text:
Robert Koch
Heinrich Hermann Robert Koch (* 11 ñiqin qhapaq raymi killapi 1843 watapi paqarisqa Clausthal (Alimanyapi) llaqtapi - † 27 ñiqin aymuray killapi 1910 watapi wañusqa Baden-Baden (Alimanya) llaqtapi; huk Alimanya kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
1905 llaqtapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Tayta: Hermann Koch; Mama: Mathilde Julie Henriette Biewand.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Robert Koch.


c: text/html

text:
Hatun Chimu pruwinsya
Hatun Chimu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Gran Chimú) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kaskas llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 6 ñiqin qhapaq raymi killapi 1994 watapi, Alberto Fujimori Umalliqmi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tawa distritunmi kan.
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hatun Chimu pruwinsya.
- Saywitu: Qispi kay suyu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Megantoni mamallaqta willkachasqa
Megantoni mamallaqta willkachasqa icha Megantoni mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional Megantoni) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi.
Yura uywapasLlamk'apuy
Megantoni mamallaqta willkachasqapiqa kanmi 32 laya ñuñuqkuna 7 rikch'aq ñiqipi 17 rikch'aq ayllupipas, 378 laya (600-chá) pisqukuna, 32 laya allpa yaku kawsaqkuna, 19 laya suchuqkuna, 22 layapas (70-chá) challwakuna. Kallantaqmi askha yurakuna kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay Mamallaqta Willkachasqapiqa Santuario Nacional nisqa kanmi hatun amachasqa suyu istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.
Kallantaqmi huq p’aki puna nisqa tuparitaqmi Manu mamallaqta parkiwan kuska.
UywakunaLlamk'apuy
Ñuñuqkuna: (32 laya 7 rikch'aq ñiqipi, 17 rikch'aq ayllupipas)
- Anti ukumari Tremarctos ornatus
- Uturunku Panthera onca
- Chinchay Leopardus pardalis
- Pishña Lontra longicaudis
- Kutimpu Priodontes maximus
- Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
- Dinomys branickii
- Tuwi puma Herpailurus yagouaroundi
- Puma Puma concolor
- Sach'awaka: pampa sach'awaka Tapirus terrestris
- Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu Alouatta seniculus
- Yuraq machin: Cebus albifrons
- Yana machin Cebus apella
- Ch'umpi churu k'usillu Lagothrix lagothricha
- Wankana (Tayassu pecari)
- Lumu khuchi (Pecari tajacu)
Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
Pisqukuna: 378 laya
- Tinamus osgoodi
- Lipaugus uropygialis
- Cacicus koepckeae
Allpa yaku kawsaqkuna (32 laya) suchuqkunapas (19 laya):
- Phrynopus
- Epipedobates macero
Challwakuna: 22 laya
- Astroblepus
- Trichomycterus
- Trucha Oncorhynchus mykiss (musuq, runap apamusqan rikch'aq )
- Pukyu: [2]
RunakunaLlamk'apuy
Hanan Urupampa mayup k'itinpiqa uray Urupampa mayup k'itinpipas - Mainique punku Megantoni parki ñiqpi - askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, 38 ayllu llaqtakunaqa tawa runa llaqtakunapa: Machiqinqa, Kampa (Ashaninka Kakintepas), Kugapakori / Nanti, Yine Yami, Panopas (Nahua / Yora), 85% Arawaka.
Hanan Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakunaLlamk'apuy
Uray Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakunaLlamk'apuy
- Pukyu: [3]


text:
Leonid Brezhnev
Leonid Ilyich Brežněv (rusu simipi: ЛeoHи́д Илbи́ч БpéжHeB) Leonid Brezhnev sutiyuq runaqa (19 ñiqin qhapaq raymi killapi 1906 watapi paqarisqa Dniprodzerzhinsk llaqtapi - 10 ñiqin ayamarq'a killapi 1982 watapi wañusqa Moskwa llaqtapi), huk Rusya mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Suwit Huñup pusaqnin karqan 1954 watamanta Nikita Kruschevta qatispa 1964 watapi wañuyninkama, Suwit Huñup Kumunista Partidunpa sapsi qillqaqninpas 1971 watamanta 1982 watakama.
Taytan: Ilya Yákovlevich Brezhnev; Maman: Natalia Denisovna.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Leonid Brezhnev.


text:
Takachi munisipyu
Takachi (kastilla simipi: Tacachi ) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takachi llaqtam (750 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk kantunmi kan: Takachi kantun.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa awanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Takachi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]


text:
Azurduy pruwinsya
Azurduy pruwinsya (aymara simipi: Azurduy jisk'a suyu icha Juana Azurduy de Padilla jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Juana Azurduy de Padilla) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Azurduy llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Juana Azurduy de Padillamantam sutichasqa
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Azurduy pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Ayllu llaqta
- Ayllu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Ayllu (sut'ichana) rikuy.
Ayllu llaqta nisqaqa Andespi runakunap - qhichwa runakunap, aymara runakuna, huk runa llaqtakunap - uchuylla llaqtam. Chaypi kawsaq runakuna huk ayllupi hina kawsan.
Michiypaq wayllakuna, chakrakunapas ayllu llaqtap kaynin, kuskan chaskinanchanmi, chakra qunakuy nisqapi ayllu llaqtayuq runapura rakinakusqa. Ayllu llaqtapiqa ayninakunku, mink'akunku, mana wiraquchap mistippas llaqtakunapi hinachu.
Ayllu llaqtaqa qhichwa runakunap tiksi kawsay kayninmi.
- Wanchaq + ayllu = wanchayllu la etnia del tótem huanchaco.
- Qarwaq + ayllu = qarwaylllu >> karawayllu >> carabaíllu >> Carabayllo.


text:
Fortaleza (Ceará)
Fortaleza (purtuyis simipi: Fortaleza de Nossa Senhora de Assunção) llaqtaqa Brasil mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 3 ñiqin ayriway killapi 1726 watapi.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Salvador 2 447 409 runakunam kawsachkanku.
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:
- Universidade da Frotaleza
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Fortaleza (Ceará).
- Página oficial del gobierno municipal
- Ceara ciudades
- Fortaleza


text:
Ransisku Husiy II
Ransisku Husiy II, Awki Liechtensteinmanta (Franz Josef Maria Aloys Alfred Karl Johannes Heinrich Michael Georg Ignaz Benediktus Gerhardus Majella) sutiyuq runaqa (* 16 ñiqin chakra yapuy killapi 1906 watapi paqarisqa Deutschlandsberg llaqtapi - 13 ñiqin ayamarq'a killapi 1989 watapi wañusqa Grabs llaqtapi), huk Liechtenstein mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
1938 watamanta 1989 watakama ñawpaq kuti Liechtensteinpa Awkinin karqan.
Tayta: Aloys Liechtensteinmanta; Mama: Elisabeth Amalie Awstiriyamanta.
Warmikuna: Georgina von Wilczek.
Churinkuna: 4 (Awki Huwan-Adam II, Phillip Awki, Nikolaus Awki, Ransisku Husiy Wensislau Awki wan Nora Ñusta.
Yachaywasi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ransisku Husiy II.


text:
Sach'a-sach'a qulluy
Sach'a-sach'a qulluy nisqaqa runap paqarichisqan sach'a-sach'akunap wañuyninmi.
Umawa paray sach'a-sach'akunam lliwmanta aswan ch'uqrinallam. Chay paray sach'a-sach'akuna qullukuptinqa, mana puqunachu kaq, as-aslla kawsachikuy imayayniyuq allpankunam chinkarin. Qullusqa sach'a-sach'akunapiqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi.
Runakunaqa kaykunaraykum sach'a-sach'akunatam waqllin:
- Q'iruta (K'ulluta), yamt'atapas hurqunapaqmi sach'akunata muthunku;
- Michinakunata (ahinataq wakapaq) icha chakrakunata chaskinapaqmi sach'a-sach'akunata chaquspa qulluchinku;
- Sach'a-sach'akunata miyuchaspa - ahinataq puriq qullqiwan qurita hurquspa - wañuchinku;
- Hatun hark'a quchakunawan (yaku pinchikillachanakunapaq) hatun sach'a-sach'ayuq suyukunatam nuyuchinku.
Tukuy tiksimuyuntinpim chay sach'a-sach'a qulluyqa ancha hatun sallqa waqlliy sasachakuymi.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sach'a-sach'a qulluy.


text:
Punku p'anqa: Kawsay yachay
Kawsay Yachay
Kawsay yachay nisqaqa (latin simipi: Biologia; kastilla simipi: Biología) istudyah yachaymi tukuy kawsaqkunata. Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.
XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas Kawsaykuqpa Iñiyninmantam rimaranku; Pasteur Byuhinisismantam rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas rikch'aqyaymanta rimaranku
Qillqakuna
Hatunruku Ima
Kaytataq yacharqankiri?
- Lliw kawsaqkuna kawsaykuqkunamanta ruwasqa kachkanku.
- Kawsaqkunap tawqa imaymanankukuna kan: uywakuna, yurakunapas, kallampakunapas ancha taksa kawsaqkunapas.


text:
1Juc junaj Davidga tapuran: «Saulpita mirajcuna ¿caycanrächuraj Jonatán-raycu yanapänäpaj?» nir.
2Juc runa caran Saulpa famillyancunata sirbej. Jutin caran Siba. Chay runata willaran Davidman aywananpaj. Siba chayaptin rayga tapuran: «¿Gamchu canqui Siba?» nir. Chaura Siba niran: «Nogallämi cä tayta.»
3Ray tapuran: «¿Caycanrächu Saulpa famillyancuna jucnayllapis? Caycaptinräga noga yanapäshaj imallawanpis Tayta Diospa jutincho.» Niptin Siba niran: «Au, caycanrämi jucnayllaga Jonatanpa wamran, ishcan chaquin wegru, puriyta mana puydej.»
4Chaura ray tapuran: «¿Maychötaj caycan?» nir. Sibanami niran: «Lo-debarchömi, Amielpa wamran Maquirpa wasincho.»
5Chaura ray Davidga juclla cacharan Lo-debarpita apamunanpaj.
6Mefi-boset caran Jonatanpa wamran, Saulpa willcan. Payga Davidman chayar fiyupa rispitashpan umpuycuran. Chaura Davidga «¿Mefi-bosetchu canqui?» niran. Paynami niran: «Nogallämi cä tayta.»
7Niptin Davidga niran: «Ama manchacamaychu. Nogaga papäniqui Jonatanwan allimi ricanacurä. Chaymi gamtapis alli ricashayqui. Micur upur iwal goyäshun. Chachayqui Saulpa chacrancunatapis cutichishunquimi.»
8Chaura Mefi-bosetga umpuycur niran: «Nogataga ¿imanirtaj fiyupa cuyapämanqui? Nogaga cä wañusha allgunömi.»
9Chaypis rayga gayaran Saulpa unay sirbintin Sibata. Nircur niran: «Patrunniqui Saulpataga quiquinpatapis famillyancunapatapis willcan Mefi-boset-tanami cutiycachishcä.
10Chaymi cananga gam llapan wamrayquiwan uywayniquicunawan arunqui payllapäna. Chayno chacracho wayushancunatapis churanqui patrunniquipa famillyancuna cawananpaj. Willcan Mefi-boset ichanga nogawan iwal miconga.» Sibaga caran chunca pichga (15) wamrayoj, ishcay chunca (20) uywayniyoj.
11Paymi niran: «Tayta, nogaga llapan nimashayquitami rurashaj.» Mefi-bosetga raypa wasincho micoj wamran-japuy.
12Mefi-bosetpaga caran juc ollgu wamran. Jutin caran Micaía. Sibapa wasincho tiyajcunaga llapan sirbiran Mefi-bosetllatana.
13Ishcan chaquin wegru Mefi-bosetga tiyacuran Jerusalenllacho. Raywan iwal imaypis micoj.


text:
Husni Mubarak
Muḥammad Ḥusnī Sayyid Mubārak (arabya simipi: محمد حسنى سيد مبارك) sutiyuq runaqa, icha Ḥusni Mubarak (* 4 ñiqin aymuray killapi 1928 watapi paqarisqa Kafr-El Meselha llaqtapi - 25 ñiqin hatun puquy killapi 2020 watapi wañusqa Qahira llaqtapi), huk Ihiptu mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyu pusaq wan pulitiku qarqan.
1981 watamanta 2011 ñawpaq kuti Ihiptupa Umalliqnin qarqan.
Taytan: ; Maman:
Ñawpaq warmi: Suzanne Mubarak
Churinkuna: Alaa wan Gamal.
Yachaywasi:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Husni Mubarak.


text:
Belém
Belém llaqtaqa Brasilpi (Pará suyupi uma llaqta wan wamp'urani), Amarumayu sach'a-sach'a suyupi huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1616 watapis tiksisqan.
Wiñay kawsayLlamk'apuy
Kamasqa 12 ñiqin qhulla puquy killapi 1616 watapi
Belém llaqtaqa 1 408 847-chá runayuq kachkan.
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Belém.
- Munisipyu Belém
- Google Saywitu
- Belém, Ananindeua, Castanhal y Abaetetuba en WikiMapia
- Belém llaqta saywitu
- Información turísticas y cultural Belém


text:
Griguryu VIII
Griguryu VIII, Griguryu VIII huk pusaq ñiqin (latin simipi: Gregorius PP. VIII, Italya simipi: Gregorio VIII) Alberto di Morra sutiyuq runaqa (* 1100 watapi paqarisqa Benevento llaqtapi - † 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1187 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
25 ñiqin kantaray killapi 1187 watapimanta 17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1187 watapikama Tayta Papam.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Encíclicas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Griguryu VIII.


