text:
Allikay yuyachikkuna, kati ruraykunapash
Mayhan ñawpaman paktana yuyayta charishpaka, kimsa pushak yuyaykunatami charina kan: allikay yuyaykunata, mana ushay yuyaykunata, umapilla tiyak yuyaykunatapash, chaykunami, hatun muskuyshina paktkana yuyaykunata paktachinka. Kay yuyachiykunami runa tantarikunaman, pushakkamayukkunaman, kullkikamayukkunamanpash, ima ñan katinata, ima arinishkatapash pushan.
Kay Paktay yuyaypi tiksishka yuyaykunaka paya yuyaykunawan takarinatami mashkan, kunanmanta wiñaykawsayta rikushpaka tukuykunami mana alli kashkamanta kunkurina kanchik. Mushukyarinata mana munak llaktayukkunaka shamuk pachataka killanayaywanmi rikun, kunanpi mushukyarik yuyayta wallpanataka mana munanchu, runakuna tantarishpa arinishkami mushuk shuktaklaya kawsaykuna charinata iñichin. Chay tukuykunata tantanakuchik yuyaykuna rikuchinatami mutsurin, shamuk punchakuna mushuk kawsay hayñita hapinatami tarichin


c: text/html

text:
Ushayta, llankay pachatapash mirachinkapak, tiksi mutsuykunata kushpa kuchuyachina
Shukniki mañayka kari warmi llaktayukkunata atikkuna kachun ushayta, llankaypachata charichunsinchita tantachina; runakunaman llankachun, shina Sumak Kawsayman chayachun. Tukuylla kullki churaymi, mutsurik tukuylla mitachikuna tiyachun kamanata kun, kay mañaykunata paktachichunmi yanapan, runakunapak ushayta yanapankapa ñantarak ruran, shina: mikuymanta, yachaymanta, mana unkuchik alli kawsay, kawsana wasi, mana unkuna tiksi hillaykuna, ukllay, kawsay kamaytapash yanapanka.
Manarak imatapash rurashpa mañana yuyayka llankaypachapi mañayta hatun yachinami kan, kaytaka llankanakunata wiñachishpa murukunata mañankapa yaykunami kanka. Tantachik mushuk yuyayta, yanapaynakuyta sinchiyachinami kanka, yanapaynakuy llankayta warmikuna tankamushkatami ashtawan sinchiyachina; murukuna tiyachun tukuylla hillaykunata sinchiyachina, kikinllatak llankayta ukllana, kikinllatak llankashpa, runakunata rikunata sinchiyachina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qhichwa simi
Qhichwa simi icha Runasimi nisqaqa Urin Awya Yalapi rimasqan rimaymi. Tawantinsuyup siminsi karqan. Kunanqa yaqa 14.000.000 runam kay simita rimanku, Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Chilipi, Kulumbyapi kaytaqa riman. Lliw Awya Yala rimaykunamanta astawan rimaqniyuqmi. Qhichwa sutita churarqa runasimiman Fray Domingo de Santo Tomás, ñawpaq qillqaq kay simimanta.
Huklla rimay icha achka rimay?
Simi yachaqkunaqa rimanakun, qhichwa simi hukllachu achkachu rimay. SIL International nisqa tantanakuy ninmi, 42 rimaymi, nispa. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturtaq ninmi, huklla simi, Qusqu llaqtap rimayninmi huklla allin qhichwa simi, nispa. Ichataq Chanka rimaqqa manam wanka rimayta hap'inchu, Wankataq manam Chanka rimaytachu. Chayraykum ninku, manam hukllachu rimay, ichataq achka qhichwa rimay nisqa rimaykunap ayllunmi, nispa.
Qhichwa simip k'iti rimayninkuna
Achka qhichwa k'iti rimaymi kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:
- Waywash rimaykuna (Qhichwa I)
- Wamp'uy rimaykuna (Qhichwa II)
- Yunka runashimi (Qhichwa II-A)
- Chinchay runashimi (Qhichwa II-B)
