c: text/html

text:
Chinchiru pruwinsya
Chinchiru pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Chincheros) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chinchiru llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1983 watapi, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Chinchiru pruwinsya.
- Saywitu: Apurimaq suyu

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Vínculos tempranos y su impacto biológico Re su men En psi co lo gía ex pe ri men tal los pro ce sos de vín cu los tem pra nos en - tre la ma dre y las crías son ex tre ma da men te com ple jos. En los se - res hu ma nos al in ter ve nir otras va ria bles (so cia les, cul tu ra les, vin - cu la res, etc.) el pro ble ma ad quie re un ni vel su pe rior de com ple ji - dad. Nu me ro sos han si do los au to res que han tra ta do de es tu diar y des cri bir los as pec tos nor ma les, co mo así tam bién aque llos que re sul tan en con se cuen cias de vas ta do ras pa ra el de sa rro llo del in - di vi duo, tan to en un cor to pla zo en el de sa rro llo in fan to ju ve nil, co - mo a lar go pla zo en el adul to. Al plan tear la ex tre ma com ple ji dad, en ten de mos que en la con fi gu ra ción de los mis mos par ti ci pa rán un sin nú me ro de va ria bles per te ne cien tes a di fe ren tes ni ve les: el bio ló gi co, el psi co ló gi co y el so cial. En es te tra ba jo nos li mi ta re - mos a con si de rar 1: los as pec tos bio ló gi cos que po drían in ter ve nir du ran te el pe río do de vi da in trau te ri na, co mo así tam bién du ran te el de sa rro llo pos te rior del in di vi duo, en la cons ti tu ción de aque llas ex pe rien cias vin cu la res tem pra nas nor ma les; y 2: la ma ne ra en que es tas úl ti mas im pac tan so bre la bio lo gía de un in di vi duo, pu dien - do o no ejer cer una ac ción fa vo re ce do ra pa ra un ade cua do neu ro - de sa rro llo. Se ex pli can los po si bles di fe ren tes me ca nis mos neu ro - hor mo na les y neu ro quí mi cos in vo lu cra dos en el de sa rro llo de di fe - ren tes con duc tas ma ter nas. Por úl ti mo, en ten dien do co mo cier tas ex pe rien cias vin cu la res tem pra nas ad ver sas co mo: las pér di das pa - ren ta les, el di vor cio pa ren tal, el aban do no, las con di cio nes anor - ma les de crian za, y el abu so fí si co y/o se xual pue den re per cu tir so - bre el cre ci mien to, el de sa rro llo y la so bre vi da de las den dri tas, axo nes, si nap sis, in ter neu ro nas, neu ro nas y glía; po de mos com - pren der que la pa to lo gía men tal no es el sim ple re sul ta do de la ac - ción de es tre so res pre sen tes (“vi sión sin cró ni ca”), si no que man - tie ne una ín ti ma re la ción con to das aque llas ex pe rien cias de vín - cu lo y de sa rro llo tem pra no (“vi sión dia cró ni ca”) las cua les ten drán una re per cu sión en un ni vel neu ro ló gi co a tra vés de su ca pa ci dad de fa vo re cer el tro fis mo del Sis te ma Ner vio so Cen tral y la con for - ma ción y man te ni mien to de cir cui tos es pe cia li za dos en el pro ce - sa mien to de la me mo ria y el apren di za je lo que se tra du ce en un con jun to de pro pie da des cog ni ti vas, afec ti vas, vin cu la res, etc. que de fi nen la per so na li dad del in di vi duo. Así, son es tas ex pe rien cias las que po drán cons truir la ma triz ne ce sa ria pa ra el de sa rro llo de pos te rio res de sór de nes psi co pa to ló gi cos. Se to ma co mo mo de lo clí ni co de es tu dio la re la ción en tre ex pe rien cias vin cu la res tem pra - nas y el tras tor no lí mi te de la per so na li dad. Pa la bras Cla ve • vín cu lo tem pra no • con duc ta ma ter na • ex pe rien cias tem pra nas• • neu ro de sa rro llo • tras tor no lí mi te de la per so na li dad • In tro duc ción La ma yo ría de las ma dres de ma mí fe ros hu ma nos y no hu ma nos pre sen tan la ca pa ci dad de po der de sa rro llar un con jun to de com - ple jas res pues tas de ti po con duc tual con el na ci mien to de su cría. Es ta tam bién dis pon drá, en for ma si mul tá nea, de una ca pa ci dad pa ra el de sa rro llo de un com ple jo pro ce so de “se ña li za ción” que jun to con las con duc tas ma ter nas es ta ble ci das ge ne ra rán una re - la ción de mu tua re ci pro ci dad que par ti ci pa rá en la con for ma ción de una “ma triz” de fun da men tal im por tan cia pa ra el de sa rro llo bio ló gi co (ma du ra ción del sis te ma ner vio so, in mu ne, en dó cri no en tre otros) y de los di ver sos pa tro nes de con duc tas so cia les y emo cio na les pro pias de ca da es pe cie. Los vín cu los han si do un te ma de es tu dio de gran re le van cia pa ra el cam po de la psi co pa to lo gía, si te ne mos en cuen ta la im por tan - cia que és tos ad quie ren en el de sa rro llo del ni ño y del ado les cen - te. Con los avan ces pro du ci dos en el cam po de las neu ro cien cias, di ver sos au to res han tra ta do de es ta ble cer los sus tra tos neu ra les que po drían par ti ci par en el de sa rro llo de las ex pe rien cias vin cu la - res tem pra nas. Au to res co mo Zea nah (61) plan tean cier tas áreas de gran con tro ver sia en es te cam po co mo: la re la ción exis ten te en - tre los vín cu los y la afi ni dad fi lial y so cial del in di vi duo; la plas ti - ci dad con duc tual a la que es tán ex pues tos los vín cu los; y la re la - ción de es pe ci fi ci dad que exis te en tre el ti po de vín cu los y el de - sa rro llo de cier tos cua dros psi co pa to ló gi cos. Mo de lo de «trans mi sión in ter ge ne ra cio nal» La ca pa ci dad que un in di vi duo pre sen ta pa ra po der de sa rro llar y mo di fi car los di ver sos pa tro nes ac tua les de con duc ta ma ter nos, de pen de rá de la ac ti va ción y/o mo du la ción de aque llos me ca nis - mos fun da dos en sus pro pias ex pe rien cias vin cu la res tem pra nas. De es ta ma ne ra po dría mos plan tear la im por tan cia que és tas ad - quie ren, ya que son las que se re-ac tua li za rán en la ma dre pa ra in - ter ve nir en la con for ma ción de un vín cu lo con el re cién na ci do y de es ta ma ne ra par ti ci par en la gé ne sis y re gu la ción de cier tos even tos neu ro bio ló gi cos y con duc tua les pre sen tes en el ni ño. Au - to res co mo Fle ming, O´Day y Krae mer plan tean un mo de lo de “trans mi sión in ter ge ne ra cio nal” en el cual los fe nó me nos re sul tan - tes de las ex pe rien cias vin cu la res tem pra nas se trans mi ti rían de ge ne ra ción en ge ne ra ción (13). Las va ria cio nes que se pro duz can so bre las ex pe rien cias de cui da do ma ter no so bre el ni ño po drán ser vir de ma triz pa ra una trans mi sión con duc tual no ge nó mi ca, a tra vés de las ge ne ra cio nes, de las di fe ren tes ca pa ci da des de un in - di vi duo de po der res pon der an te de ter mi na das si tua cio nes de es - trés y otros even tos (cha llen ges) (15) (Fi gu ra 1). Es te es que ma de sa rro lla do por los au to res nos per mi ten ob ser var co mo un re cién na ci do que se pre sen ta con lo que se po dría de cir una neu ro quí mi ca, una neu roa na to mía y un pa trón de res pues tas con duc tua les bá si cas re ci be el in flu jo de di ver sas va ria bles: lo ge - né ti co, las ex pe rien cias vi ven cia das en el ám bi to in trau te ri no, la ac ción ejer ci da por las di fe ren tes hor mo nas pro du ci das a lo lar go del pe río do de ges ta ción, y la ac ción ejer ci da por di fe ren tes es tí - mu los am bien ta les (la pre sen cia o au sen cia de la ma dre, del pa - dre, de los her ma nos, rui dos, lu ces, frío-ca lor, etc.). La ma dre, que tam bién re ci be el in flu jo de di ver sas va ria bles: lo ge né ti co, la ac - ción ejer ci da por las hor mo nas pro du ci das du ran te el pe río do ges - ta cio nal, las ex pe rien cias pa sa das vi ven cia das con su pro pia ma - dre, y la ac ción ejer ci da por los es tí mu los am bien ta les; los cua les in ter ven drán en la ela bo ra ción de los pa tro nes de con duc ta, al gu - nos en for ma es pon tá nea y otros en for ma de res pues ta vo lun ta ria, ne ce sa rios pa ra de co di fi car (acer ta da o erró nea men te) el pe di do de su hi jo. De es ta ma ne ra se cons ti tu ye una es pe cie de loop re - cién na ci do-ma dre-re cién na ci do, que ac túa en for ma di ná mi ca en el neu ro de sa rro llo del ni ño, y que se re-ac tua li za rá al lle gar a la adul tez con el ejer ci cio de la fun ción ma ter na con su pro pio hi jo; que dan do así evi den cia do pa ra es tos au to res el fe nó me no de “trans mi sión in ter ge ne ra cio nal” (13). Aho ra bien, nos he mos re fe ri do al im pac to que tie nen las ex pe rien - cias vin cu la res tem pra nas y los es tí mu los am bien ta les so bre el neu - ro de sa rro llo. Di ver sos au to res se ña lan los even tos que tie nen lu gar du ran te el pe río do de neu ro de sa rro llo co mo ser: el au men to del pe - so ce re bral (es pe cial men te del ce re bro an te rior), del gro sor de la cor te za ce re bral, del nú me ro de cé lu las glia les, de la re la ción glía - /neu ro nas, del ta ma ño del cuer po co mo así del nú cleo neu ro nal, el in cre men to de las ra mi fi ca cio nes den drí ti cas, de la den si dad de es - pi nas den drí ti cas y del nú me ro de co ne xio nes si náp ti cas. De es ta ma ne ra te nien do en cuen ta los even tos de in ten sa plas ti ci dad ce - re bral a los que se en cuen tra ex pues to el re cién na ci do, es que po - de mos con si de rar a es te pe río do co mo de ex tre ma vul ne ra bi li dad a po si bles ex pe rien cias vin cu la res tem pra nas ad ver sas, que po drían al te rar el nor mal cur so del pro ce so de neu ro de sa rro llo (47). Me ca nis mos neu roen dó cri nos y neu ro quí mi cos y su re la - ción con las con duc tas ma ter nas Di ver sos au to res han tra ta do de es tu diar los me ca nis mos neu roen - dó cri nos y neu ro quí mi cos que se po nen en jue go du ran te la ges ta - ción y en el mo men to del par to, y la ma ne ra en que és tos po drían lle gar a in ter ve nir en el de sa rro llo de la con duc ta ma ter na. Con 6 // PSICOFARMACOLOGÍA


text:
Vitoria
Vitoria (euskera simipi: Gasteiz –piki llaqta– uficial Vitoria-Gasteiz) llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Álava wan Yuskadi Uma llaqta.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Ebro mayu
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kathuliku inlisya.
Llaqtap amachana santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 1 Aymuray killa Estíbaliz Pallan.
- 28 Ayriway killa San Prudencio.
- 25 Anta situwa killa Blusa P'unchaw.
- 8 Tarpuy killa: Romería de Olárizu.
Yachaychiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna: Universidad de La Rioja.
Musiku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Winu (Bodegas Franco Españolas, Marqués de Murrieta)
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Vitoria.
- Ayuntamiento de Vitoria-Gasteiz
- Ciudades para un futuro más sostenible, Vitoria
- Plan estratégico Vitoria 2010
- Anillo verde de Vitoria


text:
Heilongjiang pruwinsya
Heilongjiang pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Heilongjiang, chun simipi: 黑龙江, phinyimpi: Hēilóngjiāng, machu: Heilungkiang, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Harbin llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
2 chunka kimsaniyuq prefectura-llaqtanmi kan.
Yachay tarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapi paqarisqa runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simi kapchiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Heilongjiang pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Heilongjiang saywitu (inlish simipi)
- Heilongjiang en el China Internet Information Center (inlish simipi)
- Fotografías de la Fiesta de la Linterna de Hielo (inlish simipi)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
5
1 Chalapacü-masïcuna, cananñatacmi chay pasanan timpucunapïta, muyuncunapïta, manaña isquirbimunac canñachu. 2 Yaćhapäcuśhayquinüpis, Taytanchicpa cutimuynin can'a mana pinsaśhanchic üraćhu suwa tutap un'aypi yaycamuyninnümi. 3 Diosman mana chalapacü llapa nunacunam chaypunpá “Canan'a jawcañam sigüruñam cacunchic” nil niyalcan'a. Chay jinayaptinmi un'aypi alli ñacaycuna lluyta camacänanpä ćhämun'a. Juc patayu walmicta quillanćhu dulurnin un'aypi chalaśhancänümi ¿pitá chay dulurninta aśhuchinman? Sigüruñam imanäśhapis chalacalpun. Chaynümi paycuna sigüruña cayalcan chay ñacaycäćhu mana lluptil muyupäcunanpä.
4-7 Paycuná tutap mana sintil wañüśha puñuyäcunanümi, ñatac tutap shincäśha mana imapis ucul cayäcunanümi cayalcan. Chaymi ima pasaśhantapis tantianchu. Chalapacü-masïcuna, acchïćhümi cayanqui. Manam paycunanüchu tutapäćhu mana fisyuyu cayalcanqui Taytanchicpa cutimuynin un'aypi suwanuy chaläśhunayquipä. 8 Aśhwanpamá, muyunćhu pulil lluy imapis licäcunänuy cayäna tuqui sänu fisyunchicwan. Cay chalapacuyninchicwan nuna-masinchicta cuyaycuyninchicmi lluy atajamäśhun juc jïrru chalicu-yupaypis. Chaynütac salbäśha sigüruña caśhanchicta umanchicćhu masïsu uywaśhun juc cascuwan atajachicüśha-yupaypis. 9 Diosninchic'a castigućhu canapächu manamá unanchaycamälanchic, sinu'a Jesusninchicman chalapacuyninchicpa salbaśha cananchicpämi. 10 Jesusninchicmari wañula ya'anchic-laycu cawsayäpis wañuśhäpis wiñay simpripä paywan cawsacunapä. 11 Chayurá lluy caycunacta umayquiman ćhulal llapayquipis callpanchanaculcay imam lulayalcäśhayquinu.
Camacalpunanpämi limapaycun
12 Chalapacü-masïcuna, amcunapä wañuy-wañuy lulayäcunäta, licaycälishüniquicunacta, caminaycälishüniquicunacta allinpa licaycäliy. 13 Caynu lulapäcuśhanpïtamá tuqui rispïtuwan licaycul cuyaycäliy. Llapayquipis tuqui allinpa apanacul cawsapäcuy. 14 Chaynütacmi chalapacü-masïcuna, amcunacta ruygaculcac, llapa illa mana lulacücunäta anyaycälinayquipä, pishi śhun'uyücunäta callpanchaycälinayquipäpis. Chaynütac imallawanpis uman muyuchicücunäta limapaycäliy. Pasinsiayniqui lluywan-ari caycuchun. 15 Imacta lulaśhuptiquipis amatac cutichicuyalcaychu. Aśhwanpa amcuna-pulapis juccunäwanpis allin śhun'uyu caycäliy. 16 Tucuy timpu-ari imaypis cushishalla cawsapäcuy. 17 Chaynütac imaypis Diosninchicta ruygaculcay. 18 Ñatac payta anradisiculcay allincuna mana allincuna śhamuptinpis. Jesusninchicpa nunan cayaptinchicmá lluy caycunacta lulananchicta Diosninchic munan.
19 Diosninchicpa Ispiritun amcunacta lulachiyta munaśhuptiqui'a ama atajal mićhacuyalcaychu. Chaynütac juccunacta lulachiptinpis amatac mićhacuychu. 20 Chaynütac Dios partipi willacuśhancunäta mana bälïpä ama licapäcuychu. 21 Aśhwanpa rasun mana-rasun caśhantapis talipay. Rasun captin'a chaycunapi allincäta umayquiman ćhulaycuy. 22 Mayćhüpis imaćhüpis mana allincäta talil'a ama ćhasquiychu. Aśhwanpa juc-läduman ćhulal un'aycuy.
23 Cananmi jawca umäninchic Diosninchicta ruygacú muyun-muyun mastalä sumä allinninmanlä chuyanchäśhunayquipä, jinal almantinta änimuntinta aychantinta juchannäta Jesusninchic cutimuynincama uywapäcuśhunayquipä. 24 Aclacuśhüniqui Diosninchic'a chalapacunamá. Imam limalicuśhantanüllam lulaycun'a.
25 Jinaman'a, chalapacü-masïcuna, amcunapis Diosninchicta ruygaculcay ya'acunapi. 26 Chaynütac llapayquipis sumä cuyacuywan limaycanacaycäliy. 27 Chaymi Duyñunchicpa pudirninnu caynïwan canan amcunacta “Cay apachimuśhä cartacta lluypäpis lïgiycäliy” nil niycälic.
28 Duyñunchic Salbacü Jesuspa llaquipaynin amcunawan caycuchun.