text:
Lee Teng-hui
Lee Teng-hui (chun simipi: 李登輝; musuq chun simpi: 李登辉; pinyin: Lī Dēnghuī) sutiyuq runaqa, icha Llaqta kallpay Taytan (* 15 ñiqin qhulla puquy killapi 1923 watapi paqarisqa Sanzhi llaqtapi - 30 ñiqin anta situwa killapi 2020 watapi wañusqa T'aypik llaqtapi), huk Taywan mama llaqtayuq pulitiku karqan.
1988 watamanta 2020 watakama ñawpaq kuti Chunwa Republikapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Lee Ching-long; Maman: .
Ñawpaq warmi: Tseng Wen-hui.
Churinkuna: (?).
Alma mater: Kyoto Imperial Yachay Sunturnin wan Taywan Mama llaqtaq Yachay Sunturnin.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chunwa Republikapa wiñay kawsaynin
- Kuomintang
- Yu Kuo-hwa
- Lee Huan
- Hau Pei-tsun
- Lien Chan
- Vincent Siew
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Lee Teng-hui.
- Chunwa Republika Umalliq


text:
Desde Paris, Pablo Landeo comparte un relato sobre el ubicuo tayta cura, que es uno de los grandes motivos de la narrativa quechua, en sus vertientes oral y escrita. Este relato ha sido publicado Revista Insula Barataria (nov. 2015). Sullpayki Pablo
Tayta utulupawan kurapa «karahunku»
Para Héctor Quispe Ramos,
de Huanta, esta celebración de la gula
Tayta kurallaqa tiyaykunsi sumaq hatun tiyananpi, sunqunpas wiksanpas llikiriqhina chikankaray kusikuyniyuq. Chaynaqpunis paypaq imapas allin lluqsiptinqa. Llaqta tiyasqanpi wiraquchakuna wañuptinsi aswan kusikuq, puñunan kuwartuman yaykuspansi pawaykachaq, asikuspa-asikuspa, makichantapas qaqurispa qaqurispa: “Diyuspagrasunki, Diyusllay. Ancha kuyasuqniyki wawallaykitaqa manam qunqankichu riki”, nispas sumriruchantapas wikutiq pampapi qunquriykuspa tayta Diyuswan rimananpaq. Chaynachkaptillansi wañuqpa ayllunkunaqa parroquia wasi punkuta takaykuqku, wañuqpaq Taytachapa bendisyunllanta, misallanta mañakustin. Kurallanchikqa sinchitas wirayaq wiraquchakunapa wañuyninwanqa, mana wiñay tuq maqm awiksallampas wiñachaykuqraqsi, qullqichatapas chaskikullaqsi allinchata; chaynallas payqa sapa importante runakunapa wañuyninpi mikupakuq upyapakuq, biyudallatapas allincharaq kaptinqa sumaq simillanwan rimapayaspan wankirpariq, huchankuna willakunanpaq, kunfisakunanpaq: Ñuqallayqa qanpaqpunim kachkani, nanaq sunquyki hampip, alliyachiq. Munaptikiqa Taytanchik Diyuspa ñawillantapas riqsichisaykim, nispas rimapayallaq. Biyudakunallaqa tayta kurapa rimasqanta allin umachayta mana atispankus: “Arí, padresitullay, ari dukturllay, chaynachá kanqa”, nispa kutichqku.
Tayta kurapa kunan kusikuyninqa manasá wiraquchakunapa wañuyninkuwanchu. Kunan kusikuyninqa, munapaylla asnariq wallpa kankawansi. Wira-wira, ankahina chikankaray, suma-sumaq kankasqacha, tukuy qurachakunawan miskichisqa. Chaynasá wallpa kankaqa duktursitunchikpa ñawpaqninpi waspiriykuchkan, mikuna mesa hawachanpi. Mikunanpaqqa kachkantaqsi qillu papachankunapas, sumaq tuqyasqa mutichanpas, uchukutanpas; chaymantaqa Diyuspa glorianpihina aqachanpas, munallaptinqa misa ruwananpaq binunchanpas. Chaysi payqa mikuy qallarinanpaq tiyaykullarqa, ichaqa qunqayllamantas: “Ha karahu! Yaqalla qunqaruni”, nispas utqaylla hatariykun hinaspas pawaykun iglesia altarman: Taytalláy allin llamkaq churillaykim mikuykunqa. Pubrisallayta, humilde mikuyllayta mikuqyá uraykamullay, nispas niykun tayta Diyusta. Mikuypipas upyaypipas Taytachataqa manas qunqaqchu, chaynallas kaq sipaschakunawan biyudakunawan ima ruwaypipas: Taytáy ñawillaykitayá riqsiykullachun, nispas qallariqpas. Chaysi Taytachaqa yanapakuyllanta mana tanichiqchu. Imata mañakuptinpas, chiqap taytanchikhinas quykuq, ancha kusikuyllanwan, riqsikuyllanwan, llunpay kuyasqa churillan kaptin.
Tayta kurallanchikqa yuyaysapa yuyaysapas kasqa warma kayninmantaraq, ichaqa tunpa miskipatacha, abilidusucha. Puquypachapiqa aswansi puriykachaq, runapa chakranpi chuqlluchakunata qiwistin, puquriqña papachakunatapas allaykustin; wakakunata michipakuspanpas qurakunata pallaruspansi wawayuq wakakunaman qaraykuq, paykuna mikunankamas qunquriykuspan wakatapas ñuñurpariq, lichiwan saksanankama. Mana ruwaynin kaptinqa huk llataqkunamansi lluqsiq wayaqachanta uksukuykuspa, hinaspas ayllukunaman yaykuna chunniq ñankunapi tiyallaq wallpachakunata, utulukunata qawastin, hapiyta nunallastin. Wallpakunaqa manasá chaynallaqa hapichikuqchu, panpakunata aspichkaspankupas, sacha sikinkunapi puñuqtukuchkaspankupas utqayllas pawakuqku, maqtillunchik asuykuptinqa. Chaysi payqa, rimaykuna uyarisqanpihina, sarachakunata trigukunata botilla tragupi nuyuchisqanwan wallpakunata hapirpariq, kusisqalla. Wallpachakuna mikuchkaptinsi machasqa sarachakunata trigutapas qaraykuq, hinaspa rumi qipankunapi, sacha qipankunapipas pakakuspa suyallaq; suyallachkaptinsi wallpakunaqa machasqa saratapas trigutapas utqaylla rakraruqku, ratullamantaqa tanpi-tanpiña puriykachaqku, chiqap machasqahina. Wakiqninqa qunqayllamantas puñuruqku; maqtallanchikqa pawaykuspansi iskay kimsa wallpakunata hapiykuspa wayaqachanman winaykuq hinaspas pakakustillan chunniq wayqukunaman pawaq. Chaypis wallpakunapa kunkanta qiwiq, purallantapas lliwsi chutapariq, chaynaruspansi wasinmanqa yaykuq tutallanpi, suwakusqan wallpachakuna qipiyuq.
Tayta maman wañusqanraykus payqa sapallan wiñasqa. Chaysi sasapakuykunawan abilidusucha kayta yacharqusqa. Waynachaña kachkaptinsi, misa ruwaq tayta kura pusakullasqa: “kayna llamkaq lluqsiptiy asnullaypas, mulallaypas aysananpaq, misa ruwaypi yanapawananpaqpas”, nispan. Chay punchawmantapunis abilidusucha kayninmantaqa wanarullasqa, kasamintupi, fiestakunapi, aya pampaykunapi sinchi mikuyllata, upyayllata tarispan, uqariqnin taytallantapas allinta sirwiykullaspan. Chaysi tayta kurallaqa churintahina kuyallaspan, sumaq sunqullanta riqsisykuspan payhina duktur kananpaq seminariyuman yaykuchisqa.
Kunan tiyasqan llaqtapi supaypawawan wiraquchakunaqa sasa wañuqkunas kasqaku. Sipaschakunapas biyudakunapas sasa rimapayana, tayta Diyuspa ñawillanpas mana riqsiy munaqkuna, grasyallankupas mana qukuqkuna, kura chiqniqkuna. Chaysi kurallanchikqa munastin mana munastinpas abilidusu kayninman kutiykullasqa. Nisqanchikpihinasá duktursitullanchikqa tayta Diyusman kunbiru munachisqanmanta kutiykusqa munapaylla wallpa kankan mikullananpaq. Wiksallanpas quchuykachakullansi wallpa kankapa waspiyninwanqa, chaysi kuralla tiyaykuchkaptin, wallpa kankaqa: “Ha karahu! Imaynanpitaq sinkarurqani puñunaykama?”, nispa qunqayllamanta taspiparikurun hinaspan hatarirqun. “Imaaá? Ninraqsi tayta utuluqa. “Imaynanpitaq qala sikillaqa rikurirquni, maypitaq purallayqa?” Nispa tapukustinpas tanpi-tanpillaraq, anchata pinqakustin, plasaman kallpaychalla lluqsirqun.
Pablo LANDEO
Paris llaqtapi qillqasqa,
uma raymi killapa yaqa tukuyninpi, 2014 watapi.


text: Adherencia al tratamiento psicofarmacológico Re su men La evo lu ción y el pro nós ti co de pa cien tes que pa de cen en fer me - da des co mo la es qui zo fre nia, el tras tor no bi po lar y la de pre sión, es tán di rec ta men te re la cio na das con un tra ta mien to psi co far ma - co ló gi co ade cua do. Sin em bar go, mu chos de es tos pa cien tes no cum plen con el tra ta mien to pres crip to. Se re vi san los fac to res re - la cio na dos con la ad he ren cia o com plian ce al tra ta mien to psi co - far ma co ló gi co en es tas pa to lo gías. Pa la bras Cla ve • ad he ren cia • com plian ce • tra ta mien to psi co far ma co ló gi co • • es qui zo fre nia • tras tor no bi po lar • de pre sión • Los avan ces en psi co far ma co lo gía han au men ta do con si de ra ble - men te el ran go de op cio nes de tra ta mien to en los di fe ren tes tras - tor nos men ta les. Sin em bar go, la va ria ción en los re sul ta dos, de acuer do a la elec ción del fár ma co, es pe que ña en com pa ra ción con la que ocu rre con si de ran do co mo un pa cien te to ma la me di - ca ción pres crip ta. Dro gas efi ca ces en in for mes de in ves ti ga ción y es tu dios clí ni cos ran do mi za dos, no son efec ti vas si no lle gan al cuer po del pa cien te. El re sul ta do del tra ta mien to va a de pen der, en ton ces, de la efi ca cia in trín se ca de un de ter mi na do fár ma co, y del cum pli mien to ade cua do de es te tra ta mien to. Que el pa cien te cum pla con las in di ca cio nes del mé di co se ha de no mi na do com - plian ce o ad he ren cia al tra ta mien to (8,13,17,42). Pa ra los mé di cos en ge ne ral, com plian ce sig ni fi ca “el gra do en el cual el pa cien te to ma la me di ca ción, tal cual le ha si do pres crip - ta”, o “has ta que pun to el com por ta mien to de una per so na coin - ci de con el acon se ja do por su mé di co”. Por de fi ni ción, el tér mi - no tam bién ha ce re fe ren cia a obe dien cia y so me ti mien to, sien do cri ti ca do por su con no ta ción coer ci ti va y por ser re fle jo de una re - la ción mé di co-pa cien te je rár qui ca y pa ter na lís ti ca. En vez de com plian ce, se su gie re el tér mi no ad he ren cia, que po ne más én - fa sis en la res pon sa bi li dad del psi quia tra en la for ma ción de una alian za te ra péu ti ca con el pa cien te. Es to au men ta el cum pli mien - to y po si bi li ta ma yo res efec tos te ra péu ti cos de la me di ca ción ad - mi nis tra da (18). El DSM-IV ca te go ri za es te pro ble ma co mo “In cum pli mien to te ra - péu ti co”, de bien do usar se es ta ca te go ría cuan do el ob je to de aten ción clí ni ca es el in cum pli mien to con cier tos as pec tos de im - por tan cia en el tra ta mien to en un tras tor no men tal o en una en - fer me dad mé di ca (4). La fal ta de ad he ren cia cons ti tu ye un pro ble ma que en cuen tran to - dos los pro fe sio na les de la sa lud (16,19,22). In clu ye una am plia va rie dad de com por ta mien tos: fa llas pa ra en trar a un pro gra ma de tra ta mien to, fi na li za ción pre ma tu ra de la te ra pia, y una im ple - men ta ción in com ple ta de las ins truc cio nes, in clu yen do las pres - crip cio nes far ma co ló gi cas. Las es ti ma cio nes en re fe ren cia a la in - ci den cia de fal ta de ad he ren cia al tra ta mien to va rían con si de ra - ble men te, al can zan do has ta el 70-80% (8,13). Es to es, en par te, por que no hay un mé to do úni co am plia men te acep ta do y con fia - ble pa ra me dir el cum pli mien to. Se en con tra rán di fe ren cias im - por tan tes te nien do en cuen ta el mo do de me dir la ad he ren cia: re - por tes del pa cien te, de los fa mi lia res, del equi po tra tan te, de ter - mi na cio nes de la dro ga o sus me ta bo li tos en san gre u ori na, con - teo de las pas ti llas, mé to dos com pu ta ri za dos que pre ci san el nú - me ro de ve ces que se des ta pa el en va se del fár ma co, etc. Se rá im por tan te tam bién el lap so de tiem po de tra ta mien to, ya que la ad he ren cia va dis mi nu yen do con el trans cur so del tiem po. No to - dos los au to res coin ci den en cuál es el por cen ta je de cum pli mien - to con si de ra do acep ta ble, to mán do se ge ne ral men te un 80% co - mo mí ni mo. El he cho de que los pa cien tes que acep tan in gre sar a un pro to co lo de in ves ti ga ción sean más cum pli do res que la po - bla ción ge ne ral, afec ta la de ter mi na ción del nú me ro de pa cien tes no cum pli do res. Tam bién va le la pe na te ner pre sen te que los pa - cien tes cum pli do res, es ta bi li za dos a lo lar go del tiem po, no se so - me ten a es tu dios de in ves ti ga ción (23). La ad he ren cia no es un pro ce so es ta ble, si no di ná mi co. La eva - lua ción que rea li za el pa cien te de los ries gos y be ne fi cios de no to mar la me di ca ción, cam bia con el tiem po. Es to ocu rre cuan do la en fer me dad se vuel ve más ha bi tual cuan do cam bia la se ve ri - dad de la mis ma. Exis ten ade más, ele men tos re la cio na dos con el ni vel de ad he ren cia que son in mu ta bles, co mo la edad, el se xo y la ra za; otros que pue den mo di fi car se, co mo la com ple ji dad del ré gi men te ra péu ti co y el ma ne jo clí ni co del tras tor no; y fi nal men - te al gu nos fac to res que son más re sis ten tes al cam bio, co mo la ac ti tud del pa cien te ha cia la me di ca ción y el com por ta mien to del psi quia tra (8,13,18). Se pue den con si de rar al gu nos ele men tos que con di cio nan el cum pli mien to del tra ta mien to en tér mi nos ge ne ra les, de sem pe - ñan do ca da uno de ellos un pa pel di fe ren te, de pen dien do del cua dro clí ni co in vo lu cra do (Ta bla 1). Se re vi sa rán a con ti nua ción los fac to res re la cio na dos con la ad he - ren cia al tra ta mien to en la es qui zo fre nia, la de pre sión y el tras tor - no bi po lar. Es tas pa to lo gías tie nen en co mún: una al ta in ci den cia de in cum pli mien to te ra péu ti co, fre cuen tes re caí das con gra ves afec ta cio nes, y una aso cia ción im por tan te en tre in cum pli mien to y re caí das. En es tas tres en ti da des, la fal ta de ad he ren cia al tra ta - mien to va a ser res pon sa ble de con se cuen cias no ci vas pa ra el in - di vi duo y su en tor no. Ad he ren cia en es qui zo fre nia Uno de los me jo res me dios con el que cuen tan los pa cien tes pa - ra ma ne jar los sín to mas psi có ti cos y pre ve nir re caí das, es to mar la me di ca ción tal cual ha si do pres crip ta. No obs tan te, por va rias ra zo nes, los pa cien tes pue den dis con ti nuar es ta to ma o sal tar do - sis, en for ma oca sio nal o fre cuen te men te. La in ci den cia de in - cum pli mien to con el tra ta mien to an tip si có ti co va ría del 11% al 80% (13). Con fár ma cos tí pi cos, apro xi ma da men te el 40% sus - pen de la me di ca ción den tro del año, y el 75% lo ha ce den tro de los 2 años (48). Lue go de la re mi sión, el 50% de los es qui zo fré - ni cos re cae du ran te el pri mer año, y el 85% lo ha ce du ran te los pri me ros 5 años. Es ta ble cien do di fe ren cias den tro de es te gru po, ob ser va mos que la ta sa de re caí da anual con tra ta mien to ade cua - do es del 15%, su bien do al 75% sin tra ta mien to pre ven ti vo (36). Las con se cuen cias de las exa cer ba cio nes sin to má ti cas pue den ser se rias: em peo rar el cur so y el pro nós ti co de la en fer me dad (70); re sis ten cia al tra ta mien to an tip si có ti co (38); ries go au men - ta do de con duc tas po ten cial men te pe li gro sas, in clu yen do au to y he te roa gre sión; y ma yor nú me ro de re hos pi ta li za cio nes: de los pa - cien tes que de ben re hos pi ta li zar se, el 63% se ría por fal ta de efi - ca cia de la me di ca ción, mien tras que el 37% se ría pro vo ca do por la fal ta de cum pli mien to del tra ta mien to (67). Son muy nu me ro sos los fac to res que se han aso cia do con un ma - yor o me nor gra do de cum pli mien to con las in di ca cio nes re la cio - na das con el tra ta mien to (Ta bla 2). 1. FAC TO RES RE LA CIO NA DOS CON EL PA CIEN TE Ha bi tual men te tien den a con si de rar se a los pa cien tes jó ve nes, hom bres, sol te ros, con un gra do in su fi cien te de edu ca ción, ma gros in gre sos, y de mi no rías TABLA1 FACTORES INVOLUCRADOS EN LA ADHERENCIA AL TRATAMIENTO PSICOFARMACOLOGICO Paciente Enfermedad Familia Medicación Dispositivo Economía Médico 18 // PSICOFARMACOLOGÍA


