Documentos Facsímilares de Historia de México]
- Red Escolar México
- El Balero
- Efemérides del Estado de México
- Efeméridas de la Red Escolar (México)
- Kokone


text:
Antikuna ukumari
Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus) nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpi, Winisuylapi) kawsaq ukumari rikch'aqmi.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Goldstein, I., Velez-Liendo, X., Paisley, S. & Garshelis, D.L. (2008). «Tremarctos ornatus». Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, UICN nisqap kamachisqan 2012. 27 ñiqin qhulla puquy killapi 2009 watapi p'unchawpi rikusqa. Listed as Vulnerable (VU A4cd)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Antikuna ukumari.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Antikuna ukumari


text:
Franz Beckenbauer
Franz Anton Beckenbauer sutiyuq runaqa, "Kaiser" nispa qayasqapas, (* 11 ñiqin tarpuy killapi 1945 watapi paqarisqa München (Alimanya) llaqtapi) huk piluta hayt'aqmi, Alimanya mama llaqtayuq. 1974 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan.
[allichay] Klubninkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Franz Beckenbauer.
- Franz Beckenbauer bio ifhof.com - International Football Hall of Fame.


text:
Karkin Kalita distritu
Karkin Kalita distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Caleta de Carquin) Piruw mama llaqtapi huk distritum , Lima suyupi , Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Karikin / Karkin Kalita (Carquín / Caleta de Carquin) llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
[allichay] Distritupi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
- Akaray
- Albufera de Medio Mundo
- Bandurria llaqta
- Lachay mama llaqta risirwa
- La Encantada qucha
- Wawra mayu


text:
Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
Puy-Puy amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección Pui-Pui) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi, Shawsha pruwinsyapi, Kunsipsyun pruwinsyapi, Satipu pruwinsyapi, Wituq distritupi, Chanchamayu distritupi, Pichanaki distritupi, Munupampa distritupi, Pampa Hermosa distritupi, Qumas distritupi.
[allichay] Allpa saywachi
- Mayukuna: Tulumayu, Huatzirok mayu, Pichanaki mayu, Ipuki mayu (Ipoki),


text:
Kunti Alimanya
- Kunan Tantasqa Republika Alimanya nisqamanta ñawirinaykipaq qhaway Alimanya.
Tantasqa Republika Alimanya nisqaqa kunan pacha kachkaq Alimanya mama llaqtap tukri sutinmi.
Tantasqa Republika Alimanyaqa iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi, 1949 watapi Alimanyap kuntinpi kamasqa karqan. 1990 watakama Alimanyap antinpi Aliman Dimukratiku Republika kachkarqaptinmi, chay Tantasqa Republika Alimanyaqa Kunti Alimanya nisqapas sutichasqa karqan. 1990 watapi Alimanyap hukllachakuymanta pachataq tukuy Alimanyap sutinmi.


text:
Griguryu I
Griguryu I, San Griguryu sutiyuq runaqa, (kastilla simipi: San Gregorio I Magno o San Gregorio, latín simipi: Gregorius I (Magnus); grisya simipi: רגוריוס הראשון) (3 ñiqin tarpuy killapi 540 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - 12 ñiqin pawqar waray killapi 604 watapi wañusqa Roma llaqtapi) Italya mama llaqtayuq taytakura, Hatun yaya, Tayta Papa, Dyusmanta yachachiq kaspa, munqhipas, qillqaqpas runam, latin simipi qillqaqmi.
3 ñiqin tarpuy killapi 590 watapi LXIV kaq Kathuliku Tayta Papa tukukurqan.
[allichay] Qillqasqankuna
- Regula pastoralis
- Regestum
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Griguryu I.
- Benedicto XVI presenta al Papa san Gregorio Magno
- Benedicto XVI: San Gregorio, Papa Magno, "siervo de los siervos de Dios"
- San Gregorio Magno: Cristo, el buen pastor


text:
Chikitus runa
Chikitus (kastilla simipi: Chiquitano icha Chiquito) nisqaqa lliw chikitanu simita rimaq runakunam, Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi tiyaq.
[allichay] Tiyay
[allichay] Rimay
Chikitus runakunaqa chikitanu simitam rimanku, ichataq kunan pacha suqta waranqallañachá (SIL nisqankama). 1950 kaq watakunapi Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan.
Huk rimakuna (qhichwa simi - chikitanu simi):
- Ñuqa - asxriñe
- Qam - asxriictio
- Pay - ttoneeti
- Ñuqanchik / Ñuqayku - asriñe
- Qamkuna - asxri
- Paykuna - ttoneeti
- Mana - unca
- Ari - tone


text:
Patranka
Patranka (Spheniscus humboldti) nisqaqa Uralan Abya Yalap kunti chalanpi kawsaq pinwinum, mama qucha patapi q'isachaq. Aswantaqa chuqi challwakunatam, huk uchuy challwata, umachakikunata, yukrakunatapas mikhun.
Chinaqa iskay runtutam wachan, ichaqa hukllam kawsarin. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa.
Piruwpiqa 13.000-chá patrankakuna kawsachkan. Runap challwayninrayku pisillaraq challwakuna kaptin, runap chakunraykupas pinwinukuna pisichkanmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Patranka


text:
Don Quijote
Don Quijote - El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha (Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan) nisqaqa Miguel de Cervantes-pa 1605 watapi kastilla simipi qillqasqan kawsay rikch'am, lliw qillqasqankunamanta aswan riqsisqam.
2005 watapiqa Demetrio Tupah Yupanki-p t'ikrasqan Qhichwa simipi liwruchasqam lluqsirqan.
- Huk k'iti, la Mancha llaqta suyupin, mana yuyarina markapin, yaqa kay watakuna kama, huk axllasqa wiraqucha.
[allichay] Hawa T'inkikuna
- Yachay sapa wiraqucha dun Qvixote Manchamantan
- Pin karan, imatan ruwaran, Manchay rihsisqa tukuy yallipah / Miguel de Cervantes Saavedra
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Don Quijote.


text:
Li Xiannian
Li Xiannian, (Chinu simipi: 李先念, chino tradicional: 李先念, pinyin: Lǐ Xiānniàn, Wade-Giles: Li Hsien-nien) sutiyuq runaqa, 23 ñiqin inti raymi killapi - 1909 paqarisqa [[]] llaqtapi, - 21 ñiqin inti raymi killapi - 1992 wañusqa Beijing llaqtapi).
1982 watamanta 1988 watakamam ñawpaq kuti Chunwapa Umalliqnin karqan.
Ñawpaq warmi:
Wawakuna:
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Li Xiannian.
- (Chinu simipi):
- (Inlish simipi):


text:
François Mitterrand
François Maurice Adrien Marie Mitterrand sutiyuq runaqa, (*26 ñiqin kantaray killapi 1916 paqarisqa Jarnac (Charente) llaqtapi - † 8 ñiqin qhulla puquy killapi 1996 wañusqa Paris llaqtapi), Ransiya Mama llaqtayuq Taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1981 watamanta 1995 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Joseph Gilbert Félix
Mama: Marie Gabrielle Yvonne Lorrain
Ñawpaq warmi: Danielle Gouze
Wawakuna: Jean-Christophe, Gilbert, Mazarine.
Yachaywasi: Saint-Paul (Angulema).
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: François Mitterrand.
- (Ransiya simipi):


text:
Samuel Eto'o
Samuel Eto'o sutiyuq runaqa (* 10 ñiqin pawqar waray killapi 1981 watapi paqarisqa Nkon, Duala, (Kamirun) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Kamirun piluta hayt'aqmi.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta kampiunatukuna
[allichay] Mamallaqtapura kampiunatukuna
(*) Incluyendo la Selección
[allichay] Otras
[allichay] Individuale suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Samuel Eto'o.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Samuel Eto'o.
- Sitio web oficial de Samuel Eto'o


text:
Steve Irwin
Stephen Robert "Steve" Irwin (22 ñiqin hatun puquy killapi 1962 paqarisqa Essendon llaqtapi, Awstralyapi; 4 ñiqin tarpuy killapi 2006 wañusqa Hatun Hark'ana Mullu-mullupi) huk Awstraliyayuq ñawikaruy tunachiqmi karqan.
Sallqa uywakunawanmi ñawikaruy qhawaqkunataqa tunachirqan, ahinataq The Crocodile Hunter (inlish simi, "Lagartu chakuq") nisqa ankichina qatintinpi. Beerwahpi Awstralya Uywapampa (Australia Zoo) nisqap pusaqninmi karqan. 2006 watapi huk wach'i rayam Irwintaqa wach'inwan miyuchaspa wañuchirqan.


text:
Lee Myung-bak
Lee Myung-bak, (Korianu simipi: 이명박, hanja simipi: 李明博, I Myeongbak, Yi Myŏng-bak sutiyuq runaqa, 19 ñiqin qhapaq raymi killapi - 1941 paqarisqa Nakakawachi distritu, Hirano (Osaka) llaqtapi - ).
2008 watamanta ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Cheun'u Lee
Taewon Chae
Ñawpaq warmi: Kim Yun-Ok
Wawakuna: 4
[allichay] Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Lee Myung-bak.
- Sitio oficial, en inglés
- Biografía en español por Fundación CIDOB


text:
Wallina
Wallina nisqakunaqa (ordo Cetacea) taksa, hatun icha ancha hatunkaray challwahina rikch'akuq ñuñuqkunam, aycha mikhuq.
Yakupi kawsaspanpas, wayratam surq'anwan samanku. Kawsaqña uñakunata wachaspa ñuñuchinmi.
Kiru wallina (Odontoceti) challwakunatam, umachakikunatam, pisqukunatam, ñuñuqkunatapas mikhun, last'acha wallinakunataq (Mysticeti) uchuylla uywachakunata yakumantam suysun.
[allichay] Mitan kamay
Pusaq chunka rikch'aqtam riqsinchik, iskay urin rikch'aq ñiqiman, chunka hukniyuq rikch'aq aylluman allichaspa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Wallina


text:
John Adams
John Adams Jr., sutiyuq runaqa (* 30 ñiqin kantaray killapi 1735 watapi paqarisqa Quincy (Massachusetts) llaqtapi - † 4 ñiqin anta situwa killapi 1826 watapi wañusqa Quincy llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 2 kaq umalliqnin (1797 watamanta 1801 watakama), ñawpaq Federalista Partidupi kaq umalliqsi.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.
Alma mater: Harvard Yachay sunturnin.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: John Adams.
- Biografía de John Adams


text:
Suti
- Suti nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Suti (sut'ichana) rikuy.
Suti, kichwapi Shuti (latin simipi: nomen, grigu simipi: Όvoua) nisqaqa pitapas icha imatapas sutichasqam.
Runakunam sutiyuq, ichataq ima allpamanta yachaykunapi puystukunam: llaqtakunam, urqukunam, mayukunam, quchakunapas.
Uralan Awya Yalapiqa llapa runaqa sapaq sutiyuq iskaynintin ayllu sutiyuqpas, ahinataq:
- Husiy Kunturi Mamani,
Kaymi huk runa sapaq sutikuna:
- Warmi suti: Ana, Mariya, Pawlina, Marta
- Qhari suti: Pidru, Pawlu, Husiy, Huwan


text:
Katikuy pachapi Paktachishkakuna, ushashkakuna
Hawayachinchik:
- Mamallakta hatun paktay yuyaykunaka, kuska llaktayñan ruraykunawanmi shukllapi sinchiyachishka kan. Shinapash, ama chikan chikan llankankapa, ama hatun mutsurikunata sakinkapakpash, mañaymashkaywan, mamallaktapak hatun llankayñankunawanpash kimichishpa tinkichinkapami llaktana kanchik.
- Kay llankayñankunapika, tukuy pushak kamaywasikuna, tinkichiwasikuna, shinallata shuk pushak kamaywasikunapash ima shina shunku chayana ñankuna ( kari warmi, wawa yuyak tukunkakaman, tawkasami kawsaypura, uchilla llakta mutsuykunamanta yachashpa) pakta pakta kankapakmi kan.
- Paktay yuyaypak, paktanakunataka, tawkasami runakunamanmi riksichirkakuna. Tawka runakuna allikachishpa, paykunapak yuyaykunatapash, Paktana Hatun Yuyaypi, shuk yachaykunata, yuyaykunatapash churashpa hatunyachirkakuna.
- Tantanakuykunawan, llaktayukkunawan allipak rimanakuymi apashka /charishka karka, shinallata tawkasami mutsuri llakikamayukkunapash, sinchi, sami yuyaykunatami churarkakuna.
- Shamuk watakunapak llakta ushayta atiyankapakka shuk ayninakuypak llikata wiñachishpa, kimirina ushayta wallpankapa llankayñanta churashkakuna.
Hatun mana paktay yuyaykunapika, kaykunatami rikuchinchik:
- Tawka sami llaktayukkunapak, tantanakuykunapak munashkakuna chikan chikan katikuk llankayñanpi puchanta punchanta tankankapakka, shuk ayninakuypak llikatami sinchiyachina kanchik.
- "Sistema Nacional Descentralizado de Planificación Participativa" yuyayta wallpankapak, paktachinkapakka, kawsana llaktakunapimi allipak /hatun ayni rimanakuyta apanami mutsurin.
- Hatun tinkinakuymi mutsurin, tukuypak llankaypura arininakushpa tantachishpa, tukuy llakta pushakkunawan, kawsana llaktakunapi llankayta utka utka allichinkapami yallita mutsurin.
- Kallarishka katikuykunata sinchiyachinami mutsurin; kayka llankayñanwan, Mamallaktapak ashtawan hatun mutsuykunaman kullkita churankapakmi kan.


text:
Mawk'a Grisya
Mawk'a Grisya icha Klasiku Grisya nisqaqa pusaq kaq Kristup ñawpan pachakwatamanta (grigu simipi ñawpaq kaq qillqasqakunamanta pacha) 146 Kristup ñawpan watakamam (romanukunap Grisyata atipasqankama) Grisyap wiñay kawsayninpa mit'ankunatam ninchik. Chaypacha Grisyapi achka qillqaqsi karqan, yachay wayllukuqsi.
Mawk'a grigukunaqa manas hukllachu mamallaqtapi kawsarqan, ichataq achka uchuylla mana warkukuq, polis nisqa mamallaqtachakunapis.
[allichay] Mawk'a Grisyapi kasqa qillqaqkuna, yachay wayllukuqkuna
- Aristotelis (Apισtotέλnς)
- Iródotos (Hpόδotoς)
- Ipokratis (Iππokpάtnς)
- Omiros (Όunpoς)
- Platon (Πλάtwv)
- Pithagoras (ΠuθaYόpaς)
- Sokratis (Ewkpάtnς)
[allichay] Mawk'a Grisyapi kasqa kawpaq runakuna
- Periklís (Πepιkλής) (490 kñ - 429 kñ, Athinapi pulitiku)
- Hatun Aleksandros (AλέEavδpoς o MέYaς) (356 kñ – 323 kñ, Makidunyap qhapaqnin)


text:
Chiqaluwa
Chiqaluwa (QSHKS qillqaypi: Cheqaluwa), Pi icha π nisqaqa huk huchham, ≈ 3,1416 ñiqpi.
[allichay] Kayninkuna
[allichay] Sut'ichakukuna
Euklidis sutiyuq runas ñawpaq karqan pichus yuyaykurqan raqtawan rakisqa iruru muyuwan sinchikama chaniyuq kayta. Kaymi huk sut'ichakunkuna:
- Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup iruru muyun rakisqa raqtanwan.
- Chiqaluwaqa sinchikama chaniyuq kaq p'allta muyup hallka k'iti k'ancharnin rakisqa illwanpa t'asrap hallka k'iti k'ancharninwan.
[allichay] Kaypipas qhaway


text:
Aymara runa nisqaqa lliw aymara simita rimaq runakunam, Piruw, Buliwya, Chili mama llaqtakunapi tiyaq.
[allichay] Buliwya mama llaqtapi kawsaq Aymara runakuna
Buliwya mama llaqtapiqa 2.098.317 Aymara runakunam kawsanku, Chuqiyapu suyupi, Uru Uru suyupi, P'utuqsi suyupipas.
[allichay] Piruw mama llaqtapi kawsaq Aymara runakuna
Kunan pachapiqa Piruw mama llaqtapi Aymara runakuna aswanta Ariqipa, Muqiwa, Punu, Taqna suyukunapi kawsanku.[1]
Allpa llamk'ay, qhuya, challwa hap'iy.
Aymara runakunaqa Aymara simitam rimanku.
Kaymi huk rimankuna (qhichwa simi - aymara simi):
- Ñuqa: Naya
- Qam: Juma
- Pay: Jupa
- Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka
- Ñuqayku: Nanaka
- Arí: Jisa
- Manam: Janiwa
- Hatun: Jach'a
- Uchuy: Jisk'a
- Wawa: Wawa
- Tayta: Awki, tata
- Mama: Tayka, mama
- Qhari: Chacha
- Warmi: Warmi
- Dyus: Tatitu, Yus
Aymara warmi, mañachkaq (Buliwya
mama llaqtapi)
[allichay] Kaypipas qhaway
- ↑ Obed Caro Meza, Guia de Relacionamiento con pobladores Aymaras, INDEPA 2011
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Methodista Inlisya
Methodista Inlisya nisqaqa huk prutistanti inlisyam, arminyanu, John Wesleypa dyusmanta yachachiyninmanta sunqunchasqa.
Ninku: Manam kikinpa rurasqankunawanchu, ichataq Dyuspa Grasyallanwanmi qispichisqa kasunchik, nispa. Manam Kalwinista hinachu kaytam ninku: Manam ñawpaqmanta saminchik (predestinación nisqa) kanchu. Llapa runam amutayta atin, Jesukristupi iñinichu manachu, nispa.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Hukllachasqa Methodista Inlisya (United Methodist Church), inlish simipi
- Piruwanu Methodista Inlisya (Iglesia Metodista del Perú), kastilla simipi


text:
Wasichay
Wasichay nisqaqa wasi, pirqa ruraymanta maki kapchiymi. Pirqakunata wasi qatatapas rurananmi tiyan. Ayllu llaqtakunapiqa kunanraqmi qiru wasi icha t'uru wasikunata wasichanku, ichhuwan, lukatawan icha huk yurakunawan qatachaspa. Kay pachaqa wamaqyachkaspa, aswan wasikunata sinchiyanawanmi ruranku, qatankunatataq tihakunawan icha aluminyu latawan. Pirqakunataqa pirqaq nisqa runakunam ruran.
[allichay] Wasichay layakuna
[allichay] Qiru wasi
Qiru wasitaqa qirullamanta, k'aspikunawan qiru p'alltakunawanmi ruranchik.
[allichay] T'uru wasi
T'uru wasitaqa kallmakunamanta rurasqa pirqakunata t'uruchaspa ruranchik, llut'asqa yura pirqamanta.
[allichay] Champa wasi
Champa wasitaqa t'uruwan chapusqa kallmakunamanta rurasqa champakunawan pirqanchik.
[allichay] Rumi wasi
Rumi wasitaqa machina rimi nisqa, takanawan llamk'apusqa rumikunawan pirqanchik. Inkakunaqa rumi wasinkunata mana isku chapusqawanchu, mana t'uruwanchu, mana pirqa llut'anawanchu pirqarqanku, rumilla pirqata ruraspa.
[allichay] Tika wasi
Tika wasitaqa chakisqa t'urumanta rurasqa tikakunawan (aruwi, adubi, adobe) pirqanchik, tikakunata huq'u t'uruwan t'inkispa.
[allichay] Kusasqa tikawan pirqasqa wasi
Kusasqa tikakunataqa isku chapusqawanmi, pirqa llut'anawanmi t'inkispa chay hina wasikunata pirqanchik.
[allichay] Urmiyunwan pirqasqa wasi
Kunan pachapiqa, aswan wasikunatam khillay icha asiru k'aspikunawan urmiyunwan pirqanku.
[allichay] Wasichaypa nipankuna
- Pirqa llut'ana
- Pirqa rumikuna
- Tika (aruwi), t'urullamanta
- Kusasqa tika
- Rumilla pirqa
- Maychina rumi, Wasichana rumi
- Tunu
- Chakakuq
- Punku kirma
- K'ukti
- P'aqchi
- Sayakuq rumi
[allichay] Wasi rikch'aqkuna
- Manqus wasi (yupaychana wasi, qhapana, willka wasi)
- Chuntu wasi (mintu wasi)
- Kathidral
- Haylli k'ukti
- Iglu (Inuyt runakuna)
- Dolmen (Mawk'a Kiltakuna)


text:
Yingluck Shinawatra
Yingluck Shinawatra, thay simipi: ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร, (* 21 ñiqin inti raymi killapi 1967 watapi paqarisqa San Kamphaeng llaqtapi - ). Thaysuyu mama llaqta ruruchiq warmi, pulitiku wan Uma kamayuq.
2011 watamanta ñawpaq kuti Thaysuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Lert Shinawatra; Mama: Yindi Ramingwong.
Ñawpaq runa: Anusorn Amornchat
Wawakuna: Supasek Amornchat
Yachaywasi: Regina Coeli College wan Yupparaj College.
Alma mater: Chiang Mai yachay suntur wan Mama llaqtap Kentucky yachay suntur.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yingluck Shinawatra.
[allichay] Kastilla simipi
[allichay] Inlish simipi
- Thai opposition appears set for victory
- Landslide victory for allies of ousted Thai leader in exit polls.


text:
Otto Wallach
Otto Wallach sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin pawqar waray killapi 1847 watapi paqarisqa Königsberg (Alimanya) llaqtapi - † 26 ñiqin hatun puquy killapi 1931 watapi wañusqa Göttingen (Alimanya) llaqtapi); Alimanya mama llaqtap huk Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi karqan.
1910 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi).
Tayta: Otto Wallach, Mama: .
Alma mater: Berlin Yachay Sunturnin wan Göttingen Yachay Sunturnin.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Otto Wallach.


text:
Jan Syse
Jan Peder Syse sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin tarpuy killapi 1930 watapi paqarisqa Nøtterøy llaqtapi - 17 ñiqin tarpuy killapi 1997 watapi wañusqa Oslo llaqtapi) huk Nurwiga mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Nurwiga Uma kamayuq, 16 ñiqin kantaray killapi 1989 watapi watamanta 3 ñiqin ayamarq'a killapi 1990 watapi watakama.
Nurwiga Ruraychaqa Ministru, 16 ñiqin tarpuy killapi 1983 watapi watamanta 3 ñiqin kantaray killapi 1985 watapi watakama.
Ñawpaq warmi: Else Walstad
Churinkuna: 2 (Henrik Syse wan Christian Syse).
Alma mater: Oslo Yachay suntur.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jan Syse.
- Stortinget


text:
pacha
Runa simi (Qhichwa rimay)
Suti
pacha
- Tukuy imapas kaq, lliwnintin kaq
- Pachakamaq sutiyuq apuqsi tukuy pachatas kamarisqa.
- Imamanpas tukuy kapuqnin
- Allpa pachatapas yaku pachatapas wayra pachatapas ama miyuchasunchu.
- Yayayku hanaq pachapi kaq.
- Tiksimuyu
- Tukuy pachapi runakunaqa qispi kachun.
- Urin kaq
- Rumim pachaman urmarqan.
- Hayk'ap kaqpas, hayk'ap kunan kaqpas
- Ancha ñawpa pacha huk runas kasqa.
- Ñuqa wawa kaptiy, manaraqmi tiliwisyunchu karqan. Chay pacha wawakuna wasi hawapim pukllaq karqanchik.
- Mit'a
- Sisa pachapiqa tukuy yurakunam sisanku.
- Huk p'unchawpa iskay chunka tawayuq t'aqan, ura nisqapas
- Huk p'unchawqa iskay chunka tawayuq pachayuqmi.


text:
Paqcha
Phaqcha, Paqcha icha Pakcha nisqaqa kaykunatam niyta munan:
- Phaqcha (paqcha, kichwapi pakcha), mayupi urmaykuq yaku;
- Pakcha (pakĉa), kusi-kusi, apasanka, uru nisqakuna hina uyawachakuna.
Phaqcha (Paqcha, kichwapi Pakcha, kastilla simipi Paccha) sutiyuq llaqtakuna:
- Pakcha (Ikwadur), Ikwadurpa Quri markanpi huk llaqta;
- Pakcha kitilli, Ikwadurpa Asway markanpi huk kitillim, Tumipampa kitipi;
- Paqcha (Wamanqa), Piruwpa Ayakuchu suyunpi, Wamanqa pruwinsyapi, Winchu distritupi huk llaqta;
- Paqcha (Kashamarka), Piruwpa Kashamarka suyunpi, Chuta pruwinsyapi, Paqcha distritupi huk llaqta;
- Paqcha (Yawli), Piruwpa Hunin suyunpi, Yawli pruwinsyapi, Phaqcha distritupi huk llaqta;
- Paqcha distritu (Chuta), Piruwpa Kashamarka suyunpi, Chuta pruwinsyapi huk distritu.
- Phaqcha distritu (Hunin), Piruwpa Hunin suyunpi, Yawli pruwinsyapi huk distritu.
Hukkuna:
- Phaqcha rit'i urqu, Piruwpi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi huk urqu
- Phaqcha urqu, Piruwpa Kashamarka suyunpi, Kashamarka pruwinsyapi huk urqu
- Phaqcha qucha, Buliwyapa Quchapampa suyunpi, Chapariy pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi huk qucha


text:
Inti wayllay
Inti wallay icha Photosinthesis (Kastilla simipi: fotosíntesis, grigu simimanta: Φwtoσύvθeσις) nisqaqa yurakunap raphi q'umirwan intip achkiyninpi chimlasayta huk mana kawsaq imayaykunatapas yurap kawsa imayayninman t'ikraykuyninmi.
Yurakunap raphinkunapi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (khloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (khlorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtanku, muksichaqta kachaykuspa. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa kikinpa imayayninta ruraykuspa hinatapas wiñaspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap kachaykusqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu.
Kay hinam inti wayllaypa ruranakuy paqtachanin:
-
6 CO2 + 12 H2O + achkiy → C6H12O6 + 6 O2 + 6 H2O
-
chimlasay + yaku + achkiy → uwas misk'i + muksichaq + yaku


text:
Latin simi
Latin simi (Lingua latina) nisqaqa romanukunap rimaynin karqan. Roma llaqtayuq atipaqkunaqa urin Iwrupapi, kunti Asiyapi, chinchay Afrikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa. Chaymantataqmi musuq simikunam, romanu simi nisqa paqarirqan: Kastilla simi, Purtuyis simi, Fransis simi, Italya simi, Rumanya simi. Tukuy chay rimaykunataqa latin siq'i llumpawanmi qillqanku.
Yachaykunapiqa, Katuliku inlisyapipas chunka isqunniyuq pachakwatakamaraqmi chay simita llamk'achirqanku. Chay qhipaq latintaqa musuq latin simi ninchik.


text:
Hatun wamp'u
Hatun wamp'u, Yaku karru icha Barku nisqaqa ancha karu, hatun quchanta, mama quchanta purinapaq wamp'um.
Ñawpa pacha hatun wam'pukunaqa hatun t'uyuna wamp'u icha wayra wamp'u karqan, t'uyurka nisqa hatun hatun k'aspipi watasqa wayra tanqanakunayuq, wayrap kallpanwan purinapaq. Kunan pachataq yaqa tukuy hatun wamp'ukunataq rawray kuyuchinayuqmi.
Wamp'urani nisqapim hatun wamp'ukuna chayamun watakuq, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Hatun wamp'upi llamk'aq runakunaqa wamp'u runa nisqam. Achka pruphisyunkunam.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hatun wamp'u.


text:
Miray
- Kawsaqkunap mirayninmanta ñawirinaykipaq qhaway Miraykuy.
Miray icha kutinchay nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
1) 2 x 2 = 4
Iskayta, iskaywan miray, tawam.
2) 3 x 7 = 21
Qanchista, kimsawan miray, iskay chunka hukniyuqmi.
3) 5 x 11 = 55
Chunka hukniyuqta, pichqawan miray, pichqa chunka pichqayuqmi.
4) 9 x 15 = 135
Chunka pichqayuqta, isqunwan miray, pachak kimsa chunka pichqayuqmi.
5) 25 x 15 = 375
Chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan miray, kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqmi.


text:
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20 ñiqin ayriway killapi 1889 paqarisqa Braunau am Inn llaqtapi, Awstiriyapi, 30 ñiqin ayriway killapi 1945 wañusqa Berlin llaqtapi), huk aliman pulitiku runam karqan. Alimankunap "Pusaqnin" (der Führer) nikurqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuyta qallarirqaspa, ima hayk'appas aswan huchayuq runapura karqan.
Huk ñiqin pachantin maqanakuymanta Hitlerqa Nasyunalsusyalista Aliman Llamk'aqpa Partidun (NSDAP) nisqap umalliqnin tukurqan. Chay NSDAP partiduqa llamk'aqkunaman ancha hayu kaspa, musuq maqanakuypaq llamk'arqan, "qasi kanapaq kayku" nispa llullaspa.
1933 watamanta 1945 watapi wañuyninkama Alimanyap qhapaq suyu kansillirnin (Reichskanzler) karqan. 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi Pulunyata atiyta kamachirqaptin, hatun maqanakuy qallarirqan.
Hitler lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum. Maqanakuynintinpiqa pichqa chunka pichqayuq hunu runakuna wañurqan.
Aliman awqaqkuna maqanakuyta chinkachkaptin, Rusyamanta awqaqkunataq Berlin llaqtata 1945 watapi atichkaptin, Hitler warminta wañuchispa kikintapas wañuchikurqan, manañam Alimanyap puchukaynintachu rikuspa.


text:
Thorbjørn Jagland
Thorbjørn Jagland ( * 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1950 watapi paqarisqa Molde llaqtapi - ). Nurwiga mama llaqta pulitiku wan Uma kamayuq.
25 ñiqin kantaray killapi 1996 watamanta 17 ñiqin kantaray killapi 1997 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
10 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta 1 ñiqin kantaray killapi 2009 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Rimana huñunakuy Umalliqnin karqan.
Tayta: Helge Th. Jagland; Mama: Ingrid Bjerknes.
Ñawpaq warmi: Hanna Grotjord
Churinkuna: 2; Anders (*1978) wan Henrik (*1986).
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Thorbjørn Jagland.


text:
Sillu
Sillu (latin simipi: unguis, grigu simipi: όvuE [ónyx]) nisqaqa runap, ñuñuq uywakunappas ruk'ananpa ñawch'inpi kaq kiratinamanta sinchi last'acha icha kichka hina kaqmi.
Runap sillunkunaqa last'acha, p'alltacha hinam, makipipas chakipipas. Hinallataq k'usillukunap sillunkunam.
Huk ñuñuqkunap sillunkunaqa kichka hinam. Aycha uquq ñuñuqkunap, aswanta michikunap sillunkunaqa ancha k'awchim, uywakunata hap'inapaq.
Ch'ulla ruk'anayuq, iskay ruk'anayuq nisqa yura mikhuq ñuñuq uywakunap ancha rahku sillunqa phapa nisqam.


text:
Lachiwa
- Ama Tankayllu (familia Vespidae) nisqawan pantaychu!
Lachiwa (familia Apidae) nisqakunaqa, Misk'i ch'uspi nisqapas huk palamakunam, wach'inwan ancha nanaqta wach'iq. Lachiwakunaqa tuktukunata sisachaspa lachiwa misk'itam pallan, qirisankunata mikhuchinapaq. Chayrayku runam misk'i lachiwakunata lachiwa misk'ita ruranapaq llamk'achin.
Misk'i lachiwa (Apis mellifera) nisqaqa waki palamam: Huk mama lachiwap wawankuna huk lachiwa wakitam ruran. Lachiwaqa hutk'u sach'akunapi, imaymana hutk'ukunapi mapawan wasichakun tukuy lachiwa wakipaq q'isantam. Mama lachiwallap runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Llamk'aq lachiwakuna qirisakunata lachiwa misk'iwan mikhuchin.


text:
Suyu rikuchiq
Suyu rikuchiq nisqaqa (grigu simipi πuEίς, πuEίδa [pyxís, pyxída], kastilla simipi brújula, inlish simipi compass) rikuchiq iñukunata rikuchina antacham, khillaymanta rurasqa maqnitiku kaq muyuriqlla akwayuq wayra waytam.
Tiksimuyu maqnitiku suyuyuq kaptinmi, chincha qhipa ñiqpi maqnitiku "uralan" nisqa qhipa, uralan qhipa ñiqpitaq maqnitiku "chincha" nisqa qhipataq kaptinmi, chay maqnitiku akwaqa chincha qhipanta Tiksimuyup chincha qhipanmanmi t'ikran, uralan qhipantataq Tiksimuyup uralan qhipanmanmi. Chay hinam rikunchik maypim chincha maypim uralan kachkan. Chay hinam ñanninchikta tarinchik, wamp'upi hatun quchantinpi, mana riqsiqa allpantinpipas.


text:
Sach'a-sach'a qulluy
Sach'a-sach'a qulluy nisqaqa runap paqarichisqan sach'a-sach'akunap wañuyninmi.
Umawa paray sach'a-sach'akunam lliwmanta aswan ch'uqrinallam. Chay paray sach'a-sach'akuna qullukuptinqa, mana puqunachu kaq, as-aslla kawsachikuy imayayniyuq allpankunam chinkarin. Qullusqa sach'a-sach'akunapiqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi.
Runakunaqa kaykunaraykum sach'a-sach'akunatam waqllin:
- Qiruta (K'ulluta), yamt'atapas hurqunapaqmi sach'akunata muthunku;
- Michinakunata (ahinataq wakapaq) icha chakrakunata chaskinapaqmi sach'a-sach'akunata chaquspa qulluchinku;
- Sach'a-sach'akunata miyuchaspa - ahinataq puriq qullqiwan qurita hurquspa - wañuchinku;
- Hatun hark'a quchakunawan (yaku pinchikillachanakunapaq) hatun sach'a-sach'ayuq suyukunatam nuyuchinku.
Tukuy tiksimuyuntinpim chay sach'a-sach'a qulluyqa ancha hatun sallqa waqlliy sasachakuymi.


text:
Kunchuku
-
- Kay panqachaw yuyaykunapitaqa ankash rimaychaw llanchina Wikipidiyachawpis qillqashqam kaykan: Kunchuku.
Kunchuku (kastilla simipi: Conchucos, , kulli simimanta: koñ čuko, "yaku allpa" "uqu patsa") icha Anti Ankash (Ancash este) nisqaqa huk hatun qhichwam, urin Antikunapi, Piruwpi, anti Ankash suyupi.
Kunchuku qhichwapi kawsaq runakunaqa qhichwa runam.
[allichay] Pruwinsyankuna
Kaymi suyup wamaninkuna:
- Kunchuku, Panpas (Pallasqa pruwinsya)
- Siwas pruwinsya
- Puwaqpanpa (Pumapampa pruwinsya)
- Lusuriaqa (Pisqupampa pruwinsya)
- Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsya
- Ashuka (Asunsyun pruwinsya)
- Wari pruwinsya
- Antonio Raimondi pruwinsya
- Yana-ama (Yunkay pruwinsya)
[allichay] Wiñay kawsay
Unay pacha ispañulkuna Piruwta atiptin kay k'itikunata Kunchuku rakisqa (partido) nirqan. 1821 watapi Lusuriaqa rakirqan Hanaq Kunchuku (wari), Uran Kunchuku suyuchakunaman.


text:
Pariwana
Pariwana (genus Phoenicopterus, familia Phoenicopteridae, ordo Phoenicopteriformes) nisqakunaqa qucha patapi kawsaq pisqukunam. Chhukrunanwan yakupi pachanta suysuspa chaypi ch'iñicha kawsaqkunatam mikhun.
Qullawpi kawsaq pariwanataqa (Phoenicopterus andinus) chururu icha qullaw pariwana ninchikmi.
[allichay] Rikch'aqkuna
Qullawpi kawsaq pariwanakuna:
- Chururu icha hatun pariwana Phoenicopterus andinus ("parina grande"), 1,10 m
- Tukuku (Tokoko) phoenicopterus chilensis, 1,05 m
- Jututu Phoenicoparrus jamesi icha uchuy pariwana ("parina chica"), 0,9 m
-
Chururu icha hatun pariwana Phoenicopterus andinus
-
Tukuku phoenicopterus chilensis
-
Jututu icha uchuy pariwana Phoenicoparrus jamesi
-
Pariwana, Kañapa qucha, P'utuqsi suyu, Buliwya
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pariwana


text:
Wikipidiya:Ruraqta hark'ay
Wikipidiyapiqa kamachiq ruraqta hark'aytam atin, chay ruraq Wikipidiyapi p'anqakunata wandaluchaptinqa icha huk ruraqkunata k'amiptinqa. Hark'asqa ruraqqa manañam Wikipidiyapi llamk'apuyta atinchu. Hark'ayqa Wikipidiyata millay ruraymanta amachanapaqmi, manam ruraqkunata wanachanapaqchu.
Mit'alla hark'asqa ruraqqa huk puchukana pachakamallam hark'asqa kanqa. Chay ruraq millay ruraykunawan mana tatiptinqa, Wikipidiyamanta qarqusqa - wiñaypaq hark'asqa - kanqa.
Kaymi hark'anapaq sapsi raykukuna:
- Llulla willayta qillqamuy
- P'anqata samiqninmanta ch'usaqchay
- Spam nisqa millay t'inkikunata yapay
- Q'upata, mana ima chaniyuqtapas yapay
- Huk ruraqkunata manchachiy icha k'amiy
- Achka rakiqunakunawan millayta ruray
- Mana chaskinalla ruraqpa sutin


text:
T'aqanakuy
T'aqanakuy (divorcio) nisqaqa warmip qusanmanta, qharip warminmanta pasaqpaq rakinakuyninmi, kasarakuypa puchukayninmi, taripakuqpa kamachisqan. Manaraq t'aqanakusqa, ichataq manaña khuskanchu kawsaq qhari warmiqa rakinakusqa nisqam. Runa t'aqanakuyta munaspaqa, taripay sunturman rinanmi.
T'aqanakuytaqa achka sasachakuymi qatin:
- Wawankuna, churinkuna kaspaqa, maypim, mayqinwanmi kawsanqa?
- Warmi (icha qhari) mana llamk'aywan qullqita chaskikuspaqa, ima hinam chaskikunqa?
- Pitaq kuskanpa wasinmanta lluqsinqa, pitaq kakunqa?
Achka kutipi chaymantaqa taripay sunturmi kamachin.


text:
Katiguriya:Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Iwrupa)
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Iwrupa).
Urin katiguriyakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq 3 urin katiguriyakunam, 3-pura.
T
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Ispaña) (2 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Ransiya) (1 P)
- [×] Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Ukranya) (1 P)
"Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Iwrupa)" sutiyuq katiguriyapi qillqakuna
Kay katiguriyapiqa kay qatiq huklla p'anqam.


text:
Kasarakuy
Kasarakuy icha Kuskanchakuy nisqaqa warmip qusachakuyninmi, qharip warmichakuyninmi.
Kasarakuyqa runap kawsayninpi ancha hatun p'unchawmi, sinchita phistasqam. Kasarakuy p'unchawmanta warmi qusanwan kuskalla kawsanakunmi.
Kristiyanu inlisyapiqa tayta kuram warmita qusanwan kasarachin. Inlisyap hawanpitaq kawsay qillqakamachiy (registro civil) nisqapi kasarakunku, mama llaqtap mink'achisqan runam hallch'aman qillqamun.
Ñawpa pacha huk runa wakikunapiqa manas kasarakuychu karqan. Warmip qharip kawsanakuyninkunaqa hukcharayarqansi.
Warmi qhariwan khuyanakuspaqa, sirwinakuspa allinta riqsinakunman. Huk wakikunapitaq, ahinataq Arabya mama llaqtakunapi - manam sirwinakunkuchu, aswantaq taytanmi qusanta, warminta akllaspa kasarachin.
Musuq pachapiqa achka qusa warmikuna sasachakuyniyuq kaspaqa t'aqanakunmi, manaña kuska kawsanakuyta munaspa.


text:
Apustul Pawlu
Apustul Pawlu, Pawlu Tarsumanta sutiyuq runaqa (grigu simipi Πaῦλoς, iwriyu simipi sutin שָׁאוּל, Scha'ul, Sawlu, Eaoύλ, Eaῦλoς, Saul, Saulos, שאול התרסי, Šaʾul HaTarsi; 5-chá 10-chá watapi paqarisqa Tarsu llaqtapi, Uchuy Asyapi, 67 watapi wañusqa Roma llaqtapi) Apustulkunap rurasqankunamanta qillqakama paganukunap apustulun, ñawpaq kristiyanu misyuniri karqan. Ñawpaqta Sawlu sutiyuq hudyu yachaq kaspa kristiyanukunata qatiykachaq kaspa, Dimashqman purichkaspa sayarisqa Jesukristuta rikuspa kristiyanu iñiyman kutirikurqan (Rurasqakuna 9:3-29 ). Chaymanta Pawlu, "uchuylla kaq" sutichakurqan.
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Apustul Pawlu.


text:
Hinduwismu
Hinduwismu (sanskrit simipi सनातन धर्म; Sanātana Dharma, "kakuq iñiy") nisqaqa huk iñiymi, lliw hatun iñiykunamanta aswan mawk'as, Indyapim mast'arisqa.
Hinduwismuqa Indyapi veda nisqa hawaykawsaypi XXI kaq kñ pachakwatapis icha ñawpaqñas paqarirqan. Acka hina iñispa achka dyus kaykunapim iñinku. Tiksimuyuntinpiqa huk llunamanta aswan Hindu nisqa iñiqkunam, yaqa tukuynintin Indyapim.
Kay hinam Rigveda nisqa willka qillqapi qillqasqa:
- Sanskrt: एकम् सत् विप्रा: बहुधा वदन्ति
- (latin siq'i llump'api): Ekam Sat Vipraaha Bahudhaa Vadanti
- T'ikrasqa: "Chiqapqa hukllam, amawtakuna achkakunata riqsiptinpas."
- — Rigveda (I kaq qillqa, CLXIV kaq takintin, 46 kaq harawi)
Kaymi hindu iñiypa darshana nisqa suqtantin yachachiynin:
- Vedanta (Vyāsa-manta)
- Yoga (Patañjali-manta)
- Sankhya (Maharshi Kapilá-manta)
- Pūrva Mīmānsā (Jaimini-manta)
- Nyāya (Gotama-manta)
- Vaiśeshika (Kanāda-manta)