text:
Imaqtin kamakun Apukuna yawar masikumanta?
Sinch’i paktachayta qunapaq, yawarmasimanta maqanakuypaq. Política de Gobierno nisqa ukhupi rikukun paktachaykuna musuqyaspa.
Sinch’iyasqa junt’awikuna yupaychasqa wallpachakunanpaq kanku:
Jurisdicción nisqa ukhupi yawar masi imakunasninta sumaqmanta qhawaykunanpaq.
Sapa chiqakunaman jaywana qhawarichiykunata allinmanta panpachanapaq yanapaywan. Purichispa phakik ch’uwanchaykunata uyñinakuypi.
Yawar masikunaqta tukuy ch’anpayninta qhawana, tukuyimakunata yupaychaspa; Chaypaqqa Apu yupan sumaq sinch’i qawarichiyniyuq, tantay qutu yachayniyuqmanta.
Takyachiy Apu sinch’i riqsiyniyuq, chiqan pachamanta imakuna riqsisqanmanta
Ruway ñan rimaykunata, llawchhu sankhulla kananpaq.
Sumaq usqhayta paktachan yawar masi kunapaqqa.
Allinchay yaykunapaq yapaykuna paktachayta.
Imakunata panpachanku Apukuna yawarmasimanta?
- Churichakuyta.
- Usphi sullk’a wawakunata suymanta urqunapaq.
- Usphikunata Apukunamanta sawasqa tiyakuqkunapaq.
- Yawar masi imakunasninta nikun, wasi maypichus tiyanku chayta mana ranqhasqachu kananpaq manusqa mayqinninmantapis kachun.
- Wawa uywana.
- Unqusqa rikukuptin mana imakunasninta qhaway atiqtin.
- Chayqi Allin kawsayta chiqamanta wawakunanwan apananpaq.
- Mana sawakuy munaqtin.
- Sawasqamanta jalkhay.
- Qillqachiymanta mana tayta kaptin.
- Jallch’aykuna: Apumanta mañana warawananpaq, pichus jallch’anapaq sullk’a wawakunamanta tayta, mamakuna wañuqtin.
- Juchallikuy sullk’a wawakunaman.
- Ch’anqay wawakunaman.
- Tupu jark’aykuna wawakunapaq , ch’anqaykuna, lluquykuna, wikch’uykuna kaptin.
- Sawayta chinkachiy.
- Tayta, mamakunamanta chayqikuna sullk’a wawanpaqta tukuyimakunasninta.
- Mikhuy mikhunanpaq qarana.
- Lakiy saway imakunasninta.
- Chiqamanta jalkhay.
- Maqanakuy yawar masi ukhupi.
- Tukuy ima kaptin yawar masikunaqta.
Imaynamanta chinpasun yawar masiq Apukunaman?
Mañaykunata saqispa, yawar masi Tribunales nisqaman mayqin runapis ruwallanman, kayqa abogado nisqawanpunikanman.
Mañayqa qillqasqata saqisqa kanan,allin ch’anpay kaptillan Apu tapuykurisunkiman payllataq chiqamanta apanqa kay ch’anpata.
Yawarmanta Apukuna tukuy Chile niqapichu tiyan?
Ari, tukuy llaqta, ayllukunapipis tiyan; wakin ayllukunapiqa tiyan Kamachi sananpakunamanta yawar masipi yachayniyuq.
Aboqado nisqata punichu munayman, mañayta churanaypaq?
Ari, abogado nisqawan puni mañayta churanapaq, tupu jark’aymantamanaqa manaqa allin juchalliykunamantaqa Apu sumaqmanta sinch’i umallirispa waq thaskiyta jap’inman.
Mana abogado nisqawan yupaymanchu chayqa, mañanman asesoría judicial nisqata yanqallata, may ayllupichus tiyakun chaymanta Corporación de Asistencia Judicial nisqamanta.
Mayqintaq thaskiy qhatirinapaq yawar masimanta apukuna?
Tukuy thaskiykuna yupaychan iskay tantakuyta: juk tantakuyta watuykunamanta, juktaq chayqa paktachanapaq kayqa nikun rimariykunamanta Apu ñawpaqninpi jinamant kimsa nakuna tiyan qhatirinapaq, juk ordinario nisqa, iskaytaq especiales nisqami tupu jark’aykunamanta ch’anqaymanta yawar masikuna ukhupi.
Imaynataq qatiri ordinario nisqa?
Mañayta churaspañaqa Apu willanan tiyan ñawpaq tantakuyta, mañasqataq rimarinan tiyan, pichqa p’unchayraq kaqtin tantakuy p’unchaymanta.
Kay tantakuypi kanantiyan mañasqa, mañaqpis kanallantaq tiyan sapa juk abogado niqawan. Chaypiqa sumaq sinch’i utqhayllata puraqmanta rimarikunankuntiyan; Aputaq sumaqmanta ch’uyanchaspa kuyuchin ch’anpay panpachakunanpaq, chawpichay niqta manaqa llanp’uchayniqtapis, chantaqa sut’inchan paktachaymanta; ruwasqakunata sumaqta yachana, sapa chiqamanta qhawaqninkunata chinpachinqanku, nisqankuta chaninchanqanku, chantaqa Apu ikay ñiqi tantakuypaq willanqa.
Tantakuy p’uchukay p’unchaymanta iskay ñiqi tantakuy chaniyuq ruwakunantiyan juk killa ukhupi wakichiymantaña. Sapachiqamanta aboqado nisqawan, Apuman willaykuna qillqasqata jaywanku, (testigos, documentos y otros), tukuchachkaspaña Paktachaq umallirisqanta willanqa, iskayninkuman jinamanta juk tantakuypaq willallanqataq.
Thaskiy qhatiriy ordinario nisqaruwakun tukuy ch’anpaykunapaq, mana qhatiriy especial nisqa kaptin.
Imataq unanchakun chawpichay yawar masimantari?
Chawpichay yawar masimanta juk llika ch’ampa pampachaymanta maypichus. Juk runa chawpichaq; yanapan llanp’uyachikunankupaq sumaqmanta ch’anpaykunasninkuta panpachanankupaq.
Juk thaskiypi munayniyuq; wakin thaskiykunapiqa kamayuq, mañayta churanapaq, sapa juk uyñirayman chayanapaq ñancharisqa Tribunal de Familia nisqawan kananku tiyan.
Imakunapitaq chawpichaq yawrmasi kamayuqri?
Mikhuy mikhuchinapi, wawa uywanapi, allin kawsayta wawakunawan apanapaq, Tribunal niaqaq chawpichaqman apachinqa ; ñancharinqa iskaynin chiqamanta uyñirinakuspa sumaqmanta ch’anpaykunata panpachanakupaq mana p’uchukay p’unchay mana chayanankupa. Kamachinakuykuna tarisqata chawpichaq ñapaqninpi, apupaq waliq kanqa chayqa jayrata jina chaniyuqllataq. Kay llasa ñanta pisiyachispa, mana uyñinaman chayanqanku chayqa, watiqmanta ñanta jap’irinallataq p’ukukay p’unchayman.
Chawpichaqman qullqiwan junt’nachu?
Chawpichayta munaqpaq:
- Sapa juk qullqiwan junt’ananku tiyan Ministerio de Justicia nisqamanta chani junt’anapaq willasqa kanqa,
- Mana qullqiyuqkunapaq yanqhallami kanqa, Corporación de Asistencia Judicial nisqawan ñancharisqa kanqa.
Chawpichayta kamachisqapaq: mikhuy mikuchinamanta, wawa uywanamanta, sumaqmanta wawakunawan kawsana.
- Chaykunaqa yanqhallami, wakinkunalla qullqiwan junt’ankuman,runa qullqiyuqman jina; chaypaqqa yupaychana tiyan runa yupay sapa qutu yawarmasimanta.
Tiyanchu organisma nisqa ruwasqanta qhawananpaq Resoluciones Judiciales nisqamanta?
Ari, Tribunales nisqa yawar masimanta yupaychakunku unidades de cumplimiento o de ejecución nisqakunawan, chiqamanta allin thaskinanpaq resolución judicial nisqata, jayrata mana p’akinankupaq; niyta munan juk runa mana pensión nisqata junt’anchu chayqa Tribunal niqta junt’anantiyan.
Mayk’aqmanta kay musuq Justicia nisqa yawar masimanta ima allinchaykunata churanku, kay kamachiyman iskay chunka samay iskay pachak pusaq chunka suqtayuq yupayninpi?
Juk p’unchay tarpuy killa iskay waranqa phichqayuq (Ley N° 19.968) thaskiyta qallarin.
Kamachik wallpan Tribunales nisqa yawar masimanta, apukuna yapaspa, tukuy imakunata allin qawananpaq.
Kamachi iskay chunka iskay pachak pusaq chunka suqtayuq yupayninmanta, (Ley N° 20. 286), pichqa chunka p’unchay tarpuykilla iskay waranqa pusaq watamanta yaykun kay allinchaykuna orgánica nisqa thaskiriymantawan, Sumaq allin chiqanchayninta urquymunaspa Tribunales nisqa yawar masimanta, jinallamantataq munaspa Justicia nisqa, yawar masimanta nisqa.
Allinchasqakuna sumaq kanapaq Kamachiymanta kanku:
- Apukunata yapanku jisq’un chunka phichqayuqta, yanapaykunata chayqa suqta pachak tawa chunka tawawan.
- Apukuna sananpamanta ayllu juch’uy kunapi yachayniyuq.
- Wallpakun ñiqikuna sumaqta ruwanapaq sapa Tribunal nisqapaq.
- Kitichiqakuna wallpakun jefe de unidad de servicios nisqa, tukuy chiqapi jusgados yawar masiniqpi.
- Kamay ch’ampay chawpichanapaq qaraymanta wawa uywaymanta, sumaq kawsaymantaima.
- Kamay mañayqa kanman. Mikhuy mikhuchinapi, wawa uywanapi.
allin kawsayta wawakunawan apanapaq, p’unchay mana chayanankupaq.
Qillqay mañaymanta tukuy ima kaqta tribunal nisqapi.
- Kamay Comparencia Patrocinada nisqamanta juk abogado nisqawan, procedimiento especial nisqa kaptinqa arpa sumaq kawsakunanpaq jark’aykuna kaykuna jina kanman.
- Jatun wasikuna musuq filtros nisqamanta willaykunata, mañaykunatawan jap’inankupaq.
Niqta tikrasqa / Traductor:
Aydeé López Cruz, integrante activa y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Académica de la Universidad Arturo Prat.
Niqta tikrasqa / Validadora:
Claudia Quintana Bermúdez, presidenta y fundadora del Consejo Lingüístico Quechua de la Región de Tarapacá. Profesora de educación intercultural bilingüe.
Niqta ñqwirisqa / Locutor:
Aydée López Cruz
Qillqay / Nota: qillqasqa willay kaypi rikhurikqa, Kamachiykunaq puriyninmanta yachananchikpaq. Mana imaraykupis Ley nisqa jinachu, chiqan sut’inchay, nisqakuna, ni kamachiykunamanta yachaqpis junt’anchu.


c: text/html

text:
1
Ri Pablo nuya' rutzil ruwech ri Timoteo
1Yin Pablo, jun chike ri e taqon roma ri Cristo Jesús roma keri' xubij ri Dios ri qakolonel y ri Cristo Jesús, ri qoyoben chi nipe chiqak'amik. 2Ninben el re wuj re' chawe rat Timoteo, ri kan at achi'el nuk'ajol, roma kan akuquban ak'u'x rik'in ri Jesucristo. Xtik'oje' ta k'a pan awánima, ri utzil, ri joyowanik y ri uxlanen ri peteneq rik'in ri Qatata' Dios y rik'in ri Cristo Jesús ri qajaw.
Ri Pablo nich'on pa ruwi' ri tijonik ri man e qitzij ta
3Wakami ninbij chawe achi'el ri xinbij chawe toq xibe pa ruwach'ulew Macedonia; chi kak'oje' na pa tinamit Éfeso richin nabij chike ri man junan ta tijonik nikiya' chirij ri ruch'abel ri Dios, chi man chik tikiben keri'. 4Chuqa' man tikiya' rejqalen ri tzij ri xa choj e tz'ukun-pe. Ni man tikinimirisaj-ki' roma ri rucholajen ri kibi' ri kati't-kimama', roma ronojel re' xa nuk'en-pe oyowal. Y man nuto' ta ri rubin kan ri Dios, ri rik'in kuqubabel-k'u'x niqanimaj.
5Ronojel re' ninbij chawe, richin kan ta konojel qach'alal nikajo-ki' rik'in ch'ajch'oj kánima ri nuna' chi utz k'o chuwech ri Dios, y rik'in jun qitzij kuqubabel-k'u'x. 6Roma ek'o ch'aqa' ri xa xkiya' kan rubanik ronojel re' y xa tzij ri man jun rejqalen ri nikibila'. 7Rije' nikina' chi kan e etamanela' chirij ri pixa', jak'a xa man niq'ax ta chikiwech ri nubij. Ni man ketaman ta achike yekibila' chirij.
8Roj qetaman chi ri pixa' ri' kan utz wi. Jak'a nik'atzin chi nukusex pa rubeyal. 9Y qetaman chi ri pixa' man k'o ta pa kiwi' ri winaqi' ri choj kik'aslen. Jak'a xa pa kiwi' ri winaqi' ri man nikiben ta ri nubij: Pa kiwi' ri man yeniman ta tzij, ri man utz ta kik'aslen chuwech ri Dios, ri aj-maki', ri k'o itzel pa taq kánima, ri nikixolq'otij ri rubi' ri Dios, ri yekikamisala' kite-kitata' y ri yekikamisala' xabachike winaqi', 10pa kiwi' ri achi'a' y ri ixoqi' e k'ulan chik, y nikikanola-ki' richin yemakun, ri achi'a' ri man chik yekajo' ta ixoqi' y xa kik'in chik achi'a' yek'oje-wi, ri ye'eleq'an winaqi', ri e tz'ukuy taq tzij stape' kijikiban chi qitzij, y pa kiwi' ri winaqi' ri ye'etzelan ri utz taq tijonik, 11y ri utzilej ch'abel richin kolotajik ri ruya'on ri Loq'olej Dios ri k'o ruq'ij-ruk'ojlen ri rubin chuwe yin richin nintzijoj.
Ri Pablo janila nimatioxin roma ri Dios xujoyowaj ruwech
12Ja ri qajaw Jesucristo ri yoyon wuchuq'a' chi ninben re samaj re'. Y yin ninmatioxij chire roma xukuquba' ruk'u'x wik'in, y roma ri' xirucha' richin xinok rusamajel. 13Ri ojer, xich'on itzel chirij stape' rija' kan Dios y xenya' pa tijoj-poqonal ri winaqi' ri yetzeqeliben richin, stape' keri' ri Dios xujoyowaj nuwech, roma yin ri chiri' man wetaman ta ri ninben, y man jani nukuquban nuk'u'x rik'in ri Jesucristo. 14Jak'a ri Dios janila nim rutzil xuya' pa nuwi'. Roma xuben chuwe chi xinkuquba' nuk'u'x rik'in ri Jesucristo y xuya' chuqa' ajowabel pa wánima.
15Y re ninbij chawe wakami, kan qitzij wi, y ruk'amon chi ninimex koma konojel: Chi ri Jesucristo xpe chuwech re ruwach'ulew richin xojrukol roj aj-maki'. Y ja yin ri más in itzel aj-mak ke chikiwech konojel. 16Jak'a ri Jesucristo xujoyowaj nuwech richin nuk'ut chikiwech ri winaqi' chi janila rukoch'onik, richin nuk'ut chikiwech ri xtikikuquba' kik'u'x rik'in, chi xabachike ta rubanik ri kimak, xkerukuy richin nikil ri k'aslen ri man k'isel ta. 17Roma ri' niqaya' ruq'ij-ruk'ojlen ri Dios richin jantape'. Ja rija' ri rey pa qawi' qonojel roj richin tibe-q'ij tibe-seq. Rija' man kamel ta y man tz'etel ta xaxe rija' ri Dios. Keri' ta k'a.
18Y rat Timoteo ri at achi'el nuk'ajol, ninbij k'a chawe chi man tamestaj ri kibin kan pan awi' ri rusamajela' ri Dios. Tatija' k'a aq'ij naben ri samaj achi'el jun utzilej aj-labal. 19Kan takuquba' ak'u'x rik'in ri Dios, y tana' pan awánima ri achike ruk'amon chi naben. Roma ek'o qach'alal ri man xkiben ta keri' y xa xkimalij kan kik'u'x rik'in ri Cristo, 20achi'el xkiben ri Himeneo y ri Alejandro ri xenjech pa ruq'a' ri Satanás, richin keri' tiketamaj chi man kech'on itzel chirij ri Dios.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqna nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.
Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.
Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.


text:
Iker Casillas
Iker Casillas Fernández sutiyuq runaqa; (* 20 ñiqin aymuray killapi 1981 watapi paqarisqa Madrid llaqtapi - ) huk Ispaña mama llaqtayuq wan Real Madrid piluta hayt'aqmi.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqtapura Kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta silicciun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pirsunal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Iker Casillas.
- Real Madrid
- FIFA
- Iker Casillas FootballDatabase
- Mejor portero del Mundo en la actualidad


text:
Darién pruwinsya
46,951 Darién pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Darién), nisqaqa huk pruwinsyam Panama mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Palmam. 46 951 km2.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 watapi
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
228 676 runakuna
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
3 distritukuna wan 25 kurregimyentukuna.
Distritukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Darién pruwinsya.


text:
Ingvar Carlsson
Ingvar Carlsson ( * 9 ñiqin ayamarq'a killapi 1934 watapi paqarisqa Borås llaqtapi - ). Suwidsuyu mama llaqta pulitiku, Yachachiy ministru, Wasichay ministru wan Uma kamayuq.
1994 watamanta 1996 watakama wan 1986 watamanta 1991 watakama ñawpaq kuti Suwidsuyupa Uma kamayuqnin karqan.
1969 watamanta 1973 watakama ñawpaq kuti Suwidsuyupa Yachachiy ministrunin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Ingrid Melander
Churinkuna:
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Ingvar Carlsson.


text:
Carlos Pellegrini
Carlos Enrique José Pellegrini sutiyuq runaqa (* 11 ñiqin kantaray killapi 1846 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - † 17 ñiqin anta situwa killapi 1906 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk Arhintina mama llaqtayuq taripay amachaq, Willay kamayuq, pulitikupas runam karqan.
1890 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 12 ñiqin kantaray killapi 1892 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan.
Tayta: Carlos Enrique Pellegrini; Mama: María Bevans.
Warmi: Carolina Lagos.
Churinkuna: (?).
Yachaywasi: .
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Carlos Pellegrini.


text:
Historia 43: Israelitakunataka Josuemi Pushay Kallarirka
MOISESKA israelitakunawan Canaán llaktaman rinkapakmi munarka. Chaymantami Jehová Diostaka nirka: ‘Jehová Dioslla, ñukaka Jordán yakukunata yallishpa, Canaán llaktapa kuyaylla allpakunata rikunkapakmi munani’ nishpa. Moisés shina nikpimi Jehová Dioska nirka: ‘Upallay, kanka mana chaytaka mañanachu kanki’ nishpa. Shinapash, imamantatak Jehová Dioska Moisestaka shina nirka.
Yuyarishun: Cades llaktapi kashpaka, Moisespash Aaronpash llullashpami nirkakuna: ‘Ñukanchikmi kay jatun rumimantaka yakuta llukchikrinchik’ nishpa. Chaymantami Jehová Dioska piñarishpa nirka: ‘Kankunaka mana Canaán llaktaman yaykunkichikchu’ nishpa.
Shinami Aarón wañushka kipaka, Jehová Dioska Moisestaka mandarka: ‘Josuetaka sacerdote Eleazarpa ñawpakpi, tukuy israelitakunapa ñawpakpipash shayachishpa ninki: “Kunanka Josuemi kankunataka mandakrin”’ nishpa. Jehová Dios shina mandakpimi, Moiseska tukuy israelitakunaman nikun: ‘Josuemi kankunataka mandakrin’ nishpa.
Chay kipami, Jehová Dioska Josuetaka nirka: ‘Josué ama manchaychu. Kanka sinchimi kana kanki. Ñukami kantaka ayudakusha. Ñuka munashka shinaka, kanmi israelitakunataka Canaán allpakunaman pushanki’ nirka.
Josueta shina nishka kipami, Jehová Dioska Moisestaka nirka: ‘Moab llaktapi, Nebo urku jawaman ri’ nishpa. Chay urku jawapi kashpami, Moiseska Jordán yakukunatapash sumak, kuyaylla Canaán allpakunatapash rikurka. Chaypimi Jehová Dioska Moisestaka nirka: ‘Ñukaka kay allpakunatami Abrahanpa, Isaacpa, Jacobpa churikunamanka kusha nirkani. Kay allpakunata kan rikuchun sakishkanimi. Shinapash, kay kuyaylla allpakunamanka kanka mana rinkichu’ nirkami.
Shinami, Moiseska 120 watakunata charishpa Nebo urku jawapi wañurka. Moiseska, 120 watakunata charishpapash sinchirakmi karka. Rikuytapash allimi rikun karka. Moisés wañukpika, israelitakunaka achkata llakirishpami wakanakurka. Shina wakanakushpapash, Josué paykunapa mushuk mandak kashkamantaka, kushikushkakunami karka.
Números 27:12-23; Deuteronomio 3:23-29; 31:1-8, 14-23; 32:45-52; 34:1-12.
Tapuykuna
- Dibujopi rikushka shinaka, Moiseswan shayakuk ishkay runakunaka pikunatak kan.
- Jehová Dioska imatatak Josuemanka nirka.
- Moiseska, imamantatak Nebo urku jawaman rirka. Chaypika, Jehová Dioska imatatak Moisesmanka nirka.
- Mashna watakunata charishpatak Moiseska wañurka.
- Israelitakunaka imamantatak llakillakuna karka. Shinapash, imamantatak kushikurkakuna.
Shuktak tapuykuna
- Números 27:12-23 versokunata liyinki.
Jehová Dioska, imatatak Josuetaka ruranki nirka. Kunan punchakunapika, Jehová Dioska imashinatak Paypa llaktata rikuriyakun. (Núm. 27:15-19; Hech. 20:28; Heb. 13:7.)
- Deuteronomio 3:23-29 versokunata liyinki.
Jehová Dioska, imamantatak Moisestapash Aarontapash, Canaán llaktamanka mana yaykukrinkichikchu nirka. Shinaka, imatatak ñukanchikkunapash yachakuna kanchik. (Deu. 3:25-27; Núm. 20:12, 13.)
- Deuteronomio 31:1-8, 14-23 versokunata liyinki.
Israelitakunaman tukuri shimikunata nikushpaka, Moiseska imashinatak rikuchirka, Jehová Diospa consejokunata chaskishpa kawsakushkata. (Deu. 31:6-8, 23.)
- Deuteronomio 32:45-52 versokunata liyinki.
Diospa Shimita yachakushpaka, imashinatak kawsana kanchik. (Deu. 32:47; Lev. 18:5; Heb. 4:12.)
- Deuteronomio 34:1-12 versokunata liyinki.
Deuteronomio 34:10-pika imamantatak nin: ‘Moiseska ñawi ñawimi Jehová Dioswanka parlarka’ nishpa. (Éxo. 33:11, 20; Núm. 12:8.)


text:
Luritu suyu
Luritu suyu (kastilla simipi: Departamento de Loreto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa suyukuna: Cordillera Azul mamallaqta parki - Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa - Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa - Güeppí risirwa suyu - Pukakuru risirwa suyu - Sierra del Divisor risirwa suyu
- Mayukuna: Amarumayu, Napu mayu, Nanay mayu, Marañun, Ukayali, Wallaqa mayu, Yawari mayu, Putumayu.
- Quchakuna: Rimachi qucha
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qanchis pruwinsiyanmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas Yagua runakunaqa tiyanku. Urarina runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa Mayurunakuna, Kapanawa runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa Wamwisa runakuna Chayawitapas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa Shipibo-Conibo runakuna, Cashibo-Cacataibo, Piru runakunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa Napurunakuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa Chamikuru runakuna Chayawitapas tiyanku.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [2]
Suyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
-
Paray sach'a-sach'a, Luritu suyu
-
Urarina paqu yachaq , 1988


text:
Jorge Isaacs
Jorge Ricardo Isaacs Ferrer sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin ayriway killapi 1837 watapi paqarisqa Cali llaqtapi - 13 ñiqin ayriway killapi 1895 watapi wañusqa Ibagué llaqtapi)) huk Kulumbya mama llaqtayuq Kawsay rikch'a qillqaq runam.
Yaya: George Henry Isaacs, Mama: Manuela Ferrer Scarpetta.
Qillqaskankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jorge Isaacs.


text:
RUNAKUNA RESPETACHIKUNANPAQ LEY RURAPÄKONQAN KAYNUYMI QALAYKUNAN
[Preamble]
Lapan runa libri kananpaq, mana pipis runa masinta jarupánanpaq, juchayoqta kastigananpaq, juchaynaq mana kastigasha kananpaq, piwansi runa masinwan mana pelyar mana liytur kushisha kawapákunanpaq kay pachach'u, mayna kaykan rurashana runa kayninta mana qech'unanpaq, chaynuy lapan iwal-la kananpaq, lapan runa chay kastanuyla kananpaq;
Runakuna respetachikunanpaq kanqanta mana reqermi y rikaykarpis jarukuypa ushayninpa mana kaqkunata rurasha, kanan chayta rikaykurmi rabyanasha. Lapan runakuna alich'u kananta munarmi kaynuy willakuykan. Kay rasunpa ali kawayman lapan runakunapis yaykunan, mana imapitasi manchakular, mana imapitapis pishipakular kushisha kawapäkuchun. Chay munanqannuy parlapäkonqan y munanqannuymi yärakärenqa.
Kaynuymi rurakanman rasunpa runakuna respetasha kananpaq. Chaynuypa runakuna mana kontran kayta yarpanqachu mandukunapaq ali ruraptenqa. Y mana alí ruraqkunata qarqonanpaq.
Chaynuymi imata rurananchipäsi rurakasha wakin nasyunkunawansi ali imach'üsi yanapänakur imata rurarsi kawananchipaq mana liytur mana pelyar kushisha.
Lapan nasyunkuna chaych'üraq eskribipäkusha yärakuyninta, rasunpa alim shumaq alim nipäkusha runakuna imanuy respetachikunanpaq kaykaqta, lapan runakuna alipaq rikasha kananpaq kanqanta musyar. Chaynuy olqo ni warmi kaqpis juknin jukninpis iwal respetasha kananpaq. Chaynuy willakasha lapan kawaq runakunapaq imatapis ali rurayta y mas ali libri runa kawananpaq.
Lapan runakuna nasyunkunapita qotukaqkuna nipäkusha rasunpa kay kumplikanqa. Lapan chaych'u nasyunkuna kaq shumaq respetänakunanpaq. Chaynuy imach'üsi kuyanakur willanakur imasi libri ali kaqta rurakärinanpaq y
Lapan runapis juk yarpayla respetachikunanpaq y mas libri lapanta shumaq rasunpa kumplichinanpaq;
ASAMBLEA GENERAL NIRAN ENTERO MUNDUCH'U
RUNAKUNAPAQ KAYNUYMI WILLAKUN KAY LEYKUNA RUNAKUNA IMANUY RESPETACHIKÄRINANPAQ KANQAN
Lapan juk yarpaylaman yarpananpaq, marka nasyunkuna uch'äkunan imanaypasi lapan runakuna mandukuna chayman yärakur rurapäkunanpaq. Lapan yärakur yach'achinakunanpaq, runa imanuy respetachikunanpaq y libri imapitapis kananpaq. Chaynuy yarpänan imasi ali rurayta nasyunninch'u juk nasyunkunawan. Chaymi kaykunataqa lapan musyapäkunan y rasunpa rurapäkunan. Chaynuymi lapan nasyunkunapita qotukaqkunaqa rurapäkunan, y wakinkaq nasyunkunapa rurinch'u kaq markakunapis.
JUK KAYNUYMI NISHA (1)
Lapan runa kay pachach'u yurin libri kawananpaq, lapanchinuy iwal respetasha kananpaqmi, mana pipis jarupänanpaq, lapanpis iwal yarpach'akuy yach'aqmi, alita mana alita tantiyar kawananpaq. Chaynuy runa masinwan juknin jukninwan kuyanakur kapäkuchun
ISHKAY KAYNUYMI NISHA (2)
Lapan runakunam libri kananpaqmi kay willakuych'u willakun. Chaynuylam ima kasta kaptinpis> ni yana ni yoraq kaptinsi, warmipäpis ni olqopäpis, ni imaniraq rimaych'u parlakuptinpis, ni imaman yärakuptinpis, imanuy yarpaynin kakuptinpis, may nasyunch'u yurisha kaptinpis, pobre kayman ni kapoqniyoq kayman yurisha kaptinpis, imanuykarpis runa respetasha kachun.
Jinarkur manam pipis juk niraqmi kay nenqachu nasyunninch'u mandanqanwan respetachikäriptin y wakin nasyunkunawanpis wakin runakunapita, wakin nasyun runakunapaq nenqanpita y nasyunkunach'u imanuy mandananpaq jaqepanqam mandaqnin, mana kikilankunapita kananpaq, mana imasi fiyupa ñakachinanpaq mandukuna nasyunninch'u.
KIMSA KAYNUYMI NISHA (3)
Lapan imaniraq karpis runakuna kawananmi respetachikur y libri munayninch'u y mana imapitasi manchakular.
CH'USKU KAYNUYMI NISHA (4)
Manam pipis aronqanchu mana pägaptinqa. Chaynuy mana imantasi rurachikunqachu nirantisha runantanuy aruchikuyta. Chaynuy rurachikuyqa kananqa manam kanchu. Kananqa manam kanchu maych'u chaych 'üsi.
PICHQA KAYNUYMI NISHA (5)
Manam pipis kanqachu somaq maqasha, fiyupa ñakachishaqa, ashlishaqa mana ali kanqankamaqa mana 1runata jinaqa.
SOQTA KAYNUYMI NISHA (6)
Lapan runapaq kanmi maych'u chaych'u karpis respetanakunan y ali runapaq rikasha kanan, wakin runakuna kanqannuy.
QANCH'IS KAYNUYMI NISHA (7)
Lapan runapäsi iwal-lam mana jarupänakunanpaq kaykäqa, manam wakinkaqpäqa achkachu ni wakin kaqpäqa walkalachu, kay mana jarupänanpaq kaqwanqa iwal mana jarupasham kanqa. Lapanpis chaynuy mana jarupasha, kuydasha, mana ch'eqnipasham kanqa. Alikaq runata respetächenqa y mana ali ruraq runata kastiganqa. Kay runa mana jarupänakunapaq lapan nasyunpita qotukaykur rurakanqanta manam pipis amachayta pwendinchu chaywan respetachikuptin.
PUSAQ KAYNUYMI NISHA (8)
Lapan runa mana jarupänakunanpaq kaykanqannuy mana rurapäkuptenqa, o "pipis manam chaynuychu, pitaq nin" chayta niptenqa aywachun jatun kaq manduman kijakunanpaq. Chay mandu chaych'u mana jarupänakunanpaq kanqantanuy ninanpaq chay jarupaq runata.
ISQON KAYNUYMI NISHA (9)
Manam pitapis yanqa juchaynaqta kikinpa munaynilanpitaqa wich'qanqachu karselkunaman munanqan órakama. Chaypita manam pipis qarqonqachu maypita maych'u kanqanpitasi manaräsi shumaq musyaykorqa.
CH'UNKA KAYNUYMI NISHA (10)
Lapan runapämi kaykan mana jarupanakunanpaq, wakin jarupaptin iwal respetächikunanpaq. Juk runa runamasinta imasi pasaptin willakärinman lapan mayananpämi kijakuy rurakänanpaq. Jatusaq mandukuna imanuy kanqantasi rikananpaq, imanuy respetächikunanpaq kanqanta ninanpaq. Rasunpa o yanqa kanqanta musyananpaq jatun karselman ch'urakoq mandukuna.
CH'UNKA JUKNIN KAYNUYMI NISHA (11)
- Pi runatapis mana "juchäkushata juchäkusham" niptin mana ruranqanta respetachikunanmi, manaräsi pipis rikaq o "rasunpam qam rurashkanki" nenqankamaqa jatunsaq mandukunach'u kejakushana karqa. Chaykama chay runa kuydasham kanman manaräsi rasunpa juchayoq kanqan musyakanqankama.
- Manam pipis juchäkonqanpita mastaqa ninmanchu pitapis nasyunninch'u o juk lädu nasyunch'usi, juchanta tariparurqa mananam chay juchäkonqan masmanqa ñakananpaq ch'urasha kanqachu pitapis ni imapitapis.
CH'UNKA ISHKAYNIN KAYNUYMI NISHA (12)
Manam pipis mana kaqpita pitapis turyapanmanchu ali kakoqta manam washanta rimanmanchu jukpata, ni ima aykapitasi ni imawansi. Chaynuy wasinch'u kastankunawan ali tiyakoqta ni mayqantasi, ni kartan apachikonqankunach'üsi. Lapan pi runapäpis manam yanqaqa imatasi rimanmanchu. Chaymi ali kakoqta turyapaptenqa kanmi runata mana jarupänanpaq rurakanqan, kijakur chaywan respetachikunanpaq.
CH'UNKA KIMSAN KAYNUYMI NISHA (13)
- Pi runapis nasyunnin rurich'u munanqanpam purikonqa manam pipis amachanqachu. Chaynuy nasyunnin rurich'u may markach'üpis munanqanch'u akraykur wasinta ruraykur tiyakuchun.
- Lapan runam libri nasyunninpita juk lädo nasyunman yarqoyta munarqa yarqonanpaq. Nirkorqa kanqalan nasyunninman kutiyta munaptinsi.
CH'UNKA CH'USKUN KAYNUYMI NISHA (14)
- Pi runasi imapitasi qatikach'aytukusha karqa maypasi ali kananpaq asheq aywakunmanmi juk lädu nasyunkunaman chaych'u ali kawananpaq.
- Kayqa manam mana alita ruranqanpita kijakuptin qeshpeqkunapächu, kay mana jarupänanpaq rurashakunata, ni kay ley rurasha kaqkunata mana ruray munaqpächu, ni mana käsuy munaqpächu. Lapan nasyunpita qotukaykur rurapäkonqanqa.
CH'UNKA PICH'QAN KAYNUYMI NISHA (15)
- Lapan runam juk nasyunman ch'ayarqa iskribikunan chay kanqanch'u markänu kayta munarqa.
- Manam pipis amachanmanchu juk runa nasyunninman iskribikuyta munaptin, ni nasyunninpita juk lädo nasyunman ashukuyta munaptin.
CH'UNKA SOQTAN KAYNUYMI NISHA (16)
- Lapan runa olqopis, warmipis naqana uch'anman yarpayninman ch'ayarnaqa munarqa kasarakunqam. Lapanpämi imaniraq kastapäsi ni yana ni yoraq, may nasyun runa karpis ni imaman yarakoq karpis. Chaynuypa yarina juk familya juk wasita ruraykur tiyakärinan, kasararkur y kasaranqanpita rakikarpis lamitä pura rakipanakärinan iman aykankunatasi.
- Kasarakorqa kasarakärinan shumaq ishkankuna munanakärir-rämi. Ishkanpasi mana amachaq kaptinrämi, ishkankuna pipitasi mana amachasha kanan.
- Kasarakärenqan junaqpita rikakan juk familyanam. Chayta ruran lapan runa warmi kay pachach'u tiyaq, tiyapäakunqanpita walka walkala achkamanna mirapäkun, kayta respetachinanpaq imasi kaptin kanqa familyanmi y nasyun mandukunam.
CH 'UNKA QANCH'ISNIN KAYNUYMI NISHA (17)
- Lapan runapis respetachikonqam mana runa masin jarupänanpaq ima aykanpitasi kikinpa kananpaq, masta munarqa kikinpa kananpaq ashikunan.
- Manam pipis qarqosha qech'usha kanqachu kikinpapitaqa yanqa mana kaqpitaqa.
CH'UNKA PUSAQNIN KAYNUYMI NISHA (18)
Lapan runam ima ayka munanqanman yarpäkunan mana pipis chayta amachanmanchu. Chaynuy imamansi munanqanman yärakuchun. Manam pipis amachanmanchu yärakonqanpita juk yärakuyman tikrakuptin. Chaynuy yärakonqanpita achka runata o juk runalata willapar yach'achiptin y yach'akuyninta yärakonqanman rurachiptin.
CH'UNKA ISQONNIN KAYNUYMI NISHA (19)
Lapan runam libri yarpach'akärinanpaq y yarpach 'akonqanta rimananpaq. Chayta manam pipis amachanmanchu ni chaypita rabyakunmanchu pay yarpayninta wakin runata willapaptin. Lapan runatam musyachinman maych'üsi imanuypasi, mayqan kasta rimaywansi musyananpaq.
ISHKAY CH'UNKA KAYNUYMI NISHA (20)
- Lapan runam maych 'üsi imach'üsi qotukäpäkunman imatasi al ita rurananpaq kaptenqa, manam pipis amachanmanchu chayta.
- Manam pipis achka shuntakanqanman pushanmanchu mana munaqtaqa, chayman mana qotukayta munaptenqa.
ISHKAY CH'UNKA JUKNIN KAYNUYMI NISHA (21)
- Lapan runam nasyunninch'u presidenti kananpaq yaykuyta pwedin. Mana kikin karqa jinan markach'u akrasha runapaq bótunan.
- Lapan runam iwal-la wakin runakuna jina, chaymi mandu kaymansi yaykuyta pwedin nasyunninpaq.
- Marka runam munayniyoq presidenti o juk niraq mandu kananpaq ch 'uraych 'u. Chay mandu ch'uranakuy kanan jinan marka nasyun runakunapitam. Kay ch'uranakuy kanqa mana qonqaypam imaypis. Lapan chay nasyunch'u iwal bótapäkunan. Chay bótuqa kanan pakaylapa o makinta alsaypa o papilch'u munanqanpaq iskribirkur jitaykuypa.
ISHKAY CH'UNKA ISHKAYNIN KAYNUYMI NISHA (22)
Lapan runam imaypis achka qotukaykur aroqch'u käqa kawayninpaq pägasha kanman, aruykar imasi rurakunanpita mana manchakular kananpaq. Kay ali kaway y iwal kaway kikin nasyunpita kanan o juk lädo nasyunpita yanapasha kanan o achkaq runa qotukasha aroqpita yanapasha kanan, kikin runa mantinikunanpaq y wakin matinisha kananapaq.
ISIIKAY Cll'UNKA KIMSAN KAYNUYMI NISHA (23)
- Lapan runa arunanmi maych'üsi, munanqanch'u aruyninta ashikunan mana aruyniynaq kananpita.
- Lapan runam iwal pägasha kanan ima aruych'u karpis. Manam kanmanchu juknin mas achka pägasha y jukaqnin mas walka pägasha juk junaq aruyninpita.
- Lapan runa aronqanch'u aroqkaqpäqa kananmi juk junaq gananqanman yapasha mas ali kananpaq, seguränan kikinta y familyanta imanuysi kanqantanuy, runa kayninta o juk imanaypasi seguränan o imanaypasi yanapasha kananpaq.
- Lapan runa imach'üsi arorqa sindicato nenqanta rurapäkunan lapan qotukakuykur i ma aykach 'üsi respetachikärinanpaq, imanuy respetachikärinanpaq kaykaqta rikaykur.
ISHKAY CH'UNKA CH'USKUN KAYNUYMI NISHA (24)
Lapan runa aronqanpita jamanqam, jamaykur munanqanta rurananpaq, aronqanpita jamanman imay óra aroq yaykonqanta rikaykur, y chaynuy kada wata jamanman juk killa. Chay jamanqanpita pägasham kanan maych'ümi arun chaypita.
ISHKAY CH'UNKA PICHOAN KAYNUYMI NISHA (25)
- Lapan runa y familyankuna kanman ali kawayniyoq ali mikuypita, ali rópasha, kikinpa wasin kanman, me~diku qeshyar jampikoq aywananpaq y wakin mas munanqankuna. Aronqanch 'u segurasha kanman qeshyaqtukur byudo kedarur, aronqanch'u däflakurur, chachayarur o imasi juk niraq pasaptin mantinikunanpaq.
- Mamanpis wamrapis iwal kuydasham kanan ospitalch'u warmi qeshyakuruptenqa. Lapan wamra chaynuy shumaq atendisha kanan käsadu kikin warminch'u karpis o mana kasädu warminpita juk warmich'u karpis.
ISHKAY CH'UNKA SOQTAN KAYNUYMI NISHA (26)
- Lapan runam eskwelaman yach'akoq aywanan. Eskwelach'u yach'akonqanpitaqa manam pipis ni pitapis päganqachu, iskribiyta liyiyta yach'akunan primarianta ushanqankama. Kaykama lapan runam yaykunman yach'akunanpaq. Mas imapäsi yach'akuyta munaptenqa kanqa mas jatun eskwelakuna chaych'u ima yach'aymansi yaykunanpaq. Munaqkaqpäqa kanqa jatun eskwela imapäsi yach'akoqpäqa pi maypäsi lapanpämi kanqa.
- Yach'akonqaqa kikin yach'aq runa kananpämi, imanuy mana runa jarupänanpaq respetachikunanpämi. Manan pipis turyapasha kananchu alita imatasi rurakuptin. Asta mas ali kapäkuy ali kawakäriy mana liytur, mana pelyar wakin juk lädo nasyunkunawansi. Chaynuy achka imaniraq qotukaqkunawanpis, imaman yärakoqkunawanpis. Chaynuy karqa kapäkonqa alita rurar ali kawar kay lapan nenqantamuy kumpliptin.
- Taytankunaman akranan wamranpaq imapaq yach'akuymansi yaykunanpaq.
ISHKAY CH'UNKA QANCH'ISNIN KAYNUYMI NISHA (27)
- Lapan runa libri yach'anqan markach'u kustumbrinkunata rurananpaq y rikananpaq, imatasi rurayta yach'arqa jina rurakuchun yach'anqankunata. Chaynuy markanch'u imatasi alita ruraptenqa chaych'u yanapächun.
- Pi runa imata ruranqanch'üsi alita yarqarachimuptenqa mana pipis ruranqanta rikakarachimuptenqa; chay rikakächimoqmi dweño kanan, paypa jutinch'u kanan. Chaynuy librukunach'u o librukunata kikinpa yarpaynilanwan iskribimorqa jutinch'ümi kanan. Chaynuy imatasi kikin ali ruranqanta rikakachimuptin kanqa. Manam juk rurakonqanta "noqam dweño kä" nir charikurkunmanchu ni jutinta ch'urachikunmanchu. Chaynuy ruraqpäqa kanmi leykuna respetachikunanpaq.
ISHKAY CH'UNKA PUSAQNIN KAYNUYMI NISHA (28)
Lapan runam kay mana jarupänakunanpaq rurakanqanta respetänan. Chaynuy imata rurana kaptinsi juk lädo nasyunkunawansi shumaq kachun. Kay leykuna nenqannuy rurakächun y shumaq rasunpa rurakächun.
ISHKAY CH'UNKA ISQONNIN KAYNUYMI NISHA (29)
- Lapan runa markach'u tiyaqkäqa ruranan lapan imanuy wakin rurapäkonqannuy chayta respetänan. Chaynuy lapanta rurar respetaptin markanch'u imatapis alita rurapäkonqa. Chay'nuy kikinpis alipaq rikasha kanqa. Chawraqa musyanqa markach'u imata rurana kanqantapis.
- Lapan nenqantanuy markach'u rurar y respetachikur mana piwanpis jarupächikur kaptin mana pipis amachanmanchu kawayninch'u. Lapan runapis kapäkunan ali kawaych'ümi imanuy leykuna nenqannuy, chaynuy lapanta respetar, wakin runakunawan mana imatasi ninakur kawapäkunanpaq, ali yarpayninwan yarpach'akur, wakin runakuna ali kanqanta rikananpaq, chaynuy achka runa qotukaykur aroqch'u karpis.
- Kay mana runa jarupänakunanpaq kanqanta manam pipis amachayta o ama chayta rurashunchu" nir lapan ruraqkunata ninmanchu. Lapan nasyunpita runakuna qotukaykur runakuna respetachikunanpaq rurapäkonqanta.
KIMSA CH'UNKA KAYNUYMI NISHA (30)
Kay respetachikunanpaq kaykaq rurapäkonqanch 'üqa manam ima leysi nasyunpa kaqtaqa rurakayta pwedinchu ni rurakashachu. Chaynuy walka qotukasha o juk runa ruranalanpächu kay mana jarupänakunapaq kaykaq. Chaynuy mana pipis kay ruraych'u rimanqankunata illakächiyta pwedinchu.


text:
Bolívar marka
Bolívar marka (kastilla simipi: Provincia de Bolívar) nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.
Kay markaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qanchis kitinmi kan, isqun llaqta kitilli 21 chakrapura kitillipas.
Pukyu: [1]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Bolívar markapiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Waranta kiti, Chillanes kiti, Chimpu kiti, Echeandía kiti, San Miguel kiti, Kaluma kiti.[2]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chimpurasu nina urqu (Chimpurasu markapi)


text:
Brasil mamallaktaka shuk Uran Abya Yalapi mamallaktami kan. Payka tukuy Abya Yalapi mamallaktunata yalli hatunmi kan. Payka runakunaka Portugues shimita riman, shinapash ayllu runakunaka paypa shimikunapi riman, shinalla Tupi-guarani shimikuna, shuk shimikunapashmi : kunan pachapi, chay llaktapi ayllu runakunaka 180 shikan shikan shimikunata riman.
Brasil mamallaktaka Atlántico mamakucha manyakunata tiyan, paypak allpapi Amaru mayuka yallikun, Perú mamallaktamanta, mamakuchaman. Ashtawan hatun sachata charin, chay sachakunaka kunuk, tamyayukpashmi kan.
Mamallaktapa uma llakta Brasilia llaktami kan, paypa yalli hatun llaktakuna São Paulo, Rio de Janeiro llaktakunami kan.
Maymanta surkushka[edit]
- Chay pankapi tawka imakunaka Kastilla shimipi wikipidiyamanta surkushkami kan. kaypi killkakkunapak shutikunata killkakatinata ushapanki.
- ↑ Biografia - Presidência da República Federativa do Brasil
- ↑ World Economic Outlook Database, October 2010
- ↑ "Informe sobre Desarrollo Humano 2010 Edición del Vigésimo Aniversario", PNUD, 2010


text:
3 YACHACHIKUY
Sasachakuykunata allichaychis
“Aswantaqa tukuy sonqo munanakuychis. Munakuyqa askha huchakunatan pampachan” (1 Pedro 4:8)
Sapanka runapas hukniray uywasqan kanchis, chaymi hukniray kanchis hukniraytataq yuyaykunchis. Chaymi casado kawsaypipas imaymana sasachakuykuna kan. Mayninqa qonqayllan ima sasachakuypipas rikukunchis.
Wakinqa hinatan ima sasachakuyninkutapas qhawarparinku. Biblian ichaqa kallpachawanchis chaykunata allichanapaq (Mateo 5:23, 24). Chaypaq Bibliapi yanapaykunata qhawarisun.
1 SASACHAKUYNIYKICHISMANTA PARLAYCHIS
BIBLIAN NIN: “Kanmi [...] rimana tiempopas”, nispa (Eclesiastés 3:1, 7). Tiempota t’aqay sasachakuyniykichismanta parlarinaykichispaq. Sut’illanta willay imayna sientekusqaykita, ima yuyaykusqaykitapas (Efesios 4:25). Phiñasqa kashanki chayqa, sonqoykita tiyaykachispa sumaqllata kutichiy. Amapuni hap’inakuychischu (Proverbios 15:4; 26:20).
Manaña rimasqaykichis tupanqachu chaypas, munakuywan respetowan qhawarinakuychis (Colosenses 4:6). Usqhayllan ima sasachaytapas allichanaykichis, manataqmi mana rimanaykuspaqa kanaykichischu (Efesios 4:26).
¿IMATAN RUWAWAQ?
Qhawariy ima ratopin sasachakuy kasqanmanta rimawaqchis chayta.
Makilla uyariy esposaykiq, qosaykiq rimasqanta. Rimayta tukuqtinña rimay.
2 MAKILLA UYARINAKUYCHIS
BIBLIAN NIN: “Wawqe-panantin hinapuni munanakuychis, respetanakuspa hukkuna hukkunawan aswan allinpaq qhawanakuychis”, nispa (Romanos 12:10). Esposayki, qosayki rimaqtinqa tukuy yuyaywanmi uyarinayki, entiendenaykitaqmi imayna sientekusqanta. Chay hinapin ‘llakipayanakuspa [...] llamp’u sonqowan’ qhawarinakunkichis (1 Pedro 3:8; Santiago 1:19). Chaypaqqa manan, “uyarishaykin” nispachu hukkunata ruwashanayki. Imapas urgente ruwanayki kashan chayqa, tapuriy: “¿Parlarisunmanchu ruwanayta tukuruqtiy?”, nispa. Sichus esposaykita, qosaykita yanapaqniykita hina, llank’aqmasiykita hina qhawarinki chayqa, manan usqhayllachu phiñakunki (Eclesiastés 7:9).
¿IMATAN RUWAWAQ?
Manaña munasqaykiman hinachu imatapas ninqa chaypas, makilla uyariy.
Reparay imatan niyta munashasunki chayta. Qhawariy imayna uyayoq kashasqanta, imayna kunkawan rimasqantapas.
3 KALLPACHAKUSHALLAYCHIS
BIBLIAN NIN: “Llank’aspan runaqa kaqniyoq kan, rimaylla rimaqmi ichaqa wakchayan”, nispa (Proverbios 14:23). Sasachakuyta imayna allichanaykichispaq rimasqaykichis qhepaman, kallpachakuychis chayman hina imatapas ruwanaykichispaq (Proverbios 10:4). Imatapas kuskamanta ruwankichis chayqa, ‘aswan allintan llank’asqaykichismanta chaskinkichis’ (Eclesiastés 4:9).
¿IMATAN RUWAWAQ?
Sapankaykichis yuyaykuychis sasachakuyta imayna allichanaykichispaq.
Qhepakunaman qhawariychis sasachakuyniykichis imayna allichakushasqanta.


text:
Historia 82: Mardoqueopash Esterpash Pikunatak Karka
YUYARI: Jerusalén llaktaman manarak rishpaka, Esdraska Babilonia llaktapimi kawsarka. Esdraspa punchakunapimi, Mardoqueopash Esterpash kawsarkakuna. Paykunaka israelitakunami karka. Israelita kashpapash, Esterka Persia llaktamanta reinami karka. Kutin, Esterpa primo Mardoqueoka Persia llaktamanta reypa kati mandakmi karka. Shinapash, Esterka imashinatak reina tukurka. Kutin, Mardoqueopash imashinatak reypa kati mandak tukurka.
Rikunki. Ester uchilla kakpillatakmi, Esterpa taytamamakunaka wañurka. Chaymantami, Estertaka paypa primo Mardoqueo wiñachirka. Mardoqueopa punchakunapika, Susa nishka llaktapimi rey Asueroka shuk jatun wasita charirka. Mardoqueoka rey Asueropa wasipimi trabajashpa kawsarka. Shuk punchaka, Vasti nishka reinaka paypa kusa rey Asuerotaka mana kasurkachu. Chaymantami, rey Asueroka shuktak warmita maskashpa, Esterta paypa warmi tukuchun akllarka. Esterka kuyaylla, alhaja warmimi karka. Shinami Esterka Persia llaktamanta reina tukurka.
Kunanka kay dibujota rikuy. Kaypi shayakuk runaka Hamán shutimi kan. Payka reypa kati mandakmi karka. Chaymantami, Hamanka kariyashka, jatun tukushka karka. Payka munanmi karka, Mardoqueopash paypa ñawpakpi kumurichun. Shinapash, imashinami kay dibujopi rikunki, Mardoqueoka Hamanpa ñawpakpi kumurinkapakka mana munarkachu. Chaymantami Hamanka achkata piñarirka. Shinaka, Hamanka imatatak rurarka.
Rikunki. Hamanka llullashpami rey Asueromanka nirka: ‘Israelitakunaka kanpa leykunataka mana kasunkapak munanchu. Paykunataka wañuchishpami sakina kanchik’ nirka. Hamán nishkata krishpami, rey Asueroka shuk mushuk leyta llukchirka. Chay mushuk leypika mandarkami: ‘Tukuy israelitakunatami wañuchishpa sakina kanchik’ nishpa. Shinapash, paypa warmi Esterpash israelita kashkataka rey Asueroka mana yacharkachu.
Rey Asuero mushuk leyta llukchikpika, Mardoqueoka achkata mancharishpami Estertaka nirka: ‘Ñukanchikta ama wañuchichunka, reywan parlapay’ nishpa. Shinapash chay punchakunapika, reywan parlakrinaka mana jawallachu karka. Pipash rey mana kayakpillatak rikpika, chay gentetaka wañuchishpa sakina leymi tiyarka. Shina ley tiyakpipash Esterka reypakman rirkami. Rey Asuero Esterta rikushpaka, paypa oro varatami jawaman churarka. Oro varata jawaman churashpaka, ama wañuchichun nishpami shina ruran karka. Shinami Esterka rey Asuerowan parlashpa reytapash Hamantapash, ‘ñukawan mikunkapak shamupaychik’ nirka. Esterpakman mikunkapak rishpami, rey Asueroka Estertaka nirka: ‘Imata munashpapash mañawaylla’ nishpa. Rey shina nikpimi Esterka nirka: ‘Kayapash ñukawan mikunkapak shamupaychik. Chaypimi, ñukaka willasha imata munakushkata’ nirka.
Shinami kayantin punchaka, rey Asuerowanpash Hamanwanpash Esterka mikushpa tiyakurka. Chaypimi, Esterka rey Asueromanka nirka: ‘Ñuka llaktamanta gentekunatapash, ñukatapash wañuchikrinmi’ nishpa. Ester shina nikpimi rey Asueroka, ‘pitak kantaka wañuchinkapak munakunyari’ nishpa achkata piñarirka.
Rey Asuero shina nikpimi, Esterka dedowan rikuchishpa nirka: ‘Kay mana alli, millay Hamanmi ñukanchiktaka wañuchinkapak munakun’ nishpa.
Hamanmi nikta uyashkantinmi, rey Asueroka ashtawan piñarishpa, Hamantaka wañuchichun kacharka. Hamán wañukpika, rey Asueroka Mardoqueotami paypa kati mandak tukuchun churarka. Chay kipami, Mardoqueopash shuk mushuk leyta llukchichirka. Chay leypika nikurkami: ‘Israelitakunata wañuchinkapak rikpika, israelitakunapash makanakunallami kan’ nishpa. Mardoqueopash israelita kakpimi, shuktak gentekunaka israelitakunata ayudarka. Shinaka, shuk mushuk ley llukshikpimi, israelitakunaka wañunamanta kishpirirka.
Ester capítulo 1-manta, capítulo 10-kama.
Tapuykuna
- Mardoqueopash Esterpash pikunatak kan.
- Rey Asueroka, imamantatak shuktak warmita maskarka. Shuktak warmita maskashpaka, pitatak akllarka.
- Hamán shuti runaka pitak karka. Hamanka imamantatak achkata piñarirka.
- Rey Asueroka ima mushuk leytatak llukchirka. Esterman shuk noticiata Mardoqueo kachakpika, Esterka imatatak rurarka.
- Hamanka imatak tukurka. Kutin, Mardoqueoka imatak tukurka.
- Israelitakunaka, imashinatak wañunamanta kishpirirkakuna.
Shuktak tapuykuna
- Ester 2:12-18 versokunata liyinki.
Esterka imashinatak rikuchishpa sakirka, shunku ukumanta mana ñapash piñarishpa, alli yuyashpa, mishki shimikunawan parlanaka ministirishka kashkata. (Est. 2:15; 1 Ped. 3:1-5.)
- Ester 4:1-17 versokunata liyinki.
Judiokunata llakichinkapak munakukpika, Esterka Diospi feta charishpami Diospa lado tukushpa shayarirka. Shinaka, Jehová Diospi Ester shina feta churashpa, Diospa lado tukunkapakka, imatatak rurana kanchik. (Est. 4:13, 14; Mat. 5:14-16; 24:14.)
- Ester 7:1-6 versokunata liyinki.
Kunan punchakunapi Diosta sirvikkunaka, imashinatak Ester shina, paykunapa kawsayta llakipi churanakun. (Est. 7:4; Mat. 10:16-22; 1 Ped. 2:12.)


text:
Alberto Fujimori
Alberto Kenya Fujimori Fujimori (nihun simipi, Kanji 藤森 謙也; Kana アルベルト・ケンヤ・フジモリ; Rōmaji Aruberuto Ken'ya Fujimori) sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin anta situwa killapi 1938 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - ) huk piruwanu allwiya kamayuq wan pulitiku runam. 1990 watamanta 2000 watakamam Piruwpa umalliqnin karqan.
1990 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Mario Vargas Llosawan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VII-1990 p'unchawpim Piruwpa umalliqnin tukurqan.
1992 watapi Abimael Guzmánta hap'ispa K'anchaq Ñanta atipaspa atawsapa arpaysapam tukurqan. Chay aypasqankunamantaqa kimsa kuti umalliq kayman akllasqam karqan. Hukwanpas, runa hayñikunata sarupuspa maki p'akichikuykuspa chaymanta qhawapayasqam karqan.
Chay huchanunaraykuqa 17-XI 2000 munay mana munaymi kamachiymanta ithirirqan.
2000 watamanta 2005 watakama Nihun mama llaqtapim tiyarqan, chaymantataq Chilipim. 22 ñiqin tarpuy killapi 2007 p'unchawpi piruwanu pulisiyaman hap'ichisqam karqan. Chaymantapacha samk'ay wasipim kachkan, wanana taripanata suyachkaspa.


text:
1
Ronojel xa q'axel
1Yin Salomón ri ninch'abalij ruch'abel ri Dios; in ruk'ajol kan ri David, in rey richin ri tinamit Jerusalem. Jare' k'a ri nuch'abel.
2Ronojel xa nik'is, ronojel xa q'axel, keri' nubij ri ch'abaliy ruch'abel ri Dios,
ronojel xa nik'is, ronojel xa q'axel. Kan ronojel-wi q'axel.
3Roma, ¿achike ta k'a nuch'ek jun achin ri janila nisamej chuwech re ruwach'ulew chuxe' ri ruk'atanal ri q'ij?
4Qonojel roj winaqi' kan yojken k'a el,
y ek'o k'a ri ye'alex,
jak'a ri ruwach'ulew man jun bey xtijalatej.
5Nel-pe ri q'ij y niqaqa ri q'ij,
y junanin nibe richin napon chik ri akuchi xel-wi-pe.
6Ri kaq'iq' nibe k'a pa xokon,
nijumin k'a nibe richin napon chik pa xaman ri akuchi xel-wi-pe.
Y keri' nuben jantape' richin nusutij-rij ri ruwach'ulew.
7Ronojel ri raqen taq ya', chupan ri palou ye'apon-wi,
jak'a ri ya' ri' man jun bey ninoj.
Xa kan akuchi k'a eleneq-pe ri ya' ri',
xa kan chiri' chik xtapon-wi richin xkebebiyin jun bey chik.
8Ronojel ri k'o xa kan k'o kosik ri ruk'amon-pe
y ronojel re' ri wineq man tikirel ta chuwech chi nutzijoj;
ri wineq xa kan nurayij ruwech ronojel ri nutzu'
ronojel ri nrak'axaj kan nurayij-qa.
9Ri banobel ri xeq'ax yan, xkebek'ulun chik pe
Ri banobel ri xeban yan ojer, xkebanatej chik ri chiqawech-apo.
Xa man jun ri k'ak'a' ta ri nibanatej chuwech re ruwach'ulew.
10Roj man yojtikir ta k'a niqabij, re' kan k'ak'a-wi;
roma re' xa kan xk'oje' yan ri ojer, ri xq'ax yan.
11Ronojel ri banobel ri xeq'ax yan xa man ye'oqaqa ta chik chiqak'u'x,
y ronojel ri banobel kichin ri winaqi' ri xkepe chiqawech-apo
xa man xtoqaqa ta chikik'u'x ri winaqi' ri xkek'oje' kan chikij rije'.
Ri xuq'axaj ri xch'abalin ri ruch'abel ri Dios
12Yin ri ch'abaliy ri ruch'abel ri Dios xinok k'a rey richin ri Israel ri chiri' pa Jerusalem. 13Yin kan rik'in k'a na'oj xinjech ri wánima chukanoxik y chunik'oxik ronojel ri nibanatej chuwech re ruwach'ulew. Y re samaj re' ri ruya'on kan ri Dios chiqe, kan janila k'ayew richin niqaben. 14Xintz'et k'a ronojel ri samaj ri niban chuwech re ruwach'ulew chi maneq rejqalen. Xa man yatikir ta nawil ri nawajo', xa kan achi'el ta nawajo' nachop ri kaq'iq'. 15Ri kotokik chik, man yatikir ta naben choj chire y ri xa man jani k'o awik'in man jani ruk'amon chi nabij chi k'o chik awik'in.
16Yin kan xinbij k'a pa wánima: Kan janila nuq'ij, kan xk'oje' nim nuna'oj chikiwech ri ch'aqa' chik rey ri xek'oje' yan el pa Jerusalem roma xk'oje' nuna'oj y wetamabal. 17Kan xinjech k'a wi' richin xinwetamaj rukojol ri na'oj y ri ch'ujerik. Xintz'et k'a chi ronojel q'axel y xa man yatikir ta nawil ri nawajo', xa kan achi'el ta nawajo' nachop ri kaq'iq'. 18Y keri' toq k'iy chik na'oj k'o awik'in, re' xa man nuben ta chawe chi nikuqer ak'u'x rik'in ri nach'ob. Y ri nuya' chik q'anej más etamabel pa ruwi' xa nuk'en-pe janila q'axo'n chire.


text:
Chinchay Atlantiku Awtunumu suyu
Chinchay Atlantiku Awtunumu suyu (kastilla simipi: Región Autónoma del Atlántico Norte) nisqaqa huk suyum Nikarawa mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puerto Cabezas llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 1986 watapi.
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
249 700 runakuna.
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
8 munisipyukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chinchay Atlantiku Awtunumu suyu.


text:
Urqukisa yura rikch'aq ayllu
Urqukisa yura rikch'aq ayllu (Loasaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 200-chá 260-chá rikch'aq.
Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaymi huk rikch'anakuna:
- T'ika kisa (Cajophora)
- Urqu kisa (Cajophora pentlandii)
- Luma puka t'ika kisa (Cajophora horrida)
- Shinwa (Loasa)
- Puka shinwa (Loasa grandiflora)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Urqukisa yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Urqukisa yura rikch'aq ayllu


text:
Iñuku huk'i ayñi
Iñuku huk'i ayñi nisqakunaqa iñuku huk'i t'uqyaywan thuñichiq, runakunta wañuchiq ayñikunam, illanchaykuywan runakunata unquchiq.
Ñawpaq kaq iñuku huk'i ayñiqa Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi 1945 watapi Hiroshima llaqtap hawanpi t'uqyarqan, iskay kaqtaq Nagasaki llaqtap hawanpi (iskaynintin llaqta Nihunpi), pachak waranqa runatam wañuchispa.
Kunan pachaqa kay mama llaqtakunam iñuku huk'i ayñiyuq:
- Hukllachasqa Amirika Suyukuna
- Rusya (1991 watakama: Suwit Huñu)
- Hukllachasqa Qhapaq Suyu
- Ransiya
- Chunwa
Huk mama llaqtakunataq hinallataq iñuku huk'i ayñiyuqchá, ichaqa mana nispa takyankum.


text:
Servindi, 27 de abril, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 24 de abril, 2010 (archivo mp3, 9 minutos, 16 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqse muyuntimpi willakuykuna
Teqsemuyumanta.- Qayna iskaychunka iskaniyoq p’unchay abril killatan chayachikuran llaqtakunaq rimariynin “Conferencia Mundial de los Pueblos sobre el Cambio Climático y los Derechos de la Madre Tierra” nisqaman.
Chay juñukuymi tinkurichirqan iskaychunka waranqa runakunata tukuy teqsemuyuntinmanta Cochabamba llaqta Bolivia suyupi.
Paykunan nimunku runaq derechunkuna qhawarinapaq, pachamamawan kuska purinapaqqa, reqserinanchismi pachamamaq derechunkunata, nispa.
Tapukuy aparikuchun teqsemuyuntimpi imanaqtinchus sinchi q’osñi mukishan pachamata rupharichispa, hinallataq. Kamarikuchun, Tribunal de Justicia sobre el Clima nisqa, mana kasukuspa qhellechaq suyukunata qhaminanpaq.
Hinallataq manan allinchu chay rantinakuy chaninchay REDD nisqa, yunkakuna waqllechiykuna nispa ima
Chay REDD nisqaqa, manan llaqtakunata kasunchu, nitaq estadokunatapas, aswanmi p’akin llaqtakunaq kausayninta, derechunkunatapis, pachamamaqta ima.
Aswanmi chay qhellechaq suyukuna qolqeta churamunanku, yunka sachakunata watiqmanta sayarichinapaq, ñaupa llaqtayoq aylllukunata yanapamunanku.
Chay rimanakuykunatan aparinqaku q’aya hamuq juñukuy “Cumbre de la Naciones Unidas sobre el calentamiento climático” nisqaman, chaymi aparikunqa iskaichunka isqonniyoq, p’unchay noviembre killamanta, chunka p’unchay diciembre killakama q’aya watata, Cancún llaqta , México suyupi.
Chay juñukuypin rimarinqaku imainatas pachamamaq rupapakuyninta t’hasnukunman chayta.
Foro Permanente nisqamanta: DChunqa isqonniyoqmanta kinsachunka p’unchay abrilkillakaman kay watapi aparikushan Nueva York llaqta, Estados Unidos suyupi, isqon patapiña juñunakuy “Foro Permanente para las Cuestiones Indígenas de las Naciones Unidas” nisqa.
Chaypin rimakushan: “Desarrollo con cultura e identidad” nisqamanta, chaypin qhawarinku mana allinta hina chay ñaupaqman purina ch’ulla qhawariyllata.
Chay ñaupaqman purina “desarrollo” nisqas mana allinchu aswanmi reqsekun imas “sumak kawsay” otaq “sumaq qamaña” , chaypin rikukun “allin kausayta” “vivir bien” otaq “buen vivir” nisqata.
James Anaya, sutiyoq “relator especial de las Naciones Unidasmanta, paimi wajarikamun Canadá suyuta hinallataq Estados Unidos suyutawan qawarichunku chay Declaración sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas nisqa qelqata ama mich’akuspa“sin condiciones previas ni reservas”nispa.
Kay iskay suyukunan mana munarankuchu chay declaración nisqata iskay waranqa qanchisniyoq watapi chanincharikamushaqtin.
Aymara llaqtamanta Tomás Huanacu Tito wajarikamun llaqtamanta sayariq wayqekunan sipisqa rikukunku, hinallataq pachamamata tukupushanku, nispa
Tomás Huanacu, wayqen puriran Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas (CAOI) nisqaq sutimpi, chaypin yuyarichikamun “t’aqarpariymanta, qhawarpariymanta, manchachiykunamanta, qatipakuykunamanta, muyupayakunamanta, sipiqan rikukuyku tukuy gobiernokunamanta” nispa.
Colombia suyupin tukuyakapushanña ñaupa ayllukuna, hinallataq, Peru suyupi Chile suyupiwantaqmi nishuta cheqnekunku indígena nisqa wayqekunata nispa.
Salomon Awanash, Perú suyuq sutimpi mañarikamun chay “Foro Permanente” nisqapi noqaykutawan yupakuchun hinallatq uqpaqkama lloqsimuchus chay “Ley de Consulta” peru suyupi nispa.
Mañarikamunmi, kasukuy cachun indígena nisqa llaqtakunaq mañakusqankuta teqsemuyupi mama qelqakunata ama pampachachunkuchu nispa.
Inglaterra suyumanta: yachaysapakunaq qelaqamusqanmi kunan semanata willakamunRoyal Society Londres nisqamanta, Reino Unido suyupi, pachamama ruphapakuyqa astawansi pachata khatatatachinqa, apukunas ninata wiqch’umunqa unu millñph’uykunas kanqa, tukuy mama allinkuna ima.
Panamá suyumanta: kinsachunka waranqa runamasinchisi Kuna llaqtamanta ripunankukanqa, imaraikuchus tiyasqanku islaykuna unu uqhuman chinkayapushan, pachamamaq mana allin kasqanwan.
Ecuador suyumanta: Ecuador humalliq Rafael Correa, willakamun chay petróleo urqoq empresakunatas huq mama qelqawan qhepachiupunqaku estadopaq sichus mana watiqmanta rimanakuspa chalayta munanqachu chaiqa.
Peru suyumanta willakuykuna
Tapukuy chaninchaymanta: Chay Comisión de Pueblos Andinos y Amazónicos nisqan Congresopi allinmi nimun qaina iskaichunqa uqniyoq p’unchay abril killata dictamen Ley Marco de Consulta Previa para los pueblos indígenas nisqa mama qelqa qhawarisqankuta.
Chay dictamen nisqan uqarin maiqenkunas aswan allin ñaupa llaqtakuna pueblos indígenas nisqakunaq qawariskankuta imainas kashan chay derecho a la consulta Convenio 169 nisqapi, llanq’anamanta qawariq Organización Internacional del Trabajo nisqapi.
Bagua nisqamanta: Chay t’aqwiriy karqan Comisión Investigadora de los Sucesos de Baguanisqamanta, chaysi chayanqa Naciones Unidas nisqaman, nispan nimun Jesús Manacés Valverde hinallataq willakamun aypachinqas James Anaya, Relator Especial de la ONU sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas, nisqa wayqeman hinallataq Comisión Interamericana de Derechos Humanos nisqamanwan.
Maqanakuymanta: Qelqa t’aqwiq Instituto de Defensa Legal (IDL)nisqamanta, Juan José Quispe, paimi willakamun Asterio Pujupat Wachapea, sutiyoq awajún llatayoq waiqeqa mana imamanta tumpasqas qashan, yanqas qanmi sipinkin chay guardia Felipe Bazán Soles nisqata chaymi imaimanata ñakarichishanku chay Instituto Nacional Penitenciario (INPE) nisqapi.
CONAVIPnisqamanta: Chay Coordinadora Nacional de Organizaciones de Afectados por la Violencia Política del Perú nismantan willakamunku, aparinqakus iskay kutinpiña Congreso Nacional nisqata iskaichunka pisqayoqmanta iskaichunka qanchisniyoq kama kay abril killata Abancay, Apurímac llaqtapi.
Pastaza chiqasmanta: Watantin mana kasusqa waiqekunan kinsa humalliqkuna Federación de Indígenas Quechua del Pastaza (FEDIQUEP) nisqamanta chayamunku Lima llaqtaman Plus petrol empresan tukuy mana allinta ruwashawanku nispa.
Watiqmanta laboratoriopi ruwasqa Transgénicos nisqamanta: “Semillas de Diversidad” nisqamanta wayqekunan qhawarichinqaku kai iskaichunka pusaqniyoq p’unchay abril killata, imainatachus mana allinta ruwan chay venenukuna chaqrata ‘El Mundo según Monsanto’ nisqata.
Transparencia Chuyanchaymanta: Qayna iskaichunka uqniyoq p’unchay abril killatan qhawarichimunku “Promoviendo la transparencia en el Sector Forestal” sutiyoq qelqamayt’uta, chaypi willkamun manas sut’intachu willakamunku yunqamanta qorakunamanta rimaykunataqa kuskamanta hina.
Chay Ley de Transparencia y Acceso a la Información nisqa qelqatas mana kasushankuchu, nitaqsi llikaq sonqonpi ima yachaypis kanchu, manataqsi tapukuypaqpis willakuy kanchu nispa.