text:
Ukayali suyu
Ukayali suyu (aymara simipi: Ukayali jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Ucayali) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.
Wiñay kawsayLlamk'apuy
Kamasqa 18 ñiqin inti raymi killapi 1980 watapi, Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.
Allpa saywachiLlamk'apuy
Pulitika rakiyLlamk'apuy
Tawa pruwinsyanmi kan:
RunakunaLlamk'apuy
Ukayali suyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
SimikunaLlamk'apuy
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]


text:
INTI PUNCHA, 12 AYRIWA KILLAPI
YACHAYSHUTIKUNA
- 27 hampinawasikuna añawllawtuwan unkushkakunapak.
- Ibarramanta hampina wasi shuk runatapash hampishka
- Cotacachipi shuk respirador artesanalta rurashka
- Kay llakipi llamkanakukta Otavalomanta GAD Municipal yupaychan.
Juan Carlos Zevallos, ministro de salud inti punchapi willachirka mashna añawllawtuwan (coronavirus) unkushkakunamanta.
Ecuadorpi 7466 unkushkakuna. 333 wañushkakuna, 411 hampirishkakuna.
Imbaburapi 33, Otavalopi 2, Cotacachipi 2, Atuntaquipi 3, Ibarrapi 26.
Ministerio de Salud kunankamanka añawllawtuwan unkushkakupak 27 hampinawasikunatalla charin.
San Vicente de Paul hampina wasi ña ishkay añawllawtuwan unkushkakunata hampishpa wasiman kachashka. Kay hampirishkaka Atuntaquimantami kashka, chaymanmi tikrashka.
Kay llakipika, Hampikkunapak llamkay ashtawan mutsurishka kan.
Pipash toque de quedapi llukshikpi, antawawan mana paypa punchapi llukshikpi, shinallatak salvoconductota yankamanta llukchikpika, $100 dolartami multanka, 6 puntota anchuchinka licenciamanta, antawatapash antawata kichunka kay llaki tukurinkakaman. Shinami Movidelnor willachirka.
COTACACHIPA WILLAY
Cotachimanta shuk mashi, Ing. Jorge Benalcazarmi shuk respirador artesanal rurarka, kaymi mutsurin añawllawtu unkuy hapikpi, samayta mana aysayta ushakushpaka kay respiradorwanmi samayta aysachun yanapan. kaypi shinashkawanmi unkushkakunata yanapankapak yuyanakun.
OTAVALOPA WILLAY
Kay llaki unkuymanta, ñukanchik wasipi sakirichunmi; shukkunaka punchan punchan, ashtawan pachakunapash churashpa llamkanakun. Chay llamkakkunatami Otavalomanta Gad Municipal yupaychani, nirka.
Wasimanta Ama llukshipashunchik mashikuna. Wasipi sakiripashunchik.
USHASHPAKA YANAPASHUNCHIK.
KICHWASHUN tantanakuymi kanchik. Kichwapi willachishpa.
Alliwa Pazmiñomi kapani. kayakama mashikuna.


text:
Hernando Siles
Hernando Siles Reyes sutiyuq runaqa (5 ñiqin chakra yapuy killapi 1882 watapi paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi, 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1942 watapi wañusqa Limaq llaqtapi, Piruwpi) huk Bulgarya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (10 ñiqin qhulla puquy killapi 1926 watamanta 28 ñiqin aymuray killapi 1930 watakama).
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Willay pukyukunaLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hernando Siles.
- www.worldlingo.com


text:
Michael Faraday
Michael Faraday sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin tarpuy killapi 1791 watapi watapi paqarisqa Newington Butt llaqtapi - † 25 ñiqin chakra yapuy killapi 1867 watapi watapi wañusqa Hampton Court llaqtapi); huk Inlatirra mama llaqtayuq Chaqllisinchi wan Pachaykamay yachaqmi qarqan.
Taytan: James Faraday, Maman: .
Warmiː Sarah Barnard (1800–1879).
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Michael Faraday.