text:
15
Jesucristuman criyicog mayincunawan alli cawayänanpä yätsingan
1 Criyicog mayintsiccuna ima ruraynintsicpäpis jutsa canganta yarpäyaptinga jutsa mana caycaptinpis ama tsaycunata rurashuntsu. 2 Tsaypa rantinga imaycatapis allita rurar cashun criyicog mayintsiccunapis Tayta Dios munangannö cawayänanpä. 3 Señornintsic Jesucristupis imaycata rurargan Tayta Dios munangannö runacuna cawayänanpämi. Imayca ñacaycunata päsananpä cagtaga Tayta Diospa palabran gellgaranganchöpis caynömi nican: “Tayta Dios, gamta mana cäsuyäshogniquicuna nogatanam chiquiycäyäman y ashlliycäyäman” nir.
4 Tayta Diospa palabran gellgagcunaga manam unay runacunalla tantiyacuyänanpätsu gellgayargan, sinöga nogantsicpis tantiyacunantsicpämi. Tsay palabran gellgaragta tantiyacurmi musyantsic Tayta Dios cay patsachöpis yanapaycämangantsicta y tsaypita ñöpanman yaycatsimänapä cagta. 5 Cuyapäcog Tayta Diosllantsicga imaypis yanapaycämantsicmi munangannö cawanantsicpä. Tsaymi payman mañacü Señor Jesucristo cuyamangantsicnö gamcunapis jucniqui jucniquipis cuyanacur alli cawacuychö cayänayquipä. 6 Tsaynö cuyanacur cawarninnam llapayqui Señornintsic Jesucristupa papänin Tayta Diosta juc shongulla alabayanqui.
Israel runacunawan mana Israel runacunapis shumag ricanacuyänanpä yätsingan
7 Señor Jesucristuman criyicog mayiquicunawan mana jamuränacuypa cawayay. Jamuränacur cayänayquipa rantinga jucniqui jucniquipis cuyanacur cawayay Señor Jesucristo cuyayäshungayquinölla. Tsaynö cuyanacuyaptiquega waquin runacunapis Jesucristuman criyicurmi Tayta Diosllata alabayanga. 8 [Tayta Dios Israel runacunatapis mana Israel runacunatapis criyicuyaptin jutsancunapita perdonaycaptinga ¿imanirtä mana välegman cuentanacuyanqui?] Señor Jesucristuman criyicog Israel runacunata Tayta Dios perdonaycan Abrahamta, Isaacta, y Jacobta auninganta cumplirninmi. 9 Jesucristuman criyicog cagtaga mana Israel runacunatapis Tayta Dios perdonanmi cuyapäcog canganpita alabayänanpä. Unay rey David Tayta Diosta alabanganpis caynömi gellgaraycan: “Mana Israel runacunapa ñöpanchöpis alabashayquim” nir.
10 Tsaynömi mana Israel cag runacunapis Tayta Diosta alabayänanpä cagga gellgaraycan caynö: “Israel runacuna Tayta Diosta alabayangannö mana Israel cag runacunapis Tayta Diostaga alabayay” nir. 11 Maspis caynömi nican: “Maytsay nacion runacunapis Tayta Diostaga alabayay” nir.
12 Tsaynömi Tayta Diospa willacognin profëta Isaiaspis mana Israel cag runacunapäga caynö nir gellgargan: “Geruta muturiyaptin troncunpita tsegllimungannömi Jesepa tsurin David castapita mandamagnintsic yuringa. Payga manam Israel runacunallatatsu mandanga, sinöga maytsay runacunatam. Tsaynö mandacog captinmi mana Israel runacunapis payman criyicuyanga” nir.
13 Tayta Diosllantsic yanapaycuyäshunqui payman yäracur jucniqui jucniquipis alli cawayänayquipä, Espiritu Santupa munayninchö cawayänayquipä, y gloriaman chäyänayquipä cagta musyar cushishga shuyacuyänayquipä.
Pablo maytsaypapis willacur puringanta ningan
14 Waugicuna panicuna, Tayta Dios munangannö alli cawarnam gamcunaga piwan maywanpis yanapanacur shumagna caycäyanqui. Tsaynöpis Tayta Diospa alli willacuyninta yachacurnam juccunatapis tantiyatsiyanqui Tayta Dios munangannöna cawayänanpä. 15-16 Unayna Tayta Diospa willacuyninta yachacushga cayaptiquipis cay cartächöga gamcunata nimü tsay alli willacuyninta yarpätsirninmi. Tsaynömi nimü mana Israel runacunaman Jesucristupa alli willacuyninta willacunäpä Tayta Dios churamangantapis. Tsaymi willacuyninta willacuycä gamcunapis y waquin mana Israel runacunapis Espiritu Santo yanapayäshuptiqui Tayta Dios munangannöna cawayänayquipä.
17 Mana Israel runacunapis Señor Jesucristuta chasquicurna cawayangantam cushicü. 18 Tsaynömi cushicü alli willacuyninta willacur purinäpä Señor Jesucristo yanapamanganta. Paypa willacuyninta willacuptïmi y pay munangannö cawaptïmi mana Israel cag runacuna maytsaychöpis Señor Jesucristuta chasquicur Tayta Diosta cäsucuyanna. 19 Espiritu Santupa poderninwan milagrucunata ruraptï runacuna tantiyacuyanmi Tayta Dios yanapaycämanganta. Tsaynöpam Tayta Diospa alli willacuyninta shumag willacurgö Jerusalenpita gallaycur hasta Iliria marca quinranmanpis changäyag.
20 Tsaynö willacur purirpis manam waquincuna willacuyangan cagcunamanga jaticaycachätsu, sinöga Jesucristupa willacuyninta pipis manarä willacuyangan marcacunamanmi willacogga imaypis chaycä. 21 Tayta Diospa palabranchöpis caynö nirmi gellgaraycan: “Tayta Diospa willacuyninta ni imaypis mana wiyagcunam wiyayanga. Tsayta wiyarmi tantiyacuyanga” nir.
Romaman Pablo aywayta yarpangan
22 Maytsaypapis tsaynö Tayta Diospa willacuyninta willacur purirmi gamcuna cagman shamuyta munarpis mana camacämurgörätsu. 23 Cananga puringä cag marcacunapa willacur ushargönam Tayta Diospa alli willacuyninta. Tsaynam unaypitapis yarpangänölla gamcunamanna shamushä watucagniquicuna. 24 Gamcunawan casquir Españapapis aywayta yarpaycämi. Tsayman aywaptï gamcunana yanapayämänayquipämi yäracuycä.
25 Cananga Jerusalenparan aywanä caycan tsaychö criyicog mayintsiccunapä goriyangan ofrendata apar. 26 Macedonia provinciachö y Acaya provinciachö criyicog mayintsiccunam tsay ofrendata goriyashga Jerusalenchö muchog criyicogcunata yanaparnin. 27 Tsay ofrendata gorir allitam rurayashga. Paycunapis Tayta Diospa alli willacuyninta chasquicuyashga Jerusalenpita gallaycur willapäcuyaptinmi. Tsaynö willapäcuyanganpita cushicurninnam ofrendata goriyashga Jerusalenchö criyicog mayintsiccunaman apanäpä. 28 Tsay ofrenda goriyanganta Jerusalenchö criyicogcunata entregaycur Españapa aywagnöllanam gamcunata watucayämushayqui. 29 Gamcuna cagman chämuptï Señor Jesucristum yanapamäshun jucnintsic jucnintsicpis paypa jutinchö cushicurinantsicpä.
30 Waugicuna panicuna, Señornintsic Jesucristuta chasquicushga cayaptiquim y cuyanacunantsicpä Espiritu Santo yanapamashgam gamcunata rugamü Tayta Diosman nogapä mañacayämunayquipä. 31 Tsaynölla mañacaycayämuy Jerusalenman chaptï Señor Jesucristuman mana criyicog Israel runacuna mana wanuycatsiyämänanpäpis. Tayta Diosmanga mañacuyay cay apangä ofrendata Jerusalenchö criyicogcuna cushicur chasquiyänanpä. 32 Jerusalenpita allilla yargacamunäpä Tayta Dios yanapamaptinga gamcuna cagman chämuptï cushicurmi goyärishun.
33 Tayta Diosllantsic imaycachöpis llapayquita yanapaycuyäshuy. Y pay munangannö caycullätsun.


text:
16
Chalapacü-masinchicpa juntupäcuśhanpïtam limapan
1 Ñatac chalapacü-masiquita yanapaycälinayquipä juntupäcunayquipïtá, Galaciaćhu chalapacücunäta niycälishäcätanuylla amcunapis lulaycäliy. 2 Chayurá simänap allaycuyninćhü-cama imanuypis talipäcuśhayquipi illayta japächapäcuy ya'a ćhämuptïlä manaña juntuypi wañupacuyalcänayquipä. 3 Ćhämulñatacmi aclapäcuśhayqui cartayu nunawan juntupäcuśhayquita Jerusalenman apachishä. 4 Ñatac ya'apis linä captin'a ya'awanpis lishunćha.
Imay watucuycunantapis Pablom willaycun
5 Canan'a Macedoniactalämi puntacta linä cayan. Chaypïtalämi amcunaman watucüniqui pasamuśhä. 6 Chayman ćhämuptí ichapisćha amcunawan capaycuśhunlä tamya timpucunäćhu. Chaynu captin'a juc malcacunaman pasanä caśhancäpäpis yanapaycälimanquimanćha. 7 Manamá pasädalla watucuycuyta munächu, aśhwanpam Taytanchic munaptin'a amcunawan unaylä capaycuśhun. 8 Ñatac Cusicha Fista ćhämunancamam cay Efeso malcäćhu caycuśhä. 9 Masqui cayćhu cunträcuna achca śhalcuyalcaptinpis alli-allinmá cacuyan jatun sumä lulaycunacta lulaycunäpä.
10 Ñatac Timoteo amcunaman ćhämuptin'a jawca capäcuśhayquimannuy allinpa ćhasquiycäliy. Paypis Jesusninchicpa lulayninćhümi ya'anuy lulayan. 11 Chayurá mayanpis ama-ari jamuyayächunchu, aśhwanpa yanapaycäliy jawcalla ya'aman licaycüní ćhaycamunanpä. Cayćhu juc chalapacü-masinchiccunawanmari alcayalcá.
12 Ñatac chalapacü-masinchic Apolosta juc chalapacü-masinchiccunawan cusca watucaycälishunayquipä ćhuncay-ćhuncaymi nilá. Niyaptïpis cananpä manamá śhamuyta munalachu; śhamunan üra ćhämuptinläshi śhamun'a.
13 Ñatac lichcat-lichcat capäcuy, chalapaculcäśhayquimantac masïsu chalapaculcay, nunanuy sumäpa caycäliy, jinaman callpanchaculcay. 14 Llapa lulapäcuśhayquica cuyacuywan lulaycuśha caycuchun.
15 Chalapacü-masïcuna, amcuna yaćhapäcunquim Acaya-lädućhu Estefanas llapa aylluntin allin willacuyta wamäta ćhasquiculcäśhanta, jinaman chalapacü-masinchiccunacta imaypis yanapayalcäśhantapis. 16 Chaymi paycunanuy cäcunämanpis, lulawshïnincunap munayninmanpis ćhulaculcanquiman.
17 Ñatac Estefanas, Fortunato, Acaico licaycüní śhapämuśhanpi sumämi cushicú. Paycunamari amcunap pudirniqui yanapaycamäla. 18 Caynu śhun'ullätapis cushiycachishannümi amcunapactapis cushiycachipäcuśhulanqui. Chayurá paycunacta allinpam licaycuna.
Camacalpunanpämi limaycun
19
Canan'a, Asia-lädućhu chalapacücunaca limaycälimuśhunquim. Chaynütac Aquilawan Priscilapis, paypa wasinćhu chalapacü-masinchic juntunacücunäpis sumä-sumämi limaycälimuśhunqui. 20
Llapallan cayćhu cä chalapacü-masinchiccunam limaycälimuśhunqui. Llapallayqui-ari sumä cuyacuywan limaycanacaycäliy.*
21 Cay limaycuyta ya'a quiquí Pablom maquïwan isquirbiyämú.
22 Ñatac Jesusninchicta mana cuyäcunacá ¡may supayćhüpis cachun! Maranata - ¡Taytalláy, śhamuyña!
23 Jesusninchicpa llaquipaynin, cuyacuynin amcunawan caycuchun.
24 Llapallayquitam Jesusninchicpa cuyacuyninwan cuyaycälic. Chaynu cachun.


text:
San Ignacio pruwinsya
San Ignacio pruwinsya (aymara simipi San Ignacio jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de San Ignacio) nisqaqa Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Ignacio llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 12 ñiqin aymuray killapi 1965 watapi, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Yurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Suru Chusquea
- Aschaq Cyathea
- Actinidaceae
- Ericaceae
- Lauraceae
- Melastomataceae
- Kina yura rikch'aq ayllu Rubiaceae
- Intimpa yura rikch'aq ayllu Podocarpáceae
Uywakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya pisqukuna 17 layapas ñuñuqkuna
- Sach'awaka: urqu sach'awaka Tapirus pinchaque
- Anti ukumari Tremarctos ornatus
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qanchis distritunmi kan.
Llaqtap amachana santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- www.enjoyperu.com / Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: San Ignacio pruwinsya.
- Saywitu: Kashamarka suyu


text:
Asarsuyu
Asarsuyu icha Asirwayan nisqaqa (Asar simi: Azərbaycan) Iwrupapi Asyapipas mama llaqtam. Uma llaqtan Bakum.
Urqusapa Kharabaq nisqaqa (Stepanakert nisqaqa uma llaqtanmi) Asarsuyup mañapayasqa kaptinpas, chaypi kawachkaq arminu runakuna Arminyap awqaqninkunap yanapayninwanmi qispichikurqan.
Hatun Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014


text:
Wila Kunka
Wila Kunka (aymara simi, wila puka icha yawar, kunka kunka,[1] "puka kunka", kastilla qillqaypi Vela Cunca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk rit'i urqum,[2] Kallawaya wallapi, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Makusani distritupi, Ullachiya distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.350 mitrum aswan hanaq.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Kallawaya pruwinsya, Punu
- Saywitu: Allin Qhapaq, Chichi Qhapaq, Wila Kunka, Qillwa Quta Rit'i, Makusani llaqta, Ullachiya llaqta


text:
Illanchaykuy
Illanchaykuy (kastilla simipi: radioactividad) nisqaqa ismuykuq, radyunuklidu nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchayninmi.
Kay hinam illanchaykuykunam:
- Alpha illanchay (Ilyup iñuku huk'inkuna): pisilla t'uksiq illakuna (wayra pachapi 15 cm), mikhusqa imayaykunapi ancha millaq
- Bita illanchay (Iliktrun illanchay, Pusitrun illanchay): aswanña t'uksiq illakuna
- Gamma illanchay (Iliktrumaqnitiku illanchay): sinchita t'uksiq illakuna
Illanchaykuyqa runapaq, huk kawsaqkunapaqpas ancha millaqmi. Sinchi illanchaykuy runata wañuchinmi.
Illanchaykuy ismuykuy nisqaqa ismuykuq, radyunuklidu nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchaspa ismuykuyninmi.
Kay hinam ismuykunku:
- Alpha illanchay kaptinqa, iñuku huk'iqa iskay prutuntam iskay niwtruntapas chinkachin. Kay hinam iñuku wisnu tawa iñuku tupuwan chhallayan, iñuku ñiqintaq iskaywanmi pisiyan.
- Bita illanchay iliktrun kachasqa kaptinqa, iñuku huk'ipiqa huk niwtrun prutunman t'ikrakun, chaywanmi iñuku ñiqin hukwanmi mirakun. Iñuku wisnutaq aschallawanmi chhallayan. Pusitrun kachasqa kaptintataq, prutun niwtrunmanmi t'ikrakun.
- Gamma illanchay kaptinqa, manam iñuku ñiqichu, manapas iñuku wisnuchu hukchakun.
Ima illanchaykuq iñuku rikch'aqqa sapaq kuskan ismuykuy mit'ayuqmi. Chay kuskan ismuykuy mit'anpiqa imayaypa iñukunkunap kuskan kaqnin wakin imayaypa iñukukunam tukukun, alpha icha bita illanchaspa.
Sallqapi huk illanchaykuq iñuku rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Uranyu 235U, 238U
- Thoryu 232Th
- Radyu q'illay 226Ra, 228Ra
- K'illimsayaq 14C
- Trityu 3H
- Radun 222Rn
- Kalyu 40K
- Polonyu 210Po


text:
Umalliq (3/3)
Chaynam qallariy punchaw apakurqa, wakin punchaukunapas chaynam karqa. Manam hatun apakuy karqachu, yanqakunallam karqa: huk yarqapin urmarurqa, chaymanta mitupipas, setupi jinataq yana mukupim qaqukururqaku, botellakunatam sarururqaku, karataqmi makin paki utaq chakin pakisqakuna, uman waqtasqakunapas karqam. Ari nirqakum kay lliw llakikunata. Wakin taytakukunaqa ñampi wañunankupaq saqisqam karqa. “Wañunmankum karqa wasipi qepañuspampas, ¡mana ñampi kaspampas!” nirqa chay willakuq, wakinta kallpanchachispan purinankupaq. Iskay kimsa wawakunam, iskay kimsa watyuqkunapas wañurqam. Taytankunañataq taytachapa munayninmi nispa jauka karqaku. “Uña wawakunamantaqa ash llakikuyllam. Maqta kaptinpas chaynallataqmi. Taytacha llakikuchun taytakuna wawanta kasarakuynin watampi chinkaripuptin. Wawakuna chaynapaq kaspanqa allinmi wañuyninqa. ¡Chayna kaptinqa llakikuyqa manam yumpay hatunchu!” willakuqa chaynata nispanmi yanaparqa. Itirikunawan umanpi watakuspanku, wakinñatqa uqu itirikunawan quyuyasqanpi churakurqaku. Wakinkunañataq makin watasqakuna. Lliumi itirikunawan pachakusqa karqa, pachankunam kuchupasqa karqa, chayna kaptinpas kusi-kusisqam ñaupaqman rirqaku. Lliw kaykuna manam imapas kanmanchu karqa sichum achka-achkakama mana yarqaymanta kaptinkuqa. Chayna kaptimpas ñaupaqmanmi rirqaku.
Huk punchawmi willakunapaq hina apakurqa.
Umalliqmi ñaupaqpi ichichkara, kallpasapa runakunapa chaupinpi. (Iskaymi mana maypi kasqan yachakurachu. runakunaqa niqku, llullakuruwanchikmi hinaspa pasakuraku nispa. Huk punchawmi chay willakuq nirqa imakunatapas chay iskay chinkaqkunamanta. Wakinkunallam iñirqa ñanpi wañusqanmanta, ichaqa manam imatapas nirqakuchu mana ima kanampaq). Wakinkunaqa suyullam qipanta qatimurqaku. Mana imallamantam hatu-hatun qaqa rikuriramurqa lliwpa ñaupaqninpi, yumpay-yumpay hatunmi karqa chaymi mana ñaupaqman huk ichiyllatapas rirqakuchu. Kallpasapasapa runakunapas sayaruspankum umalliqninta qawarqaku. Payñataqmi qichipranta juñunarispan, yuyaymanatin, umanta kumuykuspa ñaupaqman rirqa tanuwanwan waqtaspa alliqninman ichuqninman. Watawanraqmi runakunaqa iñirqaku paypi, payqa mana pitapas rikuspa nitas qawaspa karqa. Manam imapas qukurqachu chayqa, wakin runakunapas manataqmi imatapas nirqakuchu chay yachaysapa runaman. Iskay ichipay ñaupaqpim qaqa patanpiña karqa. Lliwmi manchakuyllawanña karqaku ñawinkuna allí-allinkuna kichasqa. Llapa kallpasapa runakuna hapinanpaq kachkaptin iskaita ichirispan waichikuykurqa qaqa ukuman. Qepallanmanmi hatu-hatun llakikuna, manchakuykuna, waqaykuna hapirurqa lliw runakunata.
– ¡Suyaykuychik wawkiykuna! ¿Imataq utqachiwanchik? ¿Kaynatachu rimasqanchikta qespichisunchik? Qatinanchikmi kay yachaysapa runata, payqa yachanmi ima ruwasqanta. Muspaychu kanman kikillan mana allinta ruwakunampaq. Jakuchik, ¡qatisunchik! Kayllañam chay hatu-hatun manchakuy, kayllañam harkawaqninchik. ¿Manam yachanchikchu? Ichapas qaqa tukuyllampiña taytachapa alli-allin allapa churapuwasqanchik kachkan. Chayta nispanmi willakuqa iskayta ichirispan qaqapi chinkaykurqa. Kallpasapa runakunapas qepallantam qatirqa.
Llakikuykunam karqa, waqaykunapas, nanaykunapas qaqapa sikimpi. Hukqa iñinman karqa mana pipas kausasqanta, hastawanraq allin mana imayuq lluqsinankuta, ichaqa runapa kawsayninqa mana apurawman tukuqmi. Umalliqninkuqa alli-allin quyllurniyuqmi kasqa. Huk sachapa kaspimpim warkukurusqa chaymi mana imantapas takakusqachu. Allinllam lluqsiramurqa chaymanta. Ukupim ichaqa llapa llakikuykuna, waqaykunaqa, ñakaykunapas uyarikurqa. Umalliqñataq jauka tiyakurqa upayllalla yuyaymanastin. Wakin ñakakuypaq kaqkunam paymanta piñakuyta qallaykurqaku ichaqa pay manam imatapas qukurqachu. Wakin sachapi qipariqkunapas ñakaywanmi lluqsimurqaku, wakinkum uman pakisqa achka-achka uyanpi yawarniyuqkuna, manam pipas hampisqaqa karachu umalliqpa sapaqmanta. Lliwmi piñakurqaku paywan hinaspan ñakarqakutaqmi ichaqa umalliqninku manam umallantapas huqarirqachu. ¡Upayllallam karqa, niraq yachaysapa tiyananta hina tiyakuykuspan!
Sapa punchaumi qeparirqa chaynallataq runakunapas sapapunchaumi ashllayarqa. Wakinkunaqa kutikurqakutaqmi.
Achka-achka runamanta yaqapas iskay chunka hinallallam karqa. Pisipaypaninkunapas hinallataq ñakayninkunapas uyankupi rikukurqam, yarqaymanta, pisipasqa, mana iñiyniyuq kasqantupas rikukurqam ichaqa manam pipas imatas nirqakuchu. Upayllachallam karqaku umalliqnin hina, hinallam ichiraku ñacaywan, umalliqninpas umanta ñacaywan aywirqa. Ñanpas sasa-sasataqmi karqa.
Sapa punchau ashllayaraku chunkallaña kananku kama. Llallisqa uyawanmi, piñakurqaku hinallataqmi rimakurqaku.
Manam runa hinañachu qawakurqaku, wakinkum tanuwayuqña karqaku. Wakinkunaqaa cabestrillupi makiyuqmi kunkaman watasqa karqaku. Lliu makinkunaqa watapasqam karqa, pintusqakuna. Imainam mayqintapas maqanankupaq kaptin manaña aychampi maypipas karqachu.
Hinallataqmi kallpasapa runakunapas iñiyninku suyakuynintinpiwan chinkarurqa, ichaqa hinallam puntaman rirqaku. Chaynam chay, imaynallapas wistutyarqakum ñakakustin, nanaymanta kuyuparikustin. ¿Imatawantaq ruwanmanku karqa? ¿Achka-achka ñakakuywan lliw puriskankuita saqirunankupaq?
Tutaykuymi chayaramurqa, tanuqanwan wistutyastin, qunkayllapi umalliqninta qawariptinkuqa manañan ñaupaqninpiñachu kasqa, huktawan ichiykuspankuqa qaqamanmi wichiykunmanku kara paykunapas.
– ¡Chakillay! ¡Makillay! – nispanmi uyarikurqa ñakakuyninkuna. Huk mana uyariylla rimaypas ñakarqa allin umalliqninkuta qipallanmanmi upallarurqa.
Inti lluqsiramuptinqa, chaypim tiyachkasqa umalliqninkuqa, imaynam akllasqanku punchau hina. Manam ima musuqpas kayninpi karqachu.
Willakuqmi qispirurqa qaqapa hawanman, iskayñataqmi qatira. Yawarpa pintusqan mana uyayuq qawariraku tawa wayqukunata, ichaqa chayllam karqa. Sunqunkum hatun manchakuywan huntarurqa, chay kasqankupiqa mana riqsisqa, muqusapa, rumisapam kasqa – mana mima ñanpas kasqachu. Iskay punchaw qipapim huk ñanta tarirurqaku ichaqa saqirurqakum. Umalliqninmi kaynaman pusaramurqaku.
Yuyaymanaraku lliw wañuq wawqinkunapi hinallataq ayllunkunapipas kay allí-allin purikuypi. Huk hatun llakikuy, nanaqninkunamantapas astawan hatunraq hapirurqaku. Rikurqaku lliw llactanpa chinkasqanta kikinkupa ñawinkuwan.
Willakuqmi asuykurqa umalliqman hinaspan rimayta qallaykurqa huk pisipasqa katkatatachkaq rimayninwan nanaypa huntasqan, piñasqa, suyakuynimpas chinkasqa.
– ¿Maymantaq rinchik?
Umallikqa upayllallam karqa.
– ¿Maymantaq pusawankiku hinallataq maymanmi aparamuwankiku? Makikipim churakuraniku lliu aylluntinkuna hinaspa qatiraykiku, wasinchikunata qepapi saqirispa, taytaykunapa maypim pampakusqanta saqirispa, qispikuyta suyakuspa wak chaki allpamanta. Ichaqa astawanmi waklirachiwankiku. Iskay pachak ayllukunam qipaykipi karqa ¡kunan qawariy haykallañan kachkan!
– ¿Manachu lliw kaypi kanku? – umallikqa rimarirqa mana umanta huqarispa.
– ¿Imaynatataq chayta tapukuwaq? ¡Umaykita huqariy hinaspa qaway! ¡Yupaychay haykaraqmi qipariniku kay ñakay rinapi! ¡Qaway imayna kasqaykuta! Allinraqmi karqa wañuyniyku kayna kanaykumantaqa.
– ¡Manam rikuyta atinichu!
– ¿Imaynampi?
– Ñausam kani.
Huk hatun upallay.
– ¿Kay rinapichu rikukuynikita wischururanki?
– ¡Ñausam paqarimurqani!
Kimsankum umanta kumuykurqa ñakaywan.
Aparkilla wayram wayraykamurqa lliw urqukunapi, sachapa rapinkunata wichichistin. Huk ruyru puyum lliw muqukunapa muyuriqninpi hinallataq chiri wayrapi kuyuchirqa ankapa rapranta. Huk millaypaq chikchim qaparirqa. Intipas puyupa qipampim chinkaykurqa, kaykunañataq ruyru kasqa hinallataq pasakuchkasqa apuraullaman.
Kimsanku qawanakurqaku ancha-ancha mancharisqa.
– ¿Maimantaq kunan risunchik? – rimapakurqa piñasqa niq.
– ¡Manam yachanchikchu!
Belgradopiñataq, 1901
“Radoje Domanović” llamkaypas, rinasimimantikraqra Mallcco Melaneo qenallataq Mallcco Zenon, 2020
Umalliq (2/3)
Ari, llakikuypaqmi kara chay achka-achka runakuna, wasinkunata saqerispan, paqarimusqan llaqtankuta queparispan, maypin tantamamannkunapa pampasqa kasqanta, uyankupas llakisqam, intipa rupasqam. Achka llamkaisapakunapallakikuymi rikukurqa paykunapi. Hina chayllapitaqmi rikukurqa suyakuininkuta ashlla llakikuywan. Achka machu runakunapa sipu uyanmanta wiqi wichimurqa, pikunam llakirispan, umantapas aywirispahuk millay musyaywan. Paykunaqa qeparirqaku rumikunapa chaupimpi wañuyta munaspanmi, mana maskayta allin allpata munaspa. Achka warmikunam llakikuywan saqinakurqaku pampakuyninkunamanta.
Qarikunaqa kalpanchakusqa hinam qaparimurqaku – ¿Yarqaymanta wañuyta munankichikraqchu kay millay allpapi, kay chukllapi yachaspa? Chaymi ichaqa, atipaspankuqa lliw millay allpankunata, tunisqa wasinkunata apakunmankum karqa.
Uyarikuqmi lliw runakunapa qaparisqan, qarikuna imaynam warmikuna puriysikim karqaku. Wawakunam mamankupa wasampi waqaq, uywakunapas puriysikim karqaku, manam yumpay achka wakakunaqa karachu, huk uña kaypi, huk wakpi hinallam karqa, chaymanta karqataqmi huk yana chukchasapa jamelgo hatun humayuq hinallataq chakinpas, kaypa hawanpim lata mastakunata, wayqakunata, iskay sakutawan karunapa hawanpi, chaynapim uywaqa yanqallaña kuyuriq, chaynaña kachkaspampas hauchityamuchkaqmi. Wakin runakunañataqmi asnunman qipichimuchkaraku, warmakunañataq allqunkuta waskawan chutamuchkaraku waqastin, qayakustin, llakikustin, anyakustin – lliwmi karka. Asnupas hauchityaqmi imaynallampipas. Ichaqa umalliqninku manam nirachu, mana imapas qukuq jina. ¡Chiqap yachaysapa runa!
Payqa tiyakuykurqa upayllalla yuyaymanastin, umanpas kumuykusqa, imaynallampim tuqaq pampaman, chayllam chay karqa. Ichaqa upayllalla kasqampim, astawanraq riqsikuynin wiñarqa, hayka hatunmi kara ninamanpas utaq yakumanpas payrayku pawaykunampaq pay rayku. Uyarikuqmi kay rimay:
– Kusi-kusisqam kananchik allin runa tarisqanchikmanta. Mana payniyuq ñaupaqman rispaqa, ¡Taytacha ama munachunchu¡chinkaruchwanmi kara. Payqa chiqap yachayniyuqmi, ¡nisayki! Upayllallam kachkan. ¡manaraqmi imatapas ninchu! – hukmi nirqa chaynata umalliqta hatunyaywan qawarispa.
– ¿Imatataq ninman pay? Pipas yumpayta rimaqqa manam yumpaytachu yuyaymanan. Huk yachaysapa, ¡chiqapmi pay! Payqa yuyaymallanmi mana imata nispa, – hukpas nirqa chaynata umalliqta hatunyaywan qawaspa.
– ¡Sasam achka runakuna pusay! Lliu yuyaymanaynintam huñunan achka llamkayninman hina, – nirqañataq yapamanta ñaupaq rimaq runa.
Ña puriytaqallarinankupaq kaptin, paykunaqa suyarakuraqmi ichaya pipas quepariqmanta huanakuq kuskanchawachwan nispa, ichaqa manam pipas karachu, chaiman hinam manaña queparirakuchu.
– ¿Manachu pasakuchwanña? – tapuykurqaku umalliqta.
Payñataqmi mana imatapas rimarispan sayarirurqa.
Llapa kalpanchakusqa runakunam huñunakururaku paypa muyuriqninman, ima manchaypas kaptin yanapakunankupaq.
Umallikqa, qichipranta juñunarispan, amanpas kumuykusqa, iskay kimsata ichirirqa, tulanta ñaupaqman tiyatichimuspa. Lliw runakunañataqmi paypa qepanpi kuyurirqaku hinaspan qaparimurqaku kay nispa: “¡Unay wata kausachun umalliqninchik!” payñataqmi iskay kimsa ichiytawan quspa perqaman chayarurqa jinaspanmi sayarurqa, jinallataqmi lliw qatiqninkunapas. Hukta qepaman ichiramuspanmi tulanwan perqata waqtayta qallaykura iskay kimcakama.
– ¿Imatataq ruwanaykuta munanki? – tapukurqaku.
Payñataqmi mana imatapas nirqachu.
– ¿Imatataq ruwachwanchik? ¡Pirqata tunisun! ¡Chaytam ruwasunchik! ¿Manachu rikunkichik tulanwan ima ruwananchikpaq qawachiwasqanchikta? – Qaparimurqaku lliw umalliqpa muyuriqninpi kaqkuna.
– ¡Huk punkum kachkan! ¡Huk punkum kachkan! – Qaparimurqaku warmakunañataq ñaupaqninpi punkuta rikuspanku.
– Shh, warmakuna, ¡upallaychik!
– Taytacha yanapawasunchik. ¿Imam kaypi apakun? – iskay kimsa warmikunam cruschakurqaku.
– ¡Ama rimariychikchu! Payqa yachanmi ima ruwasqanta. ¡Perqata tuniychik!
Huk qawayllapim perqaqa tunisqaña carqa, manapas chaypi kanmanchu hina.
Pachak ima ichiyllataraq riruprinkum umalliq sayarurqa huk kichkasapa sachawan tuparuspa.
Sasa-sasatam chaymanta lluqsiramurqa hinaspanmi tanuwanwan waqtarqa lliw muyuriqninkunapi mana kuyurispa.
– ¿Imataq kunan apakun? – qaparimuraku qepapi kaqkuna.
– ¡Sachata kuchuychik! – qaparimurqa umalliqpa muyuriqninpi caq runa.
– ¡Wakpim kachkan ñanqa, kichkasapa sachapa qipampi! ¡Wakpim! – qaparimurqakum warmakuna qepapi kaq runakunantinpiwan.
– ¡Wakpim kachkan ñanqa! ¡Wakpim kachkan ñanqa! – asikurqaku umalliqpa muyuriqninpi kaq runakuna, piñasqa yachapyaspan. – ¿Imaynatataq ñuqanchik ñausa runkuna yachayta atichwanchik mayman pusawasqanchikta? Manam lliwchu kamachikuyta atinchik. Umalliqninchikme yachan mayqinmi allin ñan kasqanta. ¡Kichkasapa sachata kuchuychik!
Utqayllamanmi ñanta kicharaku.
– Ananaw, – kichakawan makimpi tupqikuruqmi qaparimurqa huk, yana mukupa kichkanwan tupqikuqpas.
– Wawqiykun, manam imatapas tariyta atichwanchu mana asllatapas kallpanchakuspaqa– nirqa llapanmanta kallpasapa kaq.
Sasa-sasatam chimparurqaku chay sachata, lliw ñaupamanmi rirqaku.
Ashllata yanqa puririspankum, achka kullukunawan tuparuraku, kaykunatapas kuchuman wikutispankum ñaupaqman rirqaku.
Kay qallariy punchaupiqa ashllatam puririrqaku kichkikuna kaptin. Lliw kaikuna ashlla mikuywan, wakinkunaqa chaki tantallatam ashlla kisillowan apasqaku yarqaynin tiyachinampaq. Wakinkunapaqa manam imampas kasqachu. Puquy killa kasqan raykullañam sachakunapi mikuykunata tarirqaku wakpi kaypi.
Chaynam, qallariy punchawpi ashllata puriruspankupas, ancha pisipasqa hinam karqaku. Manam karqachu ima manchakuypas. Kayna hatunkunata ruwasqaqa, taksachakunaqa mana ima hinallam: warmipa ñawimpim huk kichka winakurura, uqu lachapawanmi ñawin hawanman churakurqa; warmañataqmi kulluman takakuruspan wistuyarurqa; huk taytakuñataqmi yana mukupa tullunwan wichiykuspan muqunta takakururqa, ñutusqacibuyllawan wataruptinkum kalpanchakuspan hawka purirqa tanuanwan yanapakuspan, umalliqpa qipampim wistutyamurqa. (Chiqap kananpaqmi, taytakuqa muqunmantaqa llullakuchkanmi nispa, yanqam nichkan kutimuyta munaspallan.) lliwyupaymi kichkawan tupqisqakunaqa rikurirurqa, wakin makinkupi wakinñataq uyanpi. Qarikunaqa manam pisakurqakuchu, warmikunañataqmi ichaqa lluqsimusqankumantapas wanakurqaku, warmakunañataq waqakurqa mana imapaq chay ruwasqankuta, allin alpaman risqankuta mana yachapan.
Lliw runapa kusikuyninpaqa, manam imapas hapirachu umalliqninta. Chiqapmi, allin nisqaqa payqa allin waqaychasqam carqa. Hinallapas kay runaqa allin quyllurniyuqmi karqa. Chay qallariy tuta, lliwmi mañakurqaku taytachataallinlla purisqankumanta mana ima llakikuyniyuq kasqanmantawan, hinallataqmi allinlla umalliqnin kasqanmanta. Chaymanta, huk kalpanchasqa runa rimarirqa, uyanmi yana mukupa kichkawan tupqipasqa kasqa, runaqa manam imapas qukurqachu.
– Waukiykuna, – qallarirqa – huk allí-allin puriymi quepanchikpi qepariramunun. Taytanchik rayku. Sasam ñanninchik, hastawanmi ñuqanchikqa kallpanchakunanchik tukunankama, lliwmi yachanchik allí-allin kusikuyman kay ñan pusawasqanchikta. Llapa atipaq Tayta waqaychachun umalliqninchikta lliw millaykunamanta allin kayman pusawananchikpaq.
– ¡Ñawiytam chinkarusak paqarin kunan punchaw hina kaptinqa! – huk warmim nirqa, piñasqa.
– ¡Ananaw, chakillay! – qaparimurqa taytakupas, ñaupaq warmipa rimamusqanwan.
Warmakunaqa hinallam waqakurqaku, mamankunañataq ñaka-ñakaywan upallachirqa willakuq runa rimamunampaq.
– Ari, ñawikitam chinkarunki, – piñakurqa – ¡Iskaynintapas! Iskaynin ñawiki chinkasqayki manam yumpay llaquichu allin allpa rayku kaptinqa. ¡Mana manchakuyniyuq! ¿Manachu yuyanqui wawaykikunapa allin kayninta? ¡Hina lliwninchikmanta chawpillapas wañuchun! ¿Ima qukuwanchik? ¿Imataq huk ñawi? ¿Imapaqtaq allin, huk allin kusikuyman pusawaptinchik? ¿Saqichwanchu chaykunata ñawillayki rayku, taytakupa chakin rayku?
– ¡Llullakuchkanmi! ¡Taytakuqa llullakuchkanmi! Payqa kutinan raykullam llullakuchkan – chayna rimaykunam uyarikurqa lliwmanta.
– Wawqiykuna, pipas mana ñaupaqman riy munaqa, – nirqa yapamanta chay willakuq – Saqisunchik pipas kutikuy munaqtaqa, yanqam lliwpi manchakuyta tarpunqa. ¡Ñuqaqa umalliqniytam qatisaq kausanaykama!
Umallikqa upayllallam karqa.
Lliwmi qawarqa rimapakuspanku.
– ¡Yuyaymanaynimpim kachkan!
– ¡Huk yachaysapa runa!
– ¡Qawaychik urkunta!
– ¡Wiñaypim quechiprantam huñuchkan!
– ¡Piñasqa!
– ¡Kalpanchasqa runam! Qawakunmi runa kayninpi.
– ¡Yapamanta niwaqchu! pirqakuna, kullukuna, kichkakuna – ñantam kicharikunanchik imapas chaupinta. Yumpaytam tanuwanta waqtan, mana imata rimariptinmi yachanayki yuyaymanasqanta.
Umalliq (1/3)
– Wawqi paniykuna, uyarirunim lliw rimasqaykichikta, chayman hina kunanmañakusaykichik uyariwanaykichikt. Lliw rimasqaykichikuna mana ima chaniyuqmi hina kay mana kausayniyuq allpapi qipariptinchiqa. Manam imapas wiñayta atimurachu kay aqu allpapi ni kay rumipipas, nitaq watapi ancha para kaptinpas, astawanñan kunan mana paramuptin mana rikusqanchik muchuyta rikunchik. ¿Haykakamataq huñunakusunchik kayna yanqa rimanapaq? Uywanchikuna wañuchkan mikuymanta qipallanmanmi wañusunchik yarqaymanta lliw wawantinkuna. Tarinachikmi huk allin kausayta, ñuqamantaqa pasakuyninchikchusmi kanman kay mana kausayniyuq allpamanta huk allin pacha kausaysapa allpaman, manan hina kaynaqa kausayta atichwanchu.
Chaynatam huk runa chay mana allin kausayniyuq llaqtapi yachaq rimarqa huk huñunakuypi. Maypi haykapi chay karqa, manam imata qukuwanchikchu ñuqata ni qamkunatapas, qipa watapi apakusqanmi ichaqa. Yuyaymanqmi kani kay hullakuymanta sirtu kasqanta, as-asllamata karuncharqani chay mana munay yuyaychayta. Kunanqa sinchitañam iñini, chayman hinan willakusaq chiqampi maypipas, chaypipas apakusqanta, manam kayqa yanqa ñuqapa rimakusqaychu.
Lliw uyariqkunam, uyankunapas kaspiyasqa, qawayninkunapas chinkasqa, yaqapas mana uyanasqakuna, makinkunapas watakuynimpa urampi yaqapas kausarimuq hinam karqa chay runa alli alinta rimaramuptin. Sapakaman yuyaymachkarqa suma sumaq allpamantapas rimachkanman hina, maypim sasa sasa tarpukusqamanta alli allin huñuy kanman hina.
– ¡Ari! ¡Chaynam chay! – chaynatam pisipasqa rimapakurqaku lliw chaypi kaqkuna.
– ¿Kay nisqayki kayllapichu ka…chkan…? – chayna rimapakuymi uyarikaramurqa kuchumanta.
– ¡Wawqiykuna! –qallarirqa rimayta alli allin uyarikuqta. Uyarinanchikmi kay niwasqanchikta kunanpunilla, manam kaynaqa kayta atichwanchu astawan qipamanqa. Sinchitam llamkarunchik chayman hina pisiparunchik astawan yanqam karqa. Ñawikunata tarpuranchik yanqa, kay kanman kara mikunanchikpaq, untay chayaramuspa lliw tarpukusqanchikta apakurqa allpantinta karu kuchuman rumillataña saqiykuspan. ¿Quiparichwanchikchu wiñaypaq llamkastin achikyaqmanta tutaykunankama hinalla yarqasqa, yakunayasqa, qalalla, qala chaki kanapaq? Lluqsinanchikmi allí-allin allpa maskaq, chaypim ichaqa achkata juñusunchik sinchita llamkasqanchikman jina.
– ¡Jakuchik! ¡Jakuchik kunanpunilla, kayqa manam allinñachu kawsananchikpaq!
Runakunaqa lliw sayariruspan pasakurqaku, mana mayman risqantra yuyaymanaspa.
– ¡Suyaykuychik, wawqiykuna! ¿Maymanmi rinkichik? – ñaupaq rimaq runa chaynata rimariramurqa – Ari, rinanchikmi, astawan manam chaynatachu. Yachananchikmi mayman risqanchikta. Mana chaypaqa tukuruchwanchik astawanmi qispikunanchikmanta. Ñuqa yuyarichikichikman hukumalliqta akllanapaq
– ¡Akllasunchik! Akllasunchik pitapas kunanpuni, – uyarikurqa lliw kuchukunapi.
Rimanakuyqa yaqa-yaqañan maqanakuymanpa chayarqa. Lliwmi rimaqku ichaqa manam pipas uyariqchu nitaq uyariytapas atirqakuchu, Juñunakuytam qallaykurqaku muntu-muntunpi, kikillanpaq rimapakuspanku chaymantapas rakinakurqaku. Iska-iskaymanta hapinakurqaku makimanta, rimaspanku, imatapas mallichkanmanku hina, makinkumanta chutanakurqaku upallanankupaq, chaymantam huñunakurqaku hina rimastinraq.
– ¡Wawqiykuna! – qunkaymanta huk runa sinchita rimaramuspan wakinkunata upallarachirqa. – manan chaynaqa chayayta atichwanchu allin rimanakuyman. Lliw rimachkanku, ichaqa manam pipas uyarinchu. ¡Akllasunchik huk umalliqta! ¿Pitataq llapanchikmanta akllachwanchik? ¿Pitaq llapanchikmanta ancha purikuq, lliw ñankunatapas riqsiq? Lliwmi riqsinakunchik allinta, astawa manam ñuqaqa umalliq kaymanchu nitaq churiykunapas. Ari, niwaychik ¿Pitaq riqsin wak purikuqta, ñan huklawnimpi, llantupi kunan achikyaqmanta tiyakuqta?
Lliwmi upallarurqa, jinallataqmi muyurirurqaku mana riqsisqapa tiasqanpaman, allia-allinta qawarqaku umanmanta chaki tukuqninkama.
Chay purikuqmi kasqa, kallpayllampi, uyanpas amsalla rikukuq sapranpiwan hatun chukchanrayku, tiyakuspan upallalla ñaupaqta jina, yuyaymanaspan, tulanta waqtaspa waqtaspa.
– Chisipas kay jina runallatam rikurani huy maqtachapiwan, hapinakusqam uraykamuchkarqaku ñannintakama. Chisitutamanmi maqtachaqa pasakurqa llactamanta, wak runañataqmi qiparirqa kaypi.
– Wawkiykuna, qunkasunchik kaykunata mana quiparinapaq. Pipas kachun, karumantam hamurqa astawan ñuqanchik mana riqsinchikchu, paymi ichaqa riqsin allin ñankunata pusawananchikpaq. Ñuqaqa niyman, wak runaqa allin yachaysapam, mana chayna kaspanqamana wakpi manam tiyachkanmanchu upayllala yuyaymanastin, wakin hina kaspaqa lliu yachaqmasinchikkunawanmi rimakuchkanman, payqa tiyakurqa wakpi sapallan mana imata rimarispan.
– Ari, wak runaqa upayllalla tiyakuchkan imapipas yuyaymanaspanmi. Manam hukqa kanmanchu. – chaynallatam niraku wakinkunapas, qipallanmanmi yapamanta runataqa qaway-qawaraku. Sapakamam tariruska chay runapa allin kayninta, kaywan rikukurqa runapa yachaysapa kasqanta.
Manam yumpaytachu quiparirqaku rimaspanku, chayna kaspam lliw rimanakuykuspa nirqaku purikuq runata tapunankupaq – kayqa rikchakapurqaku taytachapa kachamusqan hina paykunata pusananpaq huk allin allpaman. Paymi umalliqnin kanman, paykunañataq uyarinmanku lliw ima nisqanta mana imata nispa.
Akllaruraku chunka runakunata paykunamanta chay mana riqsisqa runaman rispa rimanakusqankuta ninampaq. Kay chunka runakunam karqa chay runa imaynam yarqaypi kawsasqankuta rikunampaq, chaymanta umalliqnin kanampaq.
Chayman hina chay chunka runakuna rispan qunqurakurqaku. Hukninkaq runam rimayta qallarirqa chay mana allin allpamanta, chaqui watakunamanta, yaqaypi kawsasqankunamanta. Tukurqa kayman jina:
– Kaykuna raykum kaymanta pasakuyta munaniku lliw wasinchikunata, allpanchikunata saquirispa huk allin llaqtapi yachanapaq. Ali kaynapi kachkaptiykum, taytachapa ñuqaykuman kachamusqan hina qam rikuriramunki – Qam, yachaysapa mana riqsisqa – Qanmi pusawankiku, kay muchuymanta hurquwankiku. Lliw kaypi yachaqkunapa sutimpi mañakuykiku umalliqniyku kanaykipaq. Maypas risqaykimanmi qatisaykiku. Riqsinkim ñankunata jinallataqmi paqarimuranki huk allin kusi llactapi. Uyarisaykikum y kasukusaykikum lliw nisqaykita. Mana riqsisqa yachaysapa ¿Ari niwakchu lliw ayakunata qispichiyta? ¿Umalliqniyku kawaqchu?
Lliw kay mañakusqampi, yachaysapa runaqa manam umallantapas huqarirqachu. imaynam tarisqanku hina chaynallam karqa. Uman kumuykusqa, qichipran juñunasqa manam imatapas rimarirqachu. Tulallantam waktarqa pampapan yuyaymanaspa. Rimayta tukuruptinkum, rimariramurqa sinchita, allillamanta mana cuyurispa:
– ¡Arii!
–Chayna kaptinqa, ¿atiymankuchu qanwan riyta huk allin allpa mascaq?
– ¡Ari, atinkichikmi! – nirqa mana umanta huqarimuspa.
Lliw runakunam kusikurqa chay runapanisqanwan, ichaqa chay runa manam imatapas nirqachu.
Chay chunka runakuna nirqaku lliw runakunaman mana riqsisqa runapa ari nisqanta, yaparakutaqmi chay yachaysapa kasqanta.
– Payqa manam kuyurirapaschu, umallantapas huqariqachu rimapayaqninkunata qawarinampaq, upayllallam tiyakurqa yuyaymanastin, lliw nisqanchikunata uyariruspan, tawa rimayllatam rimariramurqa.
– ¡Chiqapmi yachaysapa! – qaparirqaku kusisqa lliwmanta, taytacham kachamurqa angelta hina lliw qispichiwananchikpaq nispa. Lliwmi sinchita iñiraku qispikunankutaqa umalliqninta qatirispa riptinkuqa, pim mana mancharispa kaqtaqa. Chaynayam paqarintinman achikyaywan pasakunankupaqmi rimanakurqaku.
Paqarintinmanmi, lliw karu-karuman riy munaq runakuna huñunakururaku. Iskay pachakmantapas astawanraqmi ayllukunam rirqaku, huk iskayllam quiparirqa chay machu llaqta qawanankupaq.


text:
José Eugenio Ellauri
José Eugenio Ellauri sutiyuq runaqa (* 15 ñiqin ayamarq'a killapi 1834 watapi paqarisqa Montevideo llaqtapi - 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1894 watapi wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikupas runam qarqan.
1973 watamanta pacha umalliq kachkaptin 1875 watakama. Hawa ministru (1868).
Taytan: José Longinos Ellauri Fernández; Maman: Francisca Obes y Álvarez.
Ñawpa warmi: .
Churinkuna: (?) .
Yachaywasi:
QillqasqankunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: José Eugenio Ellauri.


text:
László Kubala
László Kubala (Kastilla simipi: Ladislao Kubala) László Kubala Stecz sutiyuq runaqa (* 10 ñiqin inti raymi killapi 1927 watapi paqarisqa Budapest llaqtapi - † 17 ñiqin aymuray killapi 2002 watapi wañusqa Barcelona llaqtapi) huk Magyarsuyu Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yaya:
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta hayt'aq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta Kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pirsunal suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iñi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: László Kubala.
- Ficha de Kubala como Seleccionador Nacional de España
- Ficha de Kubala como jugador de la Selección Española


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 155 (Hands off 3)
155. Ama llakhariychu 3
¿Yachankichu imachus adivinanza kasqanta?
Niño: "Noqa creeni pipis imachay jamoj p’unchaymanta yachajcha kanman, imaraykuchus uj tratota sajra supaywan ruwan, chantataj willaykunata supayqa rikuchin."
Amapis nisqanku jina junt’akuchunchu, askha qolqeta orqhoj Kasqanku á. Chay yachajkunaqa unay unaymantañapuni kasqanku.
Bibliapi niwanchej, Pablo uj kawsaqenwan Filiposman chayasqankutawan, uj warmi Pablota qhatiykachajqa adivinayta yachaj kasqan.
Jatunmanta qhaparispa kay jinata qhaparisqa:
Adivina: "Kay runakunaqa Diosta sirvejkuna kanku, nisunqachejtaj imaynamantachus salvasqas kanykichejta."
Niño: "¡Cheqatapuni nisqaqa!"
Jinapuni kasqa, chaywampis Pablo phiñakusqa, mana munasqachu pipis imatachus ruwasqanmanta willapunantaqa.
Pablo: "Kamachiyki Jesucristoj sutimpi kay warmimanta llojsinaykita."
Chayratopachataj adivinanapaj espírituqa warmimanta llojsisqa, Jesúsqa atipajmin, sajra supayqa Paypa ñawpaqempi kharkatin. Mana supayta rikunchej chaypis, tukuy imatapuni ruwashan runakuna mana Diospi creenankupajqa. Chayraykutaj tukuy qhawarisqa k’achitu kajta imakunata rikuchin.
Jinapunitaj, pichus Diosman mana sonqonta kicharejqa, uj punkuta kicharinña mana allinkaykunamanqa. Chaytaj astawan yachakun imakunatachus apaykachanku chaykunapi, makisninkupi, kunkankupi warkhukunku chaykunapi, Chanta "waj pujllanakunapi ima" supayqa rikuchin, mana llin kaykunata mana cuenta qokuspalla ruwashanku.
Niño: "¿Sichus uj pujllaj jinalla chaykunata ruwanman chayrí?"
Chayta tapusqa Mariaqa imaraykuchus escuelampi pujllaj jinalla watoj kasqanku espíritusta copapi, chay tutantaj mana manchiywan puñurijchu kasqa.
¿Yachankichu imatachu templopi kasqanmanta? Kayta ruway má, ¿iskay uj tinteroman churawajchu, ujta chansapi, ujtataj cheqamantapunirí?
Niño: "¡Uy, iskaynin azul tintaman churaykojtin, azulesman tukuranku á!"
Ajinaqa saqey imakunatachus sajra supay rikuchisusqankutaqa. Mana imanachu sichus chansallapi chayri cheqapunichus kasqanqa.
Chaykunanqa sut’i yachakun manaña Bibliata ñawirina, oranapaj ganaspis chinkarijtin.
¿Horóscopo ninku chayta qhawayta yachankichu?
Niño: "Mana mamaypis mana chayta yachanchu, pay nin chaykunata Dios mana munasqanta. Payqa munaj kasqa, Payllapipuni confiakunata."
Jesucristo sonqoykipiña kawsakun chayqa, manña waj imakunata necesitankichejchu. Payqa cheqamin tukuy supaypa tojllasninmantataj jark´awajninchej. ¡Jesús munakusunki chayraykutaj waqaychasunkipis!
Personajes: Relator, niño, Pablo, adivina
© Copyright: CEF Germany


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 161 (Can the dead live 2)
161. Wañujkuna kawsarinkumanchu 2
¿Imanawajta Jesús mañakusqaykita mana kutichisojtinrí? ¿Phiñakuwajchu Paypaj chanta niñachu astawan orawaj?
Martaqa mana jinatachu ruwasqa, hermanon wañusqañapis, Jesús chayanampaj p’ampaykusqankuña.
Marta: "Jesús, chayratuchus jamuwaj karqa chayqa, mana hermanoy wañunmanchu karqa."
Jesús: "Ama llakikuychu, Lázaro kawsarimunqa."
Marta: "Arí, yachani uj p’unchay tukuy wañusqakuna kawsarimojtinku kawsarimunanta."
Jesús: "Noqa kani kawsarimuy, kawsaytaj. pichus noqapi creejqa, wañuchumpis kawsanqa. ¿Chayta creenkichu?"
Marta: "Arí, Señor, noqa creeni qan Cristo kasqaykita Diospa Churin."
Jesúspi creeyqay tukuy imamanta nisqa aswan allimin, mana imananchu imapis kasqanqa. Wakinkuti mana entienki chaypis, Jesús creeyqa may allimpuni. Martaqa chayta nejtin wasinman t’ijusqa.
Marta: "María, Jesús jaqaynejpi suyashasunki."
(pasos corriendo)
Maríapis manallataj entiendeyta atisqachu imaraykuchus hermanon wañusqantaqa. Waqarikuspa Jesús kashasqa chayman risqa.
María: "Jesús, wajyachejtiykukamachus jamuwaj karqa chayqa, hermanoy mana wañunmanchu karqa."
Jesús: "¿Ama waqaychu, maymantaj p’amparqankichejrí?"
María: "Jamuy Señor, rikunaykipaj."
Askha chaypi Maríata jinataj Martawan sonqochashajkunapis paykunawan risqanku, wañusqa p’anpama tumbaqa uj jatun rumiwan wijq’asqa kashasqa. Jesústaj chayta rikuspa waqarikusqa.
Mujer: "Jesús waqashan, chaypi yachakun mayta munakusqanta wañojtaqa."
Hombre: "¿Chanta imaraykutaj saqellarqa wañortarí?"
Jesús: "Chay punkumanta rumita oqhariychej."
Martaqa nimayniyta atispa t’ukushaj qhepakusqa.
Marta: "Señor, tawa p’unchayña p’ampasqa kashan. Asnashanñacha kunankama á."
Jesús: "Marta, sichus creewaj noqapis chayqa, Diospa jatun kayninta rikunki."
Jesúspi creeyqay tukuy imamanta nisqa aswan allimin, mana imananchu imapis kasqanqa. Wakinkuti mana entiendenki chaypis, Jesúspi creeyqa may allimpuni. May kallpasapa runakuna p’ampasqa punkumanta jatun rumita oqharisqanku. Jesústaj janaj pachata qharispa.
Jesús: "Tatay, agradecekuyki, imaraykuchus mañakusqayta uyariwankipuni. ¡LÁZARO! ¡LLOJSIMUY CHAYMANTA!"
May jatun milagro chaypi kasqa. ¡Wañusqaqa p’ampasqamanta llojsimusqa! Askhas chayta rikojkunataj Jesúspi creesqanku.
Jesúspi creeyqay tukuy imamanta nisqa aswan allimin, mana imananchu imapis kasqanqa. ¿Creenkichu Jesúspi?
Personajes: Relator, Marta, Jesús, María, mujer, hombre
© Copyright: CEF Germany


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 016 (Gone without a trace 1)
16. Chinkapun nipi rikunchu 1
¡Umm chay jina kask’asqa! kaynejta jaqaynejta mask’arqanku, tukuynejllatapuni, nitaj imatapis tarispa. Jordán mayu kantusta, chay qayllasta kantutapuni mask’arqanku, chanta llajta ukhusta, monte ukhusta imata jinapuni jump’i suyuta mask’asqanku mask’anaman kamachisqakunaqa. Nimaynejpitaj tarirqankuchu ní lastrullantapis pitachus mask’asharqanku chaypataqa.
50 runakunapuni mask’anaman yaykusqanku kayta jaqayta, chanta kinsa p’unchay junt’atapuni mak’asqanku, asinapaj jinapuni chayqa. Nitaj nipipis rikoj kasqachu, nipi imallatapis nisqankuchu chay mask’ashasqanku chay runamantaqa. Manapuni tarinapaj jina kasqa, ¿pitataj jinatapuni mask’arqankurí?
Chaytaqa qampuni watuykachanayki tiyan. Mayk’ajpis uyariwajpuni karqa chay runaj sutinmanta parlajtaqa.
Kaypi kashan payta rejsinapaj jina:
... Tisbe llajtamanta jamoj karqa.
... Profesiónintaj: Profeta. Diospa nisqantapuni parlaj, tukuy imatachus nisqantaj junt’akorqapuni.
... Tukuy atiywan, reyman juchallisqanmanta uyampi niporqa jaqay p’unchaykunapeqa...
... Uj p’achataj jatuchej yana p’isqos aparqanku mikhunata, tutamantataj ch’isintaj.
... Uj jatun orqo patapi Diosmanta mañasqanrayku janaj pachamanta ninata jurayk’uchimorqa.
... Sutintaj niyta munan, "Diosqa Señor" kasqanta...
Kunan yachankiñachu pichus chay mask’asqa runa kasqanta?
Biblia yanapasunkiman yachayta munaspa mask’ayniykiki.
Bibliapi 1ª Reyes capítulo 17, versículo 13, chaypi kashan ñawpaj ñawpaj nisqasnillampi, chaypi tarinki 1ª Reyes 17:13.
Tariytawan sumajta sutinta qhelqaykunki, chantataj qhelqarimuwasqayku. Amapuni qonqankichu maymantachus apachimusqaykita chanta maskha watayoj kasqaykita churaytkuytapis.
Chanta kutichiyta jap’eqanki, mana chhika unaymanchu astawan uyarinki chay may mask’asqa runamantaqa.
Personajes: Relator
© Copyright: CEF Germany


text:
2017 wata diciembre killapi, kinsa p’unchawllaña Navidadta suyana kashaqtinmi, Roca Madrid Gallery nisqa, España suyupi huñunakurqanku Premios ¡Agua atipanakuypi, pikunas sumaqta rimanarikuspa , mana ch’aqwanakuspalla unuta purichinku chakraman, wakin ruraykunamanpas, chayta riqsichinapaq. Chay tutapin, Autoridad Nacional del Agua –ANA- sutiyuq, Perú suyupi aswan allinlla unu-yaku rakiq, llapallan América Latina suyukunapi niraqmasinkunata atiparquspa, hatun riqsikuyta chaskimurqan.
“Perú suyunchispiqa, imamantapas aswan allinqa, unu-yaku rakiymanta llapan runapa yachayninmi. Chayraykun qawarishayku imaynapi lliwman aswan allin willanaykuta”. Kaytan niwanchis Ing. Abelardo de La Torre, Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqapi kamachiq. Latimoamérica nisqa suyukunapi llapan unu-yaku rakiqkunamanta aswan allinnin hina ¡Agua nisqapa akllasqa kasqanqa kusichiwasunmanmi karqan, ANA nisqapi kaqkunapuni imatapas willakuyta ama pakawasunmanchu karqan chayqa.
¡Agua nisqaqa huñunmi llapan empresakunapa, Estadopa, chaymanta yachaq ingenierokunapas imayna unu-yaku rakisqankumanta willakuyninta huñurispan, aswan allinninta akllaspa, wakinman riqsiykachin, chayta rikuspa pay hina allinta ruwanankupaq.
UNU-YAKU RAKIY. Perú suyunchispiqa, imamantapas aswan allinqa, unu-yaku rakiymanta llapan runapa yachayninmi.
Andina
Qayna watallan, ANA sutiyuq Estadopa sutinpi allin unu-yaku rakiy hunt’achiq oficina, manapuni imatapas willayta munawankuchu Ojo-Público nisqaman, tawa kuti Ley Nº 27806 kamachiyninman hina, qillqapi mañakushaqtiyku. Chaypin yachayta munarqayku imanispan 43 empresakunaman yaqa llapan unuta hapíkunankupaq kamachiranku, chayta.
Chay qillqakunapin ANA nisqa oficinata tapurqayku kaykunata: ¿Pin qawan, imaynapin yachankichis maychika unutan chay empresakuna hap’ikun, hayk’ataqmi Estado chaskin qullqita llapanchispa ununchismanta? ANA oficinaqa ch’inllan, manan imatapas niwankuchu qillqakunapi tapusqaykumanta. Manataqmi chaskiwankuchu uyapura rimaspa tapuyta munaqtiykupas.
Unu-Yaku hap’ikunanpaq kamachisqakuna
Ojo-Público nisqapi kaqkunan, pikunan “Unu-yaku hap’ikuqkuna” chayta yachananpaq tapukuyninpi tarirqan 492.360 qillqakunata, ANA sutiyuqpa kunanmanta 50 wata qipaman, Estadopa sutinpi rakisqanta, paykunalla hayk’a munasqan unuta allpaq sonqunmanta hurqukunanpaq.
Allin qawarisqaqa, chaychika qillqakunaqa 43 empresa privada nisqallamanmi sayapakusqa, llapanchispa ununchista yaqa llapallanta hap’ikunankupaq. ¿Pikunataq paykunari? Agroexportadora nisqa hawa suyukunaman chrakraq rurunta apaqkuna, azúcar ruranapaq caña tarpuqkuna, achka quri qullqi hurquq minerakuna, kola, cervezata botellaman hillp’uqkuna, wakin suyukunallapi yaqa llapan unuta hap’ikunankupaq kamachiq qillqayuq.
43 empresakunallan hap’ikun 5.460 licencia nisqa kamachiq qillqakunata, munasqanku p’unchawkama, wakintaq iskay watapaq, maskaspa tarisqan unuta hap’ikunanpaq. Kay hina unuta hap’ikunankupaq licenciatan rakishanku ch’akiy patapiña kaq llaqtakunapi, hinallataq unumanta maqanakuypi kaq llaqtakunapipas.
Kay unuwan munasqankuta ruranankupaq kamachiq qillqakunaqa hawa suyuman allpaq rurunta vendeqkunapaq, kolata, cervezata botellaman hillp’uq fabricakunallapaqmi, hinallataq minayuqkunapaq. Manan kay willakuyqa yupanchu Estadopa empresankuna luz k’anchay paqarichiq hidroeléctrica nisqapi maquina muyuchiq unuta mayuman kutichipuqta, achka wasikuna ruraq empresakunata, Sedapal nisqa hina llaqta runaq ukyananpaq unu-yaku apaqkunatapas.
Sapa chunkamanta isqun kurakmi (93%) allpata tarpunapaq unu-yaku rakisqaqa: 213 mil (iskay pachak chunka kinsayuq waranqa) autorización nisqa kamachiq qillqayuq. Manan kaypiqa ñuqanchis hina taksachalla chakrayuq runachu. Manataqmi junta de riego nisqakunachu, comunidad campesinapaschu. Mana yupay atina hatunkaray allp’ayuqkunallan, hawa suyuman vendenankupaq tarpuqkunallan: 8 (pusaq) agroexportadora, hinallataq azucarera nisqakunallan 43 (tawa chunka kinsayuq) hatun empresakunanq umanpi kashan, Ojo-Público nisqapa qawarimusqanpiqa.
¿Mayqinkunataq kay hatun empresakuna, chunkamanta isqun p’uyñuta hina ununchis millp’uruqkunari? Allinta riqsiykusun; kaykunan, frutakuna, hortalizas nisqakunata hawa suyukunaman vendeqkuna: Complejo Agroindustrial Beta, ProAgro, Cayaltí, Laredo, Agrícola Rapel nisqapas; hinallataqmi kay azucarera nisqakunapas: Paramonga, Grupo Wong nisqapa; San Jacinto, Casa Grandepas, Grupo Gloria nisqapa. Paykunan hap’ikun 3.828 p’ultukunata, Icamanta Piurakama, costa nisqa ch’aki aqu pampakunapi. Chay p’ultukunan kashan sapa chunkmanta suqta hina, allpa ukhullapi as chikan unucha, qipaman ch’akiy pachapaq waqaychanata, lliwtaña tukupushanku.
Kay empresakunaqa, hatunkaray maquinankunawanmi t’uquyta atin pachak ichiykama allpa ukhumanta tubokunawan unuta suq’unanpaq. Chay ruranankupaq permisoyuqmi kanku kay costa yunkakunapi: Morropón, Barranca, Chiclayo, El Santa, Icapipas. Icapiqa, allpaq ukhunpi kaq unuqa yaqañan tukukapuypaq kashan. Chayraykun, 2006 watamantapacha, Estado hark’akurqan astawan musuq p’ultukuna kichanankuta. Qawamusqaykuman hinaqa, kikin Estadollataqmi 138 qillqakunapi licenciata quykurqan Pacha Mamaq sunqunta t’uquspa unu ch’unqanankupaq.
AGRARIO NISQA. Sapa chunkamanta isqun kurakmi (93%) allpata tarpunapaq unu-yaku rakisqaqa.
Andina
Ministerio de Viviendapa nisqanman hinaqa, kay ch’aki aqu pampakunapi tiyaq 63.475 runamasinchiskunas mana chikanpas unu-yaku ukyanayuq kanku. Ichaqa, kay iskay agroexportadora nisqa empresakunallas: Agroindustrial Beta, ProAgropiwan, sapa watan 53.578 millon litro unuta ch’unqaspa chakranku qarpanankupaq licenciayuq kanku. Chay iskay empresakuna, sapa 100 litromanta 4 litrollata rakiykunman chayqa, chay runamasinchiskunaqa manañas ñak’arinmanchu ukyananpaq unumanta.
Agroindustrial Beta, hinallataq Procesos Agroindustriales-ProAgro nisqa empresakunapi kamachiqkunawan kaykunamanta rimariyta munaspaykun, waqyakacharqayku tenefonopi, correo electronicotapas apachirqayku. Ñawpaq kaq empresallamantan kutichimuwanku, achkha ruwananku kaqtinmi, qankunawan rimaytaqa mana atinqakuchu, nispa.
Ñawpaq qawarisqanchispi rakisqa unumanta puchuqtaqa, kaynatan Estado rakin: llaqtakunapi tiyaq runapaq: 4.6% (sapa chunkamanta tawa kushkannin hina), concejo municipalpa, junta administradorapa, empresa de saneamiento nisqakunapa qawarisqan; industria nisqapi: 0,6% (sapa chunka litromanta, huk litroq kuskannin hinalla); minakunapaqtaq: 0,3% (sapa chunkamanta huk litro kinsaman t’aqasqa, chay kinsa t’aqamanta huknin hina).
Ingeniero agrícola Jorge Benitesmi ñawpaq karan ANA-sutiyuq Estadopa oficinanpi director de Conservación y Planeamiento de Recursos Hidricos nisqa umalliq. Paymi kaynata nin: Perú suyupi mana chanin rakisqa unutaqa rikunchis wakinpaq achkha, wakinpaq pisichalla, wakinpaqtaq mana kayninpin. Chay hawapas, agroexportadora nisqakuna, minakuna, fabricakunapas unuta usuchiyninmi.
Ingeniero Benitesmi nin: “Estadoq willawasqancchisman hinaqa, achkha unutan agroexportadorakunalla hap’ikun, pisillaña puchuqtataqmi fabricakuna, minakunapiwan. Ichaqa, kaywanqa pantarusunmanmi. Agroexportadora nisqakunan ancha achkha unuwan chakrata qarpanku. Minero, petrolero nisqakunataqa qawarina maymanta unu hurqusqantan. Hinaspan rikusun paykunaqa mayuq paqarinankunapi kasqanta. Chayraykun, urayninpi kaqkunapaqqa qillichasqa, hunquyniyuq, runa wañuchiq unullaña kanqa”, nispa.
YAQA LLAPAN UNUN MINAKUNAQ MAKILLANPI
Aswan achkha unu hap’ikunanpaq licenciayuq 43 empresakunaman qatiqmi kashan minakuna. Ojo-publico.com nisqapa qawarisqanman hinaqa, 20 empresakunaq makillanpin kashan 980 mayuq paqarinankunapi unu hap’ikunanpaq licenciayuq, mineral llank’anankupaq, allpa hatariqta ch’aqchunankupaq, campamentopi runankunaq ukyananpaqas.
Chay 980 licenciakunamantan, 141 licenciakunata Estado rakirqan kay minera enpresakunaman: Cajamarcapi Las Bambas, Yanaqocha, Southern Perú, Barrick, Antapaqaymanwan. Hinallataq Cusco, Áncash, Moqueguapi minakunaman. Chay suyukunapi runataqmi qaparispa mañakamun minakunaq ripunanta. Instituto de Defensa Civil-Indeci nisqapi yachaqkunapa nisqanman hinaqa, watan watansi chay llaqtakunaqa chiraw muchuy patallapipuni kashanku.
MINAKUNAPI. Las Bambas minallapaq: Kay empresapa sutinpin hurquranku 108 licenciata Qusqupi, 60 licenciatataq Apurimaqpi.
Leslie Searles
Kay 20 licenciayuq minerakunamantan, 50% (kuskanninmi) kashan wayq’ukunapi, mayu patakunapi, quchakunapipas, Cajamarca, Quscu, Apurimaqpipas. Yachasqanchis hinan, chay kinsa suyukunapi ayllu runa, llaqta runapas qaparimushankun minaq ripunanta mañakuspa.
Defensoría del Pueblo nisqa runaman sayapakuqpa nisqanman hinaqa, 23 kuti runakunapa qapariyninqa, mana unuyuq kasqankuraykus, hinallatqsi chay pisilla unu-yaku tarisqankupas unquykunata apamusqanraykus, hinallataqsi allpankutapas qichusqankuraykus. Chaykunamanta mana llakikunankupaq ñawpaq acta qillqasqankuta mina empresapa mana hunt’ayninsi huchayuq.
Perú suyuntinpi llapan suyukunamanta aswan achkha unu-yaku hurqunanpaq licenciayuqqa Cajamarcan, chaypitaqmi llapanmanta aswan achkha unu-yaku chaskiq empresa Yanacocha, Estados Unidos hawa suyumanta Newmont sutiyuq, Perú suyumanta Roque Benavidespa Buenaventura empresawan mink’asqa. Cajamarcapi 195 licenciakuna rakisqankumantan, 142 licenciakuna Yanacochapaq. Chay ukhupitaqmi 73 licenkuna kashan, allpa ukhumanta chay empresa Yanacocha munasqan unuta ch’unqananpaq.
2011 watapin, minera Yanacocha qulluchirqan proyecto Conga sutiyuqpi llank’ayninta, ayllu runakunapa policiawan sinchita churanakuyninpi 129 k’irisqa runa, pisqataq (5) wañusqanrayku. Cajamarca suyupin, 250 waranqa ayllu runa mana sut’uypas ch’uya unu-yaku ukyanayuq.
Kikin empresan willakun, Yanacocha minapaqsi, sapallanpaq, 2 mil millones (iskay waranqa kuti millón) litro unu-yaku, sapa wata, 13 minapi tajo abierto nisqawan llank’ayninpi. Chaykunataqsi Quebrada Honda nisqa wayq’upi, wakintaqsi kay mayukunaq paqarinanpi: Chonta, Mashcón, Rejo.
Kay empresaqa sapa watansi hurqushan 500 mil (pisqa pachak waranqa) onza llasaq qurita. Chaymansi yapakunqa proyecto Quecher Main nisqapi quri, cobretawan hurqusqanku, 2027 watakama llank’ayninpi. Hinallataqsi Yanacochapi hurqunqa mineral de óxido nisqatapas.
Perú suyuntinpi llapan suyukunamanta aswan achkha unu-yaku hurqunanpaq licenciayuqqa Cajamarcan.
Cajamarcapi unuta hurqunanpaq licenciayuq mina empresakunaqa kaykunan: anglo-australiana Río Tinto sutiyuq , kunan pacha exploracionpi kaq cobre mina, La Granja nisqa, 36 licenciayuq; hinallataq Gold Fields La Cima, chayna kikillan sutiyuq Sudáfrica nisqapi mamayuq, 2008 watamantapacha Cerro Corona sutiyuq minapi quri hurquq, 14 licenciayuq.
Kaykama Cajamarcapi rikusqanchis hinallataqmi Qusqu, Apurimaq suyukunapipas. 11 mina empresakunan unu-yaku hurqunankupaq licenciayuq , ichaqa, iskaynin suyupin kikin Las Bambas minallapaq. Kay empresapa sutinpin hurquranku 108 licenciata Qusqupi, 60 licenciatataq Apurimaqpi, chaypas 42 licencia hurqusqanku hawa, Antapaqay minapaq, Xtrata Tintaya minapaqwan, Suizamanta hatunkaray Glencore sutiyuq mina empresaq churin hina kaqkunapaq.
QUSQUPI. 2013 watakamaqa, hinallataqmi Xtrata Copper empresaq makinpi kallarqantaq Qusqupi Antapaqay.
Nelly Luna
2013 watakamaqa, Xtrata Copper empresapan karqan Apurimaqpi Las Bambas sutiyuq mina. Hinallataqmi Xtrata Copper empresaq makinpi kallarqantaq Qusqupi Antapaqay, Tintaya minakunapas. Ichaqa chay watapin Las Bambas minata Glencore empresa rantirqan, hina qipallanman China suyumanta MMG Limited sutityuq rantirapurqan, tiqsi muyuntinpi cobretan sapallayki hurqunki, vendenkipas, nispa mana ninankurayku. Huk makimanta huk makiman minakunaq puriyninqa manan imananpaschu chay minakunaq unu-yaku hurqunanpaq ñawpaq licenciankutaqa. Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqa oficina chaskirqun mañakuyta chay musuq empresapas ñawpaq licencianpa nisqanman hinalla unuta hurqukunanpaq chaskin chayqa, unu-yaku rakinapaq kamachiq Ley de Recursos Hídricos sutiyuq qillqapa nisqanman hinaqa, arí nillanqapunin.
Las Bambas minaqa, OjoPúblicopa tapukuyninmanmi kaynata kutichimun: 4 (tawa) licenciallan ñuqaykuq minapaq unu-yaku hurqunaykupaqqa; tawantintaqmi Cotabambaspi Challwa Wachu distritupaq, nispa. Ichaqa, manataqmi ch’uyanchanchu kunanpacha MMG maman empresaq mañakusqallanchu, icha ñawpaq dueñonkunaman qusqankupas kaypi yupasqachu, chaytaqa.
Chay hawapas, kikin ANA sutiyuq oficinapa willamuwasqankuman hinaqa, Apurimaqpi Autoridad Local de Agua-ALA Medio Apurimaq Pacha Chaka sutiyuq oficinallapis 11 qillqakuna kamachin, astawan unuta munaspaqa suq’unanpaq kamachin. OjoPúblicopi unayña qillqakuna huñusqaykupiqa , rikuyta atinchismi 74 licencia, autorización, permiso nisqa qillqakunata, munasqan unuta maypipas hurqukunanpaq kamachiq.
“Las Bambas minaq unuwan llank’asqantaqa qawarishaykupunin hayk’a unuta, ch’uyachus icha qillichus chayta, hinallataq runaq ukyananpaq unu ch’uyachu paqariyninmantapacha, ayllukunapaq, llaqtapaqpas aypaqchu, chaykunata. Cobreta rumimanta t´qaspa hawaman apana hinaña kananpaq yanapaq unutaqa, yaqa llapanta kutirichispanmi, chay kikin unullawantaq empresaqa lank’an yapapas, yapapas, sapa chunkamanta kuskanta hinalla usuchispa”, ninmi empresaqa.
LLAQTAKUNAPI. Sur nisqapi, waranqa ayllu runa mana sut’uypas ch’uya unu-yaku ukyanayuq.
Leslie Moreno
Kunan wata abril killapin, MMG Limitedpa Las Bambas minapi mana allin ruwasqankunata, kay institucionkuna willarikamun: Frente de Defensa de Cotabambas, Consejp Regiomalde Apurímaq, CooperAcción ONG nisqawan kuska. ¿Imas chay Las Bambas minapa mana allin ruwayninkunari?. Estudio de Impacto Ambiental-EIA nisqa qillqapis churan, ñawpaq ura watakunapi, chayllaraq llank’ayta qallarishaqtinku, pisillaraq unuwan llank’asqankuta hina, llulla willakuyta qawarichispa. Empresaqa nintaqmi: manan chayqa chiqaqchu. Kunan pacha qillqapi churasqaykuqa 2006 watamanta 2017 watakama hayk’a unuwan minapi llank’asqaykuman hina churasqan, nispa.
43 aswan achkha unu-yaku hap’ikuq minakunapa kasqanpin tarinchis Buenaventura empresata, Yanacocha mamayuqta. Qawasqaykuman hinaqa, kay empresapa makinpin kashan 86 unu-yaku hurqunanpaq licenciakuna, Apurimaqpi , Piurapi Cajamarcapiwan kinsa cobre minayuq, Cerro de Pacopi huk qullqi minayuq, Moqueguapi quri, Pascopi zinc minayuq. Paykunallapataqmi chunka minakuna Arequipapi, Cajamarcapi, Limapi, Huancavelicapi, Pascopipas.
Kay 43 empresakuna, ashkha unu-yaku hap’ikuqkunawan kuska kashantaqmi Southern Perú.
Kay qipa killakunallapi kay empresapa ayllukunawan churanakuyninqa kashan, Arequipa suyupi proyecto Gaby sutiyuq, exploración nisqa ñawpaq qawariyllapiraq kaq. ¿Imarayku? Ayllu runaqa manchakunmi, Sariwiri rit’imanta uraykamuq mayunkuta qichurunankutan, qillichanankutapas.
Kay 43 empresakuna, ashkha unu-yaku hap’ikuqkunawan kuska kashantaqmi Southern Perú, mana yupay atina qullqiyuq Grupo México nisqa empresa mamayuq, Moquegua, Tacna, Apurimaqpiwan 64 unu-yaku hurqunanpaq licenciayuq. Chaykunamanta, 12 mayumanta, quchamantapas unu-yaku hurqunanpaq, Tía María nisqa minataq mar nisqa mama quchamanta unu-yaku hurqunanpaq.
Wakin unu-yaku hurqunapaq licenciakunaqa, yaqa llapanmi kashan Cuajone, Toquepala minankunapaq. Ichaqa, kunan wata 2 p’unchaw febero killapin, Southern empresaqa rantirqun Cajamarcapi Michiquillay minata, 225 waranqa tonelada cobreta sapa wata hurqunanpaq. Ichaqa, manaraqmi kanchu paypa sutinpi licencia, unu-yaku hurqunapaq.
Arequipa, Huancavelica, Tacna, Moqueguapipas minayuqmi Buenaventura, Southern sutiyuq empresakuna. Kay tawa suyukunapiqa, sapa watapin astawan unu-yaku pisiyashan. Servicio Nacional de Meteorología e Hidrografía-SENAMHI nisqapi ingenierokunaq nisqanman hinaqa, 2050 watapis kunan kasqanmanta kuskanllaña unu-yaku kanqa mayunkunapi, quchankunapipas.
PAKASQA SASACHAKUYKUNA
Ojo-Público nisqapa qawarimusqanmanta qipanpin kashan industria sutiyuq empresakuna. Paykunaq makinpin kashan 434 licenciakuna, mayumanta, quchamanta, allpaq ukhunmantapas unu-yaku hurqunankupaq. Kaypin kashan botellaman ukyana unu-yaku hillp’uq, kola, cervezapas fabricaqkuna , Backus, Lindley, Ajeper ima sutiyuq. Paykunaq makinpin kashan 43 licenciakuna, Limapi, Maynaspipas, allpaq ukhunmanta unuta ch’unqanankupaq.
15 empresakunawan kuskatan tarinchis Alicorp empresata, Palmas del Shanusi empresatawan; paykunaqa Grupo Romero hatun empresaq fabricasqan mikhukanata, aceite de palma nisqatapas vendeqkunan. Wakinqa kaykunan: Pluspetrolpa k’allmankuna; Complejo Agroindustrial Beta empresaq challwamanta conserva ruraq Exalmar; TASA, Grupo Romero nisqallapataq; GFG Investment, International Pacific Andes nisqapa; Austral Group, Noruega suyumanta Austevoll Seafood ASA sutiyuq empresapa churin; Hayduk, Perú suyumanta familia Martinezpa empresan.
Ley de Recursos Hídricospa nisqanman hinaqa, huk sapan empresallas chaskiyta atin unu-yaku hurqunapaq licenciata iskay kinsa rikch’aq ruwaypaq. Chayraykun, huk agroexportadora hurquyta atin industria fabricapaq, minerakuna runaq ukyananpaq, industriakuna chakra qarpananpaq. OjoPúblicoqa tarimunmi hayk’a licenciatan unu-yaku hurqunapaq chaskirqan kay 43 empresakuna chayta, hinaña rurananmanta hukkunapaq kaqtinpas.
Kay empresakunapa makinpi kaq lincencia, autorización, permiso ima sutiyuq qillqakunapa nisqanta qawarispaqa, ancha sasa yachanan maychika unutapunis pakan llapanpi chay qillqakuna, chayta. Autoridad Nacional del Agua-ANA nisqapa qillqankunapiqa manan ch’uya, chanin willakuykuna tariyta atisunmanchu. Pata patallanta willakuspan, hayk’atapunis sapanka empresa hurqun unuta sapa wata, chayta pakaq hinan chay qillqakunaqa.
Unu-yaku rakiy qillqakunapin qawarinchis 80% (sapa chunkamanta pusaq hina) licenciakunata haywaykurqanku aswan ashkhata llapanpa ununchista unu millp’uq 43 empresakunaman, 2010 watamanta qipanmanmi, manaraq Perú suyuntinpi, sapanka mayupi, quchapipas hayk’a unu-yaku kasqanta pipas yachashaqtin. Chayraykun, chay empresakunaqa, munasqankuta, mana chaninta, mana pipapas hark’aqniyuq, unutaqa hurquranku mayukunamanta, quchamanta, allpaq sunqunmantapas. Manaraqmi kunankamapas ANA oficinaqa yachanchu hayk’apunis ununchis chayta.
INDUSTRIA NISQAPAQ. Paykunaq makinpin kashan 43 licenciakuna, Limapi, Maynaspipas, allpaq ukhunmanta unuta ch’unqanankupaq.
Andina
Ingeniero agrícola Julio Jesús Salazarmi, 10 (chunka) wata llank’arqan ANA sutiyuq unu-yaku rakiq oficinapi. Paymi nin: “unu-yaku hurqunankupaq licencia qillqataqa hawan ukhunmi rakinku, wakinpaq aypanqachu unu-yaku icha manachu, chaykunamanta mana nanachikuspalla”, nispa.
Ingeniero Salazarqa kaytan nin: “Ley de Recursos Hídricos nisqataqa allichanan, unu-yaku rakiy chanin kananpaq. Kunanpacha unu-yaku rakiyqa iskay kinsa ancha qullqiyuqllapaqmi allin, wakcha runapaqqa pisichallan, wakinpaqtaq mana aypanpaschu. Kunan unu-yaku rakiyqa manan chaninhu. Hayk’an unu-yaku kan, hayk’ataqmi, pikunamanmi, imapaqmi unuta rakina, chaykunan mana yachakunchu. Papelkunata qawarispallan unutaqa rakinku, manam allinta yachaspachu”, ninmi ingeniero Salazarqa.
Ingeniero Jorge Benitespas nintaqmi: “Estadopi yachaqkunan allintapuni qawarinanku maykunamantan unu-yaku paqarimun, hayk’an mayukunapi, quchapi, allpaq sonqunpipas unu-yaku, chaykunata. Chay hawamantaqmi churananku hayk’a unun kanan runaq ukyananpaq, mikhuy tarpunapaq, minakunapaq, fabricakunapaqpas. Chaykunata allinta yachaspataqmi, runaq ukyananta, mikhunapaq tarpuytawan ñawpaqman churana”, nispa.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 060 (Christmas – so different 2)
60. Navidad waj jinataj 2
Juch’uy llajtitakunapi campopeqa nipipis raymichankuchu navidadtaqa. Nipi kusikunchu Jesuspa paqarisqanmantaqa, Teresita sapillan yuyarikun. Tutamantaqa hermanitunman pakaysitullamanta willarin, Joséj kawsayninmanta, Mariaj kawsayninmanta chanta Jesuspa kawsayninmanta ima. Mayta munaj raymichayta navidadta nitaj atirqachu imaynata ruwayta.
Navidad sach’akuna, waqeykuna, puka velitas chanta encuelampi jina cristiana takiykuna mana karqachu. Teresitaqa mandilsitunta churaykukuspa masa ruwayta qallarin t’antapaj, yakuman rin, chanta cabrastapis qhatirpallantaj. Teresitaqa manchay kusisqa mamanta yanapan. Chaypis navidadta ramichaywan ninakorqa, tutanejtaña askha visitas chayasqanku Teresitata rikuyta munaspa, imaraykuchus vacacionesllapi wasinman chayasqanrayku.
Qowi kankawan t’antawanqa tukuymampuni gustasqa, chaykunata mikhuykutawantaj sayaykuytawampuni Anita nisqa:
Anita: "¿Teresa, willawayku chay Jesúspa paqarisqanmanta paqarin willawarqanki chaymanta?"
Chaytaj nejta uyariytawan tukuy chaypi kashajkuna ch’inpacha kasqanku, chaypeqa Jesúspa sutinta oqhariyqa mana allinchu kasqanrayku, tukuyninkupuni manchay phiña qhawarisqanku Teresitataqa. Alberto sutiyoj primonqa, burlakuspa jina nin:
Alberto: "¿Chaytachu chay cristiano escuelaykipi yachachisunku? Ni jayk’ay chaymanta kaypi paylanaykichu tiyan."
Teresita ch’insitu kasqa. Sapallan chejnerpasqa jina riparakusqa chayratoqa, jinapis paypa sonqompeqa kashan, imapis kachun Jesusmanta mana kacharikunampaj kashan. Jinallapi tatan paylayta qallarin:
Padre: "Chay historias nisqasnintaqa manapuni noqa creenichu Teresita ní bibliapipis. Noqanchejpata waj religiónninchejqa. ¿Jinachari Teresita?"
Teresa: "Ari, creeni Jesúspi. Chayllataj ñan janaj pachaman Diostataman chayananchejpajqa. Jesús nin: Noqa ñan kani, cheqataj, kawsaytaj, mana pipis riyta atinchu Tataman, mana Jesucristopi creespaqa." (Juan 14:6)
Chayta nejtin astawanqa ch’in ch’inlla, t’ukuspataj jatun jatunmanta qhawasqanku chay chunka kinsayoj imillitataqa. Teresitaj sonqon nanasqa wajkuna Jesusta qhesachajtinkoqa. Jinallapi sayaykuytawan t’iju llojsipusqa chay kashasqanku chay wasi ukhumantaqa waqarikuspa. Pay k’atalla munakorqa Jesustaqa. Imaraykutaj wakinkuna ¿mana munakorqankuchurí? Teresitaqa mana chay tapuyman kutichiyta atinchu, jinallapi sullk’itan Anita paywan khuska rikhurin.
Anita: "Teresa, noqaman gustawan chay historiasmanta willawasqaykeqa. Munani qan jina kayta chay Jesuspi creeyta."
Chayta uyariytawan Teresitaqa kusirikun, manaña manchikuyni kanchu. Jesuspa paqarisqanmanta yuyarikuna navidad raymi sonqompi t’ikarillantaj. Chay wata navidad raymita ujinata ruwasqa: ¡Jesúswan sonqon ukhupi!
Personajes: Relator, Teresa, Padre, Anita, Alberto
© Copyright: CEF Germany


text:
Hernando Siles
Hernando Siles Reyes sutiyuq runaqa (5 ñiqin chakra yapuy killapi 1882 watapi paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi, 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1942 watapi wañusqa Limaq llaqtapi, Piruwpi) huk Bulgarya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (10 ñiqin qhulla puquy killapi 1926 watamanta 28 ñiqin aymuray killapi 1930 watakama).
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hernando Siles.
- www.worldlingo.com


text:
San Pedro Sula
San Pedro de Puerto Caballos icha San Pedro Sula llaqtaqa Unduras mama llaqtapi Cortés suyupi huk llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Capitán Pedro de Alvarado llaqtataqa 27 ñiqin inti raymi killapi 1536 watapipim kamarirqan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
2014 watapi runa yupaykamaqa 1 000 380 runayuqmi kachkan.
Kuraka[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Armando Calidonio.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: San Pedro Sula.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 044 (The witch doctor rants 3)
44. layqa phiñasqa kashan 3
TiFam: "Mamáy, mamay paramushanña."
Mamá: "Walej á waway, paramuspa kay jina jallp’a oqharikojta tiyaykuchinqa."
TiFam: "Mamay, mana rikunchejchu Víctortaqa, ¿wañunchu?"
Mamá: "Imata nishan kay wawari, imaynata wañunmanrí."
TiFam: "Tatay nerqatajqa, espíritus malignos wañuchinankuta imaraykuchus anchata Jesusmanta parlan, nospaqa."
Mamá: "Chanta chayta creenkuichu imataj wawa, noqa creeni Paypa Diosninqa aswan atiyniyoj kasqanta, ay atataw chakiy..."
TiFampa mamanqa ujta sullq’aspa chakinta nanarpachikun. ¿Imayanta kunan wasinman chayanqarí? Jinallapi para manchayta jich’akamun maypi mana pakakuyta atispataj, misionerokunaj wasinkuta takanku. Chaymanta pitaj kicharimun punkutaa? Víctor, sano kawshaj, TiFampa yuyasqan jinachu kasqa.
Victor: "Uumm, yaykumuychej, kay nejsitupi tiyarikuychej para pasaranankama, p’achaykichejpi ch’akiranankama. Chaypi nanasqa chakinta jampiykunankukama, TiFamwamqa, imaynamanta mana arlariyta atishanchu, atipashanña parlariyta munasqanqa."
TiFam: "Qan wañupunki hermano Víctor, tatay wañunaykipaj layqasunki. Chaymanta kunan manchisqa kashani, mana kaypi qhepakuykumanchu."
Víctor: "Ama manchikuychu, chay layqasqaqa mana imanawanqachu, imaraykuchu Jesúsqa Señorniy jark’akuwajniyta."
Mamá: "Hermano Víctor, noqa qhatupi Diosmanta parlashajtiyki uyariyqayki. Chayrayku noqa creeni tukuy chay nisqasniykipi, chaymantapachataj sonqo tiyaykusqa kani."
Chay jinata parlarisqankoqa may allimpuni TiFampa mamampajqa, chay juch’uy imillitataj manachay manchhasqa kashan tatampi yuyaspa. Paychus yachanqaqa... may sayk’usqas wasinkuman chayanku. Loco parataj astawan astawan sinch’chan. Wayrawan wayrawan paraqa paraqa anchatataj paran. Mayupi yakupis askhaña, callesqa mana purina kashan, uj maskha p’unchaykunamantapuni wasinkumanta llonsinku ñak’ayta. (Golpes en la puerta)
TiFam: "Pitaj…" (Abrir la puerta)
Orestil: "Qan, Víctor imata kaypi ruwashankirí, imamanta jamunki wasiyman."
Víctor: "Ama phiñakuychu, jaqay pata orqomanta suchu jamushan. Chay jinatapuni parasqanrayku suchu jatarishan jatuchej rumiswan, chayrayku wasimanta llojsinaykichej tiyan ama suchuwan p’ampasqa kanaykichejpaj."
Orestil: "Manakaj, mana maymampis risqaykuchu, noqaykuta almas waqaychawasqayku."
Víctor: "Chaykuna mana yanapayta atisunkuchu. Diostatalla waqaychayta atisunki, Paypi creejtiyki."
Orestil: "Mana imatapis uyariyta munaykichu, chinkay kaymanta manaraj ima kashajtin, llojsiy wasiymanta kunitampacha."
Manaraj ripushaspataj Víctorqa, kayllachaykun TiFamta mamantapis.
Víctor: "Señora Orestil, ama manchikuychu, Tata Dios qanwan kashan."
Víctor llojsijtinkamataj, Orestilqa machenta oqharikuspa may phiñarisqa wasinmanta llojsin.
TiFam: "Tatay, tatay, ama jinachu... ama..."
Qhepanta suyariypuni.
Personajes: Relator, mamá, TiFam, Víctor, Orestil
© Copyright: CEF Germany


c: application/xml

text:
Yaqqa yumbay nasyungunami kach'anllapa kamachikuqningunata suq atun kunsijuman, chaypi parlanambaqllapa pax kunapura. Chay atun kunsijuqami shutin "Tandadu Nasyunguna" ("Naciones Unidas"). Chay Tandadu Nasyungunapa awturidarninguna allita yuyashpa kay leykunata rurashqallapa. Ama qonqananchiqllapa chay shumaq ley kunatami, kanaqa rurashqallapana kanchiq kichwapipis.
PUNTATA
Yumbay runakuna warmikunda day pachapi tiyaqkunami runakuna kanchiqllapa. Runa masikuna kashpa, ayllukunashina shumaqta tiyashun, ama piñchinakushpachu. Ancha baliqkuna kashpa dirichuyuq kanchiq may munashqanchiqpi allita tiyananchiq, munashqanchiqpi trabajananchiq. Dirichuyuqmi kanchiq allin tiñntiyuq, allin juyisniyuq kananchiqpaq. Manam allichu pwidiqkuna qesachanambaq wakin runa masindaqa. ashwanmi atumbis, takshapis ima layapis kashpa, shumaqta atinchiqllapa kawsayta.
Chayshina kaptimbis, wakin wapu runakunaq runa masinda qesachashpa, ancha maqashpa waqachishqallapa. Manam shonqonllapapiqa yuyashqallapachu "paxkunapismi noqashinalla dirichuyuq", nishpaqa. Amana chayshinachu tukunqallapa.
Kaytam ninillapa yumbay runakunata:
Aku shumaqta tiyaq, ama pitapis manchashpachu. Krisyishun munashqanchiqpi. Parlashun kriyishqanchiqta.
Yumbay llaqtakunapi allin leykunata ruranqallapa atinambaqllapa akrayta munashqanllapa kamachikuqningunata. Chayshina ruraptinllapami, leyningunata allita kasushpaqa, mananam maqanakunqallapachu.
Munanillapapismi yanapayta yumbay nasyungunata, shumaqta tiyanambaqllapa paykunapura, ama wanchinakushpachu.
Kaytapis yuyashun: yumbay nasyunninchiqkunapi rurashqallapa leykunata yach'ananchipaq ollqopis, warmipis dirichuyuq nishpa. Pullapam bidanqa ancha balin. Chaymi nasyunninchiqkunapi ancha trabajanchiq shumaqta runakuna tiyanambaqllapa. Yanapanchiqpismi llaqta masinchiqkunata, dirichuyuq kanambaqllapa. Kay Tandadu Nasyungunapa Atun Kunsijunmi kashpallapa "runapa chay dirichunguna ancha balin" nishpa, kay diklarasyunda iskibrinillapa, tukuy wata liyishpa, animakananchiqpaq, ama qonqananchiqpaq, yach'achinanchiqpaq tukuy nasyunninchiqkunapa llaqtangunapi.
1. Punta kaq:
Yumbay ollqokuna, warmikuna pullalla kashun leyninchiqkunawan. Manam ni pipapis kriyadunchu kanchiqllapa. Suqninchiq, suqninchiq atinchiqllapa yuyayta "imam alli, imam mana allichu" nishpa. Chayshina kaptin, shumaqta tiyashunllapa suq ayllushinalla.
2. Ishkay kaq:
Kay niykashqayllapaqam yumbay runakunapaq; tukuy kastakunapaq, imalaya kaqpaqpis, ollqopaq, warmipaq, yumbay Iaya rimaqkunapaq, ima Iaya lutrinayuqpaqpis; kapuqkunapaqpis, mana nimayoqpaqpis ima Iaya partiduta sigiqkunapaqpis, tukuy pipaqmi kayqa.
Kay nishqaykunaqam yumbay Iaya Ilaqtakunapaqpis: yumbay nasyungunapaq, yumbay prubinsyapaqpis.
3. Kimsa kaq:
Yumbay runa, warmikunapis dirichuyuqmi shumaqta kawsanan kay pachapi. Atinllapapismi kriyiyta paykuna munashqambi. Chaymi yumbay runakuna dirichuyuq ama qesachadu kanambaqllapa.
4.Ch'usku kaq:
Mananam kanqachu kriyaduqa. Manam atinchiqchu randiyta ni randikuyta runa masinchiqta animaltashina.
5. Pichqa (sinku) kaq:
Manam pipis dirichuyuqchu runa masinda suq lastimata qesachanambaq, imata rurashpa.
6. Suqta (sayis) kaq:
Yumbay runakunam dirchuyua kay leykunarayku. Kay leykunata kasushun ama pitapis dañachinanchiq.
7. Qanch'is (syiti) kaq:
Kay leykunaqam yumbaypaq. Chayri mana allichu kamachikuqkuna yanapanambaq kapuqkunatalla, pwidiqkunatalla. Yumbaytar chay awturidarkunaqa yanapanqallapa kapuq mana kapuqtapis. Ama akranqachu paykuna munashqanda.
8. Pusaq (uchu) kaq:
Yumbay runakuna, warmikunapis atinllapa dimandayta pitapis, mana allita tukuptinllapa. Juyiskunaqa yumbay llaqta masingunata washanqallapa ama ultrajanan chay uchayuq runakunaqa.
9. Isqon (nwibi) kaq:
Awturidarkuna mana surqoshpa juyismanda suq ordindaqa, manam atinllapachu karsilayta ni wichukuyta nasyunninmanda suq runataqa.
10. Ch'unga (dyis) kaq:
Yumbay runakuna, warmikuna dirichuyuq kanchiq allin juyisniyuq kananchiq. Chay juyiskunaqa allita uyashpa, shumaqta justisyata ruranqa; ama suqpaqllachu kanqa. Ashwanri yumbaypaq kanqa.
11. Ch'unga suqniyuq (unsi) kaq:
Suq dimandadu runapaqqa, juyiskunaqa ama dasqa yuyanqachu "uchayuqmi kay runaqa", nishpaqa. Puntataqa allitaraq rikanqallapa yach 'anambaq "¿uchayuqchu ichu mana?" nishpa. Chaymandaqa uchayuq kaptinqa, yach'ashpa allita, imatapis ruranqallapa.
Mushuq Ieyta rurashpaqam mana kasuqkunataqa atinchiq kastigayta. Chay mushuq ley kaptimbis manam kanchu dirichu kastigananchiqpaq runakunata unay tyimpupi mana kasukushpa tiyashqambaq, chay ley manaraq kashqanrayku chay tyimpupi. Chayshinallam mushuq kastigukunapis balin mushuq prisupaqila. Manam balinchu chay runa unaykunapi ima maluta rurashqanbaqqa.
12. Ch'unga ishkayniyuq (dusi) kaq:
Manam pipis mitikunqachu suq runapa wasinman ni ayllungunaman, ni kartanda kich'anqachu, dwiñun mana munaptinqa. Ama nishumbischu suqkunata: "chay runaqami mainatural" nishpaqa.
13. Ch'unga kimsayuq (trisi) kaq:
Yumbay runakunam dirichuyuq purinambaq chay maykunata may munashqanda. Chaymi atin tiyayta may llaqtakunapipis.
Suq runa munashpa, atin lloqshiyta nasyunninmanda maytapis rinambaq. Chayshinallami atin kutimuyta chay nasyunninman.
14. Ch'unga ch'uskuyuq (katursi) kaq:
Qesachawaptinchiq kamachikuqkuna nasyunninchiqpi dirichuyuqmi kanchiq maskananchiq suq nasyunda, chaypi shumaqta tiyananchiq.
Mana allita tukuptinchiq, manana dirichuyuqchu kanchiq mitikananchiq suq nasyunman washakananchiq kastigunchiqmandaqa.
15. Ch'unga pichqayuq (kinsi) kaq:
Yumbay runakuna tukuy warmikuna dirichuyuq nasyunniyuq kanambaq. Peruwanukunata ama yanqa ninqallapachu: "Mananam peruwanuchu kangi" nishpaqa. Dirichuyuqpismi nasyunninmanda Iloqshinambaq.
Manam atinllapachu ñigayta kambyanambaq nasyunninda.
16. Ch'unga suqtayuq (dyisisayis) kaq:
Yumbay kasta ichu lutrinayuq runa, warmi, ch'ayashpa idarninman atinliapa kasarayta paykuna mayqan munashqanwan ruranambaq suq aylluta. Oliqo, warmi, kasarashpa, akrakashpa chayshinallam dirichuyuq.
Manam pipis amalas suqkunata kasarachinanqachu. Suq runa warmiwan paykuna kikin munashpa, kasaranqallapa.
Ayllunchiqkuna ancha balin. Chaymi awturidarkuna yanapanqa imashinapis pullan shumaqta, kawsanambaq.
17. Ch'unga qanch'isniyuq (dyisisyiti) kaq:
Yumbay runam dirichuyuq ch'akrayuq, imayuq kananchiqpaqllapa. Sapalanlia manaqa suqkunawan ch'akrayuqqa atinchiq kayta.
Manam pipis yanqa qoch'ikunqachu suq runapa imandaqa.
18. Ch'unga pusaqniyuq (dyisyocho) kaq:
Yumbay runa atin yuyayta, kryiyta munashqambi. Chayrayku atin akrayta munashqan lutrinata. Munashpaqa atimbismi kambyayta lutrinandaqa. Chayshinam atin lutrinambaq rimayta, yach 'achikuyta kikin wasimbi manaqapis maypipis. Chayshinam atimbis adurayta Dyusninda may munashqambi.
19. Ch'unga isqonniyuq (dyisinwibi) kaq:
Yumbay runakuna atin yuyayta munashqanda. Atin parlayta yuyashqanda. Manam pipis piñchinqachu chay runakunata yuyashqanda rimaptin. Dirichuyuqpismi runakuna yach'anambaq yumbay nutisyakunata.
20. Ishkay ch'unga (beynti) kaq:
Yumbay runakuna shumaqta mana maqanakushpachu atin tandakayta suqkunawan.
Manam pitapis atinchiqchu kamachiyta amalas tandakanan suqkunawan.
21. Ishkay ch'unga suqniyuq (beynti uno) kaq:
Runapis, warmipis dirichuyuqmi karguyuq kanambaq llaqta masinguna akraptin. Paypis atin akrayta suqkunata karguyuq kanambaq.
Yumbay runakuna, warmikunam pulla dirichuyuq parlanambaqllapa kamachikuqningunawan. Chay kamachikuqkunaqa ama suqkunapaqllachu kanqa. Ashwan yumbay llaqta masingunapaq pullapaq kanqa.
Yumbay nasyumba gubyirnun kamachikunqa, llaqta masinguna munaptin kamachikunambaq. Chayri llaqta masinguna pakashpa ruranqa butasyunda, allita akrananllapa kamachikuqninda.
22. Ishkay ch'unga ishkayniyuq (beynti dos):
Yumbay gubyirnukuna yanapanqa mana nimayuq llaqta masingunata, amana padisinambaqilapa, mas allita mantyinikanambaqllpa imata rurashpa.
23. Ishkay ch'unga kimsayuq (beynti tres):
Dirichuyuqmi yumbay runakuna imata ruranambaq. Atimbismi munashqan trabajuta maskayta. Kapatasninguna shumaqta rikanqa ama wañunan, ama padisinan qeshyaywan chay trabajupi. Manam kanchu dirichu yanqaqa paykunataqa wichukunambaq chay trabajunmanda.
Yumbay runakuna pullan ruraq suq trabajupilla dirichuyuqmi pullalla ch'askinan pagunda. Manam allichu wakin achkata ch'askinambaq, wakinnataq ashlitatalla ch'askinambaqllapa.
Yumbay trabajadurmi dirichuyuq ch'askinan qellayta aypanan kawsanambaq, ama padisinan mana nimayuq kashpa. Mana aypaptin paypaq, ayllumbaq, gubyirnun yanapanqa imashinapis.
Yumbay runam dirichuyuq tandakanan sindikatuwan, chayshina washakanambaqllapa.
24. Ishkay ch'unga ch'uskuyuq (beynti kwatro):
Dirichuyuqmi yumbay runakuna samanambaq. Manam allichu qanch 'is (syiti) yumbay diyasninda trabaj anambaq. Atinllapapismi samayta bakasyunnimbi ganashpa.
25. Ishkay ch'unga pichqayuq (beynti sinko):
Suq trabajaq runata pagaranqallpa atinambaq randiyta mikunanda, trapunda, kamanda, ambinda paypaq, ayllumbaqpis. Dirichuyuqpismi qeshyashpa choqrikashpa qellayta surqonambaq Siguro Sosyalmanda.
Ukuyuq warmikuna, yumbay wambritukunapismi dirichuyuq ch'askinambaq Siguro Sosyalmanda ancha mana nimayuq kashpa, taytanguna kasadu kaptin, mana kasaduchu kaptimbis.
26. Ishkay ch'unga suqtayuq (beynti sayis):
Yumbay runakuna warmikuna dirichuyuq yach'akunan iskwilapi primaryata ushyanangaman mana pagarakushpachu. Alli kanman sekundaryatapis chayshinalla ushyanambaq. Yumbay wambrakuna yach'akunqallapa iskwilapi. Yumbay ancha allita yach'akuqkuna, pubri kashpapis, kapuq kashpapis dirichuyuqmi yaykunan unibersidaman.
Iskwilapi yach'akunqa allita yuyanambaq, shumaqta tiyanambaq Ilaqta masingunawan, suq llaqtamanda kaqkunawan, suq Iutrinayuqkunawan, yumbay nasyunmanda runakunawambis. Chayshinami yach'akunqallapa yanapanan Tandadu Nasyungunata ama pilyashpachu yumbay nasyunguna shumaqta kawsanambaqllapa.
Taytanguna akranqa ima laya munashqan iskwilata, chaypi wambranguna yach'akunambaq.
27. Ishkay ch'unga qanch'isniyuq (beynti syete):
Yumbay runakuna dirichuyuq Ilaqtamba kustumbringunata yach 'akunambaq. Kaptin llaqtambi biblyutika, atin liyiyta librungunata. Wakin runakuna yach'akushpa imata rurayta, yach'achinqa llaqta masingunatapis, chay suqkunapis yach'akunambaq.
Chay punta imata ruraq runaqam dirichuyuq rurashqanda randikushpa, gananambaq. Manam allichu paypa rurashqanda suqkuna kupyashpa randikunambaq.
28. Ishkay ch'unga pusaqniyuq (beynti ocho):
Yumbay nasyungunapa gubyirnun awturidarnindin kasunqa yumbay kay iskibridu dirichukunata, yumbay llaqta masinguna shumaqta kawsanambaq.
29. Ishkay ch'unga isqonniyuq (beynti nwibi):
Yumbay runakuna yanapanqa chay may tiyashqan llaqtanda. Chayshina ubligasyunninda rurashpa, shumaqta atinllapa kawsayta.
Yumbay runakuna atinllapa rurayta munashqanllapata, alli kaptin, mana dañachiptin suqkunata.
Kay dirichukunaqa mana kuntranqachu Tandadu Nasyungunapa leyningunataqa.
30. Kimsa ch'unga (treynta):
Kay dirichukunata liyishpa, ama ni suq gubyirnu, ni pipis yach'achikunqachu paylla munashqandaqa, qoch'inambaq llaqta masingunapa dirichungunata.