text:
Takana runa
Takana nisqa runakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Beni, Tawamanu, Abuna, Akri, Mayutata, Tuychi mayukunap patanpi, Chukiyapu suyupi Beni suyupipas. Rimayninqa takana simim, ichataq achka Takana runakunaqa qhichwa simitam riman.
Yuyarina
Tiyay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rimay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk rimakuna (qhichwa simi - takana simi):
- ñuqa - ma
- qam - itda
- pay - cho
- ñuqanchik / ñuqayku - cuana
- qamkuna - icuanetda
- paykuna - chocuana
- mana - abe
- ari - e he
- yaku - avi
- nina - uati
- inti - retti
- killa - atdi
- quyllur - ttujai
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Takana runakuna (kastilla simipi)


c: text/html

text:
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq
Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) IUCN nisqaqa mamallaqtapura sallqa amachay tantanakuymi, 5 ñiqin kantaray killapi 1948 watapi Fontainebleau llaqtapi (Ransiyapi) kamarisqa. Uma tiyayninqa Gland (Suwisa) llaqtapim.
IUCN nisqaqa Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqatam ruraykun. Amachasqa sallqa suyukunatam ñiqichan.
Yuyarina
Wankurisqakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 84 mamallaqtap ministiyunkuna,
- 108 mamallaqtap tantanakuyninkuna,
- 831 mana mamallaqta tantanakuykuna (NGO),
- 33 wakin tantanakuykuna.
Huñunakuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llapa tawantin watapim huñunakunku.
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyupi Chikichay Patantin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi Chikichay patakuna:
- EX Extinct (Wañusqaña rikch'aq)
- EW Extinct in the Wild (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
- CR Critically Endangered (Ancha chikichasqa rikch'aq)
- EN Endangered (Chikichasqa rikch'aq)
- VU Vulnerable (Chullchu rikch'aq)
- NT Near Threatened (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
- LC Least Concern (Mana llakiq rikch'aq)
- DD Data Deficient (Mana kaq willaykuna)
- NE Not Evaluated (Mana k'uskiykusqa)
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- http://www.iucn.org/ (inlish simipi)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wanuku
Wanuku (kastilla simipi: Huánuco) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Wanuku suyup uma llaqtanmi.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Francisco Pulgar Vidal (* 1929) , Kumusitur
- Enrique López Albújar, Qillqaq
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wanuku.
- Saywitu: Wanuku suyu


text:
Hugo Gatti
Hugo Orlando Gatti sutiyuq runaqa, (* 19 ñiqin chakra yapuy killapi 1942 watapi paqarisqa Carlos Tejedor, Buenos Aires pruwinsya llaqtapi - ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiuonatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
(*) Incluye quchu
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hugo Gatti.


text:
Qahatanpu wamani
Qaqatampu pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Qaqatampu jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Cajatambo) Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qaqatampu llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Waywash walla risirwa suyu
- Urqukuna: Awkillu - Diablo Mudo - Hatun Siwla - Huraw - Kisillu - Kuyuq - Luraw - Parya-Ukru / Mitupunta - Pishtaq - Pumarinri - Puskanturpa - Puyuq - Rascacielo - Sarapu - Tsakra - Waqshash - Waraka - Waywashhanka - Yantauri - Yarupaja - Yerupaja; Walla: Waywash walla
- Quchakuna: Huraw qucha - Sarapuqucha - Suyruqucha - Wikunka qucha
- Mayukuna: Gorgor mayu
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pichqa distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Megantoni mamallaqta willkachasqa
Megantoni mamallaqta willkachasqa icha Megantoni mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional Megantoni) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi.
Yuyarina
Yura uywapas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Megantoni mamallaqta willkachasqapiqa kanmi 32 laya ñuñuqkuna 7 rikch'aq ñiqipi 17 rikch'aq ayllupipas, 378 laya (600-chá) pisqukuna, 32 laya allpa yaku kawsaqkuna, 19 laya suchuqkuna, 22 layapas (70-chá) challwakuna. Kallantaqmi askha yurakuna kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay Mamallaqta Willkachasqapiqa Santuario Nacional nisqa kanmi hatun amachasqa suyu istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.
Kallantaqmi huq p’aki puna nisqa tuparitaqmi Manu mamallaqta parkiwan kuska.
Uywakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñuñuqkuna: (32 laya 7 rikch'aq ñiqipi, 17 rikch'aq ayllupipas)
- Anti ukumari Tremarctos ornatus
- Uturunku Panthera onca
- Chinchay Leopardus pardalis
- Pishña Lontra longicaudis
- Kutimpu Priodontes maximus
- Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
- Dinomys branickii
- Tuwi puma Herpailurus yagouaroundi
- Puma Puma concolor
- Sach'awaka: pampa sach'awaka Tapirus terrestris
- Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu Alouatta seniculus
- Yuraq machin: Cebus albifrons
- Yana machin Cebus apella
- Ch'umpi churu k'usillu Lagothrix lagothricha
- Wankana (Tayassu pecari)
- Lumu khuchi (Pecari tajacu)
-
-
Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
-
Pisqukuna: 378 laya
- Tinamus osgoodi
- Lipaugus uropygialis
- Cacicus koepckeae
Allpa yaku kawsaqkuna (32 laya) suchuqkunapas (19 laya):
- Phrynopus
- Epipedobates macero
Challwakuna: 22 laya
- Astroblepus
- Trichomycterus
- Trucha Oncorhynchus mykiss (musuq, runap apamusqan rikch'aq )
- Pukyu: [2]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hanan Urupampa mayup k'itinpiqa uray Urupampa mayup k'itinpipas - Mainique punku Megantoni parki ñiqpi - askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, 38 ayllu llaqtakunaqa tawa runa llaqtakunapa: Machiqinqa, Kampa (Ashaninka Kakintepas), Kugapakori / Nanti, Yine Yami, Panopas (Nahua / Yora), 85% Arawaka.
Hanan Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Uray Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Pukyu: [3]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Megantoni mamallaqta willkachasqa
- ↑ www.inrena.gob.pe / Plan Maestrunchis (kastilla simipi)
- ↑ www.inrena.gob.pe / Plan Maestrunchis


text:
Q'usñipata distritu
Q'usñipata distritu (kastilla simipi: Distrito de Kosñipata) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Pilkupata llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritupiqa Amarakaeri runakunam tiyanku.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Qusqu suyu
- Comunidad nativa de Queros (kastilla simi)


text:
Gianpiero Combi
Gianpiero Combi sutiyuq runaqa, (* 23 ñiqin chakra yapuy killapi 1910 watapi paqarisqa Torino llaqtapi - 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1956 watapi wañusqa Imperia llaqtapi) Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Tayta:
Churinkuna:.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mamallaqtapura kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pirsunal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Gianpiero Combi.


text:
Runa hayñi
Runa hayñi[1] icha Runa chayaqi[2] (Runap kaqnin, kastilla simipi: Derechos humanos) nisqaqa lliw runakunap kaqllan hayñinkunam.
Huñusqa Nasyunkunam runa hayñikunataqa Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy nisqapi 1948 watapi rimarirqan.
Piruwpiqa llaqta amachaq (defensoría del pueblo) nisqam runa hayñita chaninchaytam qhawaykun. Pipallapas runa hayñinkunata k'irisqa kaptinqa, chay llaqta amachaqtam uyarichikuyta atin.
Yuyarina
Runa hayñikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kikinyay hayñikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kawsay hayñi
- Qhali kay hayñi
- Hipachiymanta amachay
- Mana ari niptin runawan llanchikumanta amachay
- Mana ari niptin qumichaymanta (ikumichaymanta) amachay
- Maqay wanaymanta amachay
- Allquchaymanta amachay
- Mana maqaykuspa yachachiy
Qispi kaypaq hayñikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Runap qispi kayninpaq hayñi
- Kapuqpaq hayñi
- Runap qasi kayninpaq hayñi
- Imatapas ruraypaq hayñi
- Kikinpa k'itinpaq hayñi
- Kikin runap hayñinkuna
- Sapaq yuyaypaq hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Allin sunqupaq hayñi
- Iñiy hayñi
- Puriy hayñi
- Huñunakuy hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Willa uyariy hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Llamk'ay akllay hayñi
Taripay hayñikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chiqannaq taripaymanta amachay
- Chiqan taripaypaq hayñi
- Taripay sunturpa uyarisqan kay (audiatur et altera pars)
- Mana kamachi kaptinqa manam wanachaychu kanqa (nulla poena sine lege)
- Iskayrayaypi ch'atasqapaq (in dubio pro reo)
Waki hayñikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kikin kamachiy
- Qharip warmip kaqlla hayñiyuq kaynin
- Llamk'aypaq hayñi
- Llamk'aypaq allin hurkay
- Sindikatu kamariy hayñi
- Ayllu, Wiksayuq, Mama, Wawa amachay
- Allin mikhuy allin kawsay hayñi
- Aypanalla qhali kay hayñi
- Yachachiypaq hayñi
- Kultura kawsaypaq hayñi
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Runakunapak hayñita harkankapak, yachakchayanchikapak puna mamallaktakunapak killka (Ikwadurpi)
- Runakunapak jayñi, Ecuadorpak
- Pachantin achantin llaqtakunapa runaq allin kananpaq atún kamachiy = Declaración Universal de los Derechos Humanos
- Piruwpi Llaqta Amachaq
- Runa hayñi - Rusiya
- Wikipukyu: Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy, Uralan runasimipi
- Derechos indígenas - Programa de fortalicimiento de liderazgos indígenas. Mòdulo 5. Cochabamba, 2006 (Kastilla simipi)
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ César Guanolema Curicama: Vocabulario kichwa – español por asignaturas. Validado por la academia de la lengua kichwa (llikapi, shuklla sutisuyu).
- ↑ Ministerio de Educación de Bolivia, Reforma Educativa (qhichwa simipaq - Gladys Márquez F., CENAQ): ARUSIMIÑEE - Castellano, Aymara, Guaraní, Qhichwa.


text:
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Ancha unay wataña, inkakuna manaraq chayamuchkaptinsi, kay Qullaw suyupi tiyaqkunaqa sinchita ñak'ariq kasqaku. Manam tarpuytaqa yachaqkuchu, manataqsi pipas yachachiq kasqachu. Chaysi, yarqachikuspaqa karutaraqsi puriqku, chaypis purun mallkikunapa, sach'akunapa rurunta pallaqku.
Chirichiptinkupas, puñuy aysaptinkupas urqukunamansi riqku, chaypis qaqakunapi mach'aykunaman yaykuqku, chayhinatas tiyaq kasqaku.
Mana husut'ayuq, q'ala chakillas purisqakupas, uywakunapa qaranwantaqsi p'achakusqakupas. Uywakunataqa wach'ikunawansi chaquq kasqaku. Manataqsi ninatapas riqsisqakuchu, sinchitas ñak'arisqaku. Hankullatas mikhunatapas mikhuqku. Chiri killakunapipas manas ancha puriytaqa atiqkuchu.
Huk p'unchawsi tayta Intiqa, chay ñak'ariyninkuta rikuspa, nisqa: "Manku Qhapaq, Mama Uqllu wawaykunatan runakuna yanapananpaq kachasaq" nispa. Chaysi, Titi Qaqa hatun quchamantas Manku Qhapaq, Mama Uqlluwan lluqsimusqaku.
Manku Qhapaqsi makinpi huk quri tawnata apasqa. Chay tawnataqa tayta Intis qusqa kayhinata nispa: "Chay suyukunata kay tawnata sat'ispa purimunayki, maypin allpa ukhuman chinkanqa, chaypim Qusqu sutiyuq llaqtata hatarichinki" nispa. Paykunaqa tayta Intipa kamachikusqanmanhinas purinku, tawnata sat'ispa sat'ispa.
Chayhinata purichkaptinkus, huk p'unchaw quri tawnaqa allpa ukhuman suskhuykuspa utqaylla chinkarqapusqa. Taytankupa nisqanta yuyarispa chaypi Qusqu llaqtata sayarichisqaku.
Chaypis, Manku Qhapaqqa chay suyupi tiyaq qhari runakunata tukuy rurayta yachachisqa. Yachachisqas allpa llamk'ayta, mikhuykuna tarpuyta ima, manaña karu purinankupaq. Uywakunata michiytapas yachachillasqataq, chaysi llama uywayta qallarisqaku. Rumi pirqamanta wasi ruraytapas yachachillasqataq, allin kawsanankupaqmi tukuy rurayta yachachisqa.
Mama Uqlluñataqsi warmikunata yachachillasqataq. Yachachisqam wik'uña millwamanta awaykuna rurayta, chaymanta tukuy llimp'i punchukuna awaytapas. Mikhuna wayk'unankupaq llink'i allpamanta manka ruraytapas yachachisqa. Huk ruraykunatapas yachachillasqataq. Chayhinapis llapa runa aswan allinta Kawsayta yachasqaku.


text:
Ama ñoqallanchispiqa yuyaykusunchu
“Pipas qhepayta hamuyta munaqqa, pay kikinta negakuchun” (MAT. 16:24)
1. ¿Imakunata ruwasqanpin Jesús rikuchirqan hukkunarayku sacrificakuq kasqanta?
KAY Hallp’apiqa manan pipas Jesús hina hukkunarayku sacrificakuq karqanchu. Payqa Diospa munayninta hunt’ananraykun tukuy ima munasqanta qhepaman churarqan (Juan 5:30). Hinaspapas k’aspipi warkusqa wañupunankaman Diospaq hunt’aq karqan, chaypin rikuchirqan hukkunarayku allinkunata ruwananpaq listo kashasqanta (Filip. 2:8).
2. a) ¿Iman hukkunarayku sacrificakuy? b) ¿Imaynapin hukkunaq allinnintaraq maskhay ancha allinpuni?
2 Jesusta qatikuqkunapas kallpachakunanchismi hukkunarayku sacrificakuq kananchispaq. ¿Imataq hukkunarayku sacrificakuyri? Hukkunata yanapananchisrayku paykunaq allinnintaraq ñawpaqta maskhaymi (leey Mateo 16:24). Chayta ruwasun chayqa, manan imayna sientikusqanchispichu nitaq ima munasqanchispiraqchu yuyaykusun (Filip. 2:3, 4). Jesusmi nirqan hukkunaq allinnintaraq ñawpaqta maskhayqa Diosta servisqanchiswan tupasqanta. ¿Imaynapi? Hukkunaq allinnintaraq ñawpaqta maskhaqqa munakuytan rikuchin, chaytaqmi rikuchin cheqaq cristianokuna kasqanchista. Chaymi munakuq runaqa tukuy atisqanta kallpachakun hukkunata yanapananpaq (Juan 13:34, 35). Chay hina munakuymi Diospa llaqtanpi kan. Chaymi ancha kusisqa kananchis chhayna munakuyniyoq llaqtapi kasqanchismanta.
3. ¿Imaynapin hukkunaq allinnintaraq maskhayta qonqapusunman?
3 Ichaqa pisi-pisimantan qonqapusunman hukkunaq allinnintaraq maskhayta hinaspa ñoqallanchispi yuyaykusunman. Chaypin Adanpas Evapas urmarqanku. Evaqa Dios hina kayta munaspan mana allinta ruwarqan, Adanpas esposanraykun Kamaqninta mana kasukurqanchu (Gén. 3:5, 6). Chhaynapin Satanás paykunata Diosmanta karuncharqan, chaytataqmi Jesuswanpas ruwayta munarqan (Mat. 4:1-9). Kunanpas Satanasqa llapa runakunatan tanqashan paykunallapi yuyaykuq kanankupaq, ancha askha runakunataqmi chay trampaman urmashanku. Chaymi cristianokunaqa cuidakunanchis chay hina runakunawan samaykachikuymanta (Efes. 2:2).
4. a) ¿Imaynapin llapa runakunapas ñoqallanchispi yuyaykuq kayman urmasunman? b) ¿Ima tapukuykunamantan kay estudiopi yachasun?
4 Ñoqallanchispi yuyaykuyqa huk fierroq oxidasqanwanmi tupanman. Ima fierropas nishu unay ruphaypi parapi kanqa chayqa, oxidaytan qallarinqa. Hinalla kaspaqa pisi-pisimantan manaña imapaqpas valepunqachu. Chay hinatan ñoqallanchispi yuyaykuq kaypas sonqonchispi saphichakunman. Huchallikuq runakuna kasqanchisraykun ñoqallanchispi yuyaykuq kanchis, chaywanpas makillan kashananchis chay hina yuyaykuywan ama atipachikunanchispaq (1 Cor. 9:26, 27). ¿Iman yanapawasunman imaynachus kashasqanchista reparakunapaq? ¿Iman yanapawasun hukkunaq allinnintaraq ñawpaqman churanapaq?
BIBLIAQA ESPEJO HINAN
5. a) ¿Imaynapin Biblia huk espejo hina? (7 paginapi dibujota qhaway.) b) ¿Imaynatan Bibliata leenanchis?
5 Huk espejoqa uyanchis p’achanchis imayna kashasqanta qhawakunanchispaqmi. Bibliapas ukhunchispi imayna kashasqanchista qhawakunapaqmi, chay hinapi mana allinkuna kasqanta ch’uyanchakunapaq (leey Santiago 1:22-25). Huk espejopi ima mana allintapas rikukunanchispaqqa allintan qhawakunanchis. Hawan ukhullanta qhawakusun chayqa, manan imatapas reparasunchu. Sichus espejoq kinrayninmanta qhawakusunman chayqa, huk runatan rikusunman manan ñoqanchistachu. Bibliata leespapas ñoqanchispi mana allinkuna kasqanta reparanapaqmi leenanchis, manan hukkunapi mana allinkunata qhawanapaqchu. Chaypaqmi ichaqa mana hawan ukhullantachu leenanchis.
6. ¿Imatan ruwananchis Diospa hunt’asqa kamachikuy siminta qhawasqanchis qhepaman?
6 Sapa p’unchayña Bibliata leesunman chaypas, manan reparasunmanchu ñoqallanchispi yuyaykuqman tukupushasqanchista. ¿Imaynapin chhaynapi tarikusunman? Santiagoq willasqan rikch’anachiypi yuyaykusun. Espejopi ‘qhawakuq’ hukninkaq runaqa allintan qhawakurqan. ¿Imaynapin chayta yachanchis? Griego simipi ‘qhawakuq’ nisqa simiqa “allinta qhawakuy” ninantan nin. Ichaqa, ¿imatan chay runa mana allinta ruwasharqan? Santiagon nirqan: ‘Ripuspan imaynachus kasqanta qonqarqapurqan’, nispa. Arí, paypi mana allin rikusqanta mana allichaspan ripurqan. Allinta ruwaq runan ichaqa ‘Diospa hunt’asqa kamachikuy siminta [...] allin-allinta qhawarqan’, hinaspapas chaytan “t’aqwirqan”. Arí, payqa manan qonqapurqanchu Diospa hunt’asqa kamachikuy siminta, aswanmi astawan estudiarqan chayman hinataqmi imatapas ruwarqan. Chayman rikch’akuqtan Jesús nirqan: “Qankunachus rimasqayta hunt’ankichis chayqa, cheqaqtapunin yachachisqaykuna kankichis”, nispa (Juan 8:31).
7. ¿Imaynatan Biblia yanapawasunman ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaq?
7 Ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaqqa ñawpaqtan Bibliata allinta leenanchis. Chayta ruwasun chayqa, yachasunmi imakunapi allinyananchis kasqanta. Hinaspapas leesqanchispi imachus yachasqanchistan allinta t’aqwinanchis. Yuyaykunanchismi ñoqanchispas chaypi kashasunman hinata, hinaspa tapukunanchis: “¿Imatan ñoqa ruwayman karqan chhaynapi tarikuspa? ¿Allin kaqtachu akllakuyman karqan?”, nispa. Chhaynata yuyaymanasqanchis qhepamanqa, kallpachakunanchismi chaypi yachasqanchisman hina kawsanapaq (Mat. 7:24, 25). Kunanqa rey Saulmanta apóstol Pedromantawan yachasun, chaymi yanapawasun ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaq.
REY SAULPA MANA ALLIN RUWASQAN
8. ¿Imakuna ruwasqanpin Saúl rikuchirqan kamachikuyta qallarishaspa huch’uyyaykukuq kasqanta?
8 Rey Saulmanta willakuymi rikuchin ñoqallanchispi yuyaykuq kayqa mana allinpuni kasqanta. Chayllaraq kamachikuyta qallarishaspaqa huch’uyyaykukuq runan karqan (1 Sam. 9:21). Huk kutinmi llaqtamasinkuna mana allinta rimarqanku rey kananpaq churasqa kasqanmanta. Rey contra rimasqankumantaqa castigasqan kankuman karqan, ichaqa ch’inllan chay runakunata qhawarirqan (1 Sam. 10:27). Huk kutinpas Diosta kasukusqanraykun Amón runakunata atiparqan. Chay atipasqanmantan huch’uyyaykukuspa Jehová Diosta hatuncharqan (1 Sam. 11:6, 11-13).
9. ¿Imaynapin Saúl hatunchakuqman tukurqan?
9 Qhepamanmi ichaqa oxidayta qallariq fierro hina, Saulpa sonqonpi hatunchakuq kay, payllapi yuyaykuq kaypas wiñayta qallarirqan. Huk kutinmi Amalec runakunata maqanakuypi atipaspa, Diosta lliwpi kasukunanmantaqa munasqanta ruwarqan. Diosmi kamachirqan chay llaqtapi llapa kaqkunata ch’usaqman tukuchinanpaq, paymi ichaqa allin kaqninkunata hap’ikapurqan. Sinchi hatunchakuqmanmi tukurqan chaymi monumentotaraq ruwachikurqan (1 Sam. 15:3, 9, 12). Chaykuna ruwasqanmanta profeta Samuel anyaqtinmi imaymanawan kutichirqan, mana allinkuna ruwasqanmantataq hukkunata tumparqan (1 Sam. 15:16-21). Hinaspapas Diospa amigon kaymantaqa runakunaq allin qhawarinantan astawanqa munarqan (1 Sam. 15:30). ¿Imaynatan Saulpa ruwasqan yanapawanchis ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaq?
10, 11. a) ¿Imaynatan Saulpa ruwasqan yanapawanchis ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaq? b) ¿Imamantan cuidakunanchis ama Saúl hina huchaman urmananchispaq?
10 Saulpa ruwasqanpi mana urmananchispaqqa manan ñoqallanchispiqa confiakunanchischu. Ñawpaqpi yachasqanchis hina, Saulqa allin runan karqan kamachikuyta qallarishaspa, Diospa allin qhawarisqantaqmi karqan. Ichaqa pisi-pisimantan hatunchakuq kay sonqonpi wiñayta qallarirqan, manataqmi kallpachakurqanchu chayta sonqonmanta wikch’unanpaq. Hinan Dios wikch’upurqan mana kasukuq kasqanmanta. Arí, allinkunataña ruwasunman chaypas, mana cuidakuqtinchisqa ñoqallanchispi yuyaykuqmanmi tukupusunman (1 Tim. 4:10).
11 Hinaspapas imakunapichus pantasqanchistan reparakuna manan allinkuna ruwasqallanchispichu. Allinkuna ruwasqallanchista qhawarisun chayqa, espejopi mosoq p’achallanta qhawakuspa uyan qhelli kasqanta mana reparakuq runa hinan kasunman. Manaña Saúl hinachu sinchi hatunchakuq kanchis chaypas, cuidakunanchismi pisillapipas hatunchakuq kasqanchis huchaman urmachiwananchismanta. Pipas anyawanchis chayqa sumaqtan chaskikuna, manan Saúl hinachu imaymanawan kutichikuna, nitaq pantasqanchista pisipaqchu qhawarina nitaqmi hukkunatachu tumpananchis (leey Salmo 141:5).
12. ¿Imaynatan hukkunaq allinnintaraq maskhay yanapawasunman hatun huchaman urmaqtinchis?
12 Hatun huchaman urmasunman chayri, ¿imatan ruwasunman? Saulqa hukkuna allinpaq qhawarinantan munarqan, chaymi mana kallpachakurqanchu Diosman kutirikunanpaq. Ñoqanchisqa manan pay hinachu kananchis. Sichus hukkunaq allinnintaraq maskhaq runa kasun chayqa, manan p’enqakusunchu yanapay maskhayta (Prov. 28:13; Sant. 5:14-16). Huk iñiqmasin 12 watanmantapacha millay qhelli ruwaykunata qhawarqan, chaytan 10 wata hunt’a pakallapi ruwarqan. Paymi nin: ‘Manan chay ruwasqayta esposayman umallikunamanpas willayta atirqanichu. Willakusqay qhepamanmi ichaqa, llasa q’epitapas urayachikuyman hina thak sientikurqani. Wakin amigoykunan ñoqawan phiñakurqanku manaña yanapakuq qhari kapusqaymanta. Chaywanpas yachanin kunan ch’uya concienciawan servisqaymanta Jehová Dios kusisqa kashasqanta. Chaymi ñoqapaqqa aswan importante’, nispa.
APÓSTOL PEDROQ ALLIN RUWASQAN
13, 14. ¿Imaraykun Pedro mana payllapi yuyaykuq kananpaq kallpachakunan karqan?
13 Apóstol Pedroqa hukkunaq allinnintan ñawpaqta maskharqan Jesús paykunawan kashaqtin (Luc. 5:3-11). Chaywanpas kallpachakunanmi karqan mana payllapi yuyaykuq kananpaq. Huk kutinmi Santiagowan Juanwan Jesusta mañakurqanku Diospa Gobiernonpi kaspa paypa ladonpi tiyaykunankupaq. Chayta uyarispan Pedroqa sinchitapuni paykunapaq phiñakurqan. ¿Imarayku? Jesusmi ñawpaqtaraq Pedrota nirqan huk allin llank’ay chaskinanta. Chaymi Pedroqa yuyaykushanman karqan chay allin tiyanaqa paypaq kasqanta (Mat. 16:18, 19). Imaynaña karqan chaypas, Jesusmi llapallankuta nirqan ama paykunallapi yuyaykuq kanankupaq, amataq iñiqmasinkumanta aswan allinpaq qhawarikunankuta (Mar. 10:35-45).
14 Chhaynataña Jesús anyashaqtinpas, Pedroqa yapamantan payllapi yuyaykuq kasqanta reparachikurqan. Wañupunanpaqña kashaqtinmi Jesús llapallankuta nirqan: ‘Kunan tutan saqerpariwankichis’, nispa. Hinan Pedroqa hatunchakuspa nirqan llapallankuña saqeqtinpas, payqa manapuni hayk’aqpas saqenanta (Mat. 26:31-33). Chay tutan ichaqa runakunata manchakuspa kinsa kutita Jesusta negarqan. Arí, Pedroqa payllapin confiakurqan, payllapi yuyaykuq kayninmi atiparqan (Mat. 26:69-75).
15. ¿Imaynapin Pedro allin ejemplo llapa cristianokunapaq?
15 Sasaña Pedropaq karqan chaypas, qhepamanmi allin ejemplo cristianokunapaq kapurqan. Kallpachakurqanmi payllapi yuyaykuq kayninta atipananpaq, hinan Diospa santo espiritunpa yanapayninwan cuerponta kamachiyta yacharqan, hukkunaq allinnintapas ñawpaqman churarqan (Gál. 5:22, 23). Qhepamanmi payqa ñawpaqpi mana aguantay atinan pruebakunapi rikukurqan. Huk kutinmi Pablo, hukkunaq ñawpaqenpi anyarqan, chaypin payqa ch’inlla uyarikurqan (Gál. 2:11-14). Payqa manan Pablopaq phiñasqachu karqan aswanpas munakuywanmi qhawarirqan, nitaq hukkuna imayna qhawarinanpichu yuyaykurqan (2 Ped. 3:15). Paypa ejemplonmi yanapawasun ama ñoqallanchispichu yuyaykuq kanapaq.
16. ¿Imatan ruwasun hayk’aqllapas sasachakuykunapi tarikuspa?
16 Pedropas huk cristianokunapas carcelman apasqa, soq’asqa iman karqanku. Ichaqa ‘Jesuspa sutinrayku p’enqayta muchunankupaq akllasqa kasqankuraykun’, kusisqa muchurqanku (Hech. 5:41). ¿Imatan ruwasun hayk’aqllapas chhayna sasachakuykunapi tarikuspa? Pedrotawan Jesustawan qatikunanchisrayku ñak’arisqanchispi yuyaykuspan paykuna hina muchunanchis (leey 1 Pedro 2:20, 21). Chay hinata yuyaykuyqa yanapawasunmi mana allinkuna ruwasqanchismanta umallikuna anyawaqtinchispas. Hinaspapas Pedroq ejemplontan yuyarinanchis manataqmi phiñakunanchischu anyawasqanchismanta (Ecl. 7:9).
17, 18. a) ¿Imakunatan tapukunanchis imamanpas aypayta munaspa? b) ¿Imatan ruwananchis ñoqallanchispi yuyaykuq kasqanchista reparakuspa?
17 Pedromanta yachasqanchismi rikuchiwallanchistaq imamanpas aypanapaq kallpachakuy allinpuni kasqanta. Chayta ruwaymi yanapawasun ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaq. Ichaqa manapunin allin qhawarisqa kay yuyaywanchu chaytaqa ruwananchis. Chaypaqmi tapukunanchis: “¿Imaraykun Diospa llaqtanpi ima hatun llank’aymanpas aypayta munani? ¿Hatunchasqa kayta otaq kamachikuq kayta munaspachu?”, nispa.
18 Sichus reparasun ñoqallanchispi yuyaykuq kasqanchista chayqa, Diosmanta mañakusun sonqonchista t’ikrananpaq, kallpachakusuntaq tukuy ima ruwasqanchismantapas Diosta hatunchanapaq (Sal. 86:11). Kallpachakusunmanmi hukkuna mana hatunchawananchispaq hina ruwaykunaman aypanapaq. Yaqapaschá kallpachakusunman santo espirituq rurun ñoqanchispi astawan wiñananpaq. Sichus allinta preparakushanchis huñunakuykunapi discursota qonapaq, manataq yanapakushanchischu huñunakuna wasi pichaypi chayqa, kallpachakusunmanmi Romanos 12:16 (leey) textopi nisqanta kasukunapaq.
19. ¿Imatan ruwasunman mana allin ruwasqanchista reparakuspa pisikallpayaqtinchis?
19 Yaqapaschá Bibliata estudiaspa ima mana allin ruwasqanchistapas reparakuspa pisikallpayasun. Chhaynapi tarikuspaqa yuyarisun espejopi qhawakuspa allinta ruwaq runata. Bibliaqa manan willanchu mana allin rikusqanta hayk’a tiempopi allichasqanta, nitaq willanchu llapantapunichus allichasqantapas. Ichaqa ninmi chay runa Diospa hunt’asqa kamachikuy siminta allintapuni t’aqwisqanta (Sant. 1:25). Chay runaqa manan qonqarqanchu espejopi rikusqanta kallpachakurqantaqmi cambiananpaq. ¿Imatan chay yachachiwanchis? Allinkuna ruwasqanchismantan kusikunanchis ichaqa manan hatunchakunanchischu. Reparakunanchismi imakunapi pantasqanchista manataqmi chaywanqa pisikallpayanachu (leey Eclesiastés 7:20). Jehová Diosqa yanapawasunmi ñoqanchispi ima mana allin kaqtapas atipanapaq, imaynan huk iñiqmasinchiskunatapas yanaparqan hinata. Chayrayku kallpachakushallasun Diospa hunt’asqa kamachikuy siminta allintapuni t’aqwinapaq, ama ñoqallanchispi yuyaykuq kanapaqpas. Chayta ruwasun chayqa, paykunata hinan Diosqa allinpaq qhawariwasun.


text:
Edäyashqakunata cuidashun
“Wamralläcuna, ama shimillapaqqa ‘Cuyaqmi, ancupaqmi’ ninacushuntsu; sinoqa rasonpa rurenintsicwan.” (1 JUAN 3:18)
1, 2. a) ¿Ima problëmakunapataq mëtsikaq familiakuna pasayan? b) ¿Ima tapukïkunatataq rurakushwan? c) ¿Imatataq teytakuna y wamrankuna rurayanman edäyë tiempu chaptin mana alläpa sasa kanampaq?
TEYTANKUNA alli kallpayoq y alli saludyoq unë kayanqanta yarparninqa, y kikinkunallana cuidakïta mana puëdiyanqanta rikarninmi wamrankunaqa llakikuyan. Itsa wamrankuna musyariyan teytan o maman ishkirnin pakikuriyanqanta o mëchö këkäyanqanta mana musyar oqrakäyanqanta, o alläpa qeshyayanqanta. Tsë pasakïkanqankunata, y kikinkunallana cuidakïta mana puëdiyanqanta entiendïqa edäyashqakunapaqqa itsa sasaraq kanman (Job 14:1). ¿Imatataq ruranantsik? ¿Imanötaq cuidashwan?
2 Edäyashqakunata imanö cuidanapaq kaqta parlarmi, juk yachatsikï kënö nin. “Edäyashqakunapaq parlë sasa (aja) kaptimpis, familiakunachö edäyashqakunata imanö cuidayänampaq kaqta puntallapita parlashqa kaq familiakunaqa, imapis pasakuptinmi listu këkäyanqa imata rurayänampaqpis”. Musyantsikmi edäyë chämuptinqa tukï problëmakuna kanampaq kaqta. Tsëmi alläpa precisan imanö ruranapaq kaqta puntallapitana patsätsinantsik. Rikärishun kuyakïwan familiakuna imanö yanapakuyänampaq kaqta.
“MANA ALLI TIEMPUKUNAPAQ” ALISTAKUSHUN
3. ¿Imataraq rurayanman wakin familiakuna teytankunata wanayanqanchö yanapayänampaq? (Rikäri kë yachatsikïpa qallananchö këkaq dibüjuta.)
3 Chämunmi edäyashqakuna kikinkunalla cuidakïta mana puëdiyanqan y yanapakïta wanayanqan tiempu (Ecl. 12:1-7). Teytakuna imëka rurëninkunata kikinkunallana rurëta mana puëdirninqa, wamrankunawanmi parlayänan imanö yanapayänampaq kaqta shumaq patsätsiyänampaq. Jina precisanmi familiakuna ëllukärir imata rurayänampaq kaqta, y cada ünu imanö yanapakuyänampaq kaqta parlayänampis. Tantu teytakuna y wamrakunam tsë asuntupaq shumaq parlayänan imata pensayanqanta y sientiyanqanta. Tantiyarinapaq, itsa alleq rikäyanman wakinkuna yanapayaptin teytankuna wayinkunallachö quedakuyänampaq kaqta. * Jina alleqmi rikäyänan teytankuna alli cuidashqa kayänampaq cada ünu imata rurayänampaq kaqtapis (Prov. 24:6). Itsa wakinkunaqa llapan junaqkuna cuidëta puëdiyanqa, y wakinkunana qellëwan yanapëta mas puëdiyanqa. Tsënö kaptimpis, itsa tiempuwanqa teytankunata cuidëchö trukanakuyanman.
4. ¿Mëmantaq ëwayanman ayüdata ashir edäyashqakunapa familiankuna?
4 Teytëkita o mamëkita cuidarninqa, qeshyënimpita alleq musyapakïta procurë, y tsë imakunaman chätsinampaq kaqtapis musyapakï (Prov. 1:5). Gobiernukuna edäyashqakunapaq ayüdata qokuyanqan oficïnakunaman ëwë, teytëkikunapaq ima ayüdallapis kanqanta musyapakunëkipaq. Kawënikikunachö cambiukuna kanampaq kaqman pensanqëkiqa itsa llakitsishunkiman, o ni imata rurëta mana puëdeqnö sientikunkiman. Tsënö sientikurqa, mas confiakunqëki amïguïkiwan parlari. Masqa, shonqupita patsë Jehoväman mañakï, tsëmi yanapashunki tsë sasa tiempukunachö alli tsarakunëkipaq (Sal. 55:22; Prov. 24:10; Filip. 4:6, 7).
5. ¿Imanirtaq alli kanman edäyashqakunata imanö cuidayänampaq puntallapitana patsätsiyänan?
5 Alläpa allim kanman, teytakuna y familiankuna imata rurayänampaq kaqta puntallapitana musyayänan. Tantiyarinapaq, ¿allitsuraq kanman edäyashqa teyta o mama juk kaq wamranwan täräyänan? ¿O edäyashqakunata katsiyanqan wayikunaman apëtsuraq mas alli kanman? ¿Juknöpaqa imanöraq patsätsiyanman? Tsëkunata rurarmi puntallapitana alistakuyanqa tsë tiempukuna chämunan witsampaq (Sal. 90:10). Llakikïpaqqa, mëtsikaq familiakuna tsënö mana rurayanqanmi, y tsëmi tsë sasa tiempukuna chaptin, imatapis shumaqllaqa decidita puëdiyantsu. Juk yachaq nunam kënö nin: “Tsë tiempu chämuptinqa sasaran tsë höra imata decidinampis”. Familiakuna imatapis raslla decidiyänan kaptinqa, itsa sasaraq kanqa llapankuna acuerdu kayänan. Tsënö mana pasakunampaqqa, imanö rurayänampaq kaqta puntallapitana patsätsiyanqanmi yanapakunqa (Prov. 20:18).
6. ¿Imanirtaq precisan teytankuna mëchö täräyänampaq y imanö cuidayänampaq kaqta parlayänan?
6 Rasun kaqchöqa, kawëninkunachö cambiukunapaq, wanayanqankunapaq o mëchö täräyänampaq kaqta teytantsikkunawan parlëqa manam fäciltsu. Tsënö kaptimpis, atskaq familiakunam tsë asuntupaq puntallapitana parlarnin alli yarqapukuyashqa. ¿Imanir? Porqui tsë mana alli tiempukuna manaraq chämuptinmi, tsëkunapita shumaq respëtuwan parlë y imatapis patsätsiqa mas fäcil-lla. Tsënö rurarqa, llapan familiakunam imata pensayanqanta y sientiyanqanta shumaq kuyakïwan parlariyanqa. Awmi, itsa teytakunaqa kikinkunalla atiendikïta y cuidakïta munayanqa. Peru imanö cuidayänampaq munayanqanta wamrankunawan parlayaptinqa, imatapis shumaq decidinampaqmi yanapakunqa.
7, 8. ¿Ima asuntukunapitataq precisan familiakuna parlayänan y imanir?
7 Teytakuna, familiëkikunawan parlarninqa willariyë ima munënikikuna y gustïkikuna kanqanta, jina qëllënikikuna ëka kanqantapis. Tsënöpam wanayanqëki höra imatapis shumaq decidiriyanqa. Itsa munënikikunata cuentaman churayanqa y procurayanqa kawënikikunachö cambiukuna alläpa mana kananta (Efes. 6:2-4). Tantiyariyänëkipaq, ¿pëwan y familianwan täraq ëwayänëkipaq wamrëki niyäshunëkitaku shuyaräyanki? ¿O imata rurayänantataq gustayäshunkiman? Rasumpa kaqchöqa manam llapankunatsu qamkunanölla pensayanqa. Yarpäyë, tiemputaran wanantsik juknömampa pensanapaq.
8 Shumaq parlapänakï kaptin, y puntallapitana imatapis patsätsiyaptinqa, decidiyanqankuna allillam yarqunqa (Prov. 15:22). Teytakuna, familiëkikunawan parlayë salud asuntuchö imanö atiendiyäshunëkita munayanqëkita. Tsënö parlayanqëkichömi musyatsiyankiman, Jehoväpa testïgunkuna utilisäyanqan Consentimiento Informado para la Atención Médica (CIAM) nishqan documentuchö qellqarëkanqankunata, tsëchömi rikätsikun munënikikuna ima kanqanta. Puntallapitanam tsë documentuta llenankiman. Jina tsë documentuqa Representante para la Atención Médica nishqan pï kanampaq kaqta akranqëkitapis rikätsikunmi, pëmi, imapis pasashuptiki munënikita cumplitsinqa. Y precisanmi tsë documentupa copianta pëpis y wakinkunapis katsiyänan. Wakin teytakunaqa precisaq documentunkunawan juntum juk copiata guardayan. Doctorkunaqa qeshyëkaqkunata ima tratamientukuna kanqantam musyatsiyänan, tsënöpa qeshyaqkuna ima tratamientuta chaskita o mana chaskita decidiyänampaq.
KAWËNINKUNACHÖ CAMBIUKUNA KAPTIN
9, 10. ¿Imëtaq wamrankuna mas yanapayänanta wanayanqa edäyashqa teytakuna?
9 Mëtsikaq familiakunam imëkanöpa procurayan edäyashqa teytankunapa vïdankunachö alläpa cambiukuna mana kananta. Itsa edäyashqakunaqa cocinakïta, limpipakïta, jampinkunata upïta (upuyta) y maskuna rurëta puëdiyanraq. Tsëmi wamrankunata niyan kawëninkunaman alläpa mana mëtikuyänampaq. Tsënö kaptimpis, itsa watakuna pasanqanmannö teytakuna qonqapakur qallëkuyanman o kikinkunallana cuidakïta puëdiyanmannatsu, tsënö pasakuptinqa wamrankunanam yanapayanman.
10 Edäyashqakunaqa itsa ishpapukur pasapukuyanman, mäkuyanmannatsu, yarpäyanmannatsu, wiyayanmannatsu, rikäyanmannatsu o alläpa llakikï qeshyamampis chäriyanman. Tsëkuna pasakuptinqa, wamrankunam doctorkunaman apayanman, itsa ima tratamientullapis kanqa. Jina allichi kanman teytankunata imanö cuidayänampaq y rurëninkunachö yanapayänampaq kaqta juklla decidiyanqanqa, tsënöpa teytankunata wanayanqanchö shumaq yanapayänampaq (Prov. 3:27).
11. ¿Imakunatataq wamrankuna rurayänan teytankuna kawëninkunachö cambiu kaptin yachakäyänampaq?
11 Teytankuna qeshyëninkunachö alliyaqnö mana kaptinqa, Itsa wamrankuna imanö cuidëkäyanqanchö cambiukunata rurayanman, tsëta rurarpis, manam alläpaqa cambiukunata rurayanmantsu. Karuchö täräyaptinqa, itsa yanapakunman juk Testïgu o juk vecïnu edäyashqakunata watukarir imanö këkäyanqanta wamrankunata willariyanqanlla. ¿Cocinapäyänanta y limpiapäyänanllataku wanayan? ¿Allitsuraq kanman wayinkunachö imallatapis altsapakï tsënöpa mana accidentäkuyänampaq? Kawëninkunachö alläpa cambiukuna mana kanampaqqa, itsa wanayanman wayinkunachö rurapakïninkunawan pillapis yanapariyänanllata. Peru japallankunalla cuidakïta mana puëdiyaptinqa, mas yanapakïtam wanayanqa. Imanö kaptimpis, ima ayüdakuna kanqanta mas musyapakuyë (leyi Proverbius 21:5 *). *
WAKINKUNA RURAYANQAN
12, 13. ¿Imatataq teytankunapita karunchö täraq wakin wamrakuna rurayashqa teytankunata respetar cuidayänampaq?
12 Kuyakoq wamrakunaqa munayan y procurayan teytankuna alli atiendishqa kayänantam. Tsënö kananta munarpis, wakinkunaqa juk rurëninkuna kaptinmi teytankunapita karuchö täräyan. Tsënö kaptinmi, wakinkunaqa teytankunata watukayänampaq y yanapayänampaq vacacionninkunata provechayan. Tantiyarinapaq, teytankuna mana puëdiyanqan trabäjukunatam rurayan. Wamrankuna telëfunupa qayayanqan y cartakuyanqanmi edäyashqakunata kuyashqata sientikatsinqa (Prov. 23:24, 25).
13 Teytantsikkunata imanö cuidanapaq kaqtaqa alleqmi yarpachakunantsik. Karuchö tärarnin y pëkuna Testïgu kayaptinqa, allichi kanman congregacionninchö anciänukunata consëjuta mañarinqantsik y Jehoväta mañakunqantsikqa (leyi Proverbius 11:14 *). Peru teytantsikkuna mana Testïgu kayaptimpis, Biblia mandakunqannömi respetar cuidanantsik (Ex. 20:12; Prov. 23:22). Rasun kaqchöqa, manam llapan familiakunatsu igual-lla cuidayänampaq decidiyan. Wakinkunaqa munayan teytan o maman juk kaq wamranwan o amänunllachö täränampaqmi. Peru manam tsënötsu imëpis kanqa, wakin teytakunaqa manam munayantsu wamrankunawan y familiankunawan tärëta, porqui manam afanëta munayantsu. Puëdirninqa, itsa wayinkunachö pillapis cuidanampaq pagayanman (Ecl. 7:12).
14. Teytankunapita cargutsakoq wamrapaq, ¿ima problëmakunaraq kanman?
14 Mëtsikaq familiakunachömi, teytankunata cuidëchöqa juk wamranlla o amänunchö täraq kaqlla cargutsakun. Peru tsë cargutsakoqqa, alleqmi tiempunta y kallpanta patsätsinan familianta y teytankunata shumaq cuidanampaq. Höraqa imallapis pasakuriptinmi, yapëraq patsätsinan imanö ruranampaq kaqta. Itsa juk wamralla teytankunata cuidarnin alläpa rurëyoq këkan. ¿Manatsuraq wakin wamrankunapis teytankunata cuidarnin yanapakïta puëdiyanman?
15. ¿Imanötaq cargutsakoq kaqta wakinkuna yanapayanman mana utishqa (ajayashqa) sientikunampaq?
15 Teytankuna yanapakïta imëpis wanayaptinqa, ciudaqninqa itsa kallpannaq sientikunqa (Ecl. 4:6). Teytantsikkunataqa shumaqmi cuidëta munantsik, peru tsëta imëpis ruranqantsikqa kallpannaqtam dejaramashwan. Tsënö pasakuptinqa, teytankunata cuidaqkunaqa yanapakïtam mañakuyänan. Wakinkuna höra höra yanapayaptinqa, puëdinmanmi teytankunata atiendita edäyashqakunata katsiyanqan wayikunaman mana aparninlla.
16, 17. a) ¿Höraqa imanöraq sientikuyan edäyashqa teytankunata cuidaq wamrankunata? b) ¿Imaraq yanapanqa mana alläpa llakikuyänampaq? (“Agradecikömi pëkunata cuidanqäpita” neq recuadruta rikäri.)
16 Teytantsikkuna awkinna o chakwanna kayanqanqa, llakinäratsimantsikmi. Mëtsikaq cuidaqninkunam yarpachakushqa, piñashqa o hasta resentïdu sientikuyan. Höraqa edäyashqakunaqa itsa mana pensarninlla lluta parlayanman. Tsënö pasakuptinqa, pëkunawan rasqa ama piñakïtsu. Tsëpaq parlarmi juk nuna kënö nirqan: “Pipis mana alli sientitsimashqa mana alläpa llakikunapaqqa, yarpänantsikmi sentimientuyoq kanqantsikta, y manam culpakushwantsu tsënö sientikunqantsikpita”. Tsë asuntupita parlë majëkiwan, juk familiëkiwan o confiakunqëki amïguïkiwan, tsëmi imanö sientikunqëkita musyanëkipaq y alli sientikunëkipaq yanapashunki.
17 Edäyashqa teytankunata wayinkunachö wamrankuna atiendita manana puëdirninqa, itsa edäyashqakunata katsiyanqan wayikunaman apayanman. Tsëchö mamanta cäsi llapan junaqkuna watukaq cristiänam, familiampaq kënö nin: “Mananam mamata shumaq atiendita puëdiyarqänatsu. Edäyashqakunata katsiyanqan wayikunaman apëta decidiyänäqa alläpa sasaraqmi karqan. Tsëchö këkar ichik killakunallata wanukushqa kaptimpis, decidiyanqäqa allim karqan y pëpis tsëtam musyarqan”.
18. ¿Imapitaraq següru këkäyanqa teytankunata shumaq cuidaqkuna?
18 Teytantsikkunata edäyëninkunachö cuidëqa itsa sasaraq kanman. Cada ünum jukläyapa jukläyapa cuidayänanta wanayan. Tsënö kaptimpis, puntallapitana imanö ruranapaq kaqta patsätsirqa, llapan familia yanapakurqa, pensanqantsikta musyatsikurqa y llapan shonquntsikwan Jehoväman mañakurqa, edäyashqa teytantsikkunatam shumaq respëtuwan cuidëta puëdishun. Wanayanqanmannö yanapakïta chaskïkäyanqanta musyarmi alli sientikushun (leyi 1 Corintius 13:4-8). Tsënö rurarqa, segürum këkäshun Jehovä bendicimänapaq y pëwan alli kanantsikpaq kaqta (Filip. 4:7).
^ par. 3 Wakin markakunachöqa, atska familiakunam tsë wayillachö o amänun amänunllachö täräyan, y tsëtaqa allitanömi rikäyan.
^ par. 11 Proverbius 21:5: “Alli yarpachakoq nunaqa, imëkachöpis allim yarqapukunqa, peru manaraq yarpachakur imatapis ras ruraqqa, waktsayëmanmi chanqa”.
^ par. 11 Teytëki y mamëki wayinchö japallan täraptinqa, wayimpa llävinta confiakunqëki nunakuna katsiyätsun, tsënöpa ima emergencia kaptin yëkuyänampaq.
^ par. 13 Proverbius 11:14: “Juk alli pushakoq mana kaptinqa, marka ishkirinmi; peru atska consejakoqkunachöqa salvacion kanmi”.


text:
CAPÍTULO 4
Pitak Jesucristo kan
Imamantatak Jesuska kay Allpaman shamurka.
Kay Allpaman manarak shamushpaka, Jesuska maypitak kawsarka.
Jesuska, imashinatak karka.
WAKIN gentekunapa shutitaka tukuykunami yachanchik. Shutita yachashpapash, paykuna imashina kakta, paykuna imashina kawsaktapash mana alli yachanchikchu.
2 Jesucristo Allpaman shamushkamantaka, ñami 2.000 watakuna yallishka. Achka watakuna yallikpipash, tukuy gentekunami Jesuspa shutitaka uyashka. Achka gentekunaka Jesuspa shutita yachashpapash, Jesús imashina kaktaka mana alli yachanchu. Wakin gentekunaka, Jesucristoka alli runallami karka nin. Kutin shuktak gentekunaka, Jesuska shuk profetallami karka nin. Shuktak gentekunakarin Jesuska Diosllatakmi kan, paytami adorana kanchik ninmi. Shinapash, ñukanchikka imatatak krina kanchik.
3 Imamantatak tukuy gentekunaka Jesusta alli riksina kanchik. Bibliapika kashnami nin: “Na llullak shuklla Tayta Dios kashpami, kanpak Churi Jesucristotaka kachamuwarkanki. Shina kakta riksishpallami, pipash kawsayta kawsakrinka” (Juan 17:3). Kay versopi nishka shinaka, Jehová Diosta, Jesucristotapash alli riksishpaka, paraíso Allpapimi mana wañushpa kawsashun (Juan 14:6). Ashtawankarin, Jesusta alli riksishpaka, ashtawan alli kawsanata, shuktak gentekunata imashina tratanatapash yachakushunmi (Juan 13:34, 35). Kay libropika ñami Diosmanta yachakushkanchik. Kunanka, Jesucristomanta yachakushun.
BIBLIAPI NISHKA SHINAKA, MESÍAS SHAMUNAMI KARKA
4 Jesús manarak wacharikpillatakmi, Dioska Mesías, Cristota kachamushami nirka. Mesías shimika, hebreo shimipimi kan. Kutin, Cristo shimika griego shimipimi kan. Mesías, Cristo nishpaka, Diospa munayta rurankapak akllashkatami shina nin. Chaymantami yuyana kanchik: Diospa munayta paktachinkapakka, Mesiaska imatatak rurana karka. Kunan punchakunapika, ima bendicionkunatatak Mesiaska kunka. Kay tapuykunataka shamuk capitulokunapimi yachakushun. Shinapash, Jesús manarak wacharikpillatakmi, achka gentekunaka yachankapak munarka pimi Mesías kashkata.
5 Jesuspa katikkunaka allimi yacharka Jesús Mesías kashkata (Juan 1:41). Chaymantami, Simón Pedroka Jesustaka nirka: “Kanka, […] Cristomi kanki” nishpa (Mateo 16:16). Shinaka, imamantatak Jesusta katikkunaka alli yacharka Jesús Mesías kashkata. Imashinatak ñukanchikpash yachanchik Jesús Mesías kashkataka.
6 Jesucristo manarak Allpaman shamukpika, Dioska achka profeciakunatami escribichirka. Mesiasta riksichunmi, Dioska chay profeciakunata escribichirka. Chayta alli intindinkapakka, yuyashun: Kanpa taytapa amigota terminalpi chapankapak rishpaka, imashinatak payta riksinkiman. Payta riksichunka, manachu kanpa taytaka paypa amigo imashina kashkata nina kan. Shinaka, imashinami taytapa amigota riksichunka, taytaka amigo imashina kakta willana kan, shinallatakmi Diospash Mesiasta riksichunka Bibliapi profeciakunata escribichirka. Chay profeciakunaka Mesías imata ruranata, Mesías ima tukunatapash willarkami. Chay profeciakuna paktarikukta rikushpami, alli gentekunaka Mesiasta riksita ushana karka.
7 Mesiasta riksichunmi, profeta Miqueaska willarka, Mesiaska Belén shuti uchilla llaktapimi wacharinka nishpa (Miqueas 5:2). Kay profeciaka 700 watakuna kipami paktarirka. Miqueas nishka shinaka, Jesuska Belén shuti llaktapimi wacharirka (Mateo 2:1, 3-9). Daniel 9:25-pipash rikuchirkami, Mesiaska 29 e.c. watapi rikurina kashkata. Shinaka, profeciakuna paktarikta rikushpami, Jesús Mesías kashkataka yachanalla karka.*
8 Ashtawankarin, wata 29 ña tukurikukpika, Diosllatakmi rikuchirka Jesuska Mesías kashkata. Chay watapimi, Jesuska Juan Bautistapakman rishpa, Jordán yakupi bautizaway nirka. Jesús bautizarikukpika, Jehovaka imashinatak Juanmanka rikuchirka Jesús Mesías kashkataka. Bibliapika Juanka kashnami nin: “Jawa pachamanta Diospak Espiritumi, palomakushna uray shamushpa, paypak umapi tiyarishpa quedakta rikurkani. […] Diosmi, kashna niwarka: ‘Ñuka Espíritu uray shamushpami, umapi tiyarishpa quedanka. Chayta rikushpami, jucha illak Espirituwan pay bautizanata yachanki’ niwarkami. Chaytaka rikurkanimi. Chaymantami: ‘Kaymi, Tayta Diospak Churi’ nishpa, kankunaman willakuni” Juanka nirka (Juan 1:32-34; Mateo 3:16, 17). Shinami, Juanka alli yacharka Jesuska Mesías kashkata (Juan 1:32-34). Chay punchapi, Diospa espíritu santota chaskishpami, Jesuska Mesías tukurka. Chaymantami, payka Rey tukushpa mandana karka (Isaías 55:4).
9 Imashinami ña yachakushkanchik, Jesuska achka profeciakunatami paktachirka. Jehovapash Jesús Mesías kashkata rikuchirkami. Shinapash, Jesús manarak kay Allpaman shamushpaka, maypitak kawsarka. Jesuska, imashinatak karka. Kay ishkay tapuykunata yachankapakka, Bibliapi rikushun.
JESÚS MANARAK ALLPAMAN SHAMUSHPAKA, MAYPITAK KAWSARKA
10 Bibliapika ninmi, Jesús Allpaman manarak shamushpaka, jawa pachapimi kawsarka nishpa. Profeta Miqueaspash, Mesiaska “ñawpa kallari watakunamantallata” tiyarka nin (Miqueas 5:2). Jesusllatakpash nirkami, manarak kay Allpaman shamushpaka, jawa pachapimi kawsarkani nishpa (Juan 3:13; 6:38, 62; 17:4, 5). Jesús, jawa pachapi kawsashpaka, shuk angelmi karka. Tukuy shuktak angelkunamantaka Jesustami, Jehovaka ashtawan kuyarka.
11 Jesuska, imamantatak Jehovapa ashtawan kuyashka churi karka. Bibliapika ninmi: “Tukuy imatapash nara rurakpillatami, [Jesuska] puntallata ña tiyashka” nin (Colosenses 1:15). Shuktak versopipash ninmi, Jesuska Diospa ‘shuklla Churimi’ kan nishpa (Juan 3:16). Jehová Dioslla Jesusta rurashka kakpimi, Jesustaka shuklla churi nin. Shinapash, Jehová tukuy shuktak cosasta rurakukpika, Jesusmi tukuypi ayudakurka (Colosenses 1:16). Jesustaka “Shimi” nishpapash shutichinmi (Juan 1:14). Imamantatak Jesustaka Shimi nin. Paypa Taytapa shutipi parlakpimi, Jesustaka Shimi nishpa shutichin. Jesusmi gentekunaman, angelkunamanpash Diospa mandashkakunataka willan karka.#
12 Wakin gentekunaka krinmi Jesuska Diosllatak kakta. Shinapash, Bibliapika mana chaytaka yachachinchu. Ñawpa parrafopika yachakurkanchikmi, Jehová Dios Jesusta rurashkata. Shinapash, Jehovataka pipash mana rurarkachu. Ashtawankarin, Jehovaka mana wañunchu (Salmo 90:2). Jesuska Dios shina kasha yuyaytallapash mana charirkachu. Bibliapika yachachinmi, Taytaka Churimanta ashtawan yalli ushaytami charin nishpa (Juan 14:28; 1 Corintios 11:3). Jehovallami “Tukuy Ushayta Charik Tayta Dios” kan (Génesis 17:1). Shinaka, Jehová shina Dioska mana tiyanchu.%
13 Jawa pachapash, kay Allpapash manarak tiyakpillatakmi, Jesuska paypa Taytawan achka waranka waranka watakunata kawsarka. Achka watakunata ishkantin kawsashpaka, Jehovaka paypa Churita achkatami kuyashkanka. Jesuspash paypa Taytataka achkatami kuyan kashkanka (Juan 3:35; 14:31). Bibliapika ninpashmi: “Cristoka, pipak ñawipipash na rikurik Tayta Dios imashna kaktami rikuchikun” nishpa (Colosenses 1:15). Imamantatak Jesustaka Dios imashina kaktami rikuchikun nin. Chayta alli intindinkapakka, yuyashun: Imashinami shuk wawaka paypa tayta shina yuyan, ruranpash, shinallatakmi Jesuspash paypa Tayta shina yuyan karka, ruran karkapash.
14 Diospa munashkata paktachinkapakka, Jesuska runa tukushpami jawa pachamanta kay Allpaman shamurka. Shinapash, imashinatak shuk angelka runa tukushpa wacharirka. Paypa Churi kay Allpapi wacharichunka, Jehovaka shuk milagrotami rurarka. Manarak kasarashka kuytsapa wiksa ukupimi Jehovaka paypa Churipa kawsayta churarka. Chay wawaka juchayuk taytataka mana charirkachu. Chaymantami chay wawaka jucha illak wacharirka. Chay wawatami Jesús nishpa shutichirka (Lucas 1:30-35).
JESUSKA, IMASHINATAK KARKA
15 Jesusta ashtawan alli riksinkapakka, imatatak rurana kanchik. Jesuspa tukuy yachachishkakunata, tukuy rurashkakunatapash yachakunami kanchik. Ashtawankarin, Jesusta alli riksishpaka, Jehovatapash ashtawan allimi riksishun. Imamantatak Jehovatapash ashtawan alli riksishun. Chayta alli intindinkapakka yuyarishun, Churika paypa Tayta shinami yuyan, ruranpash. Chaymantami, Jesuska paypa katikkunataka nirka: “Maykanpash ñukata rikushpaka, ñuka Taytatami rikukun” nishpa (Juan 14:9). Jesús imatalla rurashkata yachankapak, Jesús imashina kashkata ashtawan yachankapakka, Mateo, Marcos, Lucas, Juan nishka librokunatami maskana kanki.
16 Jesustaka “Yachachik” nishpapash riksinmi karka (Juan 1:38; 13:13). Shinaka, imatatak Jesuska yachachin karka. Jesuska kutin kutinmi Diospa Reinopa “alli willayta” parlan karka. Diospa Reino jawa pachamanta tukuy Allpata mandakpika, Diosta kasuk gentekunaka achka bendicionkunatami charinka (Mateo 4:23). Jesuska, pipa yuyaykunatatak yachachin karka. Jesusllatak kashnami nirka: “Na ñukapak munayka, kashna yachachikunichu. Ashtawankarin ñukata kachamuk Tayta yachachishkatami yachachikuni” (Juan 7:16). Dioska munarkami gentekunaka paypa Reinomanta yachachun. Chaymantami, Jesuska Diospa Reinomantaka tukuykunaman yachachin karka. Capítulo 8-pimi yachakushun Diospa Reino imata ruranata.
17 Jesuska, maykunapillatak yachachin karka. Jesuska, maypi kashpapash, yachachinllami karka. Jatun llaktakunapi kashpa, uchilla llaktakunapi kashpa, mercadokunapi kashpa, wasin wasin rishpapash yachachinllami karka. Yachachinkapakka, Jesuska mana nikurkachu gentekunami ñukapakman shamuna nishpaka. Ashtawankarin, paymi gentekunapakman rishpa yachachin karka (Marcos 6:56; Lucas 19:5, 6). Jesuska, imamantatak kutin kutin gentekunaman willan karka, yachachin karkapash. Paypa Taytapa munayta paktachinkapakmi, chashna ruran karka (Juan 8:28, 29). Jesuska gentekunatapash llakirkami. Chaymantami gentekunamanka kutin kutin willan karka, yachachin karkapash (Mateo 9:35, 36). Chay punchakunapi curakunaka Diospa Shimita gentekunaman yachachinkapakka mana munarkachu. Shinapash, Jesuska chay curakuna shinaka mana karkachu. Jesuska, gentekuna kushilla alli kawsachun munashpami, Diospa Reinotaka tukuy gentekunaman yachachin karka.
18 Jesuska, imashinatak karka. Jesuska kuyak, alli shunkumi karka. Jesuska tukuykunawanmi alli alli kan karka. Chaymantami, wawakunapash Jesuswanka kankapak munan karka (Marcos 10:13-16). Jesuska mana gentekunataka ñawitalla rikushpa akllanchu karka. Mana alli gentekuna shuktak gentekunata llakichikukpika, Jesuska achkatami piñarin karka (Mateo 21:12, 13). Chay punchakunapi karikunaka mana warmikunataka respetanchu karka. Warmikunaka imapakpash mana valinkunachu ninmi karka. Shuktak gentekuna chashna kakpipash, Jesuska mana chashnachu karka. Jesuska tukuy warmikunatami respetashpa, llakishpa yachachin karka (Juan 4:9, 27). Jesuska mana jatun tukushkachu karka. Shuk punchaka, paypa katikkunapa chakikunatapash mayllarkami. Chay punchakunapika trabajakkunallami shuktakkunapa chakikunataka mayllan karka.
19 Gentekuna unkushka kakpika, Jesuska achkata llakirishpami paykunataka jampin karka. Dioska payman ushayta kukpimi, Jesuska kay milagrokunataka rurarka (Mateo 14:14). Shuk punchaka, lepra unkuyta charik runami, Jesuspakman shamushpaka, “‘nacha allichiwankiman’ nishpa, ninanta mañakurka”. Chay runata rikushpaka, Jesuska tukuy shunkuwan llakirishpami, makiwan takarishpa kashna nirka: “Ari, allichishallami. Kunanka, ñami alli kanki”. Shina nikpimi, lepra unkuywan runaka ñapash jampirirka (Marcos 1:40-42). Lepra unkuymanta jampirishpaka, chay runaka achkatami kushikushkanka.
JESUSKA WAÑUNKAKAMAMI DIOSPA MUNAYTA RURARKA
20 Jesuska tukuykunamanmi rikuchirka Diosta imashina kasuna kashkata. Achka llakikunata charishpapash, Diospa munayta ruranataka mana sakirkachu. Satanás juchapi urmachinkapak munakpipash, Jesuska uyankapakllapash mana munarkachu (Mateo 4:1-11). Wakin familiakunakarin Jesustaka mana krishpami, Jesuska “juisumi tukurin yarin” ninakurkami (Marcos 3:21). Shina ninakukpipash, Diospa munayta ruranataka mana sakirkachu. Achka gentekuna mana rikunayachishpa rimakpi, makakpipash, Jesuska mana chashnallatak rimashpa, makashpa tikrachirkachu (1 Pedro 2:21-23).
21 Mana alli gentekuna payta achkata llakichikpipash, Jesuska Diospa munaytaka wañunkakamami rurashpa katirka (Filipenses 2:8). Jesús manarak wañushpaka, ima llakikunatatak charirka. Yuyarishun: Jesustaka mana alli gentekunami preso churashpa, llullakunata nishpa juchachirka. Mana alli juezkunapash mana alli gentekunapa ladomi tukurka. Shuktak gentekunapash paytaka asishpami rikunakurka. Soldadokunapash llakinayta makashka kipaka, jatun raku kaspipimi paytaka warkurka. Shina achkata llakichi tukushka kipami, Jesuska “ñami tukuyta paktachirkani” nishpa wañurka (Juan 19:30; Hechos 5:30). Shinapash kimsa punchakuna kipaka, Dioska Jesusta espíritu shinatami kawsachirka (1 Pedro 3:18). Jesús jawa pachaman tikrashpaka, “Tayta Diospak alli ladopi” tiyarishpami, mandana ushayta kunkakama shuyakurka (Hebreos 10:12, 13).
22 Jesús wañunkakama Diosta tukuypi kasukpimi, gentekunaka Paraíso Allpapi mana wañushpa kawsayta ushanka. Shinami Jehovapa munayka paktarinka. Shamuk capitulopimi yachakushun, imamantami Jesuska gentekunamanta wañuna kashkata.
BIBLIAPIKA KAYTAMI YACHACHIN
- Jesuska achka profeciakunatami paktachirka. Jehovapash Jesús Mesías kashkata rikuchirkami (Mateo 16:16).
- Jesús kay Allpaman manarak shamushpaka, jawa pachapimi espíritu shina kawsarka (Juan 3:13).
- Jesuska yachachik, kuyakmi karka. Diostapash tukuypimi kasun karka (Mateo 9:35, 36).
* Apendiceta maskashpaka, yachakunkimi Danielpa profeciatapash Jesús paktachishkata.
# Tukuyta Rurak kakpimi, Jehovataka Tayta nishpa shutichin (Isaías 64:8). Diosmi Jesustaka rurarka, chaymantami paytaka Diospa Churi nishpa shutichin. Shinallatak, shuktak angelkunata, Adantapash Dioska rurarkami. Chaymantami paykunatapash Diospa churikuna nishpa shutichin (Job 1:6; Lucas 3:38).
% Jesuska mana Diosllatak kashkata alli yachankapakka, apendiceta maskanki.
TAPUYKUNA
1, 2. a) Shuk runapa shutitalla yachashpaka, paytaka alli riksinchikchu. b) Achkakunaka, imatatak Jesusmantaka nin.
3. Imamantatak Jesustaka alli riksina kanchik.
4. Mesías shimi, Cristo shimipash, imatatak nisha nin.
5. Jesusta katikkunaka, imatatak alli yacharka.
6. Mesiasta riksichunka, Jehovaka imatatak rurarka. Shuk chimpapurayta churay.
7. Jesuska, ima ishkay profeciakunatatak paktachirka.
8, 9. Jesús bautizarikukpika, Jehovaka imashinatak rikuchirka Jesús Mesías kashkata.
10. Bibliapi nishka shinaka, kay Allpaman manarak shamushpaka, Jesuska maypitak kawsarka.
11. Ima versokunata rikushpatak yachanchik Jesuska Diospa kuyashka Churi kashkata.
12. Imamantatak yachanchik Jesuska mana Diosllatak kakta.
13. Imamantatak Jesustaka “Dios imashina kaktami rikuchikun” nin.
14. Jehovapa shuklla Churika, imashinatak runa shina wacharirka.
15. Jesusta riksishpaka, imamantatak Jehovatapash riksinchik.
16. Jesuska, imatatak kutin kutin yachachirka. Jesuska, pipa yuyaykunatatak yachachin karka.
17. Jesuska, maykunapillatak yachachin karka. Imamantatak Jesuska kutin kutin yachachirka.
18. Jesuska, imashinatak karka.
19. Gentekunata llakishpaka, Jesuska imatatak rurarka.
20, 21. Jesuska, imashinatak Diosta tukuypi kasurka.
22. Jesús wañunkakama Diosta tukuypi kasushkamantaka, imatatak gentekunaka charishun.


text:
¿Cambaraicu Bibliaga ima tan?
¿Imatata ninguima? ¿Bibliaga . . .
. . . runagunahua yuyai chan?
. . . yanga cuintashcalla chan?
. . . manashaga Diospa Shimi chan?
BIBLIAGA CASNAMI NIN
“Diosllata paihua runagunata yuyachisha quillcachira tucui paihua shimita.” (2 Timoteo 3:16, El Nuevo Testamento Quichua de Pastaza.)
DIOSPA SHIMIMANDA YACHAIGA ¿IMASATA YANAPAI TUCUNGUI?
Camba causaibi llaquiguna tiashcamandami tapuigunata charingui. Chitaga Bibliaibimi tupanata ushangui (Proverbios 2:
Caran punzha alita causangahua yanapaigunatahuas charingui (Salmo 119:
Shamungarau punzhagunaibihuas sumac causanata charingahua chapaungui (Romanos 15:4).
BIBLIA NISHCATAGA ¿IMARAICUTA QUIRINA ANCHI?
Biblia nishcata quiringahuaga, quimsa nishcagunata ricushun:
Bibliaga mana shucta shucta nisha pandarinzhu. Bibliataga 40 runagunami 1.600 huatagunaibi quillcasha tucuchinaura. Bibliata quillcaccunapura mana ricsinacushahuas, Bibliaga mana shucta shucta nisha pandarinzhu. Randiga shuclla yuyaitami charin.
Bibliata quillcaccunaga mana imatas pacashachu quillcanaura. Ñaupa punzhagunaibi pasashcata quillcaccunaga paigunahua llacta llaquigunata charishcatahuas pacanaunmi. Randi, Bibliata quillcaccunaga paiguna quiquin juchatahuas, llactahua juchagunatahuas mana pacashcaunachu (2 Crónicas 36:
15, 16, NM; 1 Timoteo 1: 13).
Biblia nishcagunaga tucuimi pactarin. Bibliaga 2.000 huataguna huashamami rimara, cunan punzhagunaibi ima llaquiguna tiangaraushcata (Mateo 24:
4-7; 2 Timoteo 3: 1-5). Chiga ricuchinmi Biblia nishcaguna sirtupacha Diospa Shimi ashcata. Chiraicumi Bibliaibi quirina anchi.
Bibliaibi shuc nishcagunahuas huinmi pactarishca. Tucui cai nishcaguna pactarishcata ricushaga, ¿manachu Bibliaga Diospa Shimi ashcata quirina anchi? (2 Pedro 1:21.)
TAPURI
Diospa Shimiga ¿imasata yanapanata ushahuan?
Chi tapuitaga cai textogunami cutichinga ISAÍAS 48:


text:
Gabriela Rivadeneira Mamallakta Tantanakuy pushakta Inti Raymi, San Pedro raymiman kayarka, Tabacundo llaktapak ñawpapacha rikuchikkunapi karka, chayka Pichincha markapak hawamanmi sakirin.
Frank Gualsaquí, Pedro Moncayo kitipak pushak, Gabriela Rivadeneira Mamallakta Tantanakuy pushakta, Barrio El Arenal kuskaman Noche Sanpedrina tukuyman kayachirka, chaypika Tabacundo ñankunata purinka, shamuk wacha 18h00 sayllapi tukurinka.
Runakuna, paypak sinchita llankashka kipa, alli pallaykunata charishka kipa Inti Taytata, Pachakamakta yupaychanata charin, paykunawanmi ukllanakushpa kawsashka.
Shinallatak, Mamallakta Tantanakuyta Pedro Moncayo Kitita sumakrurayta yachachishpa yanapachun mañarka, paykunapash Sumak Kawsaypak kamachiykunata rurachun Mamallakta Tantanakuyta ranti yanapashun nirka.
Shinallatak Gabriela Rivadeneira Mamallakta Tantanakuy pushakta, San Pedro raymipi kashi nishpa “ kunanka Mamallakta mushukyarikun nirka”, chayta rikushpami Recursos Hídricos, Usos y Aprovechamiento del Agua kamachiyta arinishka kan nirka.
Paya Mamallakta Tantanakuyta rikukpika, kunanka tawka llaktayukkunami puchanta kay Mamallakta Tantanakuypak wasiman huntamun, paykunami mushuk Mamallakta kachun muskun nirka.
Kay llankaykunata rikushpami Recursos Hídricos, Usos y Aprovechamiento del Agua kamachiyta arinishka nirka, chaymi runakuna paypak hayñita shina alli yakuta hapichun kamanka, mana katuna kanka.
Ña tukuchinkapa, puchukkuna katin nirka, sitwa killamanta mushuk Allpa Kamachiy killkarishpa katinka, chaypakta llaktayukkuna kaypi kachun mañarka.
PV/jc-kichwa


text:
Killa pacha
- Killa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Killa (sut'ichana) rikuy.
Iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpi - tawa simanapi - killaqa huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta killa icha killa pacha ninchik.
Qhichwa simipi rimasqa killa sutikunaqa ancha ñawram (chaypi qhaway).
Griguryanu nisqa kalindaryukamataq huk watata chunka iskayniyuq killa pachamanmi rakinchik. Chay killakunaqa kimsa chunka, kimsa chunka hukniyuq, iskay chunka pusaqniyuq icha iskay chunka isqunniyuq p'unchawniyuqmi:
Kaymi watap killankuna:
- Qhulla puquy killa icha Iniru (kastilla simipi: Enero) - 31 p'unchawniyuq
- Hatun puquy killa icha Phiwriru (kastilla simipi: Febrero) - 28 p'unchawniyuq, sapa tawa kaq watapitaq 29 p'unchawniyuq
- Pawqar waray killa icha Marsu (kastilla simipi: Marzo) - 31 p'unchawniyuq
- Ayriway killa icha Awril (kastilla simipi: Abril) - 30 p'unchawniyuq
- Aymuray killa icha Mayukilla (kastilla simipi: Mayo) - 31 p'unchawniyuq
- Inti raymi killa icha Hunyu (kastilla simipi: Junio) - 30 p'unchawniyuq
- Anta situwa killa icha Hulyu (kastilla simipi: Julio) - 31 p'unchawniyuq
- Chakra yapuy killa, Qhapaq situwa killa icha Awustu (kastilla simipi: Agosto) - 31 p'unchawniyuq
- Tarpuy killa, Quya raymi killa, Uma raymi killa icha Sitimri (kastilla simipi: Septiembre) - 30 p'unchawniyuq
- Kantaray killa icha Uktuwri (kastilla simipi: Octubre) - 31 p'unchawniyuq
- Ayamarq'a killa icha Nuwimri (kastilla simipi: Noviembre) - 30 p'unchawniyuq
- Qhapaq raymi killa icha Disimri (kastilla simipi: Diciembre) - 31 p'unchawniyuq


text:
Lección 13
Panda religionhuanga ¿imata pasanga?
1. ¿Tucuilla religiongunachu ali can?
Tucui religiongunapimi ali shungu gentecuna tian. Paicunamandapash Diosca preocuparinmi. Cunanbica religionda catijcunaca nali ruraicunapimi chapurishca (2 Corintios 4:
Ali religionga Jehová Diostami jatunyachin. Cutin panda religionga Diostami nalipi churan. Bibliapi nishcata na catishpami Diosmanda pandata yachachin. Gentecuna huañushpa ima tucujtapash nali intindichin. Diosca munanmi gentecuna paimanda ali yachajuchun. Ezequiel 18:4; 1 Timoteo 2:
2. Panda religionhuanga ¿imata pasanga?
Diosta juyanchi nishpapash, nali ruraicunapi chapurijcunataca Diosca na ricunayachinllu (Santiago 4:4). Noepa tiempopi ninanda tamiashca jipami Babilonia llactapi panda religionga tiai callarirca. Chaimadami Bibliapica tucui panda religiongunata ‘Babilonia Jatun Pueblo’ nin. Pandata yachachij, gentecunata llaquichij religiongunataca ñallami Taita Diosca tucuchinga. Apocalipsis 17:
Bibliamanda ali intindichishpami panda religiongunamanda Diosca gentecunata llujchijun. Miqueas 4:
3. Ali shungu gentecunaca ¿imatata rurana can?
Diosmanda yachajungapaj munajcunata, alitalla rurangapaj munajcunataca Diosca alicachinmi. Chaimandami panda religionmanda llujshichun mañan. Gentecuna Diosta ciertopacha juyashpaca nali ruraicunata, panda religiondapash saquingami. Apocalipsis 18:4, liipangui.
Jesús huañushca jipaca, ali shungu gentecunaca Diospa Shimimanda apostolcuna yachachijpica alimi chasquirca. Jehovami chai gentecunataca ayudarca cushilla, ali causachun, imata ruranata yachachunbash. Ñucanchipashmi Jehová Diospa mandashcacunata cazushpa paipa munaitara pactachina canchi. 1 Tesalonicenses 1:
Panda religionda saquishpa, ali religionda catijcunataca Diosca alimi chasquin. Paicunaca Jehovahuanmi amigo tucunga, Jehovata sirvijpurapash alimi llevaringa, para siempre causaitapash ushangami. ¿Chai bendiciongunata charingapaj munapanguichu? Mateo 19:29; 2 Corintios 6:
4. Cushilla, ali causai tiachunga ¿imatata Diosca ruranga?
Panda religionda Jehová tucuchijpimi mundo enteropica cushilla, ali causai tianga. Panda religión ña na pandachijujpimi gentecunaca Diostalla sirvinajunga. Chaica ¿nachu ali villaigu capan? Apocalipsis 18:


text:
Griguryanu kalindaryu
Griguryanu kalindaryu nisqaqa 1582 watapi Griguryu XIII sutiyuq Tayta Papap kamarichisqan kalindaryum. Kunan pachaqa Tiksimuyuntinpi yaqa tukuy mama llaqtakunapim walichkan.
Griguryanu kalindaryukamaqa wata chunka iskayniyuq killayuqmi. Chhasku wataqa kimsa pachak suqta chunka pichqayuq (365) p'unchawniyuqmi, wakllanwatataq kimsa pachak suqta chunka suqtayuq (366) p'unchawniyuqmi. Hulyanu kalindaryupi hinaqa, llapa tawa kaq, tawawan rakinalla wataqa wakllanwatam, ichataq wakin kaqniyuq:
- Tawa pachakwan p'akinalla watakunaqa wakllanwatam, wakin pachakwan p'akinalla watakunataq manam wakllanwatachu.
Hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupipas wakllanwatakuna kaymi:
- 1904, 1908, 1912, 1916, 1920, ...
Hinallataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakuna kaymi:
- 1600, 2000, 2400, 2800, 3200, ...
Manataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakunachu kay watakuna:
- 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500, ...


text:
Sipris yura rikch'aq ayllu
Sipris yura rikch'aq ayllu (Cupressaceae) nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi huk rikch'anakuna:
- Sipris (genus Cupressus)
- Iniwru (genus Juniperus)
- Thuya (genus Thuja)
- Chili sipris (genus Austrocedrus: Austrocedrus chilensis)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sipris yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Sipris yura rikch'aq ayllu


text:
Yuyaqkunata atiendesun
“Churillaykuna, amayá simillawanchu kuyanakusunchikqa, aswanqa cheqaptapuni ruraspayá” (1 JUAN 3:18).
1, 2. a) ¿Ima sasachakuykunam kan yuyaqyay tiempopi? b) ¿Ima tapukuykunatam ruwakuchwan? c) ¿Imatam tayta-mamakunawan churi-wawakunaqa ruwanmanku llumpayta mana sasachakunankupaq?
LLUMPAYTAM churi-wawakunaqa llakikunku tayta-mamanku yuyaqyaruspanku kallpankupi hina manaña ima ruway atisqankuta qawaspankuqa. Yaqapaschá urmaykuspanku imankutapas pakikurunku otaq purispanku chinkarunku otaq ima onqoywanpas ñakarinku. Yuyaqña tayta-mamakunapas llumpaytam hukmanyanku onqospanku otaq kallpankupi hina imatapas mana ruwayta atispanku (Job 14:1). Hinaptinqa, ¿imatam ruwachwan? ¿Imaynatam paykunata yanapachwan?
2 Yuyaqkunamanta rimaq libropa nisqanman hinaqa, allinpunim yuyaqkunata imayna atiendenapaq ñawpaqmantaraq rimayqa, chaynapi ima sasachakuypas kaptin allinta tanteanapaq. Ama qonqasunchu, yuyaqyaypiqa mana munaymi sasachakuykuna kan. Chaymi ñawpaqmantaraq chaykunamanta rimayqa ancha allin. Chaynaqa, ¿imaynatam familiakunaqa llapanku kuyakuywan yanapakunmanku?
IMATAM RUWACHWAN ‘MANA ALLIN TIEMPOKUNAPAQ’
3. ¿Imatam familiakunaqa ruwanmanku yuyaq tayta-mamanku yanapanata necesitaptinqa? (Qaway 25 kaq paginapi dibujota.)
3 Yaqa llapanpim pipas yuyaqyaruspanqa manaña kikinmanta ima ruwaytapas atinñachu, chaymi yanapanata necesitanku (leey Eclesiastes 12:1-7). Chayna kaptinqa, yuyaqña tayta-mamakunawan yuyayniyoq churi-wawankunam tanteananku imayna yanapanakunankumanta. Chaymi allin kanman lliw familiapi kaqkuna huñunakuspanku chaymanta sapakama rimayninku. Llapallankumá ima piensasqankutawan ima munasqankuta rimananku, astawanraqmi tayta-mamakunaqa. Allin kaptinqa, ichapas tanteanmanku hukkunapa yanapakuyninwan hina wasillankupi kanankupaq. * Chaymantapas sapakamam rimanmanku yuyaqña tayta-mamanku allin atiendesqa kananpaq ima ruway atisqankumanta (Prov. 24:6). Ichapas wakinqa sapa punchaw atiendeyta atinmanku, wakinñataqmi qollqeta qonmanku. Llapankumá entiendenanku tayta-mamankuta atiendenankumantaqa. Ichaqa yaqapaschá imapas ruwasqankuqa tiempopa risqanman hina cambianman chayrayku ichapas killan-killan sapa churi-wawa atiendenanku kanqa.
4. ¿Ima yanapakuykunatam churi-wawakunaqa maskanmanku?
4 Yuyaqña taytaykita otaq yuyaqña mamaykita atiendeyta qallaykuspaykiqa, tukuy atisqaykita ruway onqoyninmanta yachanaykipaq. Onqoyninwan aswanyananta yachaspaykiqa, yachanaykitaqmi tiempopa risqanman hina imayna kananmanta (Prov. 1:5). Allintaqmi kanman yuyaqkunaman gobiernopa qosqan yanapakuykunata maskaypas. Tapukuytaq sichu llaqtaykipi yuyaqkunaman yanapakuykuna qosqankumanta. Yaqapaschá hukmanyanki kawsakuyniki imayna cambiananmanta piensaspayki. Wakinpiqa llakisqa hinachá tarikunki otaq hukmanyankipas. Chayna kaptinqa allin amistadnikiwan chaymanta rimariy. Astawanmi Jehova Diosman sonqoykita kicharinayki, paymi hawkayayta qosunki imapas sasachakuynikita atipanaykipaq (Sal. 55:22; Prov. 24:10; Filip. 4:6, 7).
5. ¿Imanasqam allin kanman yuyaqña tayta-mamakunata imayna atiendenamanta ñawpaqmantaraq yachayqa?
5 Allinmi kanman yuyaqña tayta-mamakunawan churi-wawakunapas yuyaqkunata imayna atiendenamanta ñawpaqmantaraq yachayqa. ¿Allinchu kanman yuyaqña tayta-mamakunaqa huk kaqnin churi-wawanwan yachayninku, icha aswan allinchu kanman yuyaqña runakunapa kasqan wasipi yachayninku? Wakinpiqa ichapas hukmanpata tanteanmanku. Ñawpaqmantaraq chayna ruwayninkuqa allintapunim yanapakunqa chay sasachakuy tiempokunapi (Sal. 90:10). Ichaqa achka familiakunam chayta mana ruwankuchu, hinaspam yuyaqña tayta-mamankuta imapas pasaruptinña utqayllaman imatapas tanteanku. Yachayniyoq runam nin: “Chayna sasachakuypi tarikuspaña imatapas tanteayqa, yaqa llapanpim mana allinpichu tukun”, nispa. Familiakuna utqayllamanña imatapas tanteanankupaq kaptinqa, uma nanaymi chayqa kanman hinaspapas manam acuerdopichu llapanku kanmanku. Ichaqa ñawpaqmantaraq tukuy chaykunamanta rimaspaqa manam llumpaytaqa sasachakusunchu (Prov. 20:18).
6. ¿Imanasqam allinpuni yuyaq tayta-mamakuna maypi yachanankumantawan imayna atiendenamanta rimayqa?
6 Yaqachá sasa kanqa huk lawpi yachanankumanta otaq wasinkupi imapas ruwayninku mana chaynalla kananmanta yuyaq tayta-mamakunawan rimayqa. Ichaqa, achka runakunam ninku chayna rimayqa allinpuni kasqanmanta. ¿Imanasqa? Manaraq sasachakuykuna kachkaptin chaykunamanta rimayqa allintam yanapakun hawkalla uyarinakunapaq hinaspa allinta imatapas tanteanapaq. Chayna hawkalla kaspankuqa llapankum ima piensasqankuta sonqomanta rimanqaku hinaspapas yuyarinqakum kuyanakusqankuta. Ichapas tayta-mamakunaqa mana munanqakuchu pipas yanapananta. Ichaqa churi-wawankuwan imayna atiendenankumanta rimayninkuqa, allinta tanteanankupaqmi yanapakunqa.
7, 8. ¿Imakunamantam familiakunaqa rimanmanku, hinaspa imanasqa?
7 Tayta-mamakuna, churi-wawaykichikwan rimaspaqa niychik imayna atiendesqa kay munasqaykichikmanta, hinaspa qollqekichik hayka kasqanmantapas. Chayqa allinpunim qamkuna manaña atiptikichik rantikichikpi paykuna allinta tanteanankupaq. Churi-wawaykichikqa yaqachá nisqaykichikman hina ruwanqaku hinaspam tukuy atisqankuta ruwanqaku sapallaykichikpiraq allin tarikunaykichikpaq (Efes. 6:2-4). ¿Munankichikchu huk kaqnin churi-wawaykichik familianwan yachanaykichikpaq nisunaykichikta, icha hukchu munaynikichikqa? Imayna tarikusqaykichikpiyá piensaychik, yuyariychiktaq llapanku qamkuna hina mana piensanankuta. Ama qonqaychikchu, tiempopa risqanman hinam imayna piensasqanchikqa cambian.
8 Manam llumpaytaqa sasachakusunchu rimanakuspa allinta tanteaspaqa (Prov. 15:22). Familiaykichikwan rimaychik doctorkunawan imayna hampichikuy munasqaykichikmanta. Chaykunamanta rimaspaykichikqa, rimawaqchiktaqmi yawarta mana churachikunapaq Diospa llaqtanpi qowasqanchik documentopa nisqanmantapas. Llapallankum yachananku imayna hampichikunapaq achka yanapakuykuna kasqanmanta, hinaspa sapakama imayna hampichikunapaq akllakuyniyoq kasqanchikmantapas. Chaypaqmi allinta yanapasunki yawarta mana chaskinapaq documentoykita huntachiyniki. Chaymantapas, allin reqsisqaykitam akllanayki chaynapi imayna hampichikunaykipaq mana tanteayta atiptiki payña rantikipi doctorkunawan rimananpaq. Allinmi kanman lliw tanteasqaykiman documentokunapa copianta qoyniki. Wakin tayta-mamakunam chay documentota waqaychanku testamentonkuwan, bancomanta papelninkuwan, hampichikunapaqwan chayman rikchakuq papelninkuwan kuskata.
IMATAM RUWACHWAN SASACHAKUYKUNA KAPTIN
9, 10. ¿Yuyaq tayta-mamakuna imayna tarikuptinkum churi-wawakunaqa astawan yanapakunmanku?
9 Yaqa llapanpim familiakunaqa tanteanku yuyaqkuna atisqankuman hina sapallanku kawsanankupaq. Ichapas atinkuraq yanukuyta, wasinku pichakuyta, hampinku tomayta hinaspa mana sasachakuspa rimaytapas. Chaymi churi-wawakunaqa mana llumpayta chapukunankuchu vidankupiqa. Ichaqa, tiempopa risqanman hina imatapas qonqayta qallaykuptinkuqa otaq puriyta mana atispanku rantipakuytapas mana atiptinkuqa, churi-wawankunam yanapananku.
10 Yuyaqkunaqa ichapas karutaña uyarikunmanku, manaña allintachu qawakunmanku otaq qonqay sonqoña rikurirunmanku. Wakinpiqa ispakuytañam qallaykunmanku otaq llumpay llakisqallañam tarikunmanku. Chayna kaptinqa, ancha allinmi churi-wawakuna tanteanakuspanku hampichinapaq doctorman apayninkuqa. Tukuy chaykuna pasakuptinmi churi-wawakunaqa yuyaq tayta-mamankupa rantinpi imatapas tanteayta qallaykunmanku. Allinta atiendenapaqqa ichapas tukuy necesitasqanpi yanapana kanqa (Prov. 3:27).
11. ¿Imatam ruwachwan yuyaq tayta-mamakunata yanapanapaq?
11 Onqosqankumanta mana allinyaptinkuqa ichapas imayna atiendena kasqankuta cambiana kanqa. Pisi-pisimanta chayta ruwayqa allintam yuyaqkunata yanapanqa amañanankupaq. Karupi kawsaptinkuqa, ichapas huk kaqnin Testigo otaq vecinon sapa kuti watukuykuspan imayna tarikusqanmanta huknin churi-wawanman willanman. Ichapas pipas yanupunallanta otaq wasinta allichaykapunallanta necesitan. Wakinpiñataqmi wasinkupi imallatapas ruwaykapuchwan chaynapi imapas ruwayninkuta kikillankumanta ruwanankupaq. Wakinpiqa yaqapaschá hawka tarikunankupaq hukpa yanapakuynillanta necesitanku. Ichaqa, sapallanku kawsanankupaq mana allin kaptinqa yaqapaschá sapa punchaw yanapana kanqa. Ima sasachakuyña kaptinpas yanapakuykunatam maskananchik (leey Proverbios 21:5). *
HUKKUNA IMA RUWANANKUMANTA
12, 13. ¿Imatam karupi yachaq wakin churi-wawakunaqa ruwarqaku yuyaq tayta-mamanku respetasqankuta qawachinankupaq?
12 Kuyakuq churi-wawakunaqa tayta-mamanku allin kawsakunankutam munanku. Allin atiendesqa kaptinkuqa hawkam tarikunku. Ichaqa, wakin churi-wawakunaqa karupim yachanku. Chayna kaptinmi wakinkuqa samasqanku tiempopi watukuspanku imapas mana ruway atisqankupi yanapanku. Sapa kuti telefonowan qayaypas chaynataq cartata qellqaypas anchatam kusichinman (Prov. 23:24, 25).
13 Imayna kaptinpas, yuyaq tayta-mamanchikta sapa punchaw atiendenapaqqa llapanchikmi tukuyta ruwananchik. Karupi yachaspaqa congregacionninpi ancianokunawanmi rimachwan chaynapi consejachikunapaq. Amataq qonqasunchu Diospa yanapakuyninta mañakuytapas (leey Proverbios 11:14). Yuyaq tayta-mamanchik mana Testigo kaptinkupas, Bibliapa nisqanman hinam respetasqanchikta qawachinanchik (Ex. 20:12; Prov. 23:22). Manamá chaynallatachu familiakunaqa tanteanqaku. Wakinkuqa munanqakuchá huk kaqnin churi-wawanwan kanankuta otaq hichpallanpi yachanankuta. Ichaqa wakinpiqa manapaschá chayqa atikunqachu. Wakin tayta-mamakunaqa sapallanku hinaspa mana pitapas sasachayta munaspankum, mana munankuchu warmayoq churi-wawankuwan yachaytaqa. Qollqeyoq kaspankuqa ichapas munanqaku hina wasillankupi pipas atiendenanta (Ecl. 7:12).
14. ¿Ima sasachakuypim atiendeq churi-wawaqa tarikunman?
14 Achka familiakunapim yuyaq tayta-mamankuta huk kaqnin churi-wawallan atienden. Chaytam yaqa llapanpi ruwan hichpallanpi yachaq churi-wawan. Chayna kaptinqa, payqa kikinpa familianpipas piensananmi. Manamá tiemponwan kallpanqa lliwta ruwananpaqqa haypanqachu. Chaymantapas imayna tarikusqanqa cambiarunmanmi, chayna kaptinqa lliw churi-wawankunam tanteananku tayta-mamankuta imayna atiendenankupaq. ¿Huk kaqnin churillachu achka ruwayniyoq kachkan? ¿Yaqachu wakin churi-wawakuna astawan yanapakunmanku?
15. ¿Imatam ruwachwan yuyaq tayta-mamata atiendeq mana pisiparunanpaq?
15 Yuyaq tayta-mamanta sapa punchaw pipas atiendespanqa llumpaytam pisiparunman (Ecl. 4:6). Arí, llapanchikmi munanchik tayta-mamanchik allin atiendeyta. Ichaqa chayna sapa punchaw atiendenapaq kallpanchakuyqa hukmanyarachiwachwanmi. Chaymi atiendeqkunaqa allinta tanteakuspanku yanapakuyta mañakunmanku. Wakinkupa chayna yanapakuyninkuqa, ancha allinmi kanman yuyaqkunapa kasqan wasiman chaylla mana aparunapaq.
16, 17. a) ¿Imaynam tarikunmanku yuyaq tayta-mamankuta atiendeq churi-wawakunaqa? b) ¿Imataq churi-wawakunata yanapanman llumpayta mana hukmanyarunankupaq? (Qawaytaq “Atiendesqaymantam anchata agradecekuni” nisqanta.)
16 Yuyaq tayta-mamanchikpa sasachakusqanta qawayqa llumpaytam llakichiwanchik. Yaqa lliw atiendeqkunam hukmanyasqa, llakisqa otaq piñasqa tarikunku. Wakin yuyaqkunaqa nanay simiwanmi imatapas niwachwan otaq mana agradecekusqankutam qawachiwachwan. Chayna kaptinqa, amayá chayllaqa paywan piñakurusunchu. Huk doctorpa nisqanman hinaqa, chaykunawan hukmanyaspanchikpas amayá chayna tarikusqanchikmantaqa ñakakusunchu. Aswanqa imayna tarikusqaykimanta rimay qosaykiwan, señoraykiwan, huk kaqnin aylluykiwan otaq allin amistadnikiwan. Chayna rimaynikim allinta yanapasunkiman llumpayta mana hukmanyarunaykipaq.
17 Wakinpiqa ichapas familiaqa manaña atinqakuñachu yuyaq tayta-mamankuta wasinkupi atiendeytaqa. Chayna kaptinqa, ichapas yuyaqkunapa kasqan wasipi atiendenankupaq apana kanqa. Huk cristianam chay wasiman yaqa sapa punchaw riq mamanta watukuq, paymi nin: “Manamá atirqanikuchu tuta-punchaw mamaykuta atiendeytaqa. Llumpay sasam karqa yuyaqkunapa kasqan wasipi kananpaq tanteayqa. Ancha hukmanyanapaqmá karqa. Ichaqa, wañukunanpaqña kachkaptin chayna tanteasqaykuqa allinpunim karqa, chayna kasqantam paypas reqsikurqa”, nispa.
18. ¿Imamantam mana iskayrayananchikchu yuyaq tayta-mamanchikta atiendespaqa?
18 Yuyaq tayta-mamakunata atiendeyqa llumpay pisipanapaq hinaspa hukmanyanapaqmi kanman. Manamá imayna atiendenapaq tukuy rikchaq yanapakuykunataqa tarichwanchu. Chayna kaptinpas, sichu ñawpaqmantaraq allinta tanteasun, familiawan yanapanakusun, ima piensasqanchikmanta rimasun chaynataq Jehova Diosta mañakusun hinaspaqa, atisunmi yuyaq tayta-mamanchikta allin atiendeyta. Chaynata ruwaspam kikinchik kusisqa tarikusun (leey 1 Corintios 13:4-8). Chaymantapas amayá iskayrayasunchu Jehova Diospa hawkayaynintawan bendicionninta chaskinamanta (Filip. 4:7).
^ par. 3 Wakinpiqa llaqtankupi costumbrenkuman hinam tayta-mamakunawan churi-wawakunaqa tanteanku. Wakin lawkunapiqa llapallan familiakunam kuskalla yachanku.
^ par. 11 Taytayki otaq mamayki sapallanraq wasinpi kawsaptinqa, allin reqsisqaykimanmi wasinpa llavenkunata qoykuwaq chaynapi qonqaymanta sasachakuy kaptin pay yanapaykunanpaq.


text:
Léopold Senghor
Léopold Sédar Senghor sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin kantaray killapi 1906 watapi paqarisqa Joal llaqtapi - 20 ñiqin qhapaq raymi killapi 2001 watapi wañusqa Verson llaqtapi) huk Sinigal mama amawta, qillqaq wan pulitiku karqan.
Tayta: Basile Diogoye Senghor; Mama: Gnilane Ndiémé Bakhou .
Warmi: Ginette Eboue / Colette Hubert Senghor
Churinkuna (3): .
Yuyarina
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Léopold Senghor.


text:
Chipaya runa
Chipaya runa nisqakunaqa huk runa llaqtam, Chipaya llaqtapi, huk llaqtachakunapipas, Sawaya pruwinsyapi, Buliwya mama llaqtapi tiyaq.
Uru runakunaqa chipaya simitam riman, achka runakunataq aymara simitapas, kastilla simitapas riman.
Kay k'itikunapim kawsanku: Chipaya llaqta (Santa Ana de Chipaya); Ayparawi kantun (Sawaya pruwinsya, Uru Uru suyu); Chinchay Puwpu qucha; Quwiphasa kachi qucha (Uru Uru), Buliwya (Munisipyukuna: Chipaya munisipyu, Churu munisipyu, Puwpu munisipyu, Pasña munisipyu, Challapata munisipyu, Killaqa munisipyu, Santiago Wari munisipyu, Pampa Awllaqas munisipyu, Antamarka munisipyu, Toledo munisipyu).
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Liwru[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Rodolfo Cerrón-Palomino, El chipaya o la lengua de los hombres del agua, Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú 2006, ISBN 9972-42-77l-4, 309 p.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chipaya.
- Liwrumanta: Rodolfo Cerrón-Palomino, El chipaya o la lengua de los hombres del agua (kastilla simipi)


text:
2 KAQ YACHACHIKUY
Bibliaqa Diospa palabranmi
¿Imanasqataq Bibliaqa mana wakin librokuna hinachu?
¿Imaynatataq Bibliaqa yanapawanchik sasachakuykunata atipananchikpaq?
¿Imanasqataq Bibliapa willakuyninkunapiqa hapipakuchwan?
1, 2. ¿Imanasqam ninchik Bibliaqa Diospa sumaq regalonmi nispa?
YUYACHKANKICHU amigoykipa suma-sumaq regalo qosusqaykita? Maynatachá kusirikurqanki hinaspa mana ima ruraytapas atirqankichu. Imaynaña kaptinpas, chayna rurasqanwanmi amigoykiqa qawachisunki kuyasusqaykita, chayraykuchá payta agradecekurqanki.
2 Bibliapas Diospa regalonmi, chaymi agradecekunanchik. Kay libro mana kaptinqa achka yachachikuykunatachá mana yachachwanchu. Bibliaqa willawanchikmi cielokunamanta, lucerokunamanta, Allpa pachamanta chaynataq punta runakuna unanchasqa kasqankumantapas. Chaymantapas allinninchikpaq yachachikuykunatam yachachiwanchik, sasachakuykunata hinaspa afanakunapaq kaqkunatapas atipananchikpaq. Bibliaqa willawanchikmi imaynatam Diosqa munayninta ruraspan Allpa pachata sumaqyachinanmantapas. ¡Mayna sumaqllañachá chay regaloqa kanqa!
3. ¿Imatam Jehová Diosqa qawachirqa Bibliata qowaspanchik, hinaspa imanasqam ancha kusikunapaq kanman chay regaloqa?
3 Chaymantapas Bibliaqa Jehová Diosta reqsinapaq yachachiwaptinchikmi kusirikunapaq sumaq regaloqa. Kay librota qowaspanchikmi, Diosqa qawachirqa payta reqsinanchikta munasqanta. Bibliapunimá payman asuykunanchikpaqqa yanapawanchik.
4. ¿Haykataña Biblia aypukusqanmanta yachaymi admirakunaykipaq kanman?
4 Bibliayki kapusuptikiqa, manam qamllapachu kachkan. Kay libroqa llapanpi otaq wakillanpipas, iskay waranqa kimsa pachaq masnin rimaykunapim qellqasqa kachkan, chaymi Bibliaqa enteron pachapi yaqa llapallan runakunapa kachkan. Sapa semanam Bibliataqa runakunaman wara-waranqamanta mastaraq aypunku, chaynapim kunankamaqa achka-achka waranqantin-waranqantin Bibliataqa ruraramunku llapanmanta otaq wakillanmantapas. Chaynaqa manamá ima libropas Biblia hinaqa kanchu.
5. ¿Ima ninantaq “Diospa Espiritunpa qosqanmi” nispa Biblia niptin?
5 Chaymantapas, Bibliaqa “Diospa Espiritunpa qosqanmi” (2 Timoteo 3:16). ¿Ima ninantaq chayqa? Bibliapunim nin: “[Runakunaqa] Chuya Espiritupa guiasqanman hinam Diosmanta rimarqaku”, nispa (2 Pedro 1:21). Chaytaqa tupachichwanmi mana leey yachaq tayta churinwan cartata qellqachisqanwan. Chay cartapi ima nisqanqa taytapa nisqallanmi, hinaptinqa cartaqa taytapam, manam churinpachu. Chaynallataqmi Bibliapiqa Diospa yachachikuyninkunam kachkan, manam qellqaqkunapachu. Chaynaqa, Bibliapa llapallan nisqanqa ‘Diospa cheqap palabranmi’ (1 Tesalonicenses 2:13).
CHEQAPLLATA WILLAKUQ HINASPA LLAPA NISQANPI TUPAQ LIBRO
6, 7. ¿Imanasqataq Bibliapa llapallan yachachikuyninkunapa tupasqanqa admirakunapaq kanman?
6 Bibliataqa waranqa soqta pachak watapim qellqarqaku, qellqaqkunaqa sapa-sapaq tiempopim kawsarqaku hinaspa mana kaqlla ayllumanta chaynataq sapakamapa llamkayninkupas sapaqmi karqa, chaymi wakinqa karqaku chakrapi llamkaqkuna, challwirukuna, michiqkuna, Diosmanta willakuqkuna, juezkuna hinaspa reykunapas. Chaynallataqmi Jesusmanta willaq Lucas librotapas, doctormi qellqarqa. Ichaqa chay runakuna sapaq tiempopi kawsaptinkupas, Bibliaqa qallariyninmantam tukupayninkama hina kaqllamanta mana imapipas pantaspan yachachin. *
7 Bibliapi punta kaq librom willan runakunapa sasachakuyninkuna imayna qallarisqanmanta, tukupaynin libroñataqmi qawachin enteron Allpa pacha sumaq huertaman imayna tikrakunanmanta. Bibliaqa waranqantin watakunapi ima pasakusqanmantam willachkan, ima nisqanpas Diospa munaynin cumplikunanmantataqmi willachkan. Llapallan yachachiyninkunapa sumaq tupasqanqa admirakunapaqmi, chaynamiki Diospa Palabranqa kanan.
8. Willakuy imakunapim tupan Bibliapa nisqan yachaysapa runakunapa estudiasqankuwan.
8 Bibliaqa tupanmi yachaysapa runakunapa estudiasqankuwanpas. Ñawpaqmantaraqmi tukuy chay yachasqankunamantaqa willakurqaña. Ejemplopaq, Levitico nisqan sutiyoq libropim yachachirqaña ñawpa tiempo Israel runakuna limpio kanankumanta hinaspa onqoruspankupas sanoyanankukama rakisqa kanankumanta, chaykunataqa hichpanpi kaq nacionkunapas manam yacharqakuchu. Chaymantapas, ñawpa tiempopi Allpa pacha imayna kasqanmantam pantasqata piensarqaku, Bibliam ichaqa nirqaña ruyru kasqanta (Isaias 40:22). Sutillatataqmi nirqa ‘warkusqata hinam churarqa mana imapa hawanpi’, nispa (Job 26:7). Bibliaqa manamá yachaysapa runakunapa yachayninmantachu riman, ichaqa cheqap kaqtam willawanchik chaykunamanta willawaspanchikpas. ¿Manachu Diospa palabran chayna kananta munachwan?
9. a) ¿Imataq qawachin ñawpa tiempopi pasasqankunamanta cheqappuni Biblia willakusqanta hinaspa confianapaq hina kasqantapas? b) ¿Imanasqam qellqaqkuna mana imatapas pakarqakuchu Bibliata qellqaspanku?
9 Ñawpa tiempopi pasasqankunamanta cheqaptapuni willawasqanchikpi confiakunapaqmi Bibliaqa. Willakuspanpas imam kasqanman hinam willakun, manamá reqsisqa runakunapa sutillantachu willakun aswanqa ñawpa abuelonkunapatawanmi. * Ñawpa tiempomanta estudiaspa willakuq runakunaqa, manam willakunkuchu llaqtamasinku mana allinta ruraspanku llallichikusqankumantaqa, Biblia qellqaqkunam ichaqa mana llullakuq kaspanku kikinkupa pantasqankuta chaynataq llaqtamasinkunapa mana allin rurasqankutapas qellqarqaku. Numeros libropim Moisespas willakurqa huchallikuptin castigasqa kasqanmanta (Numeros 20:2-12). Manam chaynatachu runakunapa qellqasqan librokunaqa llapanpi cheqap kaqtachu willakunku, Bibliam ichaqa Diospa palabran kaspan llapanpi cheqap kaqta willakun.
ALLINNINCHIKPAQ YACHACHIQ LIBRO
10. ¿Imanasqataq mana admirakunanchikchu Biblia allinninchikpaq kasqanmantaqa?
10 Biblia Diospa Espiritunpa qosqanraykum ‘allin yachachiwananchikpaq, faltanchikkuna qawachiwananchikpaq, pantaypi puriptinchikpas allin ñanman kutirichiwananchikpaq’ (2 Timoteo 3:16). Allinninchikpaqmá kay libroqa. Llapallan qellqakusqanpim sutillata musyakunchik Rurachiqninqa runakunapa imayna kayninta allintapuni reqsisqanta. Manam admirakunapaqchu, chay librotaqa kikin Unanchawaqninchik Jehová Diosmi qellqachirqa. Payqa ñoqanchikmanta aswan allintaraqmi reqsin piensasqanchikta hinaspa imayna kasqanchiktapas. Chaymantapas yachanmi kusisqa kananchikpaq imam allinnichikpaq kasqanta, chaynataq imam mana allinninchikpaq kasqantapas.
11, 12. a) ¿Imakunamantataq Jesusqa Orqopa waqtanpi yachachirqa? b) ¿Imakunamantawanmi Bibliaqa allinninchikpaq yachachin, hinaspa imanasqataq yachachisqanqa tukuy tiempopipas hina allinninchikpaqpuni?
11 Musyariy Orqopa waqtanpi Jesuspa yachachisqanmanta, chayqa tarikun Mateo libropi 5 kaq capitulomanta 7 kaq capitulokama. Kay sumaq discursopim Jesusqa yachachirqa imayna kusisqa kawsakunamanta, imamantapas piñachinakuspa imayna allichanamanta, oracionpi imayna mañakunamanta, kapuqniyoq kayta imayna qawanamanta hinaspa huk yachachikuykunamantapas. Chayna yachachisqanqa kunanpunipas chay tiempopi hina allinninchikpaqmi.
12 Chaymantapas Bibliaqa yachachintaqmi familiamanta, llamkaymanta chaynataq runamasinchikwan imayna kawsanamantapas. Yachachikuyninkunaqa llapallan runakunapa allinninpaqmi. Llapallan chay yachachikuykunamantaqa Diosmi iskay- kimsa rimayllapi willakuq Isaiaswan kaynata qellqachirqa: “Yupaychasqayki Tayta Diosmi ñoqaqa kani. Allinnikipaq yachachiqnikim kani”, nispa (Isaias 48:17).
DIOSPA WILLAKUYNINKUNAMANTA WILLAKUQ LIBRO
13. ¿Imatam Jehová Diosqa Babilonia nacionmanta willakuq Isaiaswan qellqachirqa?
13 Bibliapiqa achka willakuykunam kachkan, chay willakuykunamantaqa achkañam cumplikurun. Hukta qawasunchik. Qanchis pachaq wata ñawpaqta manaraq Jesus allpaman hamuchkaptinmi Jehová Diosqa willakuq Isaiaswan willachirqa Babilonia nacionta imam pasananta: chay nacionmi purmachisqa kanan (Isaias 13:19; 14:22, 23). Willarqataqmi huk nacionkuna imayna munaychakunanmanta. Enemigonkunapa tropakunam llaqtanta riq mayuta chakirachispa mana peleaspalla llaqtamanqa yaykurunanku karqa. Ichaqa manam chayllachu. Chay willakuypiqa Babilonia puchukachiq reypa sutintapas willakurqañam: chay reypa sutinqa Cirom karqa (Isaias 44:27–45:2).
14, 15. ¿Imaynatataq Babilonia llaqtamanta willakuq Isaiaspa tukuy imaymana willasqanqa cumplikururqa?
14 Yaqa iskay pachak wata qepatam, manaraq Jesus hamuchkaptin, 539 wata octubre killapi 5 kaq punchaw tutata Babiloniapa hichpallanpi tropakunaqa yaykunankupaqña suyachkarqaku. ¿Pitaq kamachiqnin karqa? Persia nacionmanta Ciro sutiyoq reymi. Chaynapimá chay admirakunapaq willakuyqa cumplikunanpaqña kachkarqa. Ichaqa, ¿atinmanchu karqa rey Ciropa tropankunaqa willakuypa nisqanman hina mana peleaspalla Babilonia nacion puchukachiyta?
15 Babilonia nacionpi runakunaqa llaqtapa murallanwan amparasqa kaspankum fiestata chay tuta hawkallaña rurakuchkarqaku. Rey Ciroñataqmi sumaqta tanteaykuspa Babiloniapa chawpinta pasaq mayuta huklawman muyurachimurqa, hinaptinmi mayuqa asllayarurqa tropankunawan mayuntakama llaqtapa murallanman chayarunankupaq. Ichaqa, ¿imaynatataq llaqtapa murallantakamaqa yaykururqaku? ¡Qonqakuruspankum Babilonia tropakuna llaqtapa punkuntaqa kicharayachkaqta saqerusqaku!
16. a) Isaiaspa willakusqanman hina, ¿imataq Babilonia naciontaqa pasarunan karqa? b) ¿Imaynatataq cumplikururqa Babilonia nacion purmachisqa kananmanta willakuq Isaiaspa willakusqan?
16 Jehová Diosqa Babiloniamantam kaynata nirqa: “Babilonia llaqtaqa manaña runapa yachanan llaqtam kanqa. Qepa wiñaykunapa manaña yachanan llaqtam kanqa. Arabia runakunam chay sitiopiqa karpankuta manaña sayachinqakuchu. Michiqkunam chay sitiopiqa ovejankuta manaña samachinqakuchu”, nispa (Isaias 13:20). Willakuyqa manamá Babilonia llaqta puchukachisqa kanallanmantachu nirqa, nirqataqmi wiñaypaq purmasqa kananmantapas. Qawawaqmi chay willakuypa cumplikurusqantaqa. Irak nacionpi Bagdad llaqtapa 14.5 legua sur lawninpi ñawpa Babilonia llaqtapa purmasqa perqankunallañam kachkan. Chay sitioqa purmarayachkanmi, chayna kasqanmi qawachin Jehová Diospa Isaias willakuqnintakama kay willachisqan cumplikurusqanta “pichanawan qopata pichachkaq hinam chinkachisaq”, nispa (Isaias 14:22, 23). *
17. ¿Imanasqataq iñiyninchikta kallpanchan Diospa willakuyninkuna cumplikusqanqa?
17 ¿Manachu iñiyninchikta kallpanchan Diospa willakuyninkuna cumplikusqanmanta Bibliapi estudiasqanchik? Ñawpa tiempokunapipas Jehová Diospa promesankuna cumplikusqanmi kallpanchawanchik hamuq tiempopi Allpa pachata paraisoman tikrananpaq prometekusqanpi confiananchikpaq (Numeros 23:19). Chaynaqa, ‘wiñay kawsaytam confianzallawanña suyakunchik. Chaytaqa mana llullakuq Diosmi prometewarqanchik una-unay ñawpaqmantaraq’ (Tito 1:2). *
“DIOSPA PALABRANQA KAWSACHKANMI”
18. ¿Imatataq ‘Diospa palabranmanta’ admirakunapaq kaqta apostol Pabloqa nirqa?
18 Kay yachachikuypi yachasqanchikmi qawachin, cheqaptapuni Bibliaqa sapaq libro kasqanta. Ichaqa manamá cheqapllata willakuq hinaspa llapa nisqanpi tupasqanraykullachu nitaq allinninchikpaq yachachiwasqanchikraykullachu nitaq Diospa willakuyninkunamanta willakusqanraykullachu Bibliaqa ancha valorniyoq libroqa. Aswanqa astawanraq yachachiqmi. Apostol Pablom kaynata qellqarqa: “Diospa palabranqa kawsachkanmi hinaspapas atiyniyoqmi. Iskay lawnin filoyoq espadamantapas aswan kuchukuqraqmi. Runamanpas yaykun almankamaraqmi hinaspa espiritunkamaraqmi. Tullunpa piezankunatawan chilinankunata kuchuq hinaraqmi hinaspapas piensasqankunatawan munapayasqankunata reqsichiqmi”, nispa (Hebreos 4:12).
19, 20. a) ¿Imaynatam Bibliaqa yanapawanchik imayna kasqanchikta reqsikunanchikpaq? b) ¿Imata ruraspam agradecekusqaykita qawachinki Diospa sumaq regalo Biblia qowasqanchikmanta?
19 Diospa ‘palabranta’ leeyninchikmi imayna kawsayninchiktaqa cambiarunman. Yanapawanchikmi imayna kasqanchikta reqsikunanchikpaq. Manamá Diostam kuyani niyllachu. Aswanqa piensasqanchikkunapas munasqanchikkunapas Palabranpi yachachiwasqanchikman hinam kanan, chaynapim Dios kuyasqanchiktaqa qawachisun.
20 Bibliaqa Diospa palabranmi. Leenanchikmi, estudiananchikmi hinaspapas kuyananchikmi. Bibliataqa hinallayá estudiay, chaynata ruraspam qawachinki Diospa kay regalonmanta agradecekusqaykita. Chaynallataqmi runakunapaq Diospa munasqantapas allinpaq hapinki. Qatiqnin yachachikuypim qawasunchik imam chay munaynin kasqanta, hinaspa imayna rurakunantapas.
^ par. 6 Wakin runakunam ninku Bibliapa yachachikuyninkuna wakiqnin yachachikuyninkunawan mana tupasqanta, ichaqa mana kaqmantam chaynataqa ninku. Jehová Diospa testigonkunapa castellanopi rurasqan La Biblia... ¿la Palabra de Dios, o palabra del hombre? nisqan libropa 7 kaq yachachikuyninta qawariy.
^ par. 9 Musyarinapaq qawariy Lucas 3:23-38 nisqanpi Jesuspa abuelonkuna pikuna kasqanta.
^ par. 16 Jehová Diospa testigonkunapa castellanopi rurasqan Un libro para todo el mundo nisqan folletopa 27 kaq paginanmanta 29 kaq paginankama qawaspaykim Bibliapa willakusqanmantaqa astawan yachayta tariwaq.
^ par. 17 Babilonia llaqtapa puchukasqanpas qawachiwanchikmi Bibliapa wakin willakuyninkunapas imayna cumplikusqanta. Huk ejemplokunapas Tiro hinaspa Ninive llaqtakunapa puchukasqanmi (Ezequiel 26:1-5; Sofonias 2:13-15). Chaymantapas Diosmanta willakuq Danielmi willakurqa ima nacionkunataq munaychakunankupaq hatarimunmanku Babilonia puchukasqan qepata, wakinmi karqa Medopersia chaynataq Grecia nacionpas (Daniel 8:5-7, 20-22). Jesucristo Mesias kasqanmantapas achkallaña willakuykunatam tarinki kay libropa sapaq yachachikuyninkunapi 199 kaq paginanmanta 201 kaq paginankama.


text:
Miray
- Kawsaqkunap mirayninmanta ñawirinaykipaq qhaway Miraykuy.
Miray icha kutinchay nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
1) 2 x 2 = 4
Iskayta, iskaywan miray, tawam.
2) 3 x 7 = 21
Qanchista, kimsawan miray, iskay chunka hukniyuqmi.
3) 5 x 11 = 55
Chunka hukniyuqta, pichqawan miray, pichqa chunka pichqayuqmi.
4) 9 x 15 = 135
Chunka pichqayuqta, isqunwan miray, pachak kimsa chunka pichqayuqmi.
5) 25 x 15 = 375
Chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan miray, kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqmi.


text:
Ch'uñu
Ch'uñu nisqaqa qasapi chullunkuchaspa intip wach'inkunapi q'uñichispa chayta achka kuti kutipayaspa ch'akisqa papam.
Ch'uñuta ruranapaqqa papakunataqa qasaq pachaman mast'arinchik. Pacha laqhayaptin, papakunataqa iskay, kimsa tutata qasaqpi saqinchik. Papap qaran lluqsinanpaqqa chakinchikwan sarurinchik, runawan warmiwanpas llamk'aspa. Chaymantataqmi saqirinchik ch'akinanpaq.
Muraya nisqa yuraq, aswan chaniyuq ch'uñuta ruranchik yana ch'uñukunata mayuman churaspa. Puriq yakum pachap qaranta apaykuspa t'iqpan, papakunata yuraqchaspa.


text:
Hu Jintao
Hu Jintao (Chinu simipi: 胡锦涛, chinu tradicional:胡錦濤, pinyin: Hú Jǐntāo, Wade-Giles: Hú Jǐntāo) sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1942 paqarisqa Anhui llaqtapi - ). Chunwa mama llaqtap allwya kamayuq wan pulitiku qarqan.
2002 watamanta 2012 watakamam ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapas umalliqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Liu Yongqing
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hu Jintao.
- Hu Jintao, reelegido secretario general del Partido Comunista Chino El País
- Caricatura de Hu Jintao en Chino-China.com


text:
Wp/qug/Ayllu
Ayllu nishkaka wakin shina yawarta charinakushpa paktami kawsak runakunaka, shina shuk warmika paypak kusawan wawakunanta kawsashpa. Tukuy runa kawsaykunaka ayllukunapurami kawsanakun, shinapash mana tukuy runa kawsaykunapi shinami kanchu. Wakin kawsaykunapi, ayllukuna hatun, tantanakushkami kan, shina kichwa ayllukunaka. Kichwa ayllukunaka hatun tayta, hatun mamata charinmi, tukuy paykunapak churi-ushikunawan, hatun churi, hatun ushikunawanpashmi. Chay ayllukunapi, taytakunaka wawakunaman sumak kawsayta rikuchishpa yachachinmi[1].
Shuk kawsaykunapi, ayllukunaka ashtawan uchillami kan, chay tantanakushka ayllukunapi ishkay sawarishka runakunaka paypak wawakunapashmi tiyan. Kunan pachapi, tawka kawsaykunapi, mana sawarishkachu runakunaka shuk aylluta ruranata ushanmi, shinallatakmi, shina kakpika, shuk ayllupi karipak, warmipakpash ñawpak wawakunami tiyan. Imapash kakpika, tukuy kawsaykunapi, aylluka ashtawan uchilla sinchipash tantanakuykami kapan.
Nawpak pachapika, Tawantinsuyu pachapi, ayllukunaka ashtawan hatunmi karka, paykunaka shuk kikin wakata (uchilla diosta, icha waka urku, pukara etc.) charirka, shuk kurakata (pushakta) charirkapash, chay ayllukunaka shuklla hatun allpata charirka, chay allpata tukuykunapurami yanapanakushpaka llankarka.
Ashtawan yachakunkapak[edit]
Kaypipash rikupay[edit]
Maymanta surkushka[edit]
- Wakin yachaykunaka chay Inlish shimipi wikipidiya pankakunamanta surkushkami kan : w:en:Ayllu, w:en:Family


text:
Georgi Parvanov
Georgi Sedefchov Parvanov (Bulgarya simipi: Гeoprи CeдeфчoB ПъpBaHoB) sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin inti raymi killapi 1957 watapi paqarisqa Sirishtnik llaqtapi - ) huk Bulgarya mama llaqtayuq Wiñay kawsayuqmi wan pulitiku kawpaqpas karqan.
Tayta: ; Mama:
Warmi: Zorka Petrova
Churinkuna: Vladimir wan Ivaylo.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Georgi Parvanov.
- Uficial Web Site


text:
José Bonifácio
José Bonifácio de Andrada e Silva sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin inti raymi killapi 1783 watapi paqarisqa Santos llaqtapi - 6 ñiqin ayriway killapi 1838 watapi wañusqa Niterói llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq yachaq, qillqaq wan pulitiku runam karqan.
Tayta: Bonifácio José Ribeiro de Andrada, Mama: María Bárbara da Silva.
Warmi:
Churinkuna (3): Carlota Emília, Gabriela Frederica wan Narcisa Cândida.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: José Bonifácio.