- Chachapuya runashimi
- Lamas-Luritu runashimi
- Kichwa (Ikwadurpi Kulumbyapipas): Chay rimaypaqqa Shukllachishka Kichwa nisqa allin qillqayninmi.
- Urin qhichwa simi (Qhichwa II-C): Chay rimaypaqqa Urin runasimi nisqa allin qillqaymi.
- Pakaraw runasimi (yaqa wañusqa)
Wiñay kawsay
Alfredo Torero sutiyuq simi yachaqpa nisqankamaqa qhichwa simi Lima suyupis paqarirqan. Chay k'itipi lliwmanta aswan k'iti rimaykuna kaptinmi, chaypi qhichwa simip qallarisqan karqan, nispa ninmi. Chaymantataqsi qhichwa rimayqa chawpi Antikunapis mast'arirqan, iskaynintin rimay huñuman (Waywash, Wamp'uy) rakispa. Inkakunalla chaymanta unay pachas Qusquman apamurqan, chaypi ñawpaqta mana qhichwata rimaptinkus. Inkakunaqa wamp'uy qhichwatas tukuy Tawantinsuyup rimaynin hinas llamk'achispa kunan Ikwadurmanpas aparqan.
Ispañulkuna Tawantinsuyuta atiparqaspa, 16, 17 ñiqin pachakwatakunapi Fray Domingo de Santo Tomás, Diego González Holguín sutiyuq ispañul tayta kurakunam ñawpaq qhichwa simimanta simi qullqakunatam simi kamachiykunatapas qillqarqanku.
Ispañulkunaqa ñawpaqta qhichwa simita qhatuna simi hinas, kristiyanuchay nisqapaqpas llamk'achirqan. Alli-allillamantataq kastilla simitas mast'arirqan, qhichwa simita, huk indihina simikunatapas ñit'ipaspa. Mana warkukuq republikakunallapi chaypi kamachiq wiraquchakunas qhichwa simitaqa tukrillapas saruparqan, kastilla simillata saqillaspa.
Piruwpi Juan Velasco Alvarado umalliq kaptin, 1975 watapi ñawpaq kutim qhichwa simita tukri simi hinaman kamachirqan. Chaywanpas, kunankamapas manam chiqap tukri simichu. Buliwyapi Evo Moralestaq 2006 watapim qhichwa simitam, aymara simitapas tukri simikunaman rurarqan.
Allin qillqay hawa rimanakuy
Qhichwa rimayninchikta tukri nisqa qhichwa siq'i llumpawan qillqanchik. Chay siq'i llumpanchikqa kimsantinmi hanllalliyuq. Rodolfo Cerrón Palomino yachaqmi chay allin qillqaytaqa kaman. Chay hinataqmi kunan Piruwpi Buliwyapipas qhichwa siq'i llumpatam llamk'achinku.
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur nisqaqa manam ari nispa, kunanraqmi pichqantin hanllalliwan qillqayta munan. Chay hinam Juan Velasco Alvaradop Piruwpi kamachisqan siq'i llumpa karqan, ichataq 1986 watallakamam tukri siq'i llumpa karqan, chaymanta kimsantin hanllalli tukrichasqa kaptinmi.
Qhichwa simi kamachiy
- Simi kamachiy (Shimip luliqnin)
Rikullay ima
- Qhichwa simi kapchiy
- Willakuykuna (Qhichwa, Aymara simikunapi)
- Qhichwa simipi pilikulakuna.
Kaypipas qhaway
Hawa tinkikuna
Qhichwa runakunapaq simi qullqakuna
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (pdf, 8,16 MB)
- Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu Chanka Qichwa Simipi (pdf, 7,98 MB)
- Yachakuqkunapa Shimi Qullqa - Anqash Qichwa Shimichaw (pdf, 8,62 MB)
- Clodoaldo Soto Ruiz (University of Illinois): RUNASIMI-KASTILLANU-INLIS LLAMKAYMANAQ QULLQA Ayakuchu-Chanka I rakta (pdf, 5,5MB)
- Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu (DINEIB, Ikwadur) (pdf, 7,7 MB)
Simi qullqakuna: Qhichwa simi - Huk simikuna
- Simi taqi Runasimi - Aliman - Inlish simi - Kastilla simi: achka k'iti rimaykunam, lliw simi qullqamanta aswan hatunmi; aswan allin qillqaykunapi (urin runasimi, QSHKS, Shukllachishka Kichwa, hukkunapas).
- Simi taqi / Diccionario Bilingüe Quechua - Castellano: Castellano - Quechua Cusco Collao - Quechua Ayacucho Chanka
- [ http://72.249.45.140/cd/diccionarios/DicQuechuaBolivia.pdf Iskay simipi yuyayk'ancha / Buliwya (Qhichwa simi - Kastilla simi)] (pdf 4,95 MB). Buliwya urin runasimi (j-niyuq).
- Abdón Yaranga Valderrama: Chanka runasimi - kastilla simi taqi (Diccionario Runasimi - Español), Qallariy simi (kastilla simipi) (pdf 2,2 MB); Al-Ll (pdf 1,2 MB); M-Z (pdf 2,0 MB). Piruw urin runasimi (h-niyuq).
- Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa (Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur), Qusqu, Piruw, 2006 (pdf 3,8 MB). QSHKS qillqay.
- Vocabulario Políglota Inca: Castellano - Quechua (Qusqu, Ayakuchu, Junín, Ankash) - Aymara. Kimsantin hanllalli allin qillqay.
- Vocabulario kichwa - Español por asignaturas (ALKI Academia de la lengua kichwa, Ikwadur). Shukllachishka Kichwa.
- Kichwapa mushuq shimikuna (Ikwadur). Shukllachishka Kichwa.
- Pilwa shimi: Urin qhichwa - Kastilla simi / Kastilla simi - Wanka kichwa
- Publicar diccionarios de quechua en el internet. Qhichwa simi taqikunata internetpi uyaychay.
- ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi
- Vocabulario de la lengva general de todo el Perv llamada lengva Qquichua o del Inca Ñawpaq Piruwpa simin sutiyuq Qhichwam icha Inka Simim, 1608 Diego González Holguín
Qhichwa simimanta yachay
- Anti Simikunap T'uqyaynin (Qhichwa simippas)
- Piruw malka kichwapiq hatun qillqa lulay
- Alain Fabre 2005
- Samuel Majerhua Castro, La escritura fonémica del quechua ayacuchano.pdf pdf
Qhichwa simipi antañiqiq wakichiy
Wamaq runakunap qhichwa simita yachakunanpaq
- RunasimiNet, Curso de Quechua
- Curso de Quechua (5 lecciones), Demetrio Tupah Yupanki (Red Científica Peruana, Qusqulla rimaypi, kimsantin hanllalli)
- Qhiswa rimayninchismanta yachaykuna (Waskaran wakichiy, Qusqulla rimaypi, kimsantin hanllalli)
- T'isimpa Yachakay Qhishwa runasimipi (Buliwya qhichwa, kimsantin hanllalli)
- Curso básico de Kichwa para hispanoparlantes, Nivel 1 (Ikwadur kichwa)
- Márcelo Grondin, Metodo de Quechua (Buliwya qhichwa, pichqantin hanllalli, Curso básico)
- Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF (QSHKS, Qusqulla rimaypi, pichqantin hanllalli), ZIP willañiqi
- Quechua lessons from Wikiversity
- Apurimaqpa runasimin (pichqantin hanllalli), pdf
Siq'i llumpa - ima sanampakunawan qillqay
- Qusqu runasimip siq'i llumpan
- Ima hinataq runasimita sumaqta qillqay
- Seq’ellunpa - pichqa hanllalliwan qillqaqkunap
Qhichwa simip k'iti rimayninkunamanta
- Qhichwa shimimanta saywitu (fedepi.org)
- Saywitu: Argentina mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas simikuna
Qhichwa simipi multimidyam
- INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
- Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi
- Sonia Morales, wakin Movistar ruruchinapaq qhaturipi
- Noemí Vizcardo Rozaspa widyum (qhichwa simipi willaykunam
- Nancy Ayala, Blog: "Tukuy niraq willakuykuna" (qhichwa simipi blog)


text:
Apustulkunap rurasqankuna
Apustulkunap rurasqankuna (grigu simipi: ΠpάEeις twv Aπoσtόλwv, kastilla simipi: Hechos de los Apóstoles) nisqaqa Dyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuyninpi huk liwrum, Iwanhilista Lukaspa grigu simipi qillqasqan. Kristiyanu Inlisyap qallarisqanmanta, Ch'uya Ispiritup hamusqanmanta, Jesuspa hanaq pachaman risqanmanta, apustulninkunap - Apustul Pawlu, Apustul Pidru - rurasqankunamanta willan. Musuq Rimanakuypa pichqa ñiqin qillqanmi.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Apustulkunap rurasqankuna, bible.is nisqapi:


text:
Manawi marka
Manawi marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Manabí) Ikwadur mama llaqtapi huk markam . Uma llaqtanqa Portoviejo llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Machalilla mama llaqta parki (Puerto López kitipi) - Mache Chindul kawsaykuska amachasqa allpa - Sunqu wat'a risirwa
- Mayukuna:
- Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
[allichay] Pulitika rakiy
Iskay chunka iskayniyuq kitinmi kan.
[allichay] Markapi paqarisqa
- Eloy Alfaro, Ikwadurpa umalliqnin
[allichay] Rikchakuna
-
Pasiphiku mama qucha, Puerto López llaqtañiq
-
Ceiba trischistandra, Manawi marka.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Manawi marka.


text:
Wamp'artupuykama
Wamp'artupuykama nisqaqa (kastilla simipi: trigonometría, grigu simimanta tpιYwvo [trigōno] "kimsa-k'uchu" + uetpov [metron] "tupu") kimsak'uchu (wamp'ar) nisqakunamanta yachayninmi. Chaywanmi chhukakunata huk tupusqa chhukakunamanta huchhanchik.
[allichay] Wamp'artupuykama paqtachikuna
Kimsak'uchu ABC nisqaqa C chhukapi chiqan kimsak'uchum; paywanmi sut'ichasunchik nisqa chhukap paqtachinkuna Chimpamanyaypurachi, Qatiq manyaypurachi, Manyakupurachi, A k'utmuwan ninakuq, muyup chawpinpi kaq.
- Chimpamanyaypurachi icha Sinu (sinus - sin) nisqaqa chimpa manyaku (katitu) a rakisqa kinray manyawan (hipotenusawan) c,
- Qatiq manyaypurachi icha Kusinu (cosinus - cos) nisqaqa qaylla manyaku b rakisqa kinray manyawan c,
- Manyakupurachi icha Tanqinti (tangens - tan) nisqaqa chimpa manyaku a rakisqa qaylla manyaku b,


text:
Ch'amanaku
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Llamk'ay rikuy.
Ch'amanaku icha Llamk'ay nisqaqa ima ruraypas, ruranapas, rurasqapas, llamk'aqkunap, chakra runakunap, michiqkunap, yachaqkunap rurasqan.
Ch'amanakuqa musikup tiksinmi, llamk'aywan chanitam ruranchik.
Kay hina ch'amanaku rikch'aqkunatam riqsinchik:
- Ayllu llaqtapi: mink'a, ayni
- Isklawu llamk'ay (isklawu wakipi)
- Huk atipayasqa llamk'aykuna: inkumindapi, asindapi, wiraquchapaq llamk'ay mit'a
- Payi llamk'ay (kapitalismupi)
- Sapsiwaki llamk'ay (susyalismu nisqapas wakipi)


text:
Willkamayu
Willkamayu icha Willka Mayu nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Ukayali suyupipas, huk mayum. Willkanuta urqukunapi (Awsanqati urqu ñiqpi) pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.
Urin rakinta Urupampa mayu (Kastilla simipi: Urubamba) nispa sutichanku.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Llaqtakuna
Llaqtakuna: Ullantaytampu - Urupampa - P'isaq - Machu Pikchu - Sikuwani - Raqch'i - Urqus - Antawayllacha - Pikillaqta - Khallka - Yukay - Chinchiru - Llaqtapata - Q'uñiyaku - Santa Teresa - Killapampa - Icharati - Q'illuunu- Atalaya


text:
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqna nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.
Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.
Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.


text:
Runa hayñi
Runa hayñi (Runap kaqnin, kastilla simipi: Derechos humanos) nisqaqa lliw runakunap kaqllan hayñinkunam.
Huñusqa Nasyunkunam runa hayñikunataqa Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy nisqapi 1948 watapi rimarirqan.
Piruwpiqa llaqta amachaq (defensoría del pueblo) nisqam runa hayñita chaninchaytam qhawaykun. Pipallapas runa hayñinkunata k'irisqa kaptinqa, chay llaqta amachaqtam uyarichikuyta atin.
[allichay] Runa hayñikuna
[allichay] Kikinyay hayñikuna
- Kawsay hayñi
- Qhali kay hayñi
- Hipachiymanta amachay
- Mana ari niptin runawan llanchikumanta amachay
- Mana ari niptin qumichaymanta (ikumichaymanta) amachay
- Maqay wanaymanta amachay
- Allquchaymanta amachay
- Mana maqaykuspa yachachiy
[allichay] Qispi kaypaq hayñikuna
- Runap qispi kayninpaq hayñi
- Kapuqpaq hayñi
- Runap qasi kayninpaq hayñi
- Imatapas ruraypaq hayñi
- Kikinpa k'itinpaq hayñi
- Kikin runap hayñinkuna
- Sapaq yuyaypaq hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Allin sunqupaq hayñi
- Iñiy hayñi
- Puriy hayñi
- Huñunakuy hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Willa uyariy hayñi
- Yuyaykuy hayñi
- Llamk'ay akllay hayñi
[allichay] Taripay hayñikuna
- Chiqannaq taripaymanta amachay
- Chiqan taripaypaq hayñi
- Taripay sunturpa uyarisqan kay (audiatur et altera pars)
- Mana kamachi kaptinqa manam wanachaychu kanqa (nulla poena sine lege)
- Iskayrayaypi ch'atasqapaq (in dubio pro reo)
[allichay] Waki hayñikuna
- Kikin kamachiy
- Qharip warmip kaqlla hayñiyuq kaynin
- Llamk'aypaq hayñi
- Llamk'aypaq allin hurkay
- Sindikatu kamariy hayñi
- Ayllu, Wiksayuq, Mama, Wawa amachay
- Allin mikhuy allin kawsay hayñi
- Aypanalla qhali kay hayñi
- Yachachiypaq hayñi
- Kultura kawsaypaq hayñi
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Runakunapak hayñita harkankapak, yachakchayanchikapak puna mamallaktakunapak killka (Ikwadurpi)
- Runakunapak jayñi, Ecuadorpak
- Pachantin achantin llaqtakunapa runaq allin kananpaq atún kamachiy = Declaración Universal de los Derechos Humanos
- Piruwpi Llaqta Amachaq
- Runa hayñi - Rusiya
- Wikipukyu: Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy, Uralan runasimipi
- Derechos indígenas - Programa de fortalicimiento de liderazgos indígenas. Mòdulo 5. Cochabamba, 2006 (Kastilla simipi)


text:
Microsoftpa willakuy horquna kasqan: Willakuy horqunata huchuychay
Microsoftpa rurunkunawan kanmi yanapakuykunaman haykunapaq llankanayki allin waqaychanaykipaq. Kay raphi yanapasunki ima allin munasqayki akllanaykipaq.
Llankanayki allin waqaychaska kananpaq, hinallataq allin churana qarakuq software antivirus amachasqa kananpaq . PC waqaychay tapukuy tarinaykipaq rillayWebpa allin waqaychana kasqanman.
Llankana kamachikuqkunallapaq
Microsoft qun iskay yanapakuyta allin tupaqnimpin tinkuna llankanapaq.


text:
Chiruki
Chiruki icha Tsalaki (kikinpa siminpi: Tsalagi, inlish simipi: Cherokee) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, North Carolina suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, tsalaki simita rimaq, 300.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
1838 watapis Waqaysapa Ñan (Trail of Tears, Nu na da ul tsun yi) nisqapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan Chiruki runakunata (wakin Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakuna hinas) Georgia, North Carolina suyukunapi kaq mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan. Indyu Suyupi Chirukikunap uma llaqtanqa Tahlequah llaqtas tukurqan. Waranqachá Chiruki runa ayqikuspa North Carolina suyupi kaq Hatun Phuyusapa Urqukunapis (Great Smoky Mountains) kakurqan, kunan p'unchawkama.
1887 watapi General Allotment Act nisqawan indhina runallaqtap allpankunaqa - Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunap tukuy allpankuna - akuna runakunamansi rakinachisqas karqan, ñawpaqta indhina runakunamansi, qhipaqtataq, 1889 watamantapacha - mistikunamanpas. Chaywan lliwmanta aswan allpakunas mana indihinamansi qusqa karqan. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaypacha Chiruki runakunap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
1934 watapi Indian Reorganization Act nisqawanqa kikinpa pusaqninkuna akllay hayñinta musuqmanta chaskirqan.
2000 watapiqa 97.300 Chiruki runa Oklahoma suyupis kawsarqan, 13.000 North Carolina suyupis, 9.000 Alabama suyupis, 5.600 Georgia suyupis, 5.500 Tennessee suyuis, 3.000 South Carolina suyupis. 230.000 Chiruki runaqa Chiruki Nasyun (Cherokee Nation) nisqamanmi kapuchikun (Oklahomapi Tahlequah llaqtapi tiyayniyuq), 12.000-chá chincha anti Oklahomapi Kituwah (United Keetoowah Band of Cherokee Indians) nisqaman, 13.400-taqsi North Carolina suyupi Anti Chiruki (Eastern Band of Cherokee Indians) nisqaman.


text:
Liyun XII
Liyun XII icha Liyun iskay chunka ñiqin (latin simipi: Leo PP. XII, Italya simipi: Papa Leone XII) sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin chakra yapuy killapi 1760 watapi paqarisqa Genga, Roma llaqtapi, Italyapi - † 10 ñiqin hatun puquy killapi 1829 watapi wañusqa Watikanu mama llaqtapi) 252 ñiqin Tayta Papam karqan.
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Insiklikakuna
- Charitate Christi
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Liyun XII.
- León XII - Vatican.va
- Papa Pecci - Catholic Hierarchy


text:
Lorena Vera
Lorena Vera sutiyuq runaqa (1970`s- Oaxaka de Juárez, Oaxaka, Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simi, llapim qillqarqan. Huk chilena takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, simi kastilla karqan.[1]
[allichay] Pilikulakuna
[allichay] Takikuna
- Mey
- Tangola, tangola
- La cumbia de la manta
- La tirana
- Corrido de Pedro Linares
[allichay] Pukyumanta willaykuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
[allichay] Kastilla simipi
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Lorena Vera.
- