text:
Chūbu suyu
Chūbu suyu (kastilla simipi: Región de Chūbu nihun simipi: 中部地方; Hepburn simipi: Chūbu-chihō, Kunrei-shiki simipi: Tyûbu-tihô, nisqaqa huk suyum Nihun mama llaqtapi.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
23 575 736 runakuna
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqta kamachiykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
9 llaqta kamachiykuna (ken)[1]:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Chūbu" Japan Encyclopedia, p. 126.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chūbu suyu.


c: text/html

text:
5 Yachachikuy
¿Imaynatam yanapasunkiman huñunakuyniyku?
Diosmanta mana yachachiptinku chaynataq consuelota mana tarisqankuraykum achka runakuna manaña rinkuchu huñunakuyninkuman otaq cultonkuman. Chayna kaptinpas, ¿imanasqataq Jehová Diospa testigonkunapa huñunakuyninkuman riwaq? ¿Imakunapitaq yanapasunkiman?
Kuyakuq hinaspa qokuykuq kaqkunatam tarinki. Ñawpa tiempopi cristianokunaqa congregacionkunapim organizasqa karqaku, paykunaqa huñunakuqkum Diosta yupaychanankupaq, Palabranta estudianankupaq hinaspa kallpanchanakunankupaqpas (Hebreos 10:24, 25). Iñiqmasinkuwan huñunakuspam cheqap amistadpi kawsakurqaku (2 Tesalonicenses 1:3; 3 Juan 14). Ñoqaykupas chaynata huñunakuspaykum paykuna hina kusisqa tarikuniku.
Diospa kamachikuyninkuna allinnikipaq kasqantam yachanki. Ñawpa tiempopi huñunakuqkuna hinam warmachakunapas qarikunapas chaynataq warmikunapas huñunakuniku, Bibliapa yachachisqanman hina imayna kawsanaykupaqmi allin yachachiqkuna entiendechiwanku (Deuteronomio 31:12; Nehemias 8:8). Contestanapaq tapukuykuna kaptinqa rimarichwanmi, takinapaq kaptinpas takichwanmi; chaywanmi suyakuyniyoq kasqanchikta qawachinchik (Hebreos 10:23).
Iñiynikipim allinta kallpanchasunki. Apostol Pablom iñiqmasinkunaman qellqaspan nirqa: ‘Llumpaytam qamkunawan tupaykuyta munachkani hinaspa iñisqanchikwan kallpanchanakunanchikpaq’, nispa (Romanos 1:11, 12). Iñiqmasinchikkunawan huñunakuyninchikqa iñiyninchikpim kallpanchawanchik chaynallataq Diospa yachachisqanman hina kawsakunapaqpas.
¿Munawaqchu huñunakuyniykuman rispa imayna kasqanmanta yachayta? Kusikuywanmi chaskisqaykiku. Manam qollqepaqchu, manataqmi qollqetaqa mañanikuchu.
¿Pikunapa huñunakusqankutam qatipakuniku?
¿Imakunapim yanapawanchik huñunakuyninchikkunaqa?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yanantin
Yanantin nisqaqa iskay-iskay kapunakuq, huk hukman hayu hina kaqmi, ichataq kuskalla allinmi huñunakuq, imakunapas pi runakunapas - yuraq llimphi yana llimphiwan hina. Huk kaq wakin kaqwan mana kaspaqa manam kayta atinchu. Wakinta, yananta muchunmi, iskaynintinllam kaspaqa hunt'asqa kaq.
Chayrayku huk qhariwan kuskalla kawsaq warmitam - warmiwan kuskalla kawsaq qharitapas - chay qharip icha warmip yanan nispa ninchik.
Ahinataqmi huk yanantinkuna:
- qhari - warmi
- qusa - warmi
- turi - pani
- urqu uywa - china uywa
- lluq'i - paña
- hanan - urin
- ñawpaq - qhipaq
- p'unchaw - tuta
- inti - killa
- paray mit'a - ch'aki mit'a
- allpa pacha - yaku pacha
- kawsay - wañuy
- quy - chaskiy
- yanapay - yanapasqa kay


text:
12 KAQ YACHACHIKUY
Diospa munasqanman hina kawsakuymanta
¿Imatam rurawaq Diospa amistadnin kanaykipaq?
¿Imatam contranchikpi Satanasqa riman?
¿Ima millay ruraykunatataq Diosqa cheqnin?
¿Imaynatam kawsakuwaq Diospa munasqanman hina?
1, 2. Willarimuy pikunam Jehová Diospa kuyasqan amistadninkuna kasqankumanta.
¿IMAYNA kaq runatataq akllakuwaq amistadniki kananpaq? Yaqapaschá akllawaq qam hina piensaqta, qam hina imapas munaqta hinaspa qam hina portakuqta. Akllawaqchá allin sonqoyoq kaqta hinaspa mana suwakuq kaqtapas.
2 Runakuna unanchasqa kasqankumantapacham Jehová Diosqa wakiqnin runakunata akllarqa kuyasqan amistadninpuni kanankupaq. Ejemplopaq, Abraham runam Diospa amistadninwan sutichasqa karqa (Isaias 41:8; Santiago 2:23). Davidmantapas kuyasqan runa kasqanraykum nirqa: “payqa agradoypaqmi” nispa, (Hechos 13:22). Danieltañataqmi qawarqa ‘llumpay kuyasqanta’ hina (Daniel 9:23).
3. ¿Imaraykutaq Jehová Diosqa wakiqnin runakunata akllan amistadninkuna kanankupaq?
3 ¿Imaraykutaq Jehová Diosqa Abrahanta, Davidta hinaspa Danielta amistadninkuna kananpaq akllarqa? Abrahantam nirqa: “Kasuwasqaykiraykum”, nispa (Genesis 22:18). Chaymi Jehová Diosqa asuykun kamachikuyninkunata kasukuqkunaman. Israel runakunatam nirqa: ‘Nisqaykunata kasukuychik chaynapi Diosnikichik kanaypaq chaynataq qamkunapas runaykunaña kanaykichikpaq’, nispa (Jeremias 7:23). Jehová Diosta kasukuptikiqa paypa amistadninmi kawaq.
AMISTADNINKUNATAM JEHOVÁ DIOSQA KALLPANCHAN
4, 5. ¿Imaynatataq Jehová Diosqa atiyninwan llaqtanta favorecen?
4 Piensariy Diospa amistadnin kasqanchikmanta ima allinkuna chaskinanchikpi. Bibliam willawanchik Jehová Dios ‘qayllanpi allin sonqoyoqkunaman atiyninta qawachiy’ munasqanmanta (2 Cronicas 16:9). ¿Imaynatataq Jehová Diosqa atiyninwan favorecesunkiman? Salmo 32:8 nisqanpim nin: “Ñoqam entiendechisqayki qamtaqariki. Ñoqam yachachillasqayki kawsakuytaqa. Ñoqam qawariykullaspay consejasqayki”, nispa.
5 ¡Mayna kusikuypaqmi imayna waqaychasunaykimanta Jehová Diospa nisusqaykiqa! Paymi necesitasqaykiman hina yachachisunki, chaymi kasukuptikiqa waqaychasunki. Tentacionkunatawan sasachakuykunata atipanaykipaqmi Jehová Diosqa yanapaytapuni munasuchkanki (Salmo 55:22). Tukuy sonqoykiwan Jehová Diosta servispaykiqa salmos librota qellqaq hinam seguro kawaq, paymi nirqa: “Siemprem yuyallasaq Diosniytaqa. Alleq lawnillaypim kachkan payqa. Manam urmasaqchu ñoqallayqa”, nispa (Salmo 16:8; 63:8). Chaynamá, Jehová Diosqa yanapasunkimanmi munasqanman hina kawsakunaykipaq. Ichaqa yachasqaykiman hinaqa Diospa enemigonmi mana munanchu Diospa munasqanman hina kawsanaykitaqa.
SATANASPA YANQA RIMASQANMANTA
6. ¿Imatataq Satanasqa rimarqa runakunamanta?
6 11 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam Satanasqa Diospa kamachikunanpaq derechonta iskayrayachirqa. Diosmantam nirqa Adanwan Eva kikinkumanta allin kaqta otaq mana allin kaqta akllakunankuta mana munasqanta, chaywanmi Jehová Diosta qawachirqa llullakuq hinaspa mana allin kamachikuq hinata. Ñawpa tayta-mamanchikpa huchallikusqanku qepatam mirayninkuna kay Allpa pacha huntayta qallaykurqaku. Hinaptinmi Satanasqa imarayku Diosta yupaychasqanchikta iskayrayachirqa. Nirqapaschá: “Runakunaqa manam kuyasqanraykuchu Diostaqa servinku. Pi runatapas paymanta karuncharunaypaq kaptinqa karuncharuymanmi”, nispa. Job runapa vidanmanta willakuymi qawachin Diablopa chayna piensasqanta. Ichaqa, ¿pitaq Jobqa karqa hinaspa ima sasachakuypim tarikurqa Satanaspa yanqa rimasqanmanta?
7, 8. a) ¿Imayna runataq Jobqa karqa? b) ¿Imata nispanmi Diabloqa Jobpa yupaychayninta iskayrayachirqa?
7 Jobqa kawsakurqa kimsa waranqa soqta pachak wata qepataraqmi. Allin ruraqpunim payqa karqa, chaymi Diosqa paymanta nirqa: “Pay hinaqa manam pipas kanchu allpa pachapiqa. Payqa mana huchallikuspa munasqayman hina allin ruraqmi. Payqa adoraqniy kaspanmi imapas mana allinmantaqa rakikunpuni”, nispa (Job 1:8). Cheqaptapunim Jobqa Jehová Diospa agradonpaq kawsakurqa.
8 Diabloqa iskayrayachirqam Jobpa imarayku Dios servisqanta. Jehová Diostam nirqa: “Qamqariki qenchawan hina muyuruspam waqaychachkanki paytaqa chaynataq familiankunatapas hinaspa tukuy ima kapuqninkunatapas. Llamkayninpipas bendeciykuptikim paypaqa animalninkunapas chaylawpiqa llumpa-llumpayta mirarun. Aswanqa paypa llapa kapuqninta purmarachiptikiqa uyaykipipunim ñakasunki”, nispa (Job 1:10, 11).
9. ¿Imatataq Jehová Diosqa rurarqa Jobpa contranpi Satanas yanqa rimasqanmanta, hinaspa imanasqataq chaynata tantearurqa?
9 Satanasmi nirqa, Jobqa Diospa munaynintaqa ruran imapas chaskisqanraykullam, nispa. Nirqataqmi pruebapi Job kaspanqa Diostam qepancharunman nispa. Chaynaqa, ¿imatataq Jehová Dios rurarqa Satanaspa chayna nisqanmanta? Jobpa yupaychayninmanta Satanas mana allinta rimasqanraykum Jehová Diosqa saqerqa Jobta pruebananpaq. Chaynapim yachakunman Jehová Diosta Job cheqap kuyasqanmanta otaq mana kuyasqanmantapas.
JOB PRUEBASQA KASQANMANTA
10. ¿Ima desgraciakunawantaq Jobqa pruebasqa karqa, hinaspa tukuy chaykunawan ñakarisqanpi huchallikurqachu?
10 Utqayllamanñam Satanasqa tukuy desgraciakunawan Jobta pruebarqa. Wakin uywankunatam suwarachirqa, puchuqnintataq wañurachirqa, sirvientenkunatapas yaqa llapantam wañurachirqa. Kayna sucedekusqanraykum ancha wakchayaypi tarikurqa. Chaymantañataqmi huk hatun desgraciawanraq pruebasqa karqa, chunkantin churinkunatam sinchi wayrawan Diablo wañurachirqa. Ichaqa, chayna desgraciakunapiña kachkaspanpas “Jobqa manam huchallikurqachu, manataqmi chaykunamantaqa Diosmanchu culparqa” (Job 1:22).
11. a) ¿Imatawanraqtaq Satanasqa Jobmanta qawachiyta munarqa, hinaptin imatam Jehová Diosqa rurarqa? b) ¿Nanakuq onqoywan Job ñakarichkaspanpas Jehová Diosta qepancharurqachu?
11 Satanasqa Jobtam hinalla urmachiyta munarqa. Tantearurqachá manaña kapuqniyoq kasqanta hinaspa manaña churiyoq nitaq sirvienteyoq kasqanta aguantachkaspanpas, onqoruspanqa Diospa contranpi hatarirunanmanta. Chaymi Jehová Diosqa Diablota saqerqa huk millakuypaq nanakuq onqoywan Jobta onqorachinanpaq. Chaywanpas, Jobqa manam Diosmantaqa karunchakurqachu. Aswanqa Bibliam nin: “Tukuy chaykunawanpas rimasqanpiqa Jobqa manam huchallikurqachu”, nispa (Job 2:10).
12. ¿Imatataq Job qawachirqa pruebakunapi mana huchallikusqanwan?
12 Jobqa manam yacharqachu desgraciakunawan Satanas ñakarichisqanmantaqa. Diospa kamachinanpaq derechonta Satanas iskayrayarachisqanmanta mana yachasqanraykum, Jobqa piensarqa Jehová Dios ñakarichiqnin kasqanta (Job 6:4; 16:11-14). Chaywanpas sunim iñiyninpiqa qaqa hina takyarqa. Ichaqa manayá chayllachu: pruebakunapi mana huchallikusqanwanmi Jobqa Jehová Diosta debaldella servisqanta qawachirqa chaynapi Satanaspa rimasqan llullapuni kasqantapas.
13. ¿Ima allinpipunim tukurqa Jobpa Diosman sonqo kayninqa?
13 Jobpa sonqo runa kayninwanmi Jehová Diosqa yacharqa Satanaspa rimasqan llulla kasqanta. Jobqa Jehová Diospa amistadninpunim karqa, chaymi Jehová Diosqa paypaq sonqo kasqanmanta bendecirqa (Job 42:12-17).
CONTRAYKIPI SATANASPA RIMASQANMANTA
14, 15. ¿Imanasqataq ninchik Diabloqa manam Jobllapatachu imarayku Diosta servisqantaqa iskayrayachirqa aswanqa llapallanchikpatam, nispa?
14 Diabloqa manam Jobllapatachu imarayku Diosta servisqantaqa iskayrayachirqa. Aswanqa llapallanchikpatawanmi iskayrayachin. Chayna kasqantam sutilla qawachin Proverbios 27:11 nisqan, chaypim nin: ‘Churilláy yachayniyoq kaspayá kusiriykachiy sonqoyta. Chayna kaptikiqa contestasaqmi insultaqniytaqa’, nispa. Achka watakuna Jobpa wañukusqan qepata Bibliapi chayna qellqakusqanmi qawachin Diospa contranpi Satanaspa hinalla hatarisqanta hinaspa Diospa serviqninkunamanta hinalla yanqa rimasqanmanta. Diospa munasqanman hina kawsaptinchikmi Satanaspa llulla rimasqankunata qawachinchik chaynallataq Jehová Diospa sonqontapas kusichinchik. ¿Imatam qam niwaq chaymanta? Kawsakuynikita tikranayki kaptinpas, ¿manachum allinpuni kanman Satanaspa llulla kasqanta qawachiyqa?
15 Reparay Satanaspa kay nisqanpi: “Vidanraykum runaqa; tukuy ima kapuqnintapas qonman”, nispa (Job 2:4). “Runaqa” nispa niptinqa manam Jobllamantachu Satanasqa chaynataqa rimachkarqa aswanqa lliw runakunamantam. Kaymanta yachayqa ancha allinpunim. Diabloqa iskayrayachinmi Jehová Diosman sonqo kaynikita. Payqa munachkanmi sasachakuykunawan kaspayki Diosta mana kasukunaykita chaynataq paypa contranpi ima ruranaykitapas. ¿Imakunatataq Satanasqa servichikunman Diosta qepancharunaykipaq?
16. a) ¿Ima toqllakunatam Satanasqa servichikun runakunata Diosmanta karuncharunanpaq? b) ¿Imaynatataq qamtapas chaykunawan urmachisunkiman?
16 10 kaq yachachikuypi yachasqanchikman hinam Satanasqa imaymana toqllakunata servichikun runakunata Diosmanta karunchachinanpaq. Puntataqa, ‘Diabloqa yarqasqa leon hinam muyuriqninchikpi purichkan pitapas millpurunanpaq’ (1 Pedro 5:8). Chaymantam cuentata qokunki sichu amistadnikikuna, aylluykikuna otaq hukkunapas Biblia estudianaykita otaq yachasqaykikunatapas kasukunaykita harkakuptinku (Juan 15:19, 20). * Chaymantapas, Diabloqa “tikrakunmi achkirichkaq angelman” (2 Corintios 11:14). Chaynam, pantachisunaykipaqmi Satanasqa mana musyaylla toqllakunata servichikunman chaynapi Diospa munasqanman hina kawsakunaykita harkasunaykipaq. Hukmanrayasqa kanaykitam payqa munan, chaymi huk kaqnin toqllanqa. Ichapas piensachisunkiman Diospa munasqanman hina kawsakuyta mana haykapipas atinaykita (Proverbios 24:10). Satanas “yarqasqa leon hina” kaptinpas otaq ‘achkirichkaq angel’ hinaña imata ruraptinpas munayninqa chayllam, payqa ninpunim: sasachakuypi otaq pruebakunapi tarikuptikiqa Diostam manaña servinkichu, nispa. ¿Imaynatam Satanaspa yanqa rimasqanta qawachiwaq chaynataq Job hina Diosman sonqo kaynikitapas?
DIOSPA KAMACHIKUYNINKUNATA KASUKUSUN
17. ¿Imanasqapunitaq Jehová Diosta kasukunchik?
17 Qampas Diospa munasqanman hina kawsaspaykim Satanaspa yanqa rimasqantaqa qawachiwaq. ¿Imaynata? Bibliam nin: “Yupaychasqanchik Tayta Diostam kuyanki tukuy sonqoykiwan, tukuy vidaykiwan hinaspa tukuy kallpaykiwan”, nispa (Deuteronomio 6:5). Jehová Diosta astawan kuyaptikim astawan kasukuyta munanki. Apostol Juanmi qellqarqa: “Diosta kuyaspanchikqa kamachikuyninkunatapas kasukunchikmi”, nispa. Tukuy sonqoykiwan Jehová Diosta kuyaptikiqa “kamachikuyninkunaqa manam llumpay sasachu” kanqa (1 Juan 5:3).
18, 19. a) Willarimuy Jehová Diospa wakin kamachikuyninkunamanta (qawariy 122 kaq paginapi recuadropa nisqanta). b) ¿Imaynatam yachanchik atisqallanchikta Dios mañawasqanchikta?
18 ¿Mayqenkunataq Jehová Diospa kamachikuyninkunaqa? Wakinkunaqa millay ruraykunamanta rakikunapaqpuni kamachikuykunam. Ejemplopaq, qawariy 122 kaq paginapi: “Karunchakusun Diospa cheqnisqan ruraykunamanta” niq recuadrota. Chaypim willakuchkan Bibliapa nisqanman hina Diospa cheqnisqan huchakunamanta. Qawasqallaykiman hinaqa mana huchata hinapaschá qawawaq. Ichaqa Bibliapa textonkunapa nisqanpi yuyaymanaspaqa qawankichá Jehová Diospa kamachikuyninkunaqa allinninchikpaq kasqanta. Imayna kawsaynikitapaschá tikranayki kanqa, chay rurayqa ima rurasqaykikunamantapas aswan sasasasapaschá kanman. Chaywanpas Diospa munasqanman hina kawsaqkunaqa ancha kusikuytam tarinku (Isaias 48:17, 18). Chayna kawsakuytaqa qampas atiwaqmi. ¿Imanasqataq chaynata ninchik?
19 Atisqallanchikta Jehová Dios mañawasqanchikraykum (Deuteronomio 30:11-14). Payqa aswan allintam ñoqanchikmantaqa reqsiwanchik, yachanmi atisqanchikkunata mana atisqanchikkunatapas (Salmo 103:14). Chaymantapas, kallpanchawanchikmanmi kamachikuyninkunata kasukunanchikpaqqa. Apostol Pablom qellqarqa: “Diosmi confiakuna kasqanrayku mana munanqachu mana aguantay atinaykichikkama tentasqa kanaykichiktaqa. Tentacionkuna hamuptinqa Diosmi vencenaykichikpaq kaqta qosunkichik chaynapi aguantanaykichikpaq”, nispa (1 Corintios 10:13). Pruebakunata aguantananchikpaqmi Jehová Diosqa ‘hatu-hatun atiyta’ qowachwan (2 Corintios 4:7). Chayna atiytam apostol Pablopas chaskirqa, chaymi sasachakuykunata atipaspan nirqa: “Tukuy imataqa rurani atiy qowaqniypa kallpallanwanmi”, nispa (Filipenses 4:13, NM).
DIOSPA MUNASQANMAN HINA KAWSAKUYPI KALLPANCHAKUSUN
20. ¿Imayna kawsanaykitam Jehová Dios munan, hinaspa imaraykutaq chaynata kawsakunayki?
20 Jehová Diospa agradonpaq hina kawsakuyta munaspaqa manam cheqnisqan ruraykunallamantachu karunchakunanchik. Kuyananchiktaqmi paypa kuyasqankunatapas (Romanos 12:9). ¿Manachu munawaq qam hina piensaq, qam hina imapas munaq hinaspa qam hina portakuq runakunawan amistad rurayta? Jehová Diospas allin ruraq runakunawanmi amistadta ruran. Chaynaqa kallpanchakuyá kuyasqankunata kuyaypi. Salmo 15:1-5 willachkan imayna kaq runakunawan Dios amistad rurasqanmanta. Bibliapa nisqanman hinam Jehová Diospa amistadninkunataqa ‘chuya espiritu kawsachiwanchik’: “kuyakuqta, kusisqallata, hawkallata, pacienciakuqta, sumaq sonqollata, kuyapayakuqta, cumpliqta, llampu sonqollata hinaspa imapipas controlakuqta” (Galatas 5:22, 23).
21. ¿Imataq yanapasunki Jehová Diospa agradonpaq hina kawsakunaykipaq?
21 Biblia leeynikim hinaspa estudiaynikim yanapasunki Jehová Diospa agradonpaq hina kawsakunaykipaq. Jehová Diospa munayninmanta astawan yachaspaykitaqmi pay hina allin tanteoyoq kayta atinki (Isaias 30:20, 21). Jehová Diosta astawan kuyaptikim munasqanman hina kawsakuyta astawan munanki.
22. ¿Imatataq chaskinki hinaspa imatataq qawachinki Diospa munasqanman hina kawsaptikiqa?
22 Kallpanchakunanchikpunim Jehová Diospa munasqanman hina kawsakunapaqqa. Bibliaqa ninmi, pipas imayna kawsasqanta tikrayninqa mosoq pachawan pachakuchkaq runaman rikchakusqanta (Colosenses 3:9, 10). Diospa kamachikuyninkunamantam salmos librota qellqaq nirqa: “Chaykunata waqaychaqkunaqa kallasaqku hatun premioyoqmi”, nispa (Salmo 19:11). Diospa munasqanman hina kawsaptikiqa achka bendicionkunatam chaskinki. Chaymantapas Satanas llulla kasqantam qawachinki chaynapim Jehová Diospa sonqonta kusichinki.
^ par. 16 Chaywanqa manam nichkanchikchu Biblia estudiananykita harkasuqniki runakunata Satanaspuni munaychakusqantachu. Ichaqa paymi kay pachapi munaychakuq diosqa (2 Corintios 4:4; 1 Juan 5:19). Chaymi mana suyachwanchu Diospa munasqanman hina kawsasqanchikmanta llapallan runakuna allinta qawanankutaqa, chayraykum wakinkunaqa chayna kawsakunaykita harkakusunkiman.


text:
Jinés Cornejo Endara
Jinés Cornejo Endara sutiyuq runaqa (1952 watapi paqarisqa Amariti llaqtapi, Chuqiyapu suyu, Buliwyapi) buliwyanu apulu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.
Jinesqa misti ayllupi wiñaspa Amariti ayllu llaqtachapi kawsarqan 19 watayuq kayninkamam. Chaypacha ancha achka qhichwa willakuykunatam uyarispa sunqunchasqa karqan. 2013 watapi ñawpaq kawsay rikch'antam uyancharqan, Saqapa sutiyuq.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saqapa (El cascabel). Plural Editores, La Paz 2013. 95pp (iskay simipi: kastillanuman t'ikrasqawanpas).
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- César Itier: Sobre Saqapa de Jinés Cornejo (Jinés Cornejop Saqapa nisqa liwrunmanta, kastilla simipi)


text:
José Oregón Morales
José Oregón Morales sutiyuq runaqa (1949 watapi paqarisqa Sallqapampa (Salkabamba) ayllu llaqtapi, Pampas, Tayakasha llaqta, Wankawillka Suyu, Piruwpi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.
José Oregónqa colegio nisqapi simi kapchiy yachachiqmi. 1984 watapim Kutimanco nisqa, chunka iskayniyuq willakuyniyuq liwrunta rikurichirqan. Chaypiqa mamanpa willasqankunatam qillqarqan, kikinpa kamasqan ninakuykunawanmi, t'iktuqakunawanpas. Kastilla simipim aranway qillqatapas (El Motín) uyaycharqanpas, chaymanta wawakunapaq willaykunatapas. 1994 watapiqa Luru qulluchi (Loro ccolluchi) nisqa qhichwa simipim qillqasqan liwrunta paqarichirqan.
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Luru qulluchi (1978)
- Ukucha Akallo kumparinwan (El ratón con su compadre Akallo): willakuy, (1979)
- Sara raymi (La fiesta del maiz), pusaq willakuykuna (1980).
- Qurilasu: willakuykuna (1979)
- Kutimanco (1984)
- El Motín (Kastilla simipi aranway qillqa)
Luru qulluchi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
José Oregón Morales-pa qillqasqan Luru qulluchi 1994 watapim paqarirqan. Chay liwrupiqa pusaq willakuymi. Kaykunamantaqa iskay aswan hatun kaqmi kikin qillqaqpa kamasqan, mana huk runap willakusqanmantachu hap'isqa.
Luru qulluchi nisqa willakuypiqa huk chakra llamkaqmi willan, wamracha kasqanta yuyarispa. Chay pachas sara puquptinqa, sach'akunamanta achka luru mikhunata maskaq hamuq karqan. Huk wamrakunawansi chakrakunapi lurukunata manchachiq karqan. Huk kutis ancha achka lurukuna chakrata tukuykurqan. Llakiykuq tarpuqkunas huk machuman yanapayta mañakuq rirqan. Chay machuqa luru qulluchinapaqsi yanaparqan.
Qurilasu nisqa aswan hatun willakuyqa tawa rakiyuqmi. Huk turucha Qurilasu sutiyuqsi karqan. Chay turuqa, ñuqa hina kaspa, waka pukllaypim kasqanmanta willan.
Kaymi willakuyninmanta huk rakin:
Punchukusqa luruchapas paykuna hinataq qaparin; wakinqa ni tantiankuchu qapariyninta. Punchuchanñataq muyukuchkan kunkampi masupa rikrallanña; chaywanqa manchapata mancharichkanku wakin lurukunaqa. Astawan chawpinkumanraq winakuchkan punchuchayuq luruqa, iskayman kimsaman wakin lurukunata chiqichistin. Pawanku kinrakinrampa qiwiqiwimpa, rikranta wakman kayman apaykachastin; karu karupiqa kasqan huñunakurunku. Kasqan pachakusqa luruchaqa ayparun. Chaynalla chiqistin chiqistin pawachkanku; muyurispa muyurispa panta pantata pawanku, mana ni may risqankutapas yachakunkuchu; karuchaspaqa huñunakuypitaq kachkanku manam sapa sapallaqa pawayta yachaspanku. Huñulla kaymantaqa wañupakuchkankuña. Kayna kasqankutaqa suma sumaqta yachasqa don José del Carmenqa. (p. 23-24, José Oregón Morales)
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayninmanta: José Oregón Moralespa qillqasqan Loro qulluchi. AMERINDIA n°24, 1999.
- Escritores Peruanos (Kastilla simipi)


text:
- Killa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Killa (sut'ichana) rikuy.
Killa nisqaqa tiksi muyuta muyupayanmi. Intimanta achkiyta chaskispa huk lawnin achkinmi, manataq huk lawchu. Huk kinraynin wiñaymi tiksi muyuman t'ikrasqam. Chay kinrayqa hunt'a achkiptin, hunt'a killa icha killa hunt'asqa ninchik. Manataq achkiptin, musuq killa ninchikmi.
Killaqa iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpim - tawa simanapim - huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta - huk killa wañuymanta qatiqnin killa wañuykama - killa icha killa pacha ninchik.
Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.
1. Killa wañuy (Musuq killa)
2. Llullu killa(Wawa killa)<
2.-4. Wiñaq killa (Paqariq killa)
5. Hunt'a killa(killa)<
6.-8. Wañunayaq killa
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Killa.
Imagen a escala que muestra la distancia entre la Luna y la Tierra


text:
Ñansa qucha
Ñansa qucha icha Siwa Ñansa (kiswahili simipi: Ziwa Nyanza, inlish simipi: Lake Victoria "Atipay qucha", Ukerewe nisqapas) Aphrikapi lliwmanta aswan hatun qucham, chawpi anti Afrikapim, Ugandap, Tansanyap, Kenyappas kinrayninpi. Suninqa 69.482 km2 hatunmi, 82 mitrukama sunim. Tiksimuyuntinpiqa iskay kaq hatun misk'i qucham.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Darwin's Nightmare (Pilikula 2005)


text:
10 willakuy
¿Iman familiapi Diosta yupaychay?
Jehová Diosmi ñawpaq tiempomantapacha munarqan llapa familiakuna tiempota t’aqaspa kuska kanankuta, chhaynapi Dioswanpas paykunapurapas hukllachasqa kanankupaq (Deuteronomio 6:6, 7). Chaymi kunanpas Jehová Diospa testigonkunaqa sapa semana tiempota t’aqayku familiaykuwan Diosta yupaychanaykupaq. Chaypaqqa maypichus estudianapaq allin kanman chayta qhawarispan familiaykuq necesitasqanman hina huk temata t’aqwiriyku. Sapallanku tiyaqkunapas tiempotan t’aqanku huk temata akllaspa Diosmanta yachanankupaq.
Diosmanmi asuykachiwanku. Biblian nin: “Diosman asuykuychis, hinan payqa asuykamusunkichis”, nispa (Santiago 4:8). Jehová Dios imayna kasqanta, imakunachus ruwasqantawan Bibliapi yachaspan astawan payta reqsinchis. Familiaykiwan estudiota qallarinaykipaqqa Bibliata kunkawan leespan qallariwaqchis. Chaypaqqa Bibliamanta Allin Yachachiq Kanapaq Escuela nisqapaq programawanmi yanapachikuwaq. Sapankankun Bibliamanta pisillata leespa imatachus entiendesqankumanta willankuman.
Familiantintan hukllachawanku. Bibliata kuska estudiaymi casado warmi-qharita hukllachan, hinallataq tayta-mamakunata wawankuwan. Chay estudioqa kusikunapaqmi kanan, chhaynapin llapankupas chay p’unchayta suyakunqaku. Yaqapaschá taytakuna wawankuq wiñasqanman hina Qhawaq revistapi otaq huk qelqakunapi lloqsimuq temakunamanta yachachiyta munankuman. Otaq escuelapi wawanku sasachakuykunapi tarikusqankumanta rimariyta munankuman. Chaymantapas huñunakuypaq takikunatan takinkuman, qhepamantaq imallatapas mikhunkuman.
Familianchiswan Diosta yupaychanapaq sapa semana tiempo t’aqasqanchisqa yanapawanchismi Diospa Siminwan kusikunapaq. Hinaspapas Diosmi chay ruwasqanchismanta askhanpi kutichipuwasun (Salmo 1:1-3).
¿Imaraykun tiempota t’aqayku familiaykuwan Diosta yupaychanaykupaq?
¿Imatan taytakuna ruwankuman chay estudiopi llapanku kusisqa kanankupaq?


text:
Violeta Chamorro
Violeta Barrios Torres, "Violeta Barrios de Chamorro" sutipaq warmika (* 18 ñiqin kantaray killapi 1929 watapi paqarisqa Rivas llaqtapi - llaqtapi). Nikarawapi pulitiku wan piriudista.
1990 watamanta 1997 watakama ñawpaq kuti Nikarawapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Carlos Barrios Sacasa; Mama: Amalia Torres Hurtado
Ñawpaq runa: Pedro Joaquín Chamorro Cardenal
Wawakuna: (1) Pedro Joaquín Chamorro Barrios
Yachay wasi:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Violeta Chamorro.


text:
Protestantismu
Protestantismu icha Prutistanti inlisyakuna nisqaqa chunka suqtayuq kaq pachakwatapi Kathuliku Inlisyamanta rakisqa icha qhipaqnin pachapi paqarisqa kristiyanu inlisyakunam.
Martin Luther sutiyuq aliman munqhiqa Kathuliku Inlisyata allinchayta munarqan, manam inlisya runakunachu, ichaqa Dyusllam apunchik, manam qullqita qunawanchu qispichikusunchik - Iñiylla, Dyuspa Grasyanlla, Jesukristulla, Dyuspa Simin Qillqalla nispa. Tayta Papa, uralan Iwrupapi kaq qhapaqkunapas ama niptinsi Iwanhiliku Inlisya nisqa Katuliku Inlisyamantas rakikurqan.
Kunan pacha Abya Yalapi prutistanti inlisyakunam anchatam miraykun Dyuspa Simin Qillqata runapura mast'aspa.
Huk prutistanti inlisyakuna
Wawakunatapas bawtisaqkuna:
- Lutheranukuna (Martin Lutherpa kamarisqan inlisya)
- Kalwinistakuna (Jean Calvinpa kamarisqan inlisya)
- Anlikanukuna (Inlatirrap Inlisyan nisqapas)
- Zwinglianukuna (Ulrich Zwinglip kamarisqan inlisya)
- Methodista Inlisya
- Presbiteryana Inlisya
Wiñasqaña, chiqapta iñiq runakunallata bawtisaqkuna:
- Anabaptistakuna (16 ñiqin pachakwatapi)
- Baptistakuna
- Menonitakuna
- Huteritakuna
- Amishkuna
- Pintikustal
- Kharismatika iñiqkuna


text:
7 capítulo
Munakusqanchis wañupuq runakunapaq cheqaq suyakuy
¿Imaynapi yachanchis wañupuqkuna kawsarinanta?
¿Kawsarichinqapunichu Jehová Dios wañupuqkunata?
¿Pikunan kawsarinqaku?
1-3. ¿Ima awqan llapallanchista qatiykachawanchis, imaynan sientekunchis Bibliaq yachachisqanwan?
KAYPI yuyaykuy, aswan kallpayoq, allin phawaq millay awqamanta ayqekushanki. Ñan rikunkiña amigoykikunata wañuchisqanta, chhaynatan qantapas ayparuspaqa mana khuyapayasunkichu. Sinchitaña phawashanki chaypas astawanmi aypaykamushasunki. Manaña maymanpas ayqekuyta atinkiñachu. Chayllamanmi huk runa rikhurimun yanapanasuykipaq. Awqaykimantaqa aswan atiyniyoqmi, yanapaytataq munasunkipas. ¡Chayraqchá thakpi kawaq!
2 Chay hinatan qantapas huk awqa qatiykachashasunki. Manan qanllatachu, llapanchistan qatiykachawashanchis. Ñawpaq capitulopi yachasqanchis hina, chay awqaqa wañuymi. Manan pipas wañuymantaqa ayqekusunmanchu nitaq atipasunmanchu, rikunchismi imaynatan munakusqanchis runakunata apapun. Ichaqa Jehová Diosmi wañuymanta aswan atiyniyoq. Paymi Qespichiwaqninchis. Arí, rikuchiranñan wañuy atipananta, prometentaqmi hukpaqkama chinkachinanta. Biblia nin: “Qhepallataña ch’usaqyachina awqaqa wañuymi”, nispa (1 Corintios 15:26). ¡Ancha allin willakuymi chayqa!
3 Wañuyqa sinchitan runakunata ñak’arichin. Chaymi kay promesa mayta kusichiwasun: Jehová Diosmi wañupuqkunata kawsarichinqa (Isaías 26:19). Paymi wañupuqkunata rikch’arichinqa, chaymi wañupuqkunapaq suyakuyqa.
MUNAKUSQANCHIS RUNA WAÑUPUQTIN
4. a) ¿Ima raykun Jesuspa sientesqanwan yachasunman Jehová Diospa sientesqanta? b) ¿Pikunan karan Jesuspa munasqan amigonkuna?
4 ¿Wañupuranchu pillapas familiaykimanta otaq ancha munasqa amigoyki? Chhaynaqa, mana imatapas ruway atisqaykimanta sinchitachá llakikuranki waqarankipas. Chhaynapi tarikuspan astawanqa necesitanchis Diospa Simin Qelqa sonqochawananchista (2 Corintios 1:3, 4). Bibliapin yachanchis imaynatan Jehová Diospas Jesuspas wañuyta qhawarinku. Yachasqanchis hina Jesusqa Taytanmanmi rikch’akuran, chaymi payqa sinchita llakikuran munasqa amigon wañupusqanmanta (Juan 14:9). Jerusalenta rispan Jesusqa visitallaqpuni Betania llaqtapi tiyaq Lazarota, María, Marta panankunatapas. Allin amigontinmi karanku, chaymi Biblia nin: “Jesusqa munakurqanmi Lazarota, Martata, ñañantawan”, nispa (Juan 11:5). Ichaqa 6 capitulopi yachasqanchis hina, Lázaro wañupusqa.
5, 6. a) Lazaroq familianta amigonkunatapas waqasqankuta rikuspa, ¿imaynan Jesús sientekuran? b) ¿Ima rayku sonqochawanchis Jesuspa sinchi llakikusqan?
5 ¿Imaynan Jesús sientekuran amigon wañupuqtin? Lazaroq familianta amigonkunatawanmi visitaq risqa, chayaqtintaq Lazaroq wañusqanmanta waqasharanku. Paykunata rikuspan “sonqon ‘ch’allaq’ nirqan, hinaspan sinchita llakikurqan”, chay qhepamantaq ‘Jesusqa waqarqan’ (Juan 11:33, 35). ¿Ima rayku sinchita llakikuran? ¿Manachu imatapas ruwayta atiran? Arí, atiranmi. Yacharantaqmi chay ratopi musphanapaq sucedenanta (Juan 11:3, 4). Chaywanpas runaq wañusqanmantaqa llakikuranmi sonqonpas nanaranmi.
6 Jesuspa sinchi llakikusqanmi sonqochawanchis. Chaypin yachanchis paypas Taytanpas wañuy cheqnikusqankuta. Hinaspapas Jehová Diosqa atiyniyoqmi chay awqata atipananpaq. Kunanqa yachasun Diospa atiyninwan Jesuspa milagro ruwasqanta.
“¡LÁZARO LLOQSIMUY!”
7, 8. ¿Ima rayku askha runakuna yuyaykuranku Lazaroq manaña kawsarinanta, ichaqa imatan Jesús ruwaran?
7 Qaqa t’oqopin Lazarota p’anpasqaku, chaymi Jesús kamachiran t’oqo wisq’asqanku rumita suchuchinankupaq. Martataq hark’ayta munaspa niran, tawa p’unchayñan wañusqanmanta pasan asnashanñachá, nispa (Juan 11:39). Runakunaq qhawarisqankuman hinaqa, manan ima ruwaytapas atikuranñachu.
8 Rumita suchuchiqtinkutaq Jesús kunkayoqta waqyarqan: “¡Lázaro, lloqsimuy!” nispa. ¿Imataq sucederan? ‘Wañuq Lazaron lloqsimurqan.’ (Juan 11:43, 44.) ¡Chayta rikuspaqa anchatachá llapa runakuna kusikuranku! Panankunapas familianpas amigonkunapas wasimasinkunapas yacharankun Lazaroq wañupusqanta; kunantaq hukmanta munakusqanku runa paykunawan kasharan. Muspharirankuraqchá chay sucedesqanwanqa. Kusikuymantachá Lazarota marq’arikuranku. ¡Chhaynapin wañuyta atipakuran!
9, 10. a) Lazarota kawsarichisqanpi, ¿imaynatan Jesús reqsichiran atiy Qoqninta? b) ¿Imakunapin yanapawanchis runakunaq kawsarisqanmanta yachasqanchis?
9 Jesusqa manan payllamantachu chay milagrota ruwaran. Manaraq Lazarota kawsarichishaspan Jehová Diospa yanapayninta mañakuran, chaywanmi rikuchiran Jehová Dios kawsarichiq kasqanta (Juan 11:41, 42). Jehová Diosqa manan chay kutillapichu wañusqakunata kawsarichiran. Diospa Simin Qelqa willan isqon runakuna kawsarisqanmanta, chaykunamanta huknillanmi Lazaroq kawsarinpusqanqa. * Chaykunamanta yachayqa anchatan kusichiwanchis. Yachachintaqmi Jehová Dios mana pimanpas sayapakusqanta, chay raykun kawsarichiran wayna-sipaskunata, machu-payakunata, warmi-qharikunata, israelitakunata, wak llaqtayoqkunatapas. ¡Anchatan kusikuranku kawsarinpuywan! Huk kutipin Jesús huk sipaschata kawsarichiqtin tayta-maman “manchayta muspharqanku” (Marcos. 5:42). Arí, paykunapaq Jehová Diospa ruwasqanqa mana qonqanankupaqmi karan.
10 Jesuspa kawsarichisqan runakunaqa qhepaman wañupurankun. Chhaynaqa, ¿yanqapaqchu chay runakunata kawsarichiran? Manan. Chay willakuykunan Bibliapi huk yachachikuykunata sut’inchan, sumaq suyakuytataqmi qowanchis.
¿IMAKUNATAN YACHACHIWANCHIS KAWSARIYMANTA WILLAKUYKUNA?
11. ¿Imaynatan Lazaroq kawsarisqanmanta willakuy, Eclesiastés 9:5 textopi nisqanta sut’inchan?
11 Bibliaq nisqan hina, wañupuqkunaqa ‘manan imatapas yachankuchu’, manan maypipas kawsankuchu, nitaq imatapas reparankuchu. Lazaroq wañusqanmanta willakuymi chayta sut’inchan. Lázaro kawsarinpuspa, ¿willaranchu hanaq pachapi imayna kawsay kasqanta? ¿Icha rawrashaq infiernopi kasqanmantachu willaran? Manan. Bibliaqa manan chaykunataqa yachachinchu. Lazaroqa tawa p’unchay wañusqanpi ‘manan imatapas yachasqachu’ (Eclesiastés 9:5). Aswanmi wañuypi puñusharan (Juan 11:11).
12. ¿Imaynapi yachanchis Lazaroq kawsarisqan cheqaqpuni kasqanta?
12 Wañusqakunaq kawsarinpuyninqa manan cuentollachu cheqaqpunin, Lazaroq kawsarisqanmi chayta sut’inchan. Jesusqa askha runakunaq qayllanpin Lazarota kawsarichiran. Religionpi umalliqkuna Jesusta cheqnikurankuña chaypas, manan negarankuchu chay milagrota. Aswanmi niranku: “¡Imanasunmi! Kay runaqa askha milagrokunatan ruwashan”, nispa (Juan 11:47). Askha runakunan Lazaroq kawsarisqanta rikuspa Jesuspi iñiranku. Lazarota rikuspan yacharanku Jesús Diospa kachamusqan runa kasqanta. Lliwmi chay milagromanta yacharanku, chaymi religionpi rumi sonqo umalliqkuna rimanakusqaku Jesustapas Lazarotapas wañuchinankupaq (Juan 11:53; 12:9-11).
13. ¿Imaynapin yachanchis wañupuqkunata Jehová Dios kawsarichinpunanta?
13 ¿Pisi yuyayniyoqchu kanku kawsariypi iñiqkuna? Manan, Jesusmi prometeran “aya p’ampanakunapi lliw [yuyarisqa] kaqkunaq” kawsarinpunanta (Juan 5:28). Jehová Diosmi lliw kawsaqkunata kamaran, ¿chaychu paypaq sasa kanman wakmanta kamay? Chayqa, Jehová Diospa imayna yuyayniyoq kasqanmantan kanqa. ¿Yuyarinmanchu munakusqanchis wañupuqkunata? Kaypi yuyaykuy: ¡Hanaq pachapiqa waranqa kuti hununpi ch’askakunamanmi Dios sutita churaran! (Isaías 40:26.) Chhaynallatataqmi yuyarin munakusqanchis wañupuqkuna imayna kasqankutapas, munantaqmi kawsarichiyta.
14, 15. Jobpa nisqan hina, ¿munanchu Jehová Dios wañupuqkuna kawsarichiyta?
14 ¿Munanpunichu Jehová Dios wañupuqkuna kawsarichiyta? Bibliaq nisqan hina, payqa munashanmi. Jobmi tapukuran: ‘Runari, ¿wañuspa kawsarinmanchu?’ nispa. Jobqa aya p’anpanapin suyakunan karan Jehová Dios yuyarinankama. Chay rayku Jehová Diosta niran: “Waqyamuwaqtiykiqa kutichimusqaykin, kamasqayki runamanta sonqoykita ‘ch’allaq’ nirichinki”, nispa (Job 14:13-15).
15 Jehová Diosqa munanpunin wañupuqkunata kawsarichiyta. Chay yachayqa anchatan kallpachawanchis. Ichaqa, ¿imaynan kanqa wañupuqkunaq kawsariynin? ¿Pikunan kawsarimunqaku, maypitaq?
“AYA P’AMPANAKUNAPI LLIW [YUYARISQA] KAQKUNA”
16. ¿Imaynan kawsay kanqa kawsarinpuqkunapaq?
16 Ñawpa tiempopi kawsariykunamanta Bibliapi leespan yachanchis hamuq tiempopi kawsariy imayna kananta. Ñawpa tiempopi kawsariqkunaqa yapamantan munakusqanku runakunawan huñunakapuranku. Hamuq tiempopi kawsariyqa aswan sumaqraqmi kanqa. Kinsa capitulopi yachasqanchis hina, Diosmi Hallp’ata sumaq paraisoman tukuchinqa. Chaymi kawsariqkunaqa manaña rikunqakuchu maqanakuykunata, millay ruwaykunata, onqoykunatapas. Aswanmi thakpi kusisqa wiñaypaq tiyanqaku.
17. ¿Hayk’a runakunan kawsarimunqaku?
17 ¿Pikunan kawsarimunqaku? Jesusmi niran: ‘Aya p’ampanakunapi lliw [yuyarisqa] kaqkunan [...] kunkayta uyarispa [...] kawsarimpunqaku’, nispa (Juan 5:28, 29). Chay hinallatataqmi Apocalipsis 20:13 nin: ‘Lamar-qochapas chaypi wañusqa kaqkunata entregarqan, hinallataq wañuypas ukhu--pachapas [“Hades”, NM] paykunapi wañusqa kaqkunata entregarqan’, nispa. “Hades” nisqaqa llapa wañupuqkunaq kasqanmi. (Qhawariy apéndice nisqapi 212, 213 paginakunata.) Hunu hununpi chaypi samaqkuna kawsarimuqtinmi wañupuqkunaq kasqan ch’usaq kapunqa. Apóstol Pablo niran: “Chaninkunatapas mana chaninkunatapas wañusqankumanta Diospa kawsarichimpunanta”, nispa (Hechos 24:15). ¿Imatan chaywan nisharan?
18. ¿Pikunan ‘chanin’ t’aqapi kawsarinpunqaku, imaynata yanapasunki chay suyakuy?
18 ‘Chanin’ runakuna t’aqapin kashanku Noé, Abrahán, Sara, Moisés, Rut, Ester, hukkunapiwan, paykunan kawsaranku manaraq Jesús kay Hallp’aman hamushaqtin. Hebreos 11 capitulopin willashan chay iñiyniyoq warmi-qharikunamanta. Kay tiempopi wañupuq Diospa kamachinkunapas chay ‘chanin’ t’aqapin kashanku. Kawsariymanta yachasqanchismi yanapawanchis manaña wañuyta manchakunapaq (Hebreos 2:15).
19. ¿Pikunan kanku ‘mana chanin’ runakuna, imatan Jehová Dios paykunamanpas qonqa?
19 Hunu hununpi wañupuq runakunan Jehová Diosta mana reqsirankuchu, chay raykun mana paypa munaynintachu ruwaranku. ¿Iman paykunawan sucedenqa? Chay ‘mana chanin’ runakunapas yuyarisqan kanqaku. Jehová Diosmi paykunatapas kawsarichinqa, tiempotataq qonqa payta reqsispa munayninta ruwanankupaq. Waranqa watapin wañupuqkuna kawsarimunqaku, kay Hallp’api Diospa munayninta ruwaqkunawantaq huñunakunqaku. Sumaq tiempon kanqa, chay tiempotan Biblia sutichan Taripay P’unchay, nispa. *
20. ¿Iman Gehena, pikunan chayman rinku?
20 Chhaynaqa, ¿llapa wañupuqkunachu kawsarinpunqaku? Manan. Biblia willan wakin wañupuqkuna “Gehena” nisqapi kasqankuta (Lucas 12:5, NM). Ñawpa Jerusalén llaqta hawapin karan q’opa wikch’una cheqas, chaypin ayakunata q’opatapas ruphachiqku, chay cheqastan sutichakuran Gehena, nispa. ¿Piqpa ayankunatan judío runakuna chayman wikch’uykuqku? Chaymanqa wikch’uykuranku mana p’anpanapaq hina, mana kawsarinankupaq nisqa ayakunatan. Chaymi Gehena nisqata rikch’anachikun wiñaypaq wañuywan. Jesusña juzganqa wañupuqkunata chaypas, Jehová Diosmi Hatun Juezqa (Hechos 10:42). Diosqa manan kawsarichinqachu mana kasukuq millay runakunataqa.
HANAQ PACHAPAQ KAWSARIY
21, 22. a) ¿Imayna kawsariymi kallantaq? b) ¿Pin ñawpaqta espíritu cuerpopi kawsariran?
21 Bibliaqa hukniray kawsariymantan yachachillantaq. Hanaq pachapaq espiritual cuerpopi kawsariymanta. Diospa Simin Qelqan willan huk runalla espiritual cuerpopi kawsarisqanmanta: payqa karan Jesucristo.
22 Jesustaqa runa kashaqtinmi wañuchiranku, Jehová Diosmi ichaqa mana hinallatachu hunt’aq Churinta aya p’anpanapi saqerpariran (Salmo 16:10; Hechos 13:34, 35). Kawsarichiranmi, ichaqa manan aycha cuerpopichu. Apóstol Pedro willan, Cristoqa “cuerpopin wañuchisqa karqan, espiritupitaq kawsarichimpusqa karqan”, nispa (1 Pedro 3:18). ¡Chayqa ancha sumaq milagron karan! Wakmantan Jesusqa atiyniyoq espíritu kapuran (1 Corintios 15:3-6). Paymi ñawpaqtaqa espíritu cuerpopi kawsariran (Juan 3:13). Hukkunapas chhayna cuerpopin kawsarinanku karan.
23, 24. ¿Pikunan kashanku Jesuspa ‘pisi t’aqanpi’, hayk’an kanku?
23 Hanaq pachaman kutipunanpaqña kashaqtinmi, hunt’aq qatikuqninkunata Jesús niran, ‘wasitan wakichimusaq’ qankunapaq, nispa (Juan 14:2). Hanaq pachaman riqkunatan suticharan “pisi t’aqa”, nispa (Lucas 12:32). ¿Hayk’a hunt’aq cristianokunan kanku chay pisi t’aqapi? Apocalipsis 14:1 texto willan apóstol Juanpa nisqanta: “Qhawarispaytaqmi rikurqani Sión orqo patapi Cordero sayashaqta, paywantaq pachak tawa chunka tawayoq waranqa runakunata, chaykunaq mat’inpitaq qelqasqa kasqa Corderoq sutin, Yayanpa sutinpiwan”, nispa.
24 144.000 cristianokunatan Dios kawsarichin hanaq pachapi tiyanankupaq, chaypin kashan Jesuspa hunt’aq apostolninkunapas. ¿Hayk’aqmi kawsarinanku karan? Cristoq qayllaykamusqan tiempopin kanan karan, apóstol Pabloq qelqasqan hina (1 Corintios 15:23). Chay tiempopin kunan tiyashanchis, chaymantan astawan yachasun isqon capitulopi. Kay p’unchaykunapiqa pisillañan kashanku 144.000 cristianokunamantaqa. Wañuspaqa kaqpachan kawsarinqaku hanaq pachapi tiyanankupaq (1 Corintios 15:51-55). Askha runakunan ichaqa kawsarimunqaku kay Hallp’api paraíso kapuqtin.
25. ¿Imamantan yachasun hamuq capitulopi?
25 Arí, Jehová Diosqa wiñaypaqmi awqanchis wañuyta chinkachinqa (Isaías 25:8). Ichaqa kaytapaschá tapukunki: “¿Imatan kawsaripuqkuna ruwanqaku hanaq pachapi?” nispa. Diospa Reinonpin kamachikunqaku. Hamuq capitulopin chaymanta astawan yachasun.
^ par. 9 Kay textokunapin willakushan huk runakuna kawsarimusqanmanta, 1 Reyes 17:17-24; 2 Reyes 4:32-37; 13:20, 21; Mateo 28:5-7; Lucas 7:11-17; 8:40-56; Hechos 9:36-42; 20:7-12.
^ par. 19 Apéndice nisqapi, 213-215 paginakunapi astawan willakushan Taripay P’unchaymanta, runakuna imayna juzgasqa kanankumantawan.


text:
Talkawanu
Talkawanu nisqaqa (kastilla simipi: Talcahuano, mapudungun simi tralkam wenu, "Q'aqcha Hanaqpacha") Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Talkawanu llaqtapiqa 250.348 runakunam kawsachkanku (2002).
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Talkawanu.
- Talcahuano.cl (kastilla simipi)
- thno.info
- ASMAR - Astillero de Talcahuano


text:
Ichilu pruwinsya
Ichilu pruwinsya (aymara simi: Ichilu jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Ichilo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Buena Vista llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Amboró mamallaqta parki
- Urqukuna:
- Mayukuna: Ichilu mayu - Surutu mayu
- Quchakuna:
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tawa munisipyunmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runa llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ichilu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
12 capítulo
Diospa munasqanman hina kawsay
¿Imata ruwanayki Diospa amigon kanaykipaq?
¿Imaynatan afectasunki Satanaspa churapakusqan?
¿Ima millay ruwaykunatan Dios cheqnikun?
¿Imaynatan Diospa munasqanman hina kawsawaq?
1, 2. Willay, pikunan karan Jehová Diospa amigonkuna.
¿IMAYNA runakunatan akllawaq amigoyki kananpaq? Yaqapaschá akllawaq qan hina yuyaykuqta, allin kawsayniyoqta. Khayna runakunatapaschá akllawaq: rimasqanta hunt’aq runata, sumaq sonqo runata.
2 Diosqa ñawpaqmantaraqmi runakunamanta amigonkunata akllaran. Abrahantan niran amigoymi, nispa (Isaías 41:8; Santiago 2:23). Davidmanta niran, ‘sonqoypaq hina runa’ nispa, chhayna runakunata munakusqan rayku (Hechos 13:22). Profeta Danieltapas rikuran “ancha munasqan” runata hinan (Daniel 9:23).
3. ¿Pikunatan Jehová Dios akllan amigonkuna kananpaq?
3 ¿Ima rayku Abrahán, David, Danielpas Jehová Diospa amigonkuna karan? Abrahanta niran: ‘Simiytan kasukuranki’, nispa (Génesis 22:18). Arí, Jehová Diosqa asuykun paypa munayninta k’umuykukuspa ruwaqkunamanmi. Israelitakunatan niran: “Ñoqata kasuwaychis, ñoqan Diosniykichis kasaq, qankunataq llaqtay kankichis”, nispa. (Jeremías 7:23.) Jehová Diosta kasukunki chayqa, qanpas amigonmi kanki.
JEHOVÁ DIOSQA AMIGONKUNATAN KALLPACHAN
4, 5. ¿Imaynatan Jehová Dios atiyninwan llaqtanta yanapan?
4 Yuyaykuy Diospa amigon kaypi. Biblia nin: Jehová Diosqa “kay pachantintan qhawashan tukuy sonqo payta serviqkunarayku atiyninta rikuchinanpaq”, nispa (2 Crónicas 16:9). ¿Imaynatan Dios atiyninwan yanapasunkiman? Salmo 32:8 texto willan: “Ñoqan yachachisqayki, ñoqan yuyaychasqayki, ñoqan maynin purinayki ñanta yachachisqayki”, nispa.
5 ¡Chay sumaq simikunawanmi Jehová Dios rikuchin qhawarinasuykita! Paymi necesitasqaykiman hina yuyaychasunki, chayman hina kawsaspaqa pakaykusqan kanki. Diosqa yanapaytan munasunki wateqaykunata sasachakuykunatapas atipanaykipaq (Salmo 55:22). Diospa munayninta tukuy sonqoykiwan ruwanki chayqa, salmista hinan pakaykusqa kanki, paymi niran: “Señor Diostaqa yuyashallanipunin, paña ladoypin payqa kashan, manan imapas urmachiwanqachu”, nispa (Salmo 16:8; 63:8). Arí, Jehová Diosqa yanapasunkimanmi munasqanman hina kawsanaykipaq. Ichaqa yachasqayki hina, Diospa awqanmi mana munanchu Diospaq hina kawsanaykita.
SATANASPA CHURAPAKUSQAN
6. ¿Ima niranmi Satanás runakunamanta?
6 Satanasmi iskayachiran Diospa kamachikusqanta, 11 capitulopi yachasqanchis hina. Jehová Diostan tunparan llullamanta mana chanin kamachikuqmantawan, kay hinata niran, Diosqa manan munanchu Adanwan Evawan kikinkumanta allin kaqta mana allin kaqta akllakunankuta, nispa. Ñawpaq tayta-mamanchis huchallikusqanku qhepamanmi miraynin kay Hallp’api hunt’aran. Chayta qhawarispan Satanasqa iskayachillarantaq runakunaq yupaychayninta. Kay hinata niran: “Runakunaqa manan Diosta munakuspachu munayninta ruwanku. Makiypi kanman chayqa llapa runakunatan Dios contra hatarichiyman”, nispa. Job qelqan willan Saqra chhayna yuyaykusqanta. ¿Pin karan Job, ima sasachaymi paypaq karan Satanaspa churapakusqanmanta?
7, 8. a) ¿Imayna runan karan Job wiñaymasinkunamanta? b) ¿Imaynatan Jobpa yupaychayninta Saqra iskayachiran?
7 Jobqa kinsa waranqa soqta pachak wata ñawpaqtan kawsaran. Allin runan karan, chaymi Dios paymanta niran: “Pay hina chanin runaqa manan kay pachantinpi kanchu. Payqa tukuy sonqonwanmi serviwan, mana allin ruwaymantapas t’aqakunpunin”, nispa (Job 1:8). Arí, Jobqa Jehová Diospa sonqontan kusichiran.
8 Saqran Jobpa yupaychayninta iskayachiran. Jehová Diosta niran: “Qanqa paytapas familiantapas tukuy kaqnintapas manan piwanpas llamiykachinkichu, aswanmi lliw ima ruwasqantapas saminchashanki, chaymi uywankunapas suyuntinman hunt’aykushan. Kaqninkunatachus kunan qechurqowaq, chayñayá yachawaq imaynataraqchus uyaykipi ñakasunkiman chayta”, nispa (Job 1:10, 11).
9. ¿Imaynatan Jehová Dios kutichiran Satanaspa churapakusqanman, ima raykutaq?
9 Satanasmi niran, Jobqa Diospa munayninta ruwan imapas chaskisqan raykullan, nispa. Nillarantaqmi, Job wateqaypi tarikuqtinqa Dios contran hatarinman, nispa. ¿Imaynata Jehová Dios kutichiran Saqraq chhayna churapakusqanman? Saqraqa Jobpa yupaychaynintan iskayachiran, chaymi Jehová Diosqa hinallata qhawaran Satanaspa wateqananta. Chaypin yachakunman Job Diosta munakusqanta mana munakusqantapas.
JOBTA WATEQAKUN
10. ¿Ima wateqaykunapin Job tarikuran, chhaynapi tarikuspa huchallikuranchu?
10 Chay qhepallamanmi Satanás Jobta imaymanawan wateqaran. Wakin uywankunata suwachiran, puchuqtataq wañuchiran, kamachinkunatapas yaqa llapantan wañuchiranku. Chhaynapin wakchayapuran. Chay qhepallamanmi Saqra huk hatun llakikuywan ñit’iran, hatun wayrawanmi chunkantin wawankunata wañuchisqa. Chhaynaniraq llakikuykunapiña karan chaypas “manapunin huchallikurqanchu, manallataqmi Diostapas huchacharqanchu” (Job 1:22).
11. a) ¿Imatawanraqmi Saqra Jobta onqochispa rikuchiyta munaran, imatan Jehová Dios ruwaran? b) ¿Ima niranmi Job onqoywan ñak’arishaspapas?
11 Satanasqa Jobta mana urmachiyta atispan astawan wateqaran. Kaytachá yuyaykuran: manataq Diospa contranpi huchallikuranchu kaqninkuna, kamachinkuna, wawankunapas chinkashaqtin chayqa, onqospaqa Diostan ñakanqa, nispa. Chay rayku Jehová Dios hinallata qhawaran millay nanay onqoywan Saqra Jobta onqochinanpaq. Chaywanpas manan Jobpa iñiynin pisiyaranchu. Aswanmi kallpawan niran: “Kawsanaykamaqa: Mana huchayoqmi kani, nillasaqpunin”, nispa (Job 27:5).
12. ¿Imaynatan Job kutichiran Saqraq churapakusqanman?
12 Jobqa manan yacharanchu Satanaspa ñak’arichisqanta. Nitaq yacharanchu Jehová Diospa kamachikuq-kayninman Saqraq churapakusqanta, chaychá payqa yuyaykuran chay sasachakuykunawan Diospa ñit’isqanta (Job 6:4; 16:11-14). Chhayna kaqtinpas Jehová Diospaq hunt’aq sonqo runan karan. Hinaspapas hunt’aq kayninwanmi rikuchiran Satanaspa tunpasqan yanqa kasqanta.
13. ¿Ima allinpin tukuran Jobpa hunt’aq sonqo kaynin?
13 Jehová Diosmi Satanaspa churapakusqanman kutichiran Jobpa hunt’aq sonqo kayninwan. Jobqa Jehová Diospa amigonpunin karan, hunt’aq sonqo kasqanmantataq Dios samincharan (Job 42:12-17).
¿IMAYNATAN AFECTASUNKI SATANASPA CHURAPAKUSQAN?
14, 15. Satanás Jobta tunpaspaqa llapa runakunatawanmi tunparan, ¿ima rayku chayta ninchis?
14 Satanasqa manan Jobpa hunt’aq sonqo kaynillantachu iskayachiran. Sapankanchispa hunt’aq sonqo kayninchistan iskayachiran. Chaytan Diospa Simin rikuchin Proverbios 27:11 textopi, chaypi nin: “Churilláy, yachayniyoq kay, hinaspa sonqoyta kusirichiway, chaymi k’amiwaqniyman kutichisaq”, nispa. Chay simikunan qelqakuran Jobpa wañusqan unay watakuna qhepataña, chaymi rikuchin Satanás Diosman churapakushallasqanta, Diospa kamachinkunata tunpashallasqantapas. Diospa munasqanman hina kawsaspan Jehová Diosta yanapanchis Satanaspa k’amisqanman kutichinanpaq, chhaynapin sonqontapas kusichinchis. ¿Qanri ima ninkitaq? Kawsayniykita allichanaykipaq kallpachakunaykiña kaqtinpas, ¿manachu yanapakuyta munawaq Saqra llulla kasqanta sut’inchaypi?
15 Qhawariy Satanaspa nisqanta: “Tukuy imantapas runaqa qoyta atinmi, kawsayninta qespichinanraykuqa”, nispa (Job 2:4). ‘Runa’ nispaqa manan Jobllatachu tunpasharan aswanpas llapa runakunatan. Chayta yachayqa allinmi. Saqran iskayachiran Jehová Diosman hunt’aq sonqo kasqaykita. Payqa munanmanmi sasachakuykunapi tarikuspa Diosta mana kasukunaykita allin ruwasqaykita saqenaykitapas. ¿Imakunawanmi Satanás hark’asunkiman Diospa munayninta mana ruwanaykipaq?
16. a) ¿Imakunawanmi Satanás runakunata Diosmanta t’aqashan? b) ¿Imaynatan qantapas chaykunawan urmachisunkiman?
16 Satanasqa imaymanawanmi runakunata Diosmanta t’aqashan, 10 capitulopi yachasqanchis hina. Mayninpiqa “qaparishaq león hinaraqmi tukuyneqta purishan pillatapas oqoykunanpaq maskhaspa” (1 Pedro 5:8). Chaytaqa reparanki amigoykikuna, familiayki, huk runakunapas, Biblia estudianaykita yachasqaykiman hina kawsanaykitapas hark’asuqtiykiku (Juan 15:19, 20). * Hinaspapas Satanasqa ‘k’anchashaq angelmanmi tukushallan’ (2 Corintios 11:14). Chhaynapin Saqraqa imaymanawan runakunata pantachin Diospa munayninta mana ruwanankupaq. Hukninmi pisi kallpayay. Manan Diospa munasqanta hayk’aqpas ruwayta atinkichu, nispapaschá yuyaykachisunkiman (Proverbios 24:10). “Qaparishaq león” hina, otaq ‘k’anchashaq angelmanña’ tukun chaypas, iskayachiyninqa kaqllan: payqa ninmi, runakuna sasachakuypi otaq wateqaypi tarikuspaqa manan Diospa munayninta ruwanqakuchu, nispa. ¿Imaynatan qanpas Saqraq k’amisqanman kutichiwaq Job hina Diosman hunt’aq sonqo kasqaykita rikuchinaykipaq?
KASUKUSUN JEHOVÁ DIOSPA KAMACHIKUY SIMINKUNATA
17. ¿Ima raykun astawan Jehová Diospa kamachikuyninkunata kasukunchis?
17 Qanpas Diospa munasqanman hina kawsaspan Satanaspa k’amisqanman kutichiwaq. ¿Imatan chaypaq ruwanayki? Biblia kutichin: “Señor Diosta munakuychis tukuy sonqoykichiswan, tukuy almaykichiswan, tukuy kallpaykichispiwan”, nispa (Deuteronomio 6:5). Diosta astawan munakuspan munasqanman hina kawsanki. Apóstol Juanmi qelqaran: “Diosta munakuspanchisqa kamachikusqankunatan kasukunchis”, nispa. Jehová Diosta tukuy sonqoykiwan munakunki chayqa, ‘kamachikuyninkunaqa manan sinchi sasachu’ kanqa (1 Juan 5:3).
18, 19. a) Willariy Jehová Diospa wakin kamachikuyninkunata (qhawariy 122 paginapi recuadrota). b) ¿Imaynapin yachanchis hunt’ay atisqallanchista Dios kamachikusqanta?
18 ¿Ima kamachikuykunata Jehová Dios qowanchis? Wakinqa millay ruwaykunamanta karunchakunapaqmi. Chayta rikunki 122 paginapi: “Karunchakusun Jehová Diospa cheqnisqan ruwaykunamanta” nisqa recuadropi. Chaypin willashan Bibliaq huchachasqan ruwaykunamanta. Wakintaqa manapaschá huchapaqchu qhawarinki. Ichaqa chay textokunapi yuyaymanaspan reparanki Diospa kamachikuyninkuna allinniykipaq kasqanta. Chayman hina kawsayniykita allichayqa sasapaschá qanpaq kanqa. Ichaqa Diospa munasqanman hina kawsaqkunaqa ancha kusikuytan tarinqaku (Isaías 48:17, 18). Chaytaqa qanpas atiwaqmi. ¿Ima rayku chayta ninchis?
19 Jehová Diosqa hunt’ay atisqallanchistan kamachiwanchis (Deuteronomio 30:11-14). Payqa allintan reqsiwanchis, yachanmi maykama atisqanchista mana atisqanchistapas (Salmo 103:14). Hinaspapas kallpachawasunmanmi payta kasukunanchispaq. Apóstol Pablo qelqaran: “Chaywanpas Diosqa hunt’aqpunin. Maykamachus pruebata muchuyta atiwaqchis chaykamallan Diosqa probachisunkichis [otaq hinallata qhawanqa probasqa kanaykichista], chaypin kallpachasunkichis qaqata sayanaykichispaq, ahinapin Diosllataq yanapasunkichis chay pruebamanta lloqsinaykichispaq”, nispa (1 Corintios 10:13). Jehová Diosmi qaqata sayananchispaq ‘hatun atiyninwan’ yanapawanchis (2 Corintios 4:7). Chay atiytan Pablo chaskiran, chaymi sasachakuykuna atipasqan qhepaman niran: “Atiy qowaqniypa kallpachawasqanwanmi tukuy imaymanata atini”, nispa (Filipenses 4:13, NM).
IMA SUMAQ KAYKUNATAN ÑOQANCHISPI WIÑACHINANCHIS
20. ¿Ima sumaq kaykunatan qanpi wiñachinayki, ima rayku chayta ruwanayki?
20 Jehová Diospa munasqanman hina kawsanapaqqa manan cheqnisqan ruwaykunallamantachu t’aqakuna. Paypa munakusqantan munakunallanchistaq (Romanos 12:9). ¿Manachu kusikunki qan hina yuyaykuqwan qan hina allin kawsaqwan huñunakuspa? Chay hinatan Jehová Diospas kusikun. Chhaynaqa paypa munakusqanta qanpas munakullaytaq. Salmo 15:1-5 textopin willan imayna runakunan kanku Diospa amigonkuna. Biblia nisqan hina, Jehová Diospa amigonkunan ‘santo espirituq [...] rurusqanta’ kawsayninkupi rikuchinku: “munakuyta, q’ochukuyta, sumaq kawsayta, pacienciayoq-kayta, sumaq sonqo-kayta, allin runa-kayta, rimasqanta hunt’aq-kayta [“iñiyniyoq-kayta”, NM], llamp’u sonqo-kayta, cuerpo kamachiq kaytawan” (Gálatas 5:22, 23).
21. ¿Iman yanapasunki sumaq kaykunata qanpi wiñachinaykipaq?
21 Chay sumaq kaykunata qanpi wiñachinaykipaqqa Bibliatan leenayki estudianaykitaq. Hinaspapas Jehová Dios qanmanta ima munasqanta yachasqaykiman hinan paypa yuyaykusqanta yuyaykunki (Isaías 30:20, 21). Jehová Diosta astawan munakuspataq munasqanman hina kawsayta munanki.
22. ¿Imakunan kanqa Diospa munasqanman hina kawsaqtiyki?
22 Jehová Diospa munasqanman hina kawsanapaqqa kallpachakunanchismi. Bibliaq nisqan hina, kawsayninchista t’ikrasqanchisqa rikch’akun millay kawsayninchista ch’utikuspa mosoq runa kaywan p’achakusqanchismanmi (Colosenses 3:9, 10). Salmistan niran, Diospa kamachikuyninkunata ‘kasuqqa allin premiotan chaskinqa’, nispa (Salmo 19:11). Diospa munasqanman hina kawsaspaqa askha saminchaykunatan chaskinki. Hinaspapas Satanaspa churapakusqanmanmi kutichinki Jehová Diostataq kusichinki.
^ par. 16 Manan kikin Satanaschu llapa hark’aqniykikunata tanqan hark’anasuykipaq. Ichaqa paymi kay pacha kamachiq diosqa, paytaqmi pachantinta munaychakushan (2 Corintios 4:4; 1 Juan 5:19). Chay rayku runakuna mana allintachu qhawarinku Diospa munasqanman hina kawsayta, chaymi wakinqa hark’asunkiman.


text:
7 yachachikuy
¿Imataq Diospa munaychakusqanqa?
1. ¿Imataq Diospa munaychakusqanqa?
Hanaq pachapi hatarichisqan gobiernonmi, chay gobiernom kay pachapi gobiernokunata chaylla chinkachinqa hinaptinmi Diospa munaynin rurakunqa kay Pachapipas hanaq pachapi hina. Diosman sonqo kaq runakunatam Allpantinpi huk sonqollata kawsachinqa. ¿Kusikuypaqmi kay noticiaqa, aw?
Sapa gobiernopam kamachiqnin kan, Jehová Diospas Churin Jesucristotam Rey kananpaq Gobiernonpi churarun.
2. ¿Imaynanpitaq Jesusqa allintapuni gobiernanqa?
Diospa Churinqa allin gobiernaqmi kuyapayakuq hinaspa allin ruraq kasqanrayku (Juan 1:14). Atiyniyoqtaqmi runakunata yanapananpaq hanaq pachamanta kamachimusqanrayku. Kawsarimusqan qepatam payqa hanaq pachaman kutirqa, chaypim Diospa alleqninpi suyachkarqa kamachikuyta qallarinankama (Hebreos 10:12, 13). Diosmantam atiyta chaskirunña, chaymi hanaq pachamanta kay Pachata gobiernamunqa.
3. ¿Pikunawantaq Jesusqa kamachimunqa?
Diosman sonqo akllasqa kaqkunawanmi Jesusqa gobiernanqa. Paykunamantam Biblia nin: ‘Diospaq sapaqchasqa kaqkuna’, nispa (Daniel 7:27). Jesuspa apostolninkunatam Diosqa puntata sapaqcharqa. Sapaqchasqa kanankupaqmi Jehová Diosqa qarikunatawan warmikunata hinallaraq akllachkan. Hanaq pachapi kawsanankupaqmi wañuspankuqa espiritu cuerpotaña Jesus hina chaskinku.
¿Haykataq hanaq pachamanqa rinqaku? ‘Asllam’ (Lucas 12:32). Kay Pachatam Jesusqa gobiernanqa 144.000 akllasqakunallawan.
4. ¿Imam pasarqa kamachinanpaq atiyta chaskiruptin?
1914 kaq watapim Jesusqa rey kananpaq nombrasqa karqa hinaptinmi Satanastawan supaykunatapas hanaq pachamanta chaylla wischumurqa. * Chaymi Diabloqa ancha rabiasqallaña sasachakuykunata Allpantinpi hatarichirqa (Apocalipsis 12:7-10, 12). Chay watamantapacham runakunaqa aswan sasachakuypi kachkanku. Guerrakuna, onqoykuna, terremotokuna, muchuykuna kasqanmi qawachin Diospa Gobiernonqa kamachinanpaqña kasqanta.
5. ¿Imakunatam Jesusqa gobiernonpi ruranqa?
Diosmanta Allpantinpi allin noticia willasqa kasqanwanmi chay gobiernoqa “achka-achkallaña” runakunata huñuchkan. Kaymi qawachin Diosman sonqo wara-waranqantin warmi-qarikuna Jesuspa kamachisqan kasqankuta. Paykunam salvakunqaku Diospa Gobiernon mana allin ruraqkunata chinkachiptin. Chaymi Jesusta kasukunanchik Diospa Gobiernonwan amparasqa kayta munaspaqa.
Jesusqa waranqa wata kamachisqanpim qallariypi runakunapaq Diospa munayninta cumplichinqa. Enteron Allpa pacham sumaq huertaman tikrachisqa kanqa. Chaymantam Jesusqa Kamachinanpaq autoridad chaskisqanta Taytanman kutichinqa (1 Corintios 15:24-26). ¿Munawaqchu chay Gobiernomanta pimanpas willayta?
^ par. 12 1914 watamanta Bibliapa willakusqan imayna cumplikusqanmanta yachayta munaspaqa qaway ¿Imatapunim Bibliaqa yachachin? libropa 215-218 paginankunata.


text:
Piruw suyup Rimana Wasin
Piruw suyup Rimana wasin (QSHKS qillqaypi: Perú suyuq Rimana Wasin), Piruw suyu Rimanan wasi (Perú suyu Rimanan Wasi), Hatun Rimana Wasi icha Piruwpa Kunrisun (Congreso de la República del Perú) nisqaqa Piruwpa rimana huñunakuy wasinmi.
Piruw suyu qispisqa kawsayninqa qallarirqan imayna kamachiy kamayuq kayninta qhawarispa. Rimana Wasiqa paqarisqanmanta pachapuni t’inkisqan khunan Piruw llaqtan kawsayninman hina. 1822 watakunamanta pachan apulli Francisco Javier de Luna Pizarro kamachiyninwan, rimana wasip kawsayninqa kawsan kikin llaqtap kawsayninwan kuska, churaspa Piruw llaqtap munayninta allin kamachiyman. Qasi kawsay hinaspa llaqtawan kamachiyta churaspa,
Piruw suyup Rimana Wasin kamakuyqanmanta pacha “capilla de San Marcos” nisqa taytachaq wasinpin llank’ananpaq puritan, chaymantataqmi llank’aranku askha wasikunapi. Ñawpaq kawsaypin Rimana Wasi karan “ bicameral” nisqa huñunasqa apullikunap llank’asqan. Cámara de Diputados” nisqa huk apulli t’aqa llank’ayninkuta rimarqanku “Universidad de San Marcos” nisqa Hatun Yachay Wasipi hinaspataqmi “Cámara de Senadores” nisqa Hatun Apullikuna Rimarqanku mauk'a "Inquisición” nisqa wasipi
Miguel Grau Seminario, suyup haylli runa ruwayninmi Rimana Wasipi Apullikuna yachapayananku atiy, paypa kawsayninmi llaqtap munasqanman hina ruwayniyuq karan chaymi Apullikuna ima llak’ayninkupipas chay yuyaypi kanan. Panmi Rimana wasipi Apulli kaspa "llyñita mañakunan” nisqata mana chaypi llank’ananpaq mañakuran ichaqa awqanakuyman rinanpaqmi.
Rimana Wasip kawsayninmi qillqasqa Piruw Suyup hatun Kamay Pirwakunapi, chayrankun Piruw suyup Hatun Kamachiqninkuna, hanaqpachapi taytachata yuyarispa hinaspa llaqtatapas llank’ananku, Rimay wasipi kamaq sutita huqarispa, llaqtap kamachiykunata qhawarispapuni hinaspa suyuntinpa sumaq kayninpaq.
Rimana Wasiqpa chaninchaq kayninmi: kamachiy qillqa ruway. Piruw Suyuq Hatun Kamay Pirwan llapan ñankunata rikun allin kamachi ruwakuykuna riqsichinankupaq.
Rimana Wasiq huk sumaq ruwaynillantaqmi “actos de gobierno” nisqa hatun kamachiqpa imaymana suyuq ruwaykunamanta. Willakuykunata mañaspa chaykunataqa ruwakun, hach'awanqukunata mink’aspa Rimana Wasipi hatun rimaypi suyupaq llank’asqankumanta rimanankupaq hinaspa “Comisiones” nisqakunapipas rimanallakutaqmi llapa qillqa kamachiykuna qillqa ruwasqanta rikunankupaq.
Rimana Wasin llapa llaqtap rimayninta rantinkan. Llapa yawarkunata, apu yuyaykunata, kamayuq kaykunata, hinaspa makiwan llank’aykunata llaqta munayninman hinapuni.
Rimana wasipi apullikunan akllasqa suyuntinpaq llank’anankupaq, qillqa kamachiy, rikuy hinaspa rantinkaykunapi llapa llaqtanchispa kawsayninkunata allin tikarinanta qhawanankupaq, chayraykun mana pipas huchallinmanchu ima rimasqankumantapas akllasqankumantapas, chaymantapas manan apipachinapi huchallisqa kankumanchu mana Rina Wasi kamachisqanqa. Llaqata runan rimana wasi apullita churanan llaqta kamachiyta chawpichananpaq paywan.
Rimana Wasipi apulliq llank’ayninqa hunt’an kanan, ichaqa wayna sipas hatun yachay wasipi yachachiypiqa atinmantaqmi yachachiyta. Rimana Wasipi apulliq ruwayninqa tukuy llaqtap yachananmi, llaqta runaqa apulliq llank’ayninqa riqsin willana masikuna mast’arisqanrayku.
Khunami, Suyu Rimana Wasi llank’ayninta munan “ modernizar sus sistemas” nisqa ruwaykunata astawan , imaymana ruwaykunapi, wasin llut’aykunapi hinaspa llapa llank’ana churaypi. Ruwakumi yuyaywan, sumaq kawsayta tariyta llank’ayta khunanmanta kallpachaspa, ama qunqaspa llapa qhipa apullikunap llank’ayninta sumaq llaqta kawsaypaq.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Perú suyu Rimanan wasi (tukri internet tiyaynin)
- Congreso de la República del Perú (kastilla simipi)


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés sutiyuqqa (1485 watapi paqarisqa Medellín (Ispaña) llaqtapi, Ispañapi 2 ñiqin qhapaq raymi killapi 1547 wañusqa Castilleja de la Cuesta llaqtapi, Ispañapi) Mishika runakunap qhapaq suyup ispañul atipaqninsi (kunkistadur nisqa) karqan. 1519 watamanta 1521 watakama chay mama llaqtatas atiparqan, 1521 watapi Tenochtitlan nisqa uma llaqtantas thuñichispa.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hernán Cortés.


text:
Biwa qucha
Biwa qucha (nihun simipi: 琵琶湖, Biwa-ko, Kastilla simipi: Lago Biwa), hatun qucham, Nihunpas mama llaqtakunapi. Poyang quchaqa 670,33 km² hatunmi. Quchap hawanqa mama quchamanta 85,614 mitrum aswan hanaq.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Flora[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Fauna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Nihun simitam rimanku.
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Manyanpi llaqtakuna:
- Nagahama
Yachay tarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Lago Biwa.
- Departmento del Lago Biwa y el Medio Ambiente, Prefectura de Shiga
- Webcam en vivo de Biwako


text:
Jehovapa testigunkuna, ¿pïkunataj kayä?
Nogakunaga kayä entero Patsacho may chay markakunapitami, chayno kaptimpis manami rakinakushgachu kaykäyä. Imapitapis masga Bibliata escribichej y lapanta kamaj Jehovalatami adorayä. Jesucristuta gatiyänäpajmi kalpachakuyä. Kushishgami kaykäyä cristianukuna nishpa gayayämangampita. Lapäkunami tiempükunata rakiyä Bibliapita y Diospa Gobiernumpita runakunata yachachiyänäpaj. Jehová Diospita y Gobiernumpita wakinkunata wilapäyaptïmi reguiyäman Jehovapa testigunkuna nishpa.
Paginäkunaman yaykuy. Paginanchicho Bibliata lei. Masta yachakuy nogakunapita y creenciäkunapita.


text:
Qillqa
Qillqa nisqaqa ima qillqasqapas, qillqana p'anqapi (liwrupi, willay p'anqapi, chaski qillqapi icha huk willa ñiqipi, antañiqiqpi, siq'isqa rikch'akuna icha sanampakuna, willakunata, yachayta waqaychanapaq.
Manaraq qillqa kaptin, runakuna willaykunata miraymanta miraymansi quykuq karqan, simiwan rimaspa willaykuspa.
Kay hinam qillqay nisqakuna:
- Rikch'akunawan (rikch'a qillqay)
- Sumiru runakuna
- Mawk'a Iqiptu runakuna
- Mawk'a Mayakuna
- Mishika runakuna
- China qillqay
- Sanampakunawan (sanampa qillqay): kunan pacha siq'i llumpakuna
- Pañamanta lluq'iman
- Phiniku siq'i llumpa (ñawpa pacha Chawpi hatun quchap patakunapi)
- Iwriyu siq'i llumpa
- Arabya siq'i llumpa
- Lluq'imanta pañaman
- Grigu siq'i llumpa
- Latin siq'i llumpa
- Kirilitsa siq'i llumpa
- Diwanaqri siq'i llumpa (Baratpi)
- Pañamanta lluq'iman


text:
Nicolás Avellaneda
Nicolás Remigio Aurelio Avellaneda sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin kantaray killapi 1837 watapi paqarisqa Tukuman llaqtapi - † 25 ñiqin ayamarq'a killapi 1885 watapi wañusqa [[hatun qucha] llaqtapi) huk Arhintina mama llaqtayuq taripay amachaq, Willay kamayuq, pulitikupas runam karqan.
1874 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 12 ñiqin kantaray killapi 1880 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan.
Tayta: Marco Manuel de Avellaneda; Mama: Dolores de Silva y Zavaleta.
Warmi: Carmen Nóbrega Miguens.
Churinkuna: (?).
Yachaywasi: .
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Estudio sobre las leyes de Tierras,.


text:
TORREMANTA QHAWAJ JUNIO 2014
Cigarro pitayta, ¿allinpajchu Dios qhawan?
Cigarro pitayta, ¿allinpajchu Dios qhawan? Chayta yachakoyqa cigarro pitayta saqenaykipaj yanapasonqa.
Jallpʼantinpi uj jatun onqoy jina
Cigarro pitayta pisiyachinankupaj mayta kallpachakojtinkupis, ¿imaraykú mana munasqankuman jinapunichu ruwakorqa?
Cigarro pitayta, ¿allinpajchu Dios qhawan?
Bibliapi pitay nisqa rimayta mana oqharejtinpis, ¿imaynatá yachasunman Dios allinpajchus manachus cigarro pitayta qhawasqanta?
¿Mikhorqankiñachu kausachej tʼantata?
¿Imaraykutaj Jesús nerqa janajpachamanta kausachej tʼanta kasqanta?
¿Ñaupa tatasniy kausarimonqankuchu?
Bibliapi, sajra ruwajkunata Dios kawsarichimunanta nin, ¿imaraykutaj chayta ruwanqa?
Kinsa runas 500 watas ñaupajta, cheqa kajta maskʼarqanku, ¿tarerqankuchu?
¿Imaraykutaj católicos, reformistas ima Capitota, Cellariusta, Campanusta ima chejnerqanku?
Bibliaj kutichiykunasnin
Jallpʼanchej imapajchus ruwasqa kasqan, ¿juntʼakonqachu?


text:
Krup
Krup, lat. Laryngotracheobronchitis (kast. crup icha laringotraqueobronquitis) huk samanamanta unquy huk virus rayku mayqinchus patakaq sinqa ukhupi infeccionta ruwan. Kay infeccionqa tonqori ukhuta punkichin, chayrayku mana allinta samachiwanchikchu, chaymanta kay sintomakunawan kachkanchik allqu uhuy (tos perruna), estridor, chaymanta disfonía ima. Pisi, mana ancha sinchichu utaq sinchi sintomakunata rikhurichin, kaytaq ch’isinpi aswan sinchiman tukun. Kayqa hampikuy munan huk dosikunallawan kay esteroides kaqmanta; wakin kuti, ancha sinchi kaptin, kay epinefrina kaqwan hampikuy munan. Mayniqpi hina hampina wasiman qhipakuq yachachikun.
Kay imamantachus rinkhurinman karqa chaymanta chay aswan sinchi causasninta yachaspaña, kay crup kaqniyuq kanki ñisunku kay clínicapi qhawachikuspa (kay hina: epiglotitis utaq huk hawa ima kay vias respiratorias kaqpi)kaqta. Mana qhipan qhawachikunata munakunchu – yawar qhawachina, rayos-X, utaq cultivos ñisqata —. Kayqa huk rikhuriq unquypuni, wawakunapi huk 15% kaqman hap’in, aswantataq kay 6 killayuqman 5 utaq 6 watayuqmankama. Mana nijayk’aq hina wayna runakunaman utaq machu runakunaman hap’inchu. Ñawpaqtaqa kay difteria juchayuqrayku rikhurinman karqa niqtinkupas, kay occidental pachapaqqa, kaypata hamuyninqa kusi yuyakunayapaq, kay vacunación kaqtin, kaywantaq aswan llimphu kananchikpaq chaymanta sumaq kawsaypaq ayllukunapi.
Yuyarina
- 1 Signos y síntomas / Unanchakuna watupanakunawan
- 2 Causas / Qallakuna
- 3 Patofisiología
- 4 Diagnóstico / Reqsichisa
- 5 Prevención
- 6 Tratamiento
- 7 Pronóstico
- 8 Epidemiología
- 9 Historia / Ñawpaq willarina
- 10 Referencias / Willakuy
Signos y síntomas / Unanchakuna watupanakunawan[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup kaqqa riqsichikuq kayrayku: tos “perruna”, estridor, disfonía (voz kaqpi pantay), chaymanta sasacha respirarpaq mayqinchus ch’isipi aswan sinchiman tukun.[1] Kay "perruna" ch’ujuqa aswanta rich’akuq kay foca waqllana waqayninman utaq kaylobo marino kaqman.[2] Hark’ayqa aswan sinchi kanqa kay ansaqillayrayku utaq kay llantokaqrayku, chaymanta, sichus wawa samakusaptin uyarikuy atikun chay, ñiy munan kay vías respiratorias sinchita k’uykuchaykukun. Hark’ayqa pisillanman kay crup kaq aswan sinchiyaptin. [1]
Wak sintomakunaqa kanman fiebre, rinitis aguda (aswan riqsisqa síntomas kay resfriado común)kaqmanta, chaymanta k’uykuchaykuy kay pared del tórax kaqpi.[1][3] El babeo utaq kay unqusqa hina rikukuq, huk willay wak hina unquykunamanta. [3]
Causas / Qallakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup kaqqa huk infeccion huk virus huchayuqrayku nikun.[1][4] Wakinkunataq kayllatataq ninku aswan mask’asqa simikunapi, kay hina laringotraqueítis aguda, crup espasmódico, difteria laríngea, traqueítis bacteriana , laringotraqueobronquitis, chaymanta laringotraqueobronconeumonía. Kay iskay ñawpa unquykuna huk virus yuchayuqrayku chaymanta mana ancha sinchichu kanku kay sintomaspi; kay tawa qhipan unquykunari bacterias yuchayuqrayku kanku chaymanta aswan sinchi kanku.[2]
Viral[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup viral kaq utaq laringotraqueítis aguda kaqqa kay virus de la parainfluenza huchayuqrayku, aswantataq kay 1 chaymanta 2 wallpamakuna, kay 75% casospi.[5] Wak unquykuna virus huchayuqrayku kaqkuna kanku: gripe A,B ima, sarampión, adenovirus chaymanta virus respiratorio sincicial (VRS).[2] Kay crup espasmódico kaq kay kikin virus qutu huchayuqrayku kay laringotraqueítis aguda kaqmanta ichapas kayqa mana infección signosniyuqchu (kay hina k’aja, kunka nanay chaymanta mirayaynin kay conteo de glóbulos blancos) kaqmanta.[2] Tratamienton chaymanta kay tratamientopaq kutichiynin kikinllataq kanku.[5]
Bacteriano[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay bacteriano qutuqa rak’ikun kaypi: difteria laríngea, traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis chaymanta laringotraqueo-bronconeumonía.[2] Kay difteria laríngea rikhurin kay Corynebacterium diphtheriae kaqrayku kay traqueítis bacteriana, kay laringotraqueobronquitis chaymanta kay laringotraqueo- bronconeumonía kaqkunataq huk infección viral primaria kaqraykupuni rikhurin huk bacteriano secundario thaskiyninwan. Kay aswan riqsisqa rikhuriq bacterias kanku: Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Hemophilus influenzae, chaymanta Moraxella catarrhalis kaq ima.[2]
Patofisiología[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay infección viral kay crup ruwasqanqa punkichin kay laringe, tráquea, chaymanta hatun bronquios[4] kay glóbulos blancos yaykuyninrayku (aswantataq histiocitos, linfocitos, células plasmáticas, chaymanta neutrófilos)kaqrayku.[2] kay punkiyqa kay vías respiratoriasta tapaykun, chaymanta ancha sinchi chayqa mana samayta ahinallatapacha atikunchu, chaymanta kan kay t’uki ruqyasqa ima wayra lluqsiypuni estridor sutichasqa..[4]
Diagnóstico / Reqsichisa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup kaqqa clínicapi qhawachikun.[4] Ñawpaqtaqa wak ima unquychus kay patakaq vías respiratoriasta tapachkan chayta raqpana tiyan kay hinakuna epiglotitis, huk mana riqsisqa virus kay vías respiratoriaskaqpi, estenosis subglótica, angioedema, absceso retrofaríngeo,chaymanta traqueítis bacterianakaqpas.[2][4]
Mana [[rayos X] qhawachiykunata sapa kuti ruwakunchu,[4] Ichaqa ruwakun chay, tunquri k’uykuchakusqanta rikhuchinqa, kay signo del campanario sutichasqa, kay estenosis subglótica huchayuqrayku, kaytaq rich’akun kay campanario rikukuyninpi. Kay campanario signon huk willay kay qhawaypaq, ichaqa mana tarikuqchu kay aswan achkha casospi.[3]
Mana wak qhawachiykunata anchata munakunchu (kay hina análisis de sangre chaymanta cultivo viral), imaraykuchus mana munakuq ansaqillayta ruwachinman, kay hinatataq kay ch’ampayuq via área tensionta yapaykuchinman.[4] Ahina kaptinpis kay cultivos virales, nasofaríngea samaypi urkhukuptin, chaywan llamk’akunman yachanapaq imaraykuchus chay unquy kanman, aswantataq chaywan llamk’akun kay mask’ana pampapi.[1]Sichus runaqa mana kutiripunchu kay pachan tratamientowan chayqa, huk infección bacterianapi umachana; chay hina chayqa aswan mask’aykunata kamachikunqa.[2]
Gravedad[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup may hina sinchichus kachkanta yachanapaq aswan llamk’achikusqa sistemaqa kasqa kay Escala de Westley ñisqa. Kayqa astawan llamk’achikuq kasqa kay mask’anapi manataq anchatachu kay clínica llamk’aypiqa.[2] Kayqa huk yupakuy kay phisqa ruwaykunamanta qusqa: allin yuyay ñiqi, cianosis (qara anqasllasqa llimp’iyuq qhuñakuna ima), estridor, wayrachap yaykunan chaymanta contracciones ima. .[2] Yupaykuna qusqa sapa llamk’anarayku kay pañakaq tawlapi rikuchikun, hunt’asqa lluqsimuynintaq kachkan kay 0 chaymanta 17 kaqman hina.[6]
- Huk hunt’asqa lluqsimuy kay ≤ 2 kaqmanta ñin crup pisi. Kay perruna ch’uju rikhurinman, chaymanta kay disfonía ima, ichaqa mana estridor samariypi kanchu. [5]
- Huk hunt’asqa lluqsimuy kay 3 kaqmanta chaymanta 5 kaqman ñin crup sumaqlla. Estridor kaqwan rikhurin sasata uyarikuq, ichaqa manaña aswan signos kanchu. [5]
- Huk hunt’asqa lluqsimuy kay 6 kaqmanta chaymanta 11 kaqman ñin crup achkha. Huk estridor kaqwanllataq rikhurin mana tapurikunapaq hina, ichaqa chantapas rikukun kay pared torácica kaqpi huk sut’i tiraje intercostal ñisqa(aychakuna waktapuramanta ukhuman aysanku).[5]
- Huk hunt’asqa lluqsimuy kay ≥ 12 kaqmanta ñin insuficiencia respiratoria ruwakunanta. Kay perruna ch’ujuqa chaymanta kay estridor ima ichapas mana ancha chaninniyuq kanmanchu kay pachapi.[5]
85% wawakunamanta apasqakuna kay departamento de emergencia ñisqaman kay unquyniyuq kanku mana ancha sinchi chaninniyuq; mayniqpi hina kay crup sinchi chaninniyuq rikhurin: (<1%).[5]
Prevención[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Achkha unqusqakuna kay crup kaqwan saniyachikurqanku immunización kay influenza chaymanta kay diferiakaqmanta. Ñawpaqtaqa, kay crup kay difteria kaqwan k'askachakuq karqa, ichaqa kay allin vacunación rayku, mana difteria rikhuriy atinmanchu kunanpachapiqa kay hina ñawpachasqa pachapiqa..[2]
Tratamiento[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Wawakuna kay crup kaqniyuq aswan atikusqa ñañiq kananku tiyan.[4] Aswantaqa kay esteroides kaqta qunku ,chaymanta kay sinchi unqusqakunapiqa epinefrinakaqta. [4] Kay saturación de oxígeno kaqniyuq wawakunapaqqa urapi kay 92% kaqmanta oxigenota qukunan tiyan,[2] chaymanta hospitalpi qhipakunkuman qhawaypi kay unqusqakuna kay sinchi crup kaqniyuq.[3] Sichus oxigenota munakun chayqa aswan allin kanqa kamachiy conductosninta (huk oxigeno quqta hap’ispa wawap uyan qayllapi) imaraykuchus aswan pisi ansaqiyta quchikun kay máscarakaqmantaqa.[2] Tratamientowanqa, aswan pisi kay 0.2% runakunamanta munan kay intubación endotraqueal kaqta.[6]
Esteroides[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikuchikurqa, kaycorticoesteroideskaqkunaqa, kay dexametasona kayjinaqa chaymanta kay budesónidakaqqa, sumaqllachinku lluqsiykunata kay crup kaqwan wawakunata, mayqinllapas kachun unquypa ñiqinqa.[7] Kay suqta phani kamachiyninmantapacha huk allin saniyay rikurikunña.[7] Ichapas munasqa llamk’ayninta ruwanku sichus siminta, parenteral, upyakunku chay, utaq muskhispa, aswanta munakun kay upyaspa.[4] Huk dosisllata munakun chaywanqa sanillakunqapuni. [4] Kay Dexametasona kaq dosisqa kay 0.15, 0.3 chaymanta kay 0.6 mg/kg kaqkunamanta kikin sanillachiyniyuq rich’akun.[8]
Epinefrina[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay pachan crup utaq kay sinchi kaq, allichakapunman huch’uy pachapi kay epinefrina nebulizador kaqwan.[4] Kay epinefrina ruwachin kay crup unquypa ñiqin pisiyanata huk 10 30 chinini kaqpi, allichayninkunaqa 2 phanillata kawsan.[1][4] Sichus allichayqa kay tratamientop qhipanta sayan chay kay 2 4 phanipi chantataq mana ch’ampakuna kanchu chay, wawata hampina wasimanta lluqsichiy yachanku.[1][4]
Wak[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ichapas mask’akurqanku wak tratamientos kay crup kappa, nimayqin allin lluqsiykunata qunchu kaykunawan llamk’anapaq hina. Yakup wapsinta utaq quñi wayrachata muskhiyqa huk ñawpa tratamiento kay auto-cuidado kaqmanta, mana chay allin hampichiyninta rikuchiy atirqankuchu [2][4] chayrayku kunanpachaqa pisita ruwakun.[9] Kay haminakuna tospaq kaqwan hampikunaqa, chantataq kay dextrometorfano chaymanta/utaq kayguaifenesina kaqniyuq, manallataq hampikunapaq kusachu.[1] Ñawpapachapiqa muskhikuq karqa kay heliox kaq (huk piqtu kay helio kaqmanta kay oxígeno kaqwan) kay samana sayk’uyta pisillachinapaq, ichaqa mana ancha lluqsimuykuna tiyanchu kaywan hampikunapaq hina.[10] Kay crup huk viral unquy kaptin, mana kay antibióticoskaqkunawan llamk’akunchu, ichapas huk infecion bacteriana secundaria rikhuriptin.[1] Sichus huk infección bacteriana kaptin, kay antibióticos vancomicina chaymanta kay cefotaximakaqwan llamk’akunman.[2]gripe Aswan sinchi kaqtinqa kay A o B ch’ujuyuq ima chay, kay antiviral inhibidores de la neuraminidasakaqta qukunman[2]
Pronóstico[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
kay crup viral kaqa huk auto-limitada unquy ichaqa mayninpi hina kay,insuficiencia respiratoria chaymanta/utaq paro cardíacoaco wañuyman apanman.[1] Kay sintomasqa allinllanku iskay p’unchaykunapi ichaqa qamchis p’unchaw unayta kanman.[5] Wak ch’ampakuna mana ancha rikukuq kanku: traqueítis bacteriana, neumonía, chaymanta edema pulmonarkaq ima.[5]
Epidemiología[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay crup 15% wawakunaman hina hap’in, kay 6 killayuqmanta chaymanta kay 5 utaq 6 watayuqkama.[2][4] 5% hampina wasiman yaykuq wawakunaman rikch’an.[5] Mana ancha rikukuq casospi, aswan huch’uy wawakunapipuni rikukunman kay kimsa killayuq hinapi, chaymanta aswan machu wawaspi kay 15 watayuq hinapi.[5] Qhari runakunaqa huk 50% hinapi hina unqunku aswan warmi wawakunamanta, chantataq aswanta prevalencia miray tiyan otoñopi.[2]
Historia / Ñawpaq willarina[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kay “crup” simiqa kay “crup” verbomanta hamun, kay Inglés Moderno Temprano kaqmanta mayqinchus "Ch’akata qhapariy" ñin munay; Kay sutiqa ñawpa kutitaqa kay Escocia kaqpi unquyman sutichakurqa, chantataq aswanta riqsikurqa kay 18 pachaq watapi.[11] Kay crup diftérico riqsikun kay Ñawpaq Grecia kay Homero kaq pachanmantapacha chantataq kay 1826 kaqpipuni kay Bretonneau waknarqa kay crup viral kaqta kay crup difteria kaqman yuchachasqa kaqwanta.[12] Franceces kaqkunaqa kay crup viral kaqtaqa suticharqanku "falso crup" hinata imaraykuchus kay “crup” chaypachataqa huchachakuq karqa kay bacteria de la difteria unquyman.[9] Kay crup difteriaman huchachakuq mana anchata riqsikunchu chay immunización vacunación rayku.[12]
Referencias / Willakuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Rajapaksa S, Starr M (May 2010). "Croup – assessment and management". Aust Fam Physician 39 (5): 280–2. PMID 20485713.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 Cherry JD (2008). "Clinical practice. Croup". N. Engl. J. Med. 358 (4): 384–91. Error: Bad DOI specified. PMID 18216359.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Diagnosis and Management of Croup (PDF). BC Children’s Hospital Division of Pediatric Emergency Medicine Clinical Practice Guidelines
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 Everard ML (February 2009). "Acute bronchiolitis and croup". Pediatr. Clin. North Am. 56 (1): 119–33, x–xi. Error: Bad DOI specified. PMID 19135584.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 Johnson D (2009). "Croup". Clin Evid (Online) 2009. PMID 19445760.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Klassen TP (December 1999). "Croup. A current perspective". Pediatr. Clin. North Am. 46 (6): 1167–78. Error: Bad DOI specified. PMID 10629679.
- ↑ 7,0 7,1 Russell KF, Liang Y, O'Gorman K, Johnson DW, Klassen TP (2011). "Glucocorticoids for croup". Cochrane Database Syst Rev 1 (1): CD001955. Error: Bad DOI specified. PMID 21249651.
- ↑ Port C (April 2009). "Towards evidence based emergency medicine: best BETs from the Manchester Royal Infirmary. BET 4. Dose of dexamethasone in croup". Emerg Med J 26 (4): 291–2. Error: Bad DOI specified. PMID 19307398.
- ↑ 9,0 9,1 Marchessault V (November 2001). "Historical review of croup". Can J Infect Dis 12 (6): 337–9. PMID 18159359.
- ↑ Vorwerk C, Coats T (2010). "Heliox for croup in children". Cochrane Database Syst Rev 2 (2): CD006822. Error: Bad DOI specified. PMID 20166089.
- ↑ Online Etymological Dictionary, croup. Accessed 2010-09-13.
- ↑ 12,0 12,1 Feigin, Ralph D. (2004). Textbook of pediatric infectious diseases. Philadelphia: Saunders. p. 252. ISBN 0-7216-9329-6.


text:
Santander
- Santander nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Santander (sut'ichana) rikuy.
Santander llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Kantawriya pruwinsyap, Kantawriya suyup uma llaqtanmi.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa wata 26 a C, Portus Victoriae luliobrigensium.
9 Qhulla puquy killa 1755 hatun llaqta watamanta.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Barriokuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kathuliku inlisya.
Llaqtap amachana santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 5 Qhulla puquy killa: Reyes Magos.
- Nuestra Señora del Mar Wapupas Pallan.
- 24 Inti raymi killa San Juan.
- 25 Anta situwa killa Santiago P'unchaw raymikuna.
- 30 Chakra yapuy killa San Emeterio wan Celedonio.
- 15 Tarpuy killa: Bien Aparecida Pallan.
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Universitidad de Cantabria.
- Universidad Internacional Menéndez Pelayo (UIMP).
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Santander.
- Ayuntamiento de Santander
- Turismo en Santander
- Webcams en Santander


text:
Wikipidiya:Qillqa suti
Wikipidiyapi musuq p'anqata kicharispaqa, allin qillqa sutita pallanaykim atin.
Allin qillqa suti nisqaqa kay hinam:
- Qhichwa simipi sutim kachun. Chayraykum qillqanchik: anqas (=asul/azul), q'umir (=birdi/verde), yachay wasi (=iskuyla/escuela), antanka (=awiyun/avión), piluta hayt'ay (=futbul/football), chita (=kurdiru/cordero). Mana chay hina allin qhichwa rimata riqsiptiykiqa, qhichwalla, kastilla-qhichwa icha qhichwa-kastilla simi qullqakunapi maskay. Musuq simikunamanta qillqanayaptiykiqa, qhaway Wikipidiya:Musuq simikuna p'anqapi. Manapuni qhichwapi rima kaptinqa, lliwmanta aswan riqsisqa aymara, mapudungun, nawa, latin, grigu, kastilla, inlish icha huk simimanta hap'isqatam qillqanchik.
- Qillqa sutiqa allintam qillqasqa kachun, qhaway Wikipidiya:Allin qillqay p'anqapi.
- Llaqtakunamanta qillqanayaptiykiqa, qhaway Wikipidiya:Llaqta sutikuna p'anqapi.
- Qhichwapi rimapuraqa, wamaq rimapurapas, lliwmanta aswan riqsisqa rimata llamk'achiy, ahinataq: para (=tamyay), q'umir (=chiqyaq, waylla), piluta hayt'ay (=chakiyasiy), mulli (=kullash), antañiqiq (=yuparparina, huchhachana).
- Huk rima achka sut'ikunayuq kaptinqa, sut'ichana qillqatam qillqanchik, lliw sut'inwan t'inkiyuq.
- Qillqa sut'ikunataqa huk yupaypim qillqanchik.
- Lliw kaqlla sutikunamanta, musuq simip, llaqta sutip kastilla simipi sutinkunamantapas p'anqakunapi #PUSAPUNA [[chiqap sutin]] nisqa pusapunatam qillqamunchik.


text:
Raya
- Raya q'asa (La Raya) nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Raya nisqakunaqa (superordo Rajomorphii icha Batoidea) kinrayman ancha hatun k'apa challwakunam. Uchuylla uywachakunatam mikhunku.
Ancha achka rayakunaqa mama quchakunapim kawsan. Huk rikch'aq rayakunataq mayukunapim, ahinataq Amarumayupim kawsan, ahinataq wach'i rayam (Plesiotrygon iwamae), puma rayapas (Potamotrygon hystrix).
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Raya


text:
LIBROPA SAPAQ YACHACHIKUYNINKUNA
¿Imataq Seol, imataq Hades nisqa palabrakunaqa?
HEBREO simipi scheʼóhl nisqa palabrawan griego simipi háides nisqa palabraqa qanchis chunka masnin kutitam Bibliapiqa rikurimun, chay palabrakunam wañuywan tupan. Wakin Bibliakunapim tikranku “sepultura”, “infierno”, “uku-pacha”, “wañusqakunapa kasqan” nispa chaynataq huk rikchaq palabrakunawanpas. Hebreo simipi scheʼóhl nisqa otaq griego rimaypi háides nisqa palabrakunataqa yaqa llapan simikunapim mana nisqanman hinachu tikranku. Chaywanpas castellano simipiqa “Seol” hinaspa “Hades” nispam tikrakun. Qawarisun imatam Bibliaqa yachachin chay palabrakunamanta.
Salmo 89:48 nin: “¿Pi runaraq kawsaspa mana wañuqqa kanman? ¿Pi runaraq wañusqakunapa kasqanmanta [Seol nisqamanta] librakunman?”, nispa. Chaynaqa, ¿kuyasqanchik wañukuqpa pampakusqan sepulturanchu kanman Seol ninanqa? Manam. Sapakamapa pampakusqan sepulturanmanta rimaspanqa, manam scheʼóhl nitaq háides nispachu Bibliapiqa qellqakun, aswanqa hebreo simipi hinaspa griego simipi hukniraq palabrakunawanmi tikrakun (Genesis 23:7-9; Mateo 28:1). “Seol” ninanqa manam achka runakunapa pampakunanku panteonwanqa tupanchu, manataqmi ayllukunapa pampakunanku sepulturawanqa nitaq hatu-hatun pampakunanku uchkuwanpas (Genesis 49:30, 31).
Chaynaqa,“Seol” otaq “Hades” nisqa palabrakunamanta Biblia willaptinqa, ¿imamantataq rimachkan? Hatu-hatun pampakuna uchkumantapas aswan hatunmantaraqmi. Ejemplopaq, wañuqkunapa kasqan sitiomanta [seol nisqamanta] rimaspanmi Isaias 5:14 nin: ‘yarqaymanta hinaraqmi kicharin simintapas’, nispa. Arí, wañuqkunapa kasqan Seol nisqaqa millpuruchkaq hinam mana yupay atina wañusqakunataqa chaskichkan, manam ninmanchu: “Chayllapaqñam” nispaqa (Proverbios 30:15, 16). Sepulturapim ichaqa kamaqllata wañuqkunataqa pampanku, Seol nisqañataqmi haykappas ‘mana huntanchu’ (Proverbios 27:20). Arí, Seol otaq Hades nisqaqa manam haykapipas wañukuqkunawanqa huntanmanchu. Chaynaqa Seol otaq Hades nisqaqa manam hanaq pachapi nitaq kay pachapi nitaq uku pachapi, ñawipa qawasqan kaq sitiochu. Aswanqa llapallan wañuqkunapa kasqanmi, chaypim yaqa llapanku puñuypi hina kachkanku.
Wañuqkuna kawsarimunanmanta Bibliapa yachachisqanta yachaspanchikmi astawan entiendenchik Seol otaq Hades imam kasqanta. Bibliaqa yachachinmi Seol otaq Hades nisqapi kaqkuna kawsarimunankumanta (Hechos 2:31; Apocalipsis 20:13). * Willawanchiktaqmi Jehová Diosta serviqkuna chaynataq Diosta mana serviqkunapas Seol otaq Hades nisqapi kasqankuta (Genesis 37:35, NM; Salmo 55:15). Chaymi Diospa Palabranqa segurawanchik: “Allin runakunatawan mana allin runakunata hamuq punchawpi Dios kawsarichimunanta”. (Hechos 24:15).
^ par. 4 Bibliapa nisqanman hinaqa mana kawsarimunankupaq kaqkunam ichaqa tarikunku “Gehena” nisqapi, chaypas manam ñawipa qawasqan kaq sitiochu (Mateo 5:30, NM; 10:28, NM).


text:
13 capítulo
Dios hina kawsayta qhawariy
¿Imaynatan Dios kawsayta qhawarin?
¿Ima ninmi Dios wiksallapiraq kaq wawa wañuchiymanta?
¿Imaynatan rikuchisunman kawsay respetasqanchista?
1. ¿Pin lliw kawsaqkunata kamaran?
PROFETA Jeremiasmi Jehová Diosta niran: “Cheqaq Diospuni kanki: kawsaq Dios”, nispa (Jeremías 10:10). Hinaspapas paymi lliw kawsaqkunata Kamaq. Hanaq pachapi wakin espiritukunapas niranmi: ‘Tukuy imaymanatan qan kamaranki, chaymi munayniykiwan kashankupas, kamasqapas karqanku’, nispa (Apocalipsis 4:11). Jehová Diosta takipi hatunchashaspan kamachikuq Davidpas niran: “Qanmantan kawsayqa paqarimun”, nispa (Salmo 36:9). Arí, Diosmi kawsaytaqa qoykuwanchis.
2. ¿Imakunatan Dios qowanchis kawsananchispaq?
2 Hinaspapas Jehová Diospa munayninpin kawsashanchis (Hechos 17:28). Paymi qowanchis mikhuyta, unuta, wayrata, tiyasqanchis hallp’atapas (Hechos 14:15-17). Chaykunataqa qowanchis sonqonchista kusichinanpaqmi. Ichaqa aswan kusisqa kawsanapaqqa Diospa kamachikuy siminkunata yachaspan kasukunanchis (Isaías 48:17, 18).
KAWSAYTA RESPETASUN
3. ¿Imatan Dios yuyaykuran Caín Abelta wañuchisqanmanta?
3 Diosmi munan kawsayninchista runamasinchispa kawsaynintapas respetananchista. Chaytan rikunchis ñawpa tiempopi sucedesqanwan. Cainmi sullk’a wayqen Abelwan k’araqta phiñakusqa. Chaymi Jehová Dios Cainta anyaran, phiñakuyqa hatun huchamanmi tanqayusunki nispa, Caintaq mana kasukuranchu. Aswanmi “wawqen Abel contra sayarispa, payta wañuchirqan.” (Génesis 4:3-8.) Wayqen wañuchisqanmantan Jehová Dios Cainta muchuchiran (Génesis 4:9-11).
4. Moisespa Kamachikuynin qelqapi nisqan hina, ¿imaynatan Dios munan kawsay rikunanchista?
4 Waranqa-waranqa watakuna qhepatan Jehová Dios israelitakunaman kamachikuy siminta qoran paypa munasqanman hina kawsanankupaq. Profeta Moiseswanmi chay kamachikuy simikunata willachiran, chay rayku kamachikuy simikunata sutichakun Moisespa Kamachikuynin qelqa, nispa. Chay Kamachikuypin kayta niran: “Aman pitapas wañuchinkichu”, nispa (Deuteronomio 5:17). Chay Kamachikuypin israelitakunaman rikuchiran runaq kawsaynin Diospaq ancha chaniyoq kasqanta, chaymi llapa runakunapas runamasinpa kawsayninta chaniyoqta rikunanku karan.
5. ¿Imaynatan rikuna wiksallapiraq kaq wawa wañuchiyta?
5 ¿Imaynatan Dios qhawarin mamanpa wiksallanpiraq kaq wawata? Diospa Kamachikuy siminpi niran, manaraq naceq wawata mana wañuchinachu, nispa. Arí: Jehová Diospaqqa chay wawaq kawsayninpas ancha chaniyoqmi (Éxodo 21:22, 23, NM; Salmo 127:3). Chaymi rikuchin manaraq naceq wawata yuyaypi wañuchiyqa otaq sulluyqa hucha kasqanta.
6. ¿Ima rayku mana cheqnikunachu runamasinchista?
6 Kawsayta respetanapaqqa runamasinchistan sumaqta qhawarina. Biblia nin: “Pipas iñiqmasinta cheqnikuqqa, runa wañuchiqmi. Qankunaqa yachankichismi pipas runa wañuchiqqa mana wiñay kawsayniyoqchu kasqanta”, nispa (1 Juan 3:15). Wiñaypaq kawsayta munaspaqa, manan runamasinchista cheqnikunachu, cheqnikuymi astawanqa millay ruwaykunaman apan (1 Juan 3:11, 12). Chay rayku yachananchispuni hukkuna hukkunawan munanakuyta.
7. ¿Ima viciokunan rikuchin kawsay mana respetakusqanta?
7 ¿Imaynatan kawsayninchista qhawarinanchis? Manan pipas wañuyta munanchu, ichaqa askha runakunan aychankuta kusichinanku rayku kawsayninkuta wañuyman churanku. Kaykunatan ruwanku: cigarrota pitanku, cocata hallpanku, otaq drogakunku. Chaykunaqa runakunatan onqochin, mayninpitaq wañuchin. Chay vicioyoq runaqa manan chaninpaqchu kawsayninta qhawarin. Diospaqqa chay ruwaykuna qhellipunin (Romanos 6:19; 12:1; 2 Corintios 7:1). Paypa munayninta ruwanapaqqa chay viciokunatan saqepunanchis. Sasaña kanman chaypas Jehová Diosmi yanapawasun saqepunanchispaq. Kawsayqa Diospa sumaq qoykuwasqanchismi, kawsayninchista chhaynata qhawarinapaq kallpachakusqanchistan Diosqa sumaqta qhawarin.
8. ¿Ima rayku kawsayninchista hukkunaq kawsaynintapas cuidananchis?
8 Kawsayta respetaspaqa allintan kawsayninchista hukkunaq kawsaynintapas cuidananchis. Allinta qhawarikuspan imatapas ruwasun, manataqmi kusikuykuna raykuchu sasachakuykunapi churakusun. Manan mana yuyayniyoq hinaqa carrota apanachu nitaq wañuyman apaq pukllaykunapi pukllasunchu (Salmo 11:5). Jehová Diosmi ñawpa Israel llaqtaman khaynata kamachiran: “Mosoq wasita ruwakuspaykiqa wasi patatan muyuriqta kanchachanki, ama pipas urmaykuspa wañunanpaq, runa wañusqamanta mana huchachasqa kanaykipaq”, nispa (Deuteronomio 22:8). Chay kamachikuymi yachachin imayna kawsanaykita. Sichus wasiyki escalerayoq chayqa, allintan allichanayki mana pipas urmayuspa k’irikunanpaq. Carroyki kan chayqa, allin allichasqan kanan. Manan wasiykipas otaq carroykipas kawsayniykita hukkunaq kawsaynintapas peligropi churananchu.
9. Kawsayta respetaspaqa, ¿imaynatan qhawarisun animalkunata?
9 ¿Imaynatan animalkunaq kawsayninta Kamaqninchis qhawarin? Paypaqqa animalkunaq kawsayninpas ancha chaniyoqmi. Paymi animalkunata qowanchis wañuchispa mikhunanchispaq p’achakunanchispaqpas, kawsayninchis peligropi kaqtinpas wañuchisunmanmi (Génesis 3:21; 9:3; Éxodo 21:28). Ichaqa pipas animalkunata ñak’arichin otaq kusikunallanpaq wañuchin chayqa, mana allintan ruwashan, chaywantaqmi rikuchin kawsay mana respetasqanta (Proverbios 12:10).
YAWARTA RESPETASUN
10. ¿Imaynatan Dios rikuchiran kawsaywan yawarwan tupasqanta?
10 Abel wañuchisqanmantan Jehová Dios Cainta niran: “Wawqeykiq yawarninmi pampamantapacha qaparispa mañakamuwan chaninchanaypaq”, nispa (Génesis. 4:10). Abelpa yawarninmanta rimaspaqa kawsayninmantan Dios rimasharan. Wayqen wañuchisqanmantan Cainqa muchuchisqa kanan karan. Abelpa yawarninmi otaq kawsaynin, qaparishaq hina Jehová Diosmanta chaninchayta mañakuran. Yawarwan kawsaywan tupasqanmi rikukullarantaq Millp’uq Para Unu qhepata. Manaraq Millp’uq Para Unu chayamushaqtinmi runakuna mikhuranku frutakunata, mikhuna qorakunata, ch’aki mikhuykunatawan. Qhepamanmi ichaqa hukniray kapuran. Jehová Diosmi Noeta churinkunatawan niran: “Chay animalkunaqa mikhunaykichispaqmi kanqa, hinallataq yuyukunapas q’omer yurakunapas. Lliwtan qoykichis”, nispa. Ichaqa kaytan Dios kamachiran: “Yawarnintin aychatan ichaqa ama mikhunkichischu, yawarpin kawsayqa kashan”, nispa (Génesis 1:29; 9:3, 4). Chaypin sut’ita yachanchis Jehová Diospaq kawsaywan yawarwan tupasqanta.
11. Noepa tiemponmantapacha, ¿imatan Dios yawarmanta kamachiran?
11 Yawartaqa manan mikhunanchischu, chhaynapin rikuchinchis respetasqanchista. Israelitakunaman kamachikuy qosqanpi Jehová Dios kayta kamachiran: “Mayqen [...] runapas [...] mikhuna animalta otaq phalaq animaltapas hap’inqa chayqa, yawarnintan hich’anqa hinaspan hallp’awan pakanqa. [...] Ñoqa Señor Diosqa Israel runakunata kamachini: Aman ima animalpa yawarnintapas mikhunkichischu”, nispa (Levítico 17:13, 14). Animalkunaq yawarninta mana mikhunanpaq Noeman kamachisqantaqa, pusaq pachak wata qhepatapas kasukushanallankun karan. Jehová Diospa kamachikusqanqa sut’in karan: kamachinkunaqa animalkunaq aychanta mikhunkumanmi, yawarnintan ichaqa mana. Yawartaqa panpamanmi hich’ananku karan, chayta ruwaspan animalpa kawsayninta Diosman kutichipunkuman hina karan.
12. Santo espirituq yuyaychasqanwan, ¿yawarmanta ima kamachikuyta ñawpaq cristianokuna chaskiranku, ñoqanchisri kasukunanchischu?
12 Cristianokunamanpas kaqllatataqmi kamachiwanchis. Jesuspa wañusqan qhepamanmi apostolkuna congregacionpi umalliqkunapiwan huñunakuranku, cristianokuna ima kamachikuykunata kasukunanku chayta qhawarinankupaq. Kaytan nisqaku: “Santo espiritumanpas ñoqaykumanpas allinmi rikch’akuwanku qankunaman ama ima sasatapas kamachinaykupaq, aswanpas kaykunallatan hunt’anaykichistaqa munayku: Aman idolokunaman haywasqa mikhunata mikhunkichischu, aman seq’osqa aychatapas yawartapas mikhunkichischu, aman qhelli huchapipas purinkichischu”, nispa (Hechos 15:28, 29; 21:25). Chay rayku mana ‘yawarta mikhunanchischu’. Diospaqqa yawar mikhuy tupan ídolo yupaychaywan qhelli kawsaypiwan.
13. ¿Ima rikch’anachiymi rikuchin yawar mikhuywan, yawar churachikuywan kaqlla kasqanta?
13 Yawarmanta kamachikuy, ¿tupanchu yawar churachikuywan? Arí, tupanmi. Kaywan rikch’anachisun. Sichus médico kamachisunkiman, amañan alcoholta ukyankichu nispa chayri, ¿alcoholta venaykipi churachikuwaqchu? Manapunin. Yawarmanta kamachikuypas kaqllataqmi, manan ima raykupas cuerponchispi yawarta churachikunachu. Chay kamachikuyta kasunapaqqa manan yawarta churachikunachu.
14, 15. Sichus medicokuna huk cristianota ninman yawar churachikunanpaq chayri, ¿imatan ruwanman, ima rayku?
14 ¿Imatan huk cristiano ruwanman sinchi k’irisqa tarikuqtin otaq operachikunan kaqtinpas? Medicokunapaschá ninman, yawarta mana churachikuqtiykiqa wañunkin, nispa. Cristianokunaqa manan wañuyta munankuchu. Diospa regalonta hinan kawsayta rikunku, chaymi kawsayta munaspa atisqankuman hina yawarpa rantinta huk hanpikunawan hanpichikunku.
15 ¿P’akinanchu cristiano Diospa kamachikuyninta as pisitawan kay pachapi kawsanan rayku? Jesusmi niran: “Pipas pay kikillanta waqaychakuyta munaqqa, chinkapunqan, pipas ñoqarayku wañuqmi ichaqa kawsanqa”, nispa (Mateo 16:25). Manan mayqenninchispas wañuyta munanchischu. Ichaqa, sichus kawsayninchista astawan munakuspa Diospa kamachikuyninta p’akisunman chayqa, manan wiñay kawsayta chaskisunmanchu. Aswan allinqa Diospa kamachikuyninta kasukuymi allinninchispaq kasqan rayku. Wañusunman chaypas kawsay Qoqmi kawsariy p’unchaypi kawsarichiwasun (Juan 5:28, 29; Hebreos 11:6).
16. ¿Imatan yuyaykunku cristianokuna yawarmanta Diospa kamachikusqanwan?
16 Diosta kasukuq kamachinkunaqa kasukunqakupunin yawarmanta Diospa kamachisqanta. Chay raykun yawarta mana mikhunkuchu nitaq hanpichikunankupaq churachikunkuchu. * Paykunaqa allintan yachanku yawar Kamaq allinninkupaq kamachikusqanta. ¿Chhaynatachu qanpas yuyaykunki?
KAYLLAPAQMI YAWARQA
17. Ñawpa Israel llaqtaman Diospa kamachisqan hina, ¿imallatan yawarwan ruwakunan karan?
17 Israelitakunaman kamachikuykuna qosqanpin willakuran imallapaq yawar kasqanta. Yupaychanankupaq kamachikuykuna qosqanpin Jehová Dios niran: “Kawsaqpa kawsayninqa yawarninpin kashan, Señor Diosmi chayta qosunkichis huchaykichista altar patapi pampachachinaykichispaq, chay yawarllataqmi huchataqa pampachachin”, nispa (Levítico 17:11). Israelitakuna huchallikusqankumanta panpachasqa kanankupaqqa huk animaltan haywananku karan, yawarnintataq apananku karan yupaychana karpapi altarman, qhepamantaq yupaychana wasipi altarman. Chayllapaqmi yawarqa karan.
18. ¿Ima allinkunatan chaskisunman Jesuspa yawar hich’arisqanwan?
18 Moisespa Kamachikuynin qelqataqa manañan cheqaq cristianokuna kasukunkuñachu, chay rayku manaña animalkunata haywankuchu nitaq yawarninta altarman apankuchu (Hebreos 10:1). Ñawpaq israelitakuna yawarwan ruwasqankun rikuchiran aswan chaniyoq sacrificiota: Diospa Churin Jesucristoq sacrificionta. Jesusmi yawarninta hich’arispa ñoqanchis rayku kawsayninta qoran, chaytan 5 capitulopi yacharanchis. Hanaq pachaman kutipuspataq huk kutillata wiñaypaq Diosman haywaran sacrificiopi yawar hich’arisqanta (Hebreos 9:11, 12). Chay ruwasqanwanmi huchanchiskuna panpachasqa kanman, wiñay kawsayta aypanapaqtaq ñanta kichariran (Mateo 20:28; Juan 3:16). Jesuspa yawar hich’arisqanqa ancha allinpunin karan (1 Pedro 1:18, 19). Chay hich’arisqan yawarpi iñispallan qespichisqa kasun.
19. ¿Imatan cristiano ruwanan runaq kawsayninmanta mana ‘huchachasqa kananpaq’?
19 ¡Ancha agradecesqan kashanchis munakuq Diosninchista kawsay qowasqanchismanta! Agradecido kasqanchis raykun runamasinchisman willamusun Jesuspa sacrificionpi iñispanku wiñay kawsayniyoq kanankuta. Kusikuywanmi chaytaqa ruwasun, ¿ima rayku? Jehová Dios hina, runamasinchispa kawsayninta ancha chaniyoqta rikusqanchis rayku (Ezequiel 3:17-21). Sichus chayta tukuy sonqowan hunt’asun chayqa, apóstol Pablo hinan ñoqanchispas nisun: “Ñoqaqa manañan huchayoqchu kani pillapas wiñaypaq huchachasqa kananmantaqa”, nispa (Hechos 20:26, 27). Arí, Diosmanta munayninmantawan runamasinchisman willamuspan rikuchisun kawsayta yawartawan respetasqanchista.
^ par. 16 Sichus yachayta munanki yawar churachikuypa rantinta huk hanpikunamanta chayqa, qhaway ¿Cómo puede salvarle la vida la sangre? nisqa folletota, 13-17 paginakunata, chay folletotaqa Jehová Diospa testigonkunan ruwan.