text:
Dueños del agua
Unu-yakunku qichusqakuna
Chunkanpi ayllu runan, Perú suyunchispa urayninpi qawarinku, chaychika quri-qullqi apasqankuta, mana luz k’anchayniyuq, mana unu-yaku ukyanayuq wasinkumanta. Runapura chiqninakustin, hawan-ukhun ununkuta empresakunaq suq’usqanta, runaq allinninpaq imapas ruwanankupaq Estadoq qullqinta usuchispa, ayllu allpankuq chinkasqanta, consulta aprevia nisqapi aylluta mana tapuykuspa ruwasqankuta. Kaymi Apurímaq, Qusqu suyukunaq punanpi kawsaq runamasinchispa willakuynin.
Agosto killapi, 28 p’unchaw, 2018 watapi
¿- Piwanmi hamunkichis?, nispan tapukun Rogers Ccoropuna, Chuicuni ayllu umalliq.
Chiri wayran intita asipayan Apurimaqpa punanpi, mama qucha patamanta 3.800 metro hanaypi. Rutuspa eranaña trigon k’ancharishan Chuicuni (Ch’uykuni) ayllu umalliqpa chakranpi. Kay aylluqa kashan Perú suyuntin minakunamanta aswan qapaq minaq waqtallanpin. Kay minaqa Las Bambas sutiyuqmi, ancha karupi hawa suyu Chinamanta MMG Limited sutiyuqpa makinpi kaq. Chawpi p’unchaw intin k’ancharin chay runaq uyanta: mana asirikuspa, allillamanta, mana munaq hina purispa, allqunta upallachistin asuykamuwaspanku, chiri khutu makinta haywariwaqtinku.
- ¿Piwanmi hamunkichis?, nispan tapuwanku, yapamanta.
- Sapallaykun, ñuqallayku.
- Llullakunkichismi. Kaytaqa, yaqa llapanmi periodistakunaqa minaq pusamusqallan hamunku.
Mana allinta qawanakuspa, pitapas manchakuq hinan Chuicuni ayllupi runakunaqa purin. Challwawachu distritoq ukhunpi kaq ayllukunaqa, Las Bambas minapa aysakachasqan hinan purinku. Kaymi llapanmanta aswan hatun llaqta. Kaypiqa minapaqmi tukuy imapas: radio wayra wasikuna, chaypi rimasqanku, restaurantekunapipas mikhun minapi llank’aqkunallan; hotelkunapi samaqpas minapaq llank’aq consultor, ingeniero, empleadokunan. Cantinapi trago ukyaqkuna, discoteca nisqapi tusuqkunapas minapi llank’qallataq, k’ala siki tusuq warmikunapas, paykunallapaqpunitaqmi.
Minaq qishqallanpin kashan Ch’uykuni (Chuicuni) aylluqa, Challwawachumanta 10 minuto puriyllapi. Chay llaqtaqa luz k’anchaqniyuq, ashkha tiendakunayuq, hatunkaray wasikunayuqmi, Ch’uykunipiqa manan imapas kanchu. Ukyanankupaq unu-yakupas huk pukyumanta tubopi apasqallan plaza chawpipi, manan ch’uyachu, hanpisqachu.
- Kay ukyanaykupaq unu-yakuqa, sapanka ayllu runaq 10-15 (chunka-chunka pisqayuq) soles churasqaykuq chaninmi. Kikiykuq rurakusqaykun, Manan Concejochu, Gobiernopaschu rurapuwanku. Ñuqaykun-Ninmi ayllu umalliqqa.
Ch’uykunipiqa, imapas pay kikinkuq ruwakusqallanmi. “Kaymanqa chayamuyku runaq chimpanan chakallantan, mana ima ingenieropapas “expediente técnico” nisqata ruwaspa yanapasqallan”, ninmi tumpa phiñarisqa kay ayllu umalliqqa. “Chayraykun mana yachaykuchu hayk’a runan kay chakanta chimpayta atinman chayta”, ninmi payqa. Kay p’unchawkunaqa manan chakamantachu ancha umanqa nanan, unu-yakumantan. Payqa ninmi: “Imanakusaqkun chay ch’ullalla pukyumanta lliw runaq ukyanayku unu-yaku ch’akiruqtin, minaq qanrachasqanpas unquchiwaqtinkuri?”, nintaqmi.
“Hamunmi periodistakunaqa, ichaqa manan kaykunataqa willanqakuchu. Qankunapas manam ima ninkichischu”, ninmi Rogers Ccoropunaqa (Qurupunaqa).
Apurimaqpi Challwawachuq, Qusqupi Espinarwan tupanankutan sutichanku “corredor minero sur” nispa, chaypi huñusqa kay hatunkaray minakunaq kasqanrayku: Las Bambas (karupi China suyumanta MMG Limited nisqapa), AntaPaqáy (europapi Suiza suyumanta Glencore empresa dueñuyuq), hinallataq Perú suyumanta Aruntani sutiyuq minapas. Tiqsi muyuntinpi aswan ashkha cobre, zinc, qullqipas hurquq minakunan kaypi kashan. 40% (sapa pachakmanta tawa chunka hina) cobretas hurqunku chay “corredor” nisqallamanta.
Chuicuni (Ch’uykuni) ayllu umalliqqa paqarin minshatan as mancharisqa suyan, paykunaq riqsisqanku Qusqu-Espinarpi hina ukyananku pukyukunata mina ch’akirachiqtin, mineral aytisqanku qanra unu-yakupas runata unquchiqtin, wañuchiqtin ima.
- Ñakakuykun kay ayllupi tiyasqaykumanta. ¿Imapin ñuqaykupaq allin minaq waqtachallanpi kasqayku?. Periodistakunaqa hamunmi, ichaqa manapunin hayk’aqpas willanqakuchu kaypi muchusqaykutaqa. Qankunapas hinan ch’inlla kankichis, ñawsa, mana ima uyariqtaq.
CHUICUNI
[Mana unu-yakuyuq wasimantan qawayku chaychika quri-qullqita]
huicuni (Ch’uykuni) ayllupi runaqa hatarin kinsa kuti wallpa waqayllatan, rit’imanta aswan khutu chiripitaq. Hanaypi aswan hatun muqumanta qawarisqan rikukun, phaña makipi, ashkha hatunkaray Camionkuna, volquetekunapas, mana samarispa mineral apaqkuna; lluq’i makipitaqmi rikukun fierromanta llukukunaq millp’usqan hatun urqukuna. Chayqa rakishan minaq allpantan, ayllu allpakunamanta. Camionkunaq motorninpa qapariyninmi hawka puñukuq Apukunata rikch’arichin. Uraypiqa, warmikunan unu-yakuta astakushan aylluq pilanmanta, wawankunaman mikhuchinanpaq. Wakin qarikunataqmi, waka-ovejachanta qatirishan mikhumunanpaq.
Javier Huillka (Willka) Puman Chuicuni (Ch’uykuni) ayllupi vicepresidente. Kay hatun urqu pataman pusamuwasqankupiqa, luz k’anchay apaq fierromanta hatunkaray torrekunallan wayrataqa hark’ayta munan, qasqutaqmi sasata samaqyan. Kay torrekunan aylluq linderon kunanqa. “Ñawpaqqa, Fuerabamba ayllun vecinoyku karqan. Chaypachaqa, wakachayku, ovejachapas, kaymanta wakman chimpakuyta atiqllan karqan, mana pipapas hark’asqan. Allinllapin kawsakuq karqayku. Kunanqa manan hinañachu”, ninmi tayta Javierqa.
2004 watapin, Alejandro Toledo licenciata qurqan, exploración nisqapi Las Bambas mina allinchu manachu chayta qawarinankupaq. 2014 watapi mina llank’ayta qallariqtinkuqa, Fuerabamba aylluta Challwawachuq qishqallanman astarurqanku, paykunapaq rurasqa tukuy imaymanayuq musuq llaqtaman. Ch’uykunitaqmi maymi kasqallanpi qipakurqan, mana k’anchayniyuq, mana ch’uya unu-yakuyuq, chaychika hatun mina llaqtawan kushka kananpaq.
Chaypachamantan, ayllu runaqa kawsan maquinakunaq qapariyninwan umankuta mamachisqan , allpata hak’uspa, dinamitaq t’uqyayninwan mancharisqa. Hinapin, chay ayllupi tiyaq yaqa waranqa runaqa rikurqan empresaq rurasqanta: minapi llank’aqkunaq ukyanan unuta huk hatun estanquepi ch’uyayachisqankuta, chaymantataqmi qawarqanku k’anchay apaq cablekuna wasinkuq hawanta chimpashaqtin, paykunaqa hina tutayaqllapi kawsasqankuta.
ANA sutichasqa oficinan, kunanmanta pisqa wata qipallaman quykurqan 38 (kinsa chunka pusaqniyuq) licenciata Cotabambaspi minaman: 14 (chunka tawayuqta) allpaq sunqunmanta unu-yakuta suq’uchinanpaq, 17 (chunka qanchisniyuqtataq) pukyumanta, wayq’umantapas unu-yakuta hurqunanpaq.
Minawan yaqa kushkalla kashaspanmi, Ch’uykuni (Chuicuni) aylluqa mana imatapas chaskinchu minamanta. Concejo Municipalmi niwanku: “Minawan rimaychis nispa”. Empresataqmi niwanku: “Concejo Municipalmanta mañakuychis, manan ñuqaykuqa qankunawan imapas ruwanaykuchu”, ninmi tayta Rogers Ccoropunaqa, chay minaq mana allin rurasqanwan phiñarisqa.
Ayllu umalliqpa mañakuyninqa ukyana unu-yakun, qanra unupas wikch’unanku. “Pukyuyku ch’akiruqtin mana unu-yakuyuq qipakuytan manchakuyku. Mayninpiqa pisilla unu lluqsimuqtinmi, unayraq suyanayku, wachulla sayaspa”, ninmi payqa.
2014 watapin qallarirqanku Las Bambas mina llank’aytaqa. Kunanqa manaraqmi rikukunchu unu-yakupi imapas mana allinqa. Autoridad Local del Agua-ALA nisqa Estadoq oficinanpi ingenierokunaqa niwankun Ojo-Publicota: “Apurimaq mayuman riq mayuchakunapi, wayq’ukunapi, quchakunapipas, manan yachakunchu hayk’a unu, imayna kasqan. Hinallatan minaman licenciata quykurqan, hinallataqmi Estudio de Impacto Ambiental nisqatapas allinmi nirqayku”, nispa.
“Kunan qipa watakunapi minapaq unu hurquna licenciata mañakuspaqa, kikin mina empresakunaq rurachisqan Estudio Ambiental nisqakunatan haywarinku”, ninmi, ancha p’inqarikustin, chay Estadoq ingenieronkunaqa.
Pimantapas aswan ñawpaqta unu-yaku rakinapaq, Gestión de Recursos Hídricos nisqa Estadoq oficinanpa rurasqan Estudio de Priorización de Cuencas sutiyuq qillqan akllarqanña, 2016 watapi, uraykunapi, chawpipi, hanaypi, aswan hanaypipas unu-yakuq chinkaypaq hinapuniña kaspan, runaq ukyananpaq, mina llank’anapaqpas manaña aypananta qawarichispan. Tayta Rogers Ccoropunaqa yachanmi, chay qillqapa nisqan hina Alto Apurimaq sutichasqaman unu-yaku apaq taksa mayukuna, wayq’ukuna, pukyukunapas ch’akiypaq hinapuniña kasqanta, chaypi ayllunpa kasqantapas. ¿Imanasqan chay estudio qillqa chaykunata nin? Kaykunata qawarispanmi: hayk’a unu-yakutan runa ukyan, minapas hap’in; hayk’ataqmi unu kashan mayukunapi, wayq’ukunapi, pukyukunapipas; chirawpi paraq mana chayayninta, qanrachasqankuta, unu qichunakuyta, hayk’an runa, wakcha kaypas imaynan, chaykunata qawarispan chay qillqataqa ruwarqanku.
Challwawachu llaqtaq, Chuicuni ayllupapas kanan Cotabambas provincia ukhullapin, Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqa minaman quykurqan, kunanmanta pisqa qipa watakunallapi, 38 licenciata, unu hurqunanpaq: 14 allpaq sunqunmanta suq’una, 17 pukyukunamanta, wayq’ukunamantapas pusanapaq.
Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqanpa unu yupaq hina inventario rurasqanpin qawarinchis kaykunata: 89% (pachakmanta yaqa 90 hina) unu-yakutan hap’ikun hatunkaray allpakunata qarpaspa hawa suyukunaman allpaq rurun vendeqkuna; 9% (sapa pachakmanta 9 hinalla) runaq ukyananpaq; 0,95 (sapa pachak litromanta, huk litromanpas mana aypaqlla) industria nisqa fabricakunapaq; 1% (sapa pachak litromanta huk litro hinataq) minakunapaq. Ichaqa, kaychika ashkha unumanta rimaspan mana yachanchischu ancha sasachakuypi kaq llaqtakunamanta. Chay llaqtakunaqa kashan, Qusqu-Apurimaq suyukunapi chay hatunkaray minakunaq muyuriyninpin.
Perú suyuntinpi distritokunamanta aswan qapaq kaqmi ukyananpaq mana ch’uya unu-yakuyuq, aka apaq unutapas kikin mayullamantaqmi yapaykunku.
Chuicuni ayllumanta, Challwawachumantapas 8 horas carropi rispa chayanan Abancay llaqta, Apurimaq suyuq capital nisqa uman. Chaypin, Autoridad Local del Agua-ALA nisqapi iskay llank’aqkuna willawanku imaynatan ruranku allinlla unu-yaku rakisqa kananpaq, chayta. Hukninmi Carlos Moreno Huayhua, huknintaqmi Reynaldo Pizarro Muñoz. Paykunan niwanku: manas videopi grabaytaqa atiwaqchischu, makiykichiswan qillqayllatas, nispa.
ALA nisqa oficinaqa qawarinanmi licencia qillqaq nisqan hinallata hayk’a unu-yakuta, maymanta hurqunankuta, mana astawan munasqankuta hurqunankupaq. Ichaqa, pay kikin tecnicokunaq nisqanman hinaqa, manas kunankama paykuna qawanchu chaytaqa. Hatun minakunapaq unu-yakutaqa, Limallapis hayk’a unu hurqunankuta kamachinku, hunt’ankuchu manachu qillqaq rimasqanta, chaytapas.
Abancay ALA oficinapi tecnicokunaqa niwankun: Apurimaqpiqa manas kanchu kunanpachaqa ima sasachakuypas unu-yaku qichunakuypiqa. Pipas allpakuna, chayllamantas ch’aqwanakuyqa. Ichaqa, ¿Imaynan kanqa qipa watakunapi, mana chanin ch’akiy, qasa, chiri, sinchi parapas chayamuqtinri?, nispa tapuykuqtiykuqa, chay kikin tecnicokunallataqmi niwanku: “Paraqa manan ñawpaq hina yachasqañachu chayamun; puquypin ch’akiy, chirawpitaqmi puquy, chayraykun mana yachakunchu q’aya watakunapi kanqachu unu-yaku hanaypi ayllukunapaq , Chuicuni hina pukyullamanta, wayq’ukunamantawan unu-yaku ukyaq, tarpuqkunapaq”, nispa.
Chay pukyukunamanta, chaypi wayq’ukumantan yaqa llapan unu-yakutaqa kunan pacha hurqushanku minapaqmi.
Apurimaq suyupi Cotabambas, Antabambapas provinciakunapi, hinallataq Qusqu suyupi Chumbivilcas, Espinar, “corredor minero del sur” sutiwan riqsiasqa tawantin provinciakunallapin gobiernoqa quykapun 147 (pachak tawa chunka qanchisniyuq) licenciakunata, minakunapaq unu-yaku hurqunankupaq. Chaypi kamachisqan unu-yakuqa, 40% (pachakmanta tawa chunka hinan) lluqsinqa allpaq sunqunmanta suq’usqa. Chay unuqa chayllapiñan tukukapunqa, manaña maymanta ch’uymarikuy atina. Chaynatan nin allin yachaqkuna.
Chakra qarpanapaq, runaq ukyananpaqwan unu-yaku hurqunapaq licenciakunan wakinmanta aswan ashkha. Ichaqa, minapaq unu-yaku hurqusqankun aswan ashkha mayukunaq paqarinanpi, chayrayku leypa kamachisqanman hinaqa aswan allin qawapayana. Mana chayqa, qipa watakunapis mana chikallanpas ch’uya unuyuq rikukusun, manaña imapas ruray atinapi. Chaynatan yachaqkuna nin.
Chirli yawarniyuq, mana allin mikhusqa wañu-wañu warmakunan, llapallan wakin unquqkunamanta aswan llakikuna corredor minero del sur nisqa Apurumaqpi, Qusqupipas tawa provinciakunapiqa.
Ch’uya unu-yakuta minapaq hurqunankupaq licenciataqa Estado qurqan, mina muyuriq ayllukunapi runapaq, llaqta runaq ukyananpaqpas ch’uya unu-yakuta, llapanpaq aypaqta rurananku condicionpin. Manan kaytaqa hunt’ankuchu. Concejo municipalkunaq, gobierno regionalpapas chaypaq qullqi churanqankuta qawarispan tarimuyku concejo wasi ruwaypi, carretera allichaypipas aswan ashkha qullqi gastasqankuta, maychika runa mana ch’uya unu-yaku ukyanayuq, mana desagüe nisqayuq ima kasqankuta.
Rogers Ccoropunaqa ninmi: “Ñawpaqtaqa, llapaykun kusisqa chaskirqayku minataqa , paymi apamuwasun colegiota, pilapi ch’uya unuta, qanra apaq desagüe nisqata, luz k’anchaytapas ayllu runapaq, nispa. Kunanqa manam chaykunamanta imapas kanchu”, nispa. Hinaqtinmi qawariyku, Chuicuni ayllupi t’uru wasikunaq hawanta chaychika acero cablekuna luz k’anchayta minaman apasqanta.
Chuicunipiqa p’unchaw tukun intiyaykuytan. Wasinpin, tayta Rogerspa sobrinan, 8 watayuq, Nadith sutiyuq warmi warmacha, huk velachaq k’anchayninwan leyeshan Coquito sutiyuq llik’i llik’i librota, kurak primonkunamanta chaskisqanta. Chay kikin cuartochallapin wayk’una, mikhuna, puñuna, tiyanapas. Hawapiqa lliwmi tutayaqlla. K’anchay puriqqa, runan purishan, linternawan k’anchakuspa.
Paykunaqa pipas kayta atinmi: supay wasimanta qarqumusqa qarqarya runaq nunan, layqasqa runa, tuta puriq oveja suwakunapas.
CHALLWAWACHU
[Llapanmanta aswan qapaq llaqta…ichaqa…]
Challwawachuman chayaqtiyki hinallan khaynata nisunkiku: “Qawarillaypas chaychika “gringo carrokunata”, mana asfaltasqa callekunapi, t’uru quchakunapi ch’allpuqyasqanta”, nispa. Chaychika qullqiq chanin carrokunaqa purishan, ñapas-ñapasllaña, q’iwi-q’iwi k’ikllu callekunapin. Kay sayaq qatakunapi, sinchi t’urupipas puriq kallpasapa carrokunatan rantirurqan, immantapas ñawpaqtaraq, chakra tarpuqkunaqa, allpanta vendesqanmanta, La Bambas mina empresaq chakranmanta qullqita kutichipusqanwanpas.
Allinlla qawarisqaqa, Challwawachu distriton, qanchis waranqa runallayuq kashaspan, tukuy Perú suyuntinpi distritokunamanta aswan qullqisapa, aswan ashkha camionetakunayuq, ichaqa ukyananpaq mana ch’uya unu-yakuyuq, lliw runaq akan apaq unupas mayuman talliykusqa, desagüe nisqa mana kaqtin. Challwawachu distrito ukhupin kan 38 comunidad ayllukuna. Kay distritoq kunan wata presupuestonpin kashan 140 (pachak tawa chunka waranqa) millón qullqi, Limapi San Isidro, Miraflores qapaq llaqtakunamantapas aswan ashkha qullqiyuq. Challwawachu concejo municipalpa presupuesto qullqinmi yapakurqan 30 (kinsa chunka) kutita, 6 (suqta) watallapi.
Unu-yaku ukyanapaq allin kananta munaspaqa, 0,5mg/L clorotan churaykuna. Ichaqa, Challwawachu unupiqa chay pisqamanta 0,1 mg rakiyllapas kanchu.
Challwawachupas yaqachus hina wakin minaq kananpi distritokuna kikillan ñakasqa. ¿Imarayku? Pachakninpi waranqa millón qullqiyuq kashaspan, obrata ancha mana ruranchu, hina wakchallan runanqa, corrupción nisqawantaq chaypi lliw autoridadninkuna ashkha qullqita suwayukunku. Movimiemto Popular Kallpa nisqamanta kunanpacha alcalden, Antolín Chipana Lima, preso kashan suwamanta tumpasqa. 2014 watapi, manaraq alcalde kashaspaqa, mana allintan rimaq karqan minamanta. Kunan wata marzo killapi presota hap’ispan, doce mil (chunka iskayniyuq waranqa) soles qullqita tarirqanku wasinpi. Paypa secretario generalnin Dionisio Madonadoq wasinpipas, tarillarqankutaqmi 50 mil (pisqa chunka waranqa) solesta. Chaytapas qichurapunkun.
Challwawachupiqa, phuyu kikillan chaychika allpa hatarispanmi, tukuy imapipas tiyarqun. Chayraykun, yanqaña imapas pichayqa. Llapan qispi ventanakunan: autokunapi, wasikunapi, tiendakunapipas qara kikillan k’ashkarayan. Ashkha camionetakunaq allpa huqarisqanmanmi yapakun autokunaq, taxikunaq, mineral apaq hatunkaray camionkunaq polvo huqarisqan.
Challwawachu Centro de Salud nisqa hampina wasipipas kantaqmi wikch’usqa camionetakuna. “Kay ñankunapi mana puriy atiq camionetakunatan apachimuwanku, chayraykun, iskay-kinsata muyurispalla sasa allichanaña. Mayninpiqa, yaqa wikch’unapaqña kaq camionetakunatan apachimuwanku”, ninmi chaypi unquq hampiqkuna; ichaqa manan munankuchu sutinkuta kay qillqapi churanaykutaqa.
Ichaqa, manas Centro de Saludpi carrokunaq wikch’urayayninchu aswan llakikunapaqqa. Biólogo Hubert Firataq nisqanman hinaqa, anemia unquysi, mana ch’uya unu ukyayninkus imamantapas aswan uma nanachiq kashan, kikin Challwawachu llaqtapi, chunkanpi mina muyuriq ayllukunapipas. “Hinaña tubopi wasikunaman hamun chaypas, maynin chaynillanmi chay unuta clorowan hampinku, chayraykun unupi imaymana unquy mana wañunchu”, ninmi chay biólogoqa.
Chayanaykumanta huk semana ñawpaqllatan, Hubert Firata analizasqa Challwawachu runaq wasinkunaman tubopi chayaq unu-yakuta. “Ukyanapaq unu-yaku allin kananta munaspaqa, huk sut’uypa kuskannin hinatan clorota churana sapa litroman. Ichaqa, analizasqan unu-yakupiqa tarisqa sapa sut’uyta pisqaman rakisqamanta hukninta hinallas. Chay pisichalla cloroqa manas wañuchinchu chay unupi kaq unquykunaq ñut’uchalla runtunta. Concejo Municipalmi unu-yaku huñuna tanqueta allinta maqchispa, clorotapas chaninta churanan”, ninmi chay biologoqa.
Dirección Regional de Salud sutiyuq Estadoq oficinanpa nisqanman hinaqa, 2016, 2017 watakunapis desnutrición sutiyuq unquy yaparqukusqa 30% (sapa pachakmanta 30 hinata) Cotabambas provincia ukhupi. “Manan runallachu, medicokunapas desnutricionwan, anemiawanpas unquq kanmi, ichaqa kaykunawan aswan unquqqa wiksayuq warmikunan”, ninmi tayta Firataqa. Ñawpaqtas kay biologoqa llank’arqan VRAEM nisqa Apurímaq, Ene, Mantaro mayukuna pata yunkapi Centro de Saludpi. Chayraykun payqa nin: “Challwawachupi unquykunan aswan ashkha, aswan sasa hanpinataq VRAEM nisqa yunkakunapi unquykunamantaqa”, nispa. “Llank’apakuspa aswan qullqicha tariyqa, manan llapanpaq aswan allin kawsaychu”, ninmi payqa.
Challhuahuacho tiene 38 comunidades campesinas quechuas y un presupuesto de S/140 millones este año. Un monto similar al de distritos como San Isidro y Miraflores.
“Desnutrición, anemia nisqapas unquykunaqa hap’in mana allin mikhusqa runatan. Wakin mina, petróleo, gaspapas kanan muyuriq llaqtakunapi hinan Challwawachupipas, huk chikan qullqichayuq runaqa fabricapi rurasqa mikhunataña mikhunku: fideota, galletasta, warmakunataq chizito nisqata, tukuy rikch’aq misk’ikunataña”. Papa, habas, kinwa, tarwi, sara, yuyu, hat’aqu, quchayuyu, llulluch’a, achuqchataqa, hukkunapas chakranchispi wiñaqtaqa yaqañan qunqarapunchispas. “Chayryakun chay anemia, desnutrición unquykuna aswan askha runata hap’ishan”, ninmi bioólogo Firataqa.
Challwawachu Centro de Saludpiqa manan hunt’asqachu médico especialistakuna. Emergencia kaqtinqa, Tambobambamanmi unquqta apananku, huk hora carropi purinataraq. Aswan sasa hanpina unquqtaqa, Qusqukaman apananku, autopi pusaq horas purinata.
Challwawachupi, Tambobambapipas mana ambulancia kaqtinmi, mana llapan Sasa hampinatachu Qusqupi allin hospitalman apayta atinku. Kaqniyuqkunallan ashkha qullqiq chanin autopi apan unquqnintaqa. Mana kaqniyuqqa, chayllapin imaynapas kakun. Challwawachu Centro de Saludpi llank’aq huknin médicon nin: “Kunanpachan, huk warma, t’impuq unuwan makin ruphachikuq, kaypi mana hampiy atina, wakcha tayta-maman Qusquman pusayta mana atiqtin, kaypi wikch’urakuyashan”, nispa.
Challwawachupiqa, manan sasachu hawamanta hamuspa iskay rikch’aq runa qawariyqa: hukninmi Ch’uykuni ayllu runa, mana luz kanchayniyuq, ukyanapaq mana ch’uya unu-yakuyuq, mana desagüe nisqa aka apaq unuyuq. Huknintaqmi Nueva Fuerabamba sutiyuq llaqta, ayllunkuq allpan ukhupi chaychika cobreta tariruqtinku, chayn imaymanayuq musuq llaqtaman astasqa runa.
Fuerabambaqa huk sumaq llaqtan, 500 (pisqa pachak) musuq wasikunayuq. Llapan wasikunan wakinwan kikillan: iskay altosniyuq, huk huertayuq, fierro rejaq muyurisqan. Llapan callenkunan cementowan llut’asqa pampayuq, electricidad nisqa k’anchaqniyuq, sapanka wasi ukhupi huk pilamanta imay horaspas munasqayki unu-yaku hurqunayuq, escuelanpas tukuy imaymanayuq, hunt’asqa centro de salud nisqa hampina wasiyuq. Yaqa llapanmi, ñawpaq ayllu runa, kunanqa imatapas vendekuspa negocioyuq. Ichaqa, huk watallapin chay llaqtaman astakuqkunaqa manaña ancha kusisqachu. “Manan yachakunichu”, ninmi huk warmi, colegio punkupi miski vendeq. “Llapallaykun kuska kayku, k’ishkichanakuspa. Mayninpiqa llakisqan kayku”, ninmi payqa.
PATAHUASI (PATAWASI)
[Ayllu runapura chiqninakuy]
Challwawachumanta carrowan tawa hora puriypim kashan distrito Haquira, chaymanta kinsa horatawan q’iwi-q’wi carreteranta puriypitaqmi Patahuasi (Patawasi) ayllu. Chaypin tupayku tayta Ricardo Astuhuillcahuan, urqukunaq muyurisqan wasinpi, Apurimaq suyuq Qusqu suyuwan yaqa tupananpiña. Wasin punkupi tiyaspanmi, kallpawan rimarispa nin: “Manan allinchu kay Patahuasi runaq ukyanan mayuq paqarinanpi Anabi SAC sutiyuq mina empresaq procesadora nisqa rurayninqa. Manan kaypaqqa pipas tapuwankuchu, chay mayumanta llapayku kawsasqaykuta yachashaspa”, nimi tayta Ricardoqa.
2017 wata mayo killapin, Organismo de Evaluación y Fiscalización Ambiental-OEFA- nisqa estadoq oficinan, Grupo Aruntani sutiyuq empresata kamachirqan: “Kunanpacha maymi kasqanpi takyachispa, amapuniña astawan ruraychischu chay Utunsa nisqapi planta-fabricata”, nispa.¿Imarayku? OEFA nisqa estadoq ofinanpi kaq autoridadkunan rikumusqaku, chay empresaq kaykuna rurasqanta, ñawpaq nisqankumanta huk lawpi: poza-quchakunata, cianuro sutiyuq manchay runa sipiq veneno wikch’unata, luz eléctrica rakiq subestación nisqatawan.
Kay Pacha Mamaq allinnin qawariqkunaq nisqanman hinaqa, manas chay empresaqa rurasqachu Estudio de Impacto Ambiental nisqata. Chayraykus “Huayllani wayq’unta puriq unuqa runapa, uywakunapas ukyananpaq mana allinchu kanman, chakrapi kawsay wiñaqta, purunpi qurakunata, sachakunatawanpas sipirqunman”, nispa nirqanku.
Tayta Ricardo Astuhuillcapa nisqanman hinaqa, manas chay planta-fábricallachu minera Anabi SAC sutiyuq empresaq mana allin rurasqanqa. 2016 watapi, Apurimaq suyupi kaykunaman chayamusqanmantapachas, chayllaraq mina llankayta qallarishaqtinku, ayllu runapura ch’iqminakuypi kasqaku, mayqin ayllukunan qullqita chaskinqa empresamanta mina llank’anankupa qishqallanpi kasqankurayku, mayqintaqsi mana imatapas chaskinqachu, chaymanta. Chaytan tayta Rogers Ccoropuna, Chuicuni ayllu umalliq suticharqan “ayllupura runata chiqninachiq unquymi chay minaqa”, nispa.
Chay iskaynin ayllu umalliqkunaqa manan riqsinankunkuchu, ichaqa yachankun ayllupura runakunapaq kay mina mana allin kasqanta. Manan empresaqa ancha atinñachu ayllukunawan rimaspa allinllapi imapas ruwananpaq. Ayllupuran, minaq qullqi qusqanta qichunakunku, hinallataqmi linderomantapas maqanakuyman haykunku. Maychika ayllukunan mana allin ch’uyanchasqa linderoyuq kanku, manataqmi ayllunkupas registro nisqapi allin churasqachu kanku. Minakunan ichaqa allin ch’uyanchasqa linderoyuq kanku, ayllukunatawan kuska qawaykunapaqqa.
La OEFA identificó que la minera había instalado la planta de destrucción de cianuro en un lugar distinto al reportado inicialmente.
Tayta Ricardo Astuhuillcapa nisqanman hinaqa, mina empresas tanqaykun wakin Patahuasi ayllu runa rakikuspanku, Piscocalla llaqtata hatarichinankupaq, Anabi SAC nisqapa proyecto Utunsaq qishqanpi. “Chayllaraqmi Piscocayataqa paqarirqachinku, ñawpaq ch’ullalla kasqaykumanta minaq rakinachiwasqanku. Ñawpaqqa, paykunawan kuskan, llapayku, faenata ruraq karqayku iglesiapi, carreterapi, imapipas. Kunanqa manan pipas chaykunapi llank’ayta munankuñachu. Manan kunanqa rimanakuykupasñachu. Familiapurapas kunanqa qichunakuspa awqanakuykupiñan purinku”, ninmi tayta Ricardoqa.
Kay maqanakuykunaqa, runaq imaymana derechonkuna saruchasqankuraykun. Llapan comunidadmi wakin ayllukunawan linderonku mana allin yachasqa, manataq Registro Público nisqapi partidan qillqasqachu. Chaynapin, 2012 watamanta 2015 watakama, kay “corredor minero” nisqapi minakunaman estado quykurqan llank’anankupaq licencia de operación nisqata.
Chayna kashaqtinkutaqmi riqsichirqanku mayqin comunidad ayllukunan consulta previa nisqata hunt’aspa tapunanku kanman minapa chaypi llank’ananpaq, arí ninankupaq, manapas. Chay leyqa Estadotan kamachin comunidad ayllukunata tapunanpaq, ima llank’aypas chaypi kaq runaq derechonta, kawsayninta, allpantapas respetachinanpaq.
Chay 2012 watamanta 2015 watakaman, Ojo-Público nisqapa huk ñawpaq willakuyninpi nisqan hina, Ollanta Humala gobiernopi kashaspa, yacharqanña chay corredor minero del sur nisqapi imayna comunidad ayllukunaq kasqanta; ichaqa, chay willakuyta pakaspanmi, presidente Humalaqa upa tukurqan.Mayqin comunidad ayllukunaman mina empresa qullqita pagananqa 2016 watapiraqmi yachakurqan, ayllukunawan mana rimarispalla minakunata llank’ashaqtinkuña.
Apurimaq suyupi Cotabambas, Antabambapas iskaynin provinciakunapin kan 26 (iskay chunka suqtayuq) comunidadkuna, Ministerio de Culturapi Base de Datos de Pueblos Indígenas nisqa oficinaq listanpi. Hukninmi Patahuasi, 1928 watapi, wakinmanta aswan ñawpaqtaraq reconocesqa. Ichaqa, qayna watakaman manaraq yachakurqanchu mayniqpipuni linderonkuna kasqan, chayraykutaqmi mana registropi partidayuq. 500 padronasqa comuneronkunamanta, churinkunawan kuska, 305 (kinsa pachak pisqayuq) pobreza extrema nisqa sinchi wakcha kaypi ñak’arishanku. 99% (sapa pachakmanta isqun chunka isqunnyuq hinataqmi) runa simita rimanku.
Patahuasi ayllupi, Chuicuni ayllupipas, manan hayk’aqpas consulta previa nisqapi Estado tapurqanchu comunidadta mina empresata munankichischu icha manachu, nispa. Chuicuni ayllumanta tukuy ima willakuyqa Estadoq makinpiñan karqan Las Bambas mina llank’ayta qallariqtinqa. 2016 watapi mayqin ayllukunapi consulta previa nisqa comunidad tapukuy kanan listapiqa manan kanñachu Chuicuni aylluqa. Chay ayllu umalliq tayta Rogers Ccoropunaqa manan kaymanta imatapas yachanchu, ñawpaq consulta previa nisqa tapukuypaq kasqankumantapas.
¿Imaraykun ñawpaq chay listapi karqanku, kunantaq manaña? ¿Pikunan kay Perú suyupi indígena sutiwan riqsisqa? Perú suyuntinpi llapallan pueblos indígenas nisqakunan, 70% (sapa pachakmanta qanchis chunka hina) kashan sierra nisqa Anti suyupi. Ojo-Público nisqapa base de datos nisqa listata 2015 watapi informe riqsichisqanman hinaqa, Apurímaq suyupis karqan 436 (tawa pachak kinsa chunka pisqayuq) comunidad indígena quechua nisqa ayllukuna. Ichaqa, 2018 kunan wata gobiernoq listanpiqa, 279 (iskay pachak qanchis chunka isqunniyuq) ayllullatañas qawarinchis.
Kaytaqa kashanmi Chuicuni aylluq sutin Registros Públicos nisqapi qillqasqa, ichaqa manan yachakunchu maynintapunin purishan linderonkuna chayqa, georeferencia nisqa rurachiyta mana atisqankurayku. Kay comunidadqa 1986 watapin reconocesqa karqan, llapanpi 854 hectáreas allpayuq. Manaraq Las Bambas mina llank’anakupaq licenciata qushaspanmi, Estadoqa nirqan: “Manan consulta previa nisqa comunidad ayllukunapi tapukuy ruranapaq, minaq muyuriqninpi kaq ayllukunaq papelnin hunt’asqachu, manataqmi yachakunchu allin ch’uyataqa imaynas linderonku, chaykuna”, nispa.
Tayta Rogers Ccoropunaqa ninmi: “Manan aylluypi georeferencia nisqata rurachiyta atiykuchu, chaychika ashkha qullqita chaypaq mañakuqtinku. Chayraykun expediente técnico nisqata mana hunt’achiykuchu. Pisichalla qullqi tarisqaykuqa, pukyumanta aylluykukama unu apaq tubokunata rantinallaykupaqmi. Hukkunapaqpa manan kanchu”, nispa.
Las Bambas minaq muyuriqninpi kaq ayllukunataqa manan consulta previa nisqapi tapurirqankuchu, Estudio de Impacto Ambiental nisqata ñawpaq rurasqankupi, allpa ukhuntan tubopi mineralta apasaqku nisqankuta, camionkunapi allpaq hawan puriq carreterantaña apanankupaqqa. “Manapunin chaytaqa yacharqykuchu”, ninmi Chuicuni ayllu umalliqqa.
2014 watakaman, Las Bambas minaqa karqan Glencore Xtrata sutiyuq, Suiza suyumanta hatunkaray empresaq. Chay watapin rantirqapuran China Minmetals hatun empresaq wawan hina MMG Limited nisqa, China sutiyuq karu suyumanta hamuq. Chayllaraq mina llank’ayta qallarishaqtinqa, Chuicuni aylluqa, wakin ayllukunawan kuskan nirqayku: “Arí, hamullachun minaqa, chaypiqa llank’apakuytan atisun, nispa. Glencore Xtrata empresaqa imaymanatan munachiwarqanku. Kunanqa, chayta yuyarichiqtiykun niwanku: chaykunataqa ñawpaq dueñon nisurqankichis”, nispa.
Manan hayk’aqpas karqanchu consulta previa nisqapi ayllu tapukuyqa Patahuasipi, Chuicunipipas, 2014 watamantapacha iskaynin ayllukuna Base de Datos preliminar nisqapi kashaqtinku.
Chuicuni ayllupi vicepresidente tayta Javier Huillcan kayta niwanchis: Glencore Xtrataq makinpiraq Las Bambas mina kashaqtinqa, chay empresaqa niwarqankun: “Pagasaykichismi allpaykichis ukhunta mineral apaq tuboq pasaqanmanta”, nispa. Ichaqa, Estudio de Impacto Ambiental nisqa qillqata wikch’uspa, carreterantaña mineralta apaqtinkun, Chuicuni aylluqa mana chaskinñachu mediotapas. “Unayñan Haquirapi, Patahuasipipas domingo feria qatukunaman trucha apasqaykutaqa manaña pipas rantikuyta munanñachu, venenoyuq unu-yakupi uywasqaqa wañuchiwankumanpas, nispa”.
ESPINARPI
[Ayllu allpayku chinkachiy]
Challwawachumanta pusaq horas carrowan purinapin kashan Alto Huancané ayllu, Espinar provinciapi, Qusqu suyupi, mama qucha patamanta 4000 (tawa waranqa) metro hanayninpi. Chaypin tayta Francisco Mermaq wasin. Chayman unu-yaku apaq mangueran llakita qarqaryan, chay ukhunpipas huk condenado kanman hina. Chay mangueraqa huk pozomanta bombeasqa unutan apanan, ichaqa manan sut’uypas kanchu. Kinsa chunka qanchisniyuq wataña mina llank’ayta qallarisqanku hawañan, chay muyuriq ayllukunapi tiyaq runaq yawarninpi tarinku ashkha metalkunata, chaywantaqmi chay runakuna unqun, wañunpas; ichaqa manan ukyanankupaq ch’uya unu-yaku kanchu.
Alto Huarca sutiyuq aylluqa, 1928 watapiraqmi comunidad indígena hina riqsisqaña karqan. Chaypi runaqa, 90% (sapa pachakmanta isqun chunka hinan) runa simita rimanku. Kunanpacha Base de Datos de Comunidades Indígenas nisqa qillqapipas chayna sutiwan riqsiqapunin kashan.
Tayta Franciscoq wasinmanta yaqa 15 minuto hina carrowan rinapin kashan mama Olimpia Huillcaq wasin. Kikin Alto Huarca aylluq Sol Naciente nisqa sectorninpa presidentanmi payqa. Kay wasiman chayamunapaqqa, mina empresaq rantisqan allpakunapi controltan pasana.
2017 watapi, Espinar concejo municipalpa rurasqan proyectowanmi, chay sectorpi wasikunaman churarqanku pilata, duchapas. Ichaqa, chay obrakunata tukurquqtinku hinallan, chaymanta unu-yaku pusananku pukyu ch’akirqapusqaña. Kunanqa, mama Olimpiaq duchanpa kanan cuartuchaqa, q’upata huñunallapaqñan.
Mama Olimpiaq wasinman chayaruqtiykuqa, qipaykutan chayaramullantaq iskay vigilantekuna, seguridad nisqa camionetapi. Manan imatapas niwankuchu. Manataqmi pi kasqankutapas willakunkuchu. Ch’inllan qawarayawanku 50 metropi sayaspa. “Ama kasuyhcischu. Manchachikuqllan chaykunaqa. Huk p’unchawmi, ñuqaykutapas qarquwanku kaymanta”, ninmi mama Olimpiaqa.
Mama Olimpiaq wasin muyuriqpi chakrakunata, wasikunatapas, minas lliwta rantirqapun. Paypa wasinqa huk isla hinan kashan, mina empresaq rantisqan chakrakunaq muyurisqan. Paypa chikan allpachanmanta uywachankuna mana lluqsirqunanpaqmi, mama Olimpiaqa cerco eléctrico nisqata churarqachin, panel solarmanta electricidad apachiqniyuqta. Mayqin waka, ovejapas lluqsiy munaqqa, corrienteq shapchirisqanmi kutiripun, mana haykunanman haykuy nunasqanmanta.
Alto Huarca ayllu wasikunapin churarqanku unu-yaku apaq pilakunata, ichaqa manapunin unu-yakuqa hayk’aqpas chayamunchu. “Pukyun ch’akirqapun”, nillankun.
Kay Alto Huarcapi, wakin ayllu runaq, wakintaq minaq allpankunaq patan puriq q’iwi-q’iwi carreterankunata pusaqniykun Víctor Álvarez, kaypi ayllu runa. Paymi willawanku kayta: “Llank’anata, hukkunatapas imaymana munachiwasqankumantan, mina empresa yanapaykuwanku, aylluykuq linderonkuna allin riqsisqa kananpaq georeferencia nisqawan, chaywan expediente técnico ruranaykupaq. Hinallataqmi pagaysiwanku ayllu allpakunata parcelaspa sapanka comuneroman rakinaykupaq, chaynapi ñuqaykuña chay allpaq dueñon kanaykupaq, manaña comunidadñachu”, nispa.
“Huk asambleapin, comunidadpa allpankunata parcelasun nirqan ayllu runa. Paykunapaña allpa kaqtinqa, sapanka runañan, sapallan minawan rimayta qallarirqan. Chaywanmi comunidad mana kallpayuqña”, ninmi tayta Víctor Alvarezqa. “Sapanka runa, sapallan minawan rimaspaqa, thanta qarata hinan aysakachachikun, ichaqa runa tukunraqtaqmi. Lliwmi allpankuta vendeykushan”. Chayraykun, mama Olimpiaq chakrachan ukhupi wasinqa isla kikillan, mana maynintapas lluqsiy atina.
Espinarpi aswan ashkha trámite ruranankun Notaría Gaona, Oswaldo Gaona Chacónpa. Paytan tapuriyku: “¿Imaynatan ruran mina empresa, comunidadmanta allpa rantinanpaq escritura de compra-venta nisqata?”, nispa. “Manan comunidadwan rurasqachu chay compra-venta nisqaqa. Comunidad allpata parcelación nisqa rakiypi allpa chaskiq runakunaqa, manan comuneroñachu. Paykunawanñan minaqa escriturata ruran, sapankawan”, ninmi notarioqa.
Paypa nisqanman hinaqa: “Parcelasqa allpata comunidadpa rakisqanta chaskiq runaqa, manan comuneroñachu, propietario particularman tukupuspanmi, pay sapallanña mina empresawan rimaspa, allpantaqa vendekapun, trato directo nisqapi. Comunidadpaqa manañan chaypi imapas ruranan kanñachu”, nispan yapaykun notarioqa. Chaynapin minaqa munasqanta ruran; Estadoqa upa tukuspanmi, manaña qawarinpaschu.
Comunidadpa sapankaman allpata rakispa título qusqan hawaqa, manañan chay runaqa comuneroñachu.
-¿Pin chay qillqakunamanta notarioman pagan? –nispan tapuriyku.
-Mina empresan –ninmi payqa.
-¿Hayk’a compra-venta nisqa escriturata rurarqan notariayki kay 2018 watapi?
-Kunankama kay wataq puriyninpiqa, 30 (kinsa chunka) allpa rantiy-vendeymi karqan. Ñawpaqtan allpayuq runa minawan rimanakun, hayk’atan mañakun chay allpanmanta, imayna paganantawan. Lliw ch’uyaña kaqtinmi, minuta nisqa qillqata apamuwanku. Ñuqaqa, paykunaq rimasqanta escritura pública nisqaman tukuchinallaymi. Minaq pagasqan abogadon apachimuwan minuta sutiyuq qillqata, fax nisqapi, Registros Públicos nisqapi chaypi rimasqankuta qillqachinaypaq.
Proyecto AntaPaqay nisqa minaqa cobretan astawan hurqun, huk chikantataq qullqita, quritawan. Espinar provinciapi Glencore sutiyuq empresaqa 114 (pachak chunka tawayuq) minakuna llank’ananpaq licenciayuqmi, 97.374 (yaqa pachak waranqa) hectárea allpapi. Chay llapanmantan, AntaPaqay minaq allpanqa yaqa pusaq waranqa hectárea. Kay qipa watakunapin, kay minaq muyuriqninpi kaq ayllu runakuna qaparispa mañakunku, pisichalla unu-yaku ukyanankupaq kasqanmanta, hinallataq metal nisqakuna samayninpi haykuspa unquchiqkunamanta imallatapas ruraspa allichanankuta.
Papelpi qillqasqallaqa kanmi, mesa de diálogo nisqapi ayllukunawan allinllapi rimanakuspa, Minería, Salud, Desarrollo, Transportes, Ambiente ministeriokunawan qillqasqankuta Limapi gobierno hunt’achinanpaq. Comunerokunaqa nintami: “Huktawanmi lliwpa qunqasqallanpuni kayku”, nispa. Espinarpiqa manan kanchu ukyanapaq ch'u’a unu-yaku, watantinpi llapanpaq aypaq. Kay Espinar provinciapi ayllukunaq imamantapas astawan runaq quejakuyninqa, chikachallanpas ukyanapaq unu-yaku mana ch’uya kasqanraykun, chaychika unutaq mineralta mayllinallankupaq kasqanraykun.
“Ñuqaqa paykuna hina kawsakuyllatan munani”, ninmi tayta Franciscoqa
Glencore sutiyuq empresaq nisqanman hinaqa, AntaPaqay minas hurqun, Salado, El Tajo sutiyuq mayukunamanta, 15 millones metros cúbicos unu-yakuta sapa watapi. (YUYARISUN: sapa metro cúbico nisqapin waranqa litro unu-yaku). Red de Observadores de Glencore nisqaqa qawarinsi, kay minaqa, 2013 watapi 2,4 millones de metros cúbicos unuta kuti-kutirichispa mina mayllisqankumanta, 2015 watapiqa 55 millones de metros cúbicosmanña chay unu kutichiy yapasqanta.
Mina empresaq nisqanman hinaqa, chaychika unu-yakutas kuti-kutirichinku mineralta mayllinankupaq, relave unu-yakuta hatun quchapi waqaychaspanku. Chaynapis 78% (sapa pachakmanta yaqa pusaq chunkata hina) mayllisqa unuta kutichinku, yapamanta chaywan mineralta mayllinankupaq. Manataqsi huk chikantapas mineral mayllisqa unu-yakutaqa kachaykunkuchu runapa, uywapapas ukyanan mayumanqa, quchaman, pukyumanpas. Ichaqa, manan kanchu kay minaq nisqan chiqaqchus chayta yachanapaq, Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqapa, chay minaq rurasqan qawayta mana atisqanrayku.
“Ashkhañan pukyukuna ch’akipushan”, ninmi tayta Víctor Alvarezqa. Ichaqa, manan kanchu Estadoq partenmanta qawarispa, mayqan pukyukunan, hayk’a unu-yakuyuq pukyukunaq ch’akisqanta willawaqninchis. Tayta Francisco Mermaq wasinmanta qawarispaqa rikunchismi, maykama minaq llank’asqanta. Huk urqutan thunirqachisqaku, wathiyana k’urpa horno kikillanta. “Pisipaykuñan yanqapaq chaychika mañakusqaykupi. Paykuna hina kawsayllatan munani”, ninmi tayta Franciscoqa, ch’uya unu-yakuta munapakuspa, wasinpa chimpallanpi minaq campamentonpi mana hayk’aqpas unu-yukuq ch’akisqanta yachaspa.


text:
Campinas
Campinas llaqtaqa Brasilpi (São Paulo suyupi hatun llaqta), Purtuyiskunap 1774 watapis tiksisqan.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 14 ñiqin anta situwa killapi 1774 watapi
Campinas llaqtaqa 1 080 999-chá runayuq kachkan.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Campinas.
- Munisipyu Campinas
- Campinas Yachay sunturnin
- PUC Campinas
- Hoteles Campinas
- Campinas - Postales Antiguas


text:
Mijeil Saakashvili
Mikheil Saakashvili (Kartulsuyu simipi: მიხეილ ნიკოლოზის ძე სააკაშვილი), sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1967 watapi paqarisqa Tbilisi llaqtapi - ). Kartulsuyu mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitiku.
2004 watamanta 2007 watakama wan 2008 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Umalliqnin karqan.
2000 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Chaninchaq Ministrunin karqan.
Tayta: Nikoloz Saakashvili; Mama: Giuli Alasania.
Ñawpaq warmi: Sandra E. Roelofs
Churinkuna: Eduard wan Nikoloz.
Yachaywasi:
Alma mater: Kiew Yachay Suntur
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Mijeil Saakashvili.
- Biografía en español por Fundación CIDOB


text:
Quijos kiti
Quijos kiti (kastilla simipi: Cantón Quijos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baeza llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Antisana kawsaykuska amachasqa allpa (Papallakta kitilli, Kusanka kitilli) - Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpa (Papallakta kitilli, Cuyuja kitilli, Borja kitilli) - Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parki (Kusanka kitilli, Borja kitilli)
- Urqukuna: Antisana
- Mayukuna: Quijos mayu - Kusanka mayu (Río Cosanga) - Papallakta mayu
- Quchakuna: Papallakta qucha - Wampiqucha (Huambicocha) - Luritu qucha - Mogotes qucha - Sucus qucha - Baños qucha
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Quijos kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Papallakta kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñanpi Papallakta - Baeza, Papallakta q'asa, Quijos kiti


text:
Tawantin iñu
Tawantin iñu nisqaqa hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunam, Hatun rikuchiq iñukuna nisqam:
- Chincha (inti paña icha chawpi tuta law nisqapas): chaypi intiqa manam hayk'appas kachkanchu;
- Anti (intip lluqsinan, inti lluqsiy, intip siqamunan icha inti lluqsikuq law nisqapas): chaypi intiqa lluqsinmi, tutallamanta;
- Uralan (inti lluq'i icha chawpi p'unchaw law nisqapas): chaypi intiqa chawpi p'unchaw pachapi kachkan;
- Kunti (intip yaykunan, inti yaykuy, intip chinkanan, inti chinkay, inti wañukuq law, inti chinkakuq law icha inti wasakuq law nisqapas): chaypi intiqa yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.
Uchuylla rikuchiq iñukuna nisqakunataq kaymi:
- Chincha anti (chinchap antippas chawpinpi);
- Uralan anti (uralanpa antippas chawpinpi);
- Uralan kunti (uralanpa kuntippas chawpinpi);
- Chincha kunti (chinchap kuntippas chawpinpi).
Tawantin iñutaqa suyu rikuchiq nisqawanmi tarinchik.


text:
Isayas Afewerki
Isayas Afewerki (Tigrinya simipi: ኢሳይያስ ኣፈወርቅ) sutiyuq runaqa (* 2 ñiqin hatun puquy killapi 1946 watapi paqarisqa Asmara llaqtapi - ) huk Iritriya mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Tayta: Afewerki Abraha; mama: Adanesh Berhe.
Warmi: Saba Haile
Churinkuna (3):
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Isayas Afewerki.


text:
Mayqin hina serbio turupa yuyaymananan
Achka mana iñinapaq hinakunam apakun kay pachapi hinataq llaqtanchikñataq kachkan, imaynam achkakuna ninku, tasnustin mana iñinakunawan ancha achkan kasqanmi manañam mana iñinapaq hinañachu. Kanmi kaypi yumpay munaysapakuna runakuna mana yuyaymanaqkuna, ichapas huk raykupas, mayqinpas chakra turu hina mana wakin serbio turumanta riqsipas, yuyaymanayta qallaykurqa. Taytachallam yachan imatan ruwarqa kay yuyaysapa uywa kay mana atiyta ruwananpaq, hastawan Serbiapi kay ruwaykuna mana llintam apamuq. Chayna kaptinqa nichwanchikmi kay llakikuypaq mana huchajuq turumamta, manam yacharachu lliw kay ruwasqankuna llaqtanpi manam ima chaniyuq kasqanta, chayna kaptinmi churasunchik mana ima chaniyuqta. Ichaqa hinallaraqmi mana yachasqa karqa imaynampim huk turupa yuyaymanay atisqan, manam imapas karachu, nitaq yachachiqpas utaq apupaschu astawan manam turukunapa huñunakuynimpichu akllasqa karqa manataqmi senadortaqchu karqa. Ichapas haykapllapas yuyaymanarqa turukunapa llaqtan ministron kaypi, ichallapas yachaspaqa, manam yuyaymanayta qallariyllapas kanmanchu karqa, allin ministrukuna wakin kusi suyumanta hina, llaqtanchikpas manataqmi yumpay allinchu kaykunapi. Tukuypiqa, ¿imataq qukuwanchik imaynampim huk serbio turu runakunapa ruwanan saqisqanta pay ruwarqa? Ichapas payka yanqallamantapas yuyaymanayta qallaykurqa.
Chayna kaptinqa, ¿imayna turutaq kay? Wakin turu hinam, imaynam zoologia nisqan yachachiwanchik, huk umayuq, aychayuq chakintinkuna imaynam wakin turukuna hina; payka carreta chutaqmi, qura mikuqmi, kachi llaqwaq, qapariqmi. Sivoñam sutin, qusni turum.
Kaynatam yuyaymanayta qallaykurqa. Huk punchaumi turuyuq yuntaman watarqaku Galoña wauwintawan, qipirqa suwasqa chaqlla carretapi hinaspa llactaman aparqa rantikunapaq. Chayraqllapas llaqtaman yaykuruspanmi, chaqllacunata rantikurura hinaspa kacharirqa Sivoñata wawqintawan, watasqayuntaman watasqantañataqmi sawaykurqa, paykunapa ñaupaqninmanmi qurakunata wischuykurqa hinaspa upiana wasiman upyaq yaykurqa. Huk raymi kasqa llaqtapi chay punchaw, chaynapim runakuna, warmikuna hinallataq warmakuna karqa lliw muyuriqpi. Galoñaqa mana yachayninwanmi turukunapa waupimpi riqsisqa karqa, manam imatapas yumpaytaqa rikurqachu; ichaqa mikuyninpim karqa, saksanankamam mikurqa, qaparimurqa kusikuymanta hinaspa puñukuykurqa. Lliw puriq runakuna manam paipa ima qukuyninchu karqa, payqa hawka-hawkam puñurqa (llakikuypaqmi mana runa kasqan, lliw chaykunawan munaysapa kanampaq). Ichaqa Sivoñaqa manam huk kachuyllatapas atirqachu. Ñaupaq qawak ñawiyuq hinallataq llakisqa uyayuq, qawayllapim rikukurqa yuyaymanaq llampu sunqulla kasqanta. Llapa Serbio runakunaqa waqtantam purirqa, hatunyasqa punta allí-allin kasqankumanta, sutinmanta, llaqtanmanta, kay hatunkayqa rikukun imayna kasqanpi hinallataq purisqankunapim. Sivoñaqa kaykunatam qawarqa hinaspanmi yanqallamanta ayan llakisqa, nanasqa churakurqa chay yanqakunawan hinaspan wichiykurqa llakiman, qaparimurqa llaqui-nanaymanta wiqinpas ñawinmanta lluqsimustin. Hatu-atun nanaymanta Sivoñaqa yuyaymanayta qallaykurqa:
– ¿Imamantataq amuy wawqintinkuna hatunyasqa kachkanku? ¿Imaynampitaq purinku umanpas hanayman qawastinqaq hinaspa ñuqaykuta qawawanku imatapas hina? Llaqtankumanta hatunyasqa kanku, hatunyasqa kay Serbia llaqtapi paqarimusqankumanta. Mamaypas kay Serbia llactapim paqarichumuwarqa hinaspa Serbiaqa mana ñuqapa paqarimusqay llaqtallaychu hinataq taytaykunapawanmi hinallataq paykunapa hina, kay llaqtaman hamusqakuna ñaupaq karu eslava llaqtamanta. Chayna kaptimpas manam mayqillanchik turukunamanta hatunyasqachu karanchik chaymanta, hanayman allin llasaq qipi apanallamantam hatunyasqa kanchik, kanan punchawkama, manam huk turu, alemán turuta nirqachu: imata munanki ñuqamanta, serbio turum kani, ñuqapa yachasqayqa hatunyasqa Serbia suyum, lliw taytaykunam kaypi paqarimurqa, kayllapitaqmi pampakurqakupas. Taytacha qespichiwasun, manam hatunkayta musiaranikuchu chaymanta, manataqmi umaykupipas apakurachu, chaymantapas hatunkay hinaraqmi karaku.
Pisipasqa kay yuyaymanakunawan, llakisqam turuqa umanta aywirqa, kunkanpi kampanapas tilinyamurqa, yugunpas qapapaparqam. Galoñañataq ñawinta kicharispa, wawqinta qawarispan muuu nirqa:
– ¡Yapamanta kachkanqi hay asichikuqnikiwa! mikuy, mana yachaq, wirayay, chaki waqtanllaykitapas qaway; yuyaymanay allin kaptinqa, llapa runakuna manam ñuqanchikmanchu turukunamanchu saqiwachwan kara. ¡manam ñuqanchiqa allin quyllurniyuqchu achwanchik qarqa!
Sivoñaqa llakikuywanmi wawqinta qawarirqa, muyurirqa paymanta karuman hinaspa yapamanta winakururqa yuyaymanayninpi.
– Paykunaqa hatunyanku qipa hatun kausayninkumanta. Kanmi Kosovo allpanku, Kosovopi maqanakusqanku. Hatunsu, ¿manachu taytaykuna carretata qipirqa mikuyta hinaspa armakunatapiwan chaykunapi? Mana ñuqayku kaptiykuqa, kikin runakunam ruwanmanku karqa. Kachkantaqmi turkukunawan maqanakuskanku, chaypas ruwasqanpas hatunsu, ichaqa ¿pikunataq chaypi karqa? ¿Karqakuchu kay tullu uma, ñauchirayak chuñuyuq hatunrayastin chay maqanakuypi manaraq ñuqa kachkaptiy, paykunapas qallariqkuna kanman hina? Hamuy, amuyta qaway. Payqa yumpay hatunyasqam karqa hinaspa rimakun alli-allinllataña kikinmanta chay maqanakuymanta, yumpaytaqa ñaupaq taytan wañusqanmanta hawka kanan raykumaqanakusqanmanta. ¿Amupa ruwasqanchu? Ñaupaq taytanmi chaymantaqa hatunyanman, ichaqa manam paychu; ñawpaq taytanmi wañurqa qipa churinkuna hawka kacharisqa yachanankupaq. Chaynapim pay hawka kacharisqa ¿imaynatam pay chayta hapin? Sapaq runakunapa chaqlla suwakun, tiyaylla tiyakun carretapi ñuqañataqmi chutanay payta hinallataq piquetitapas waskapi puñunankama. Kanan lliw piquetinkunata rantikiruspanñataqmi upiakun, mana imata ruwaspalla hinaspa hatunyasqa ñaupaq kausayninmanta. ¿Ñuqapa hayka taytaykunataq wañuchisqa karqa chay maqanakuypi llapa runakuna mikuchinankupaq? ¿Chaykunapi manachu taytaykuna chutaraku armamentukunata, cañunkunata, mikuykunata hinaspa municionkunatawan? Chayna kaptinpas manam ñuqaykuqa hatunyanikuchu paykunapa ruwasqanwan mana huk kasqayku rayku; hinallaraqmi ruwanaykunata ruwaniku, imaynan taytaykupa ruwasqanta hinallam, hawkalla sapapunchaw.
– Taytankupa ñakarisqanmantam hatunyanku hinasta pichqa pachak wata esclavitudtapas. Ñuqapam ñakakuraqa kikin kasqanchikmanta kama, kunankunapas ñakakunikuraqmi hinaspa esclavisasqa kaniku ichaqa manam qaparinikuchu mana atinaykukama chaymanta. Paykunaqa nirqaku turkukunawan maqasqa kasqanta, sipiparurqa hinaspa kaspikunaman winarurqaku; ñuqapa aylluykunaqa sipipasqam karqa serbiokunawan hinallataq turkukunawanpas hinaspa yanusqaraq karapas, imaymana maqasqam karaku.
– Hatunyasqam kanku iñiyninkunamanta ichaqa manam imapipas iñinkuchu. ¿Imataq ñuqapa huchay hinallataq ñuqa hina kaqkunapapas mana ari nisqa kanapaq cristianukunapa chaupimpi? Iñiyninkum nin “amam suwakunkuichu” ichaqa amuy suwakunmi hinaspa upianraq chay suwasqankuna rantikusqan qullqiwan. Iñiyninmi nin kuyanakuychik wasimasikiwan ichaqa chiqninakuyllam paykuna pura. Paykunapaqa, allin runaqa, lliw yachachikqa, mana pitapas ñakachiqmi, manataqmi mañakunpaschu huk allin ruwananpaq, ñakay aman ruwananmanta. Hatun chaynamanmi urmaruraku imapas kanman hinaña mana ñakachikuq hina.
Turuqa ukukama samarirqa, kayñataq pampata ñanta qusnirichira.
– Hinaspaqa – turuqa llaqita yuyaymanarqa – kaynapiqa ¿manachu ñukaykuna paykunamanta allin kaniku? Manam pitapas sipiranichu, manam pitapas tumparanichu, manam suwakuranichu, manataqmi hauka runata wikutiranichu llamkasqanmanta, manam uraykachiranichu llaqtapa qullqinta, maman huk yanqa bancarrotata llullapi rikuchirqanichu, manam wataranichu hauka kaq runata, manam tumparanichu wawqiykunata, mana turu kasqaypa kuntranpi rirqanichu, manam yanqakunata rimaranichu, manam ministruchu karani llaqtaypi manataqmi llaqtayta ñakachiranichu, manataqmi mana imatapas ñakachirqanichu, allinkunatapas ruwanim ñakachiwachkaptinkupas. Mamay paqarirachiwaptillanmi, millay runakuna qichuruwarqa mamaypa chuchu yakunta. Taytacham unancharqa ñuqanchikpaq qurallatapas, chaytapas qichuwanchikraqmi. Hinaspan, maqawachkaptinkupas, runakunapa carretanta chutanikuraqmi, qalpanta yapunikuraqmi chaywan tantata mikuchiniku. Chayna kaptimpas manam ñuqaykupa ruwasqaykuta yuyankuchu llactayku rayku ruwasqaykuta…
– Qawanapaq hinata qaway ayuno nisqanta; runakunapaqa, iñiyninmi nin ayuno nisqanta ruwanankupaq sapa hatun raymipi hinallaqa manam chaychata ruwayta munankuchu, ñuqaykuñataq mamaypa ñuñun saqisqayku punchawmanta ayuno nisqanta ruwaniku sapa punchaw.
Turuqa kumuykurqa yuyaymanaq hina, hinaspa yapamanta huqarirqa, piñasqam samarirqa hinaspan yaqapas umanman imapas allin kutiramunman hina karqa, yuyaymanachistin, yanqallamantam qaparirqa kusi-kusisqa.
– Oh, kunanmi yacharuni, chaymi kanan – hinaspa hinalla yuyaymanarqa – chaymi chay kaq, hatunyasqaqa kachkanku hawka saqisqa yachaspanmi hinataq chay Llaqtayuqpa harkayninkunamantawan. Chaypim anchata yuyaymananay.
Payqa yuyaymanarqa, yuyaymanarqa ichaqa manam yachayta atirachu.
– ¿Maytaq chay harkaqninkuna? Sichum piliciakuna akllanaykichikpaq kamachisunkichik, paykunapas akllanku hina chaynallam niymanku: “¡Payma-aaa-nmiii sayaa-aa-ni!” Mana kamachisuptikichikmi ichaqa ama akllaq asuykuychikchu, astawan politikamanqa ama qawariypaschikchu, ñuqayku hinam maqasqa ñakakunku wichkaykusqa, mana huchayuq kaspapas. Ñuqaykuqa waqayllatapas atinikuraqmi, chupaykullatapas kuyuchinikuraqmi paykunaqa manam chayllatapas atinkuchu.
Chayllapim amun lluqsiramurqa upyana wasimanta. Sinka, yaqapa wichiykuchkaq hina, anta-anta ñawiyuq, rimapakustin mana pipa yachananta, qinqu-qinquta ñanman puristin.
– Qaway hinalla ¿imaynanpim kay hatunyasqa churi hawka kacharisqa yachayninta taytankunapa yawarninwan rantisqa? Ari, amuyqa upyakuqmi hina suwataq, ichaqa ¿imaynatam wakinkuna hawka kacharisqa kawsayninta apanku? Mana ima ruwanallampaqmi, qipapi apakusqankunamanta hatunkaynillampaqmi taytankupa hatun ruwasqankunata hapikuykunallampaqmi, nisqayman hinallam yapamurqaku. Ñuqayku turukunaqa, hinallam llamkachkaniku alli-allinta mana samaykuspa, allin llamkaqkuna imaynam taytaykuna karqaku hina, turukunam kanchik, ichaqa hatunkayta kachwanrqami alli-allin llamkasqanchikmanta kanan punchaukuna.
Turuqa samarirqa ukukaman hinaspa kunkanta yugupaq allichakurqa.
Belgradopiñataq, 1902
“Radoje Domanović” llamkaypas, rinasimimantikraqra Mallcco Melaneo henallataq Mallcco Zenon, 2020


text:
Allqu
Allqu (Canis lupus familiaris) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, runap uywasqan chakuypi yanapanapaq, runata amachanapaqpas.
Ñawpa pacha runa luputa uywaptinsi allqus paqarisqa.
Uran Awya Yalapi unayniyuq pacha runa atuqta uywaptinsi allqus paqarisqa, chay nin Pransisku Karranza [1] .
- Allqu qhuchu ( jauría, tropilla de canes, manada de perros)
- Allqutsakuy, nintsik tsiqa runa hukkaqta mana alli rikaptin, allish tukuptin, lluta allqupaqnaw yarpan.
PukyukunaLlamk'apuy
- ↑ Francisco carranza. Diccionario Quechua ancashino- castellano
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Allqu


text:
Chuqik'iraw
Chuqik'iraw nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Choqek'iraw, kastilla simipi: Choquequirao) nisqaqa huk Tawantinsuyu pachamanta mawk'a llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Santa Teresa distritupi, Apurimaq mayumanta 1500 m aswan hanaqmi, Willkapampamanta manam karuchu. Pachakutiq Yupankis (1438-1471) chay k'itita llaqtacharqan kukata, q'illaykunata ruranapaq pisqukunata mirachinapaq.
RikchakunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chuqik'iraw.


text:
Luya pruwinsya
Luya pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Luya jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Luya) Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lamud llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 5 ñiqin hatun puquy killapi 1861 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Mesón - Santa Klara - Shube
- Mayukuna: Magunchal mayu - Marañun mayu - Utkupampa mayu - Waylla mayu
- Quchakuna::
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay chunka kimsayuq distritunmi kan:


text:
Parquy
Parquy icha Qarpay nisqaqa chakrakunata yakuchaymi, nisyu ch'aki kaptinmi.
Chakrata parqunapaqqa rarqakunatam aspinchik. Tawantinsuyu pachapiñas, Chimu runakunapas achkata parqurqanku.
Usya m'itapi chakrakunata parqukan yapukananpaq, icha mukakananpaq papata tarpuyta munarqa; Yakuqa (unuqa) yurakuna wiñachin. Chaymi ruwayan Unu raymita, kunanyaq Waruchiri llaqtapi runakuna wichayan qucha k'uchunyaq, allichaq raqra unuta. Tukuy aywayan: yasqa, wayna, sipas, qhari, warmi, warmakunapas. Tusuyanpas tinyawan, pinkulluwan.


text:
Sigmund Freud
Sigmund Freud sutiyuq runaqa (Sigismund Schlomo Freud nisqapas, 6 ñiqin aymuray killapi 1856 watapi paqarisqa Příbor|Freiberg (Chiku simipi: Příbor) Murawya(Murawa) llaqtapi - 23 ñiqin tarpuy killapi 1939 watapi wañusqa London llaqtapi), huk Awstiriya mama llaqtayuq nuna yachaqsi, ankucha yachaq, yachay wayllukuqpas karqan, Sikuanalisis nisqap kamariqninsi.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sigmund Freud.


text:
Chachapuyas
Chachapuyas nisqaqa (kastilla simipi: Chachapoyas) huk piruwanu llaqtam, Amarumayu suyup uma llaqtanmi, Chachapuya runa llaqtamanta sutinchasqa. Chachapuyaspiqa 21.360 runakunam kawsachkanku (2005).
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chachapuyas.
- Saywitu: Amarumayu suyu


text:
1Chay fista ushacaptin Israelcuna llapan aywaran Judá particho caycaj siudäcunaman. Nircur rimëru rispitashan wancacunata paquir-usharan. Asera diosa-niraj ïdulucunatapis llapanta agullaran. Capillancunatapis juchurgärachiran. Illgächiran intëru Judächo, Benjamincho, Efraincho, Manasescho. Llapanta chayno ushaycärir Israelcunaga siudänincunaman, wasinman-cama cada-ünun cuticuran.
2Chaypita ray Ezequiasga ñaupata arushanno yapay turnunpa arunanpaj cüracunatawan cüracunata yanapaj Leví runacunata churaran. Churaran ima aruytapis yachashanpita Tayta Diospaj rupachina sacrifisyucunata y alli goyaypita sacrifisyucunata rupachinanpaj, Tayta Diosta alabananpaj, agradësicunanpaj, Templu puncucho cuydananpaj.
3Rayga quiquinpa cajtapis churaran Tayta Diospa laynincho niycashanno tutapa tardipa rupachinanpaj; säbadu jamay junajcho, llullu quillacho, diya-wardacunacho rupachinanpaj.
4Jerusalén runacunatapis niran Tayta Diospa laynincunata llapan shongunwan cumlinanpaj cüracunapatawan Leví runacunapa ñaupata derëchun cashanno yapay entregananpaj.
5Ray Ezequías nishanta mayaycärir Israelcunaga llapan shongunwan goycäriran rimir-punta shuntar raquishan rïguta, bïnuta, asëtita, mishquita, chacra wayushan cajtaga imatapis. Llapan casta micuynincunapita diesmutapis aparan. Llapan apashanga aypallami caran.
6Israelcunapis, Judäcunapis wäcancunapita, uyshancunapita diesmuta aparan. Tayta Diospaj raquishan micuycunapitapis diesmuta apamuran. Chaycunata muntuy-muntuy goturan.
7Quimsa quillaman gallaycojcho churayta gallaycäriran. Ganchis quilla cajchöraj churayta usharan.
8Runacuna gotushanman ricaj aywar Ezequiaswan autoridäcunaga Tayta Diosta fiyupa alabaran. Israel-masincunatapis bindisyunta gonanpaj Tayta Diosta mañacuran.
9Chaypita Ezequiasga cüracunatawan cüracunata yanapaj Leví runacunata tapuran chay goturaycajcunapaj.
10Sadoc famillyapita miraj mandaj cüra Azarías niran: «Tayta Diospa Templunman apamuyta gallaycushanpita-pacha micunäcunapäga llapanpis caycällanmi. Goturaycäga micushäpitapis puchojcunami. Tayta Diosga acrashan runacunaman bindisyuntami churasha.»
11Chaura Ezequiasga Tayta Diospa Templuncho micuy gotucajcunata churananpaj achca cuartucunata rurachiran. Rurarcacherga
12churachiran ofrendancunata, diesmuta goycushanta, «Tayta Diospaj» nir acrashancunata. Chaycunata ricananpäna churaran Leví runa Conaniasta. Payta ricäshinanpäna churaran wauguin Simeita.
13Paycunata ricäshinanpäna ray Ezequiaswan Diospa Templuncho llapan cüracunapa mandajnin Azarías churaran Jehielta, Azaziasta, Nahat-ta, Asaelta, Jerimot-ta, Josabadta, Elielta, Ismaquiasta, Mahat-ta, Benaiata.
14Leví runa Imnapa wamran Corëtami churaran runacuna buluntäninpita Tayta Diospaj apamushancunata chasquinanpaj. Chay chasquishancunatami Templucho arojcunata aypoj. Chaynöpis Corëga inti yagamunan caj-läpa puncuta quichajmi caran.
15Corëtaga fiyupa yanaparan cüracuna tiyashan siudänincunacho Edén, Miniamín, Jesúa, Semaías, Amarías, Secanías. Templucho arojcunataga llapantami paycuna raquipaj imanöpis raquipänanpaj cashanpita.
16Raquipaj maygan famillyachöpis apuntaraycashanpita quimsa watayojpita janaman cajta. Raquipaj llapanta Templucho arojcunata. Paycunaga aroj turnuncho-cama ima aruytapis yachashanta.
17Cüracunapa jutin apuntaraycaran famillyanpa-cama. Leví runacunaga apuntaraycaran ishcay chunca (20) watayojpita janaman ima ruraytapis yachashancho, turnun cashancho.
18Cada famillyami apuntacoj llapan wamrancunawan-cama, warminwan-cama. Paycunaga ima aruytapis yachashanpitami Tayta Diosllapäna imatapis ruraj.
19Llapan siudäcunachömi runacunata churaran Aaronpita miraj caj cüracunata micuyta raquipänanpaj. Chaynömi raquiparan Leví runacunatapis padrunman apuntasha carcaycajtaga, cüracunapa siudänincunacho uywancunata michinan istansacunacho tiyaycajcunatapis.
20Intëru Judá nasyunchömi Ezequiasga chayno ruraran. Llapan rurashancunapis allimi caran Tayta Dios ricaptin.
21Laycunata mandamintucunata cumlir Templucho imatapis rurachiran llapan shongunpa. Chaynöpami llapanpis alli llojshiparan.


text:
Yawyu distritu (Lima suyu)
Yawyu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yauyos) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Yawyu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Llunkuti - Yaduñe rit'i urqu (+5.000 m); Walla: Yawyu walla
- Quchakuna: Llunkuti qucha (Lago Llongote)
- Mayukuna: Kañiti mayu - Yawyu mayu
Distritupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chinchay Yawyu-Quchas risirwa
- Kañiti mayu
- Paryaqaqa
- Paryaqaqa walla
- Pawqarqucha
- Pumaqucha
- Qaqa Mach'ay
- Suyruqucha
- Tiklla rit'i urqu


text:
Jorge Oblitas
Jorge Oblitas Mendizábal sutiyuq runaqa (23 ñiqin ayriway killapi 1831 watapi paqarisqa Uru Uru llaqtapi - 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1900 watapi wañusqa Quchapampa llaqtapi), huk Qullasuyu mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Taytan: Pedro Antonio Oblitas; Maman: María Dolores de Mendizábal.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jorge Oblitas.


text:
Kuriya
- Kuryu nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Kuryu (sut'ichana) rikuy.
Kuryu (kuryu simipi: 고려, hancha: 高麗, Koryŏ, munkuanpu: Goryeo ) icha Kuriya (kastilla simipi: Corea) icha Chusun (kuryu simipi: 조선, hancha: 朝鮮, Chosŏn, munkuanpu: Joseon ), Tayhan (kuryu simipi: 대한, hancha: 大韓, Tae-han, munkuanpu: Daehan ) nisqaqa Asyapi huk yaqa wat'am kaspa huk mama llaqtapas karqan. Hansuyupiqa kuriya simitam rimanku.
Iskay ñiqin pachantin hatun maqanakuypa puchukayninpi suwit awqaqkuna chinchayninta tiyapaspa, USA awqaqkunataq uralanninta tiyaparqan. Chaymantapacha Hansuyu mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan:
- Chusun RRR (Chinchay Kuryu)
- Tayhan R (Uralan Kuryu)
Kuryu maqanakuypi (25 ñiqin inti raymi killapi 1950 p'unchawmanta 27 ñiqin anta situwa killapi 1953 p'unchawkama) Chinchay Hansuyu Uralanta atiyta munaspa mana atirqan. Ancha achka runakuna wañurqan. Manataq hukllachasqa Hansuyuchu tukurqan.


text:
Nicolaus Copernicus
Nicolaus Copernicus (Mikołaj Kopernik, Nikolaus Kopernikus) sutiyuq runaqa (19 ñiqin hatun puquy killapi 1473 watapi paqarisqa Toruń llaqtapi, Pulunyapi; 24 ñiqin aymuray killapi 1543 watapi wañusqa Frombork llaqtapi, Pulunyapi) huk Pulunya mama llaqtayuq quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, hampikamayuqsi karqan.
Copernicusqa De revolutionibus orbium coelestium (latin simipi, Hawa pacha muyukunap muyuriyninmanta) nisqa qillqasqanpiqa musuq yachay tarisqanmanta qillqarqan, Inti tukuy pachap chawpinpi kan, Tiksimuyutaq Intitam muyurin nispa, huk yachaqkuna Tiksimuyu pacha chawpi kan, chaymantaraq iñiptin.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Nicolaus Copernicus.


text:
Isku rumi
Isku rumi (CaCO3; kastilla simipi: caliza) nisqaqa huk ancha pasqa rumim, Kalsyu chimlasay puchq'uchasqam.
Iskumanta rurasqa k'aspikunata yachay wasikunapi yana qillqana pirqapi qillqanapaqmi llamk'achinchik.
Ancha k'apka, sinchi isku rumitaqa pachar (mármol) ninchik. Chay pachartaqa wasichanapaqmi pirqa rumita hina llamk'achinchik.
Iksu kusaspa kalsyu muksitam (CaO, kusasqa isku, cal viva nisqa) ruranchik. Chay kusasqa iskutaqa wasichaypim llamk'achinchik. Yakuwan chapuspa isku chapusqa ruraptinchik kalsyu yakumuksim (Ca(OH)2) tukukun. Chay kalsyu yakumuksiqa wayra pachapi kaq chimlasaywan ancha k'apka iskutam ruranakuspa kusasqa tikakunata ancha allinta llut'achispa.


text:
T'inki kachkay
T'inki kachkay nisqaqa imayaypa kachkayninmi, kay hinam kachkayta atin:
- Sinchiyasqa: Imayayqa manam p'ulinnintachu, rikch'aytachu hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi rumikuna, qiru, q'ispillu, hukkunapas. Sinchiyasqa yakutaqa chullunku ninchikmi.
- Puriqlla: Imayayqa manam p'ulinnintachu, ichaqa rikch'aytataqmi hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi yakum.
- Wapsi: Imayayqa p'ulinnintam rikch'aynintapas hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi wayra pacham. Wapsiyasqa yakutaqa yaku wapsi ninchikmi.
Sinchiyasqa imayayqa puriqchana iñumanta aswan q'uñikuptin puriqllam tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq sinchayanmi. Puriqlla imayayqa wapsichana iñumanta aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.


text:
WILLAKUYKUNA
ACADEMIA
Pregrado
Facultad de Letras y CC. HHpi pusaq yachaykunam kan, Sapankunam huk Escuala Profecionalniyuqpiwan huk Departamento Academeyuq kan.
Yachay qatipay
Facultadpa qatipayninkunawan yachayninku ruruchiq qawaqmi. Kayqa kachkan huñunakusqa kaqkunapawan Instituto de Investigaciónpa kaqninkumantam.
Unidad de Posgrado
UNMSM Escuela Potgradoqa Maestriawan Doctoradon kan. Kaypim yachanchik llapa tukuy yachaykunata.
MUNANA QILLQAKUNA
QATINA
Ñuqaykuwan tinkuykuy
Kanayku: Ciudad Universitaria UNMSM. Calle Germán Amézaga n.° 375 Lima 1
Chawpi qayakuna: 619 7000 / Imagen Institucional
Email: imagenletras@unmsm.edu.pe


text:
Bobby Fischer
Robert James Fischer, Bobby Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1943 watapi paqarisqa Chicago llaqtapi - † 17 ñiqin qhulla puquy killapi 2008 watapi wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk USA mama llaqtayuq qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).
Taytan: Hans-Gerhardt Fischer; Maman: Regina Wender.
Yachay wasi: Erasmus Hall High School.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Bobby Fischer.


text:
Kay Comisión de Justicia yanapaywan Código Orgánico Administrativo kamachiy allichirin, achikyan, kashka riman nishpa charirayan.
Mamallakta Pushakpak rikuyta 77 kamachiy killkak yanapan.
Mamallakta Tantanakuy, 13 nikita arinirka, 19 nikita yallik Mamallakta Pushak, Rafael Correa, Código Orgánico Administrativo kamachiyta rikurka, kipaman tukuylla kamaywan runakuna llankanka, yaykurinka.
Kay Código llankakwan, kamakwan kimirinakuyta charichin, kay kamachiyka llankaktami ashtawankarin achkata yanapan. Kay: mana shukllaman yanapana, kishpiyrishka kana, alli shunku kana.
Shinallatak mana llakichina, kamachiywan kamana, kikinpillatak yuyayta charin, ukllayta yanapan. Kamashka awllikkunapash alli llankaykunata rkuchishpa, yanapashpa sinchita awllinka.
Ima llaki tiyakpi, paykuna kamachiywan ukllashka kanka, shinallatakmi markakunapipash kamashka kanka, shinami Mamakamachiy riman, riksichin.
Kay kamay katikuy ukupipash shinallatakmi kallari mallita, kay hawa tapuykuna hawa rimashpa riksichinka, rikuchinka, shina llaki tiyakpi katikkunapash pay mañashkaman chayanka.
LILA/pv/jc-kichwa


text:
Tajin yojsamäj richin chi nitikïr nub'än ch'aqa' chik.
¡Majun niqa chuwäch jun itzel kematz'ib'! Firefox jun rusamajib'al xax okik'amaya'l, itzel (qitzij chi ütz qab'anon). Ruma chi niqokisaj jub'a' RAM tzatzq'ob'äl chuwäch ri Chrome, ri ch'aqa' chik taq kema' yetikïr yesamäj yalan aninäq.
Ri k'ïy samaj kik'in k'ïy taq ruwi', wakami man k'ayew ta. Ri Firefox wakami jun rokik'amaya'l ri k'ïy tajinïk, ri nuq'ajuj chi ri taq ruwi' junelïk man yek'atanär ta chuqa' man xkeyoke' ta richin yesamäj. Rik'in jun 86% qajnäq chi ri ri ramaj richin oyob'enïk, aninäq ke'ajalala' ri taq ruwi', achi'el chuqa' toq yejaq ch'aqa' chik.
Niqab'än chi re ri na'ob'äl chi kerusamajij 3D taq etz'anem pa anin ralaxik, wakami ri Firefox tajin nito'on chi yalan ütz rub'eyal yesamäj ri taq etz'anem pa k'amab'ey. Ri nïm qakanob'al nuch'utinisaj richin yatoyob'en, anin nub'än chi ke ri ping taq ramaj chuqa' nrutzilaj chijun ri etz'anem rik'in jun anin chuqa' aninäq okem pa k'amaya'l.


text:
Rapa Nui mama llaqta parki
Rapa Nui mama llaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Rapa Nui) nisqaqa Chili mama llaqtaman (Valparaíso suyuman) kapuq Rapanuy wat'api huk mama llaqta parkim, amachasqa suyum.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chiriqunuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Flora[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Fauna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
- Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
- Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
- Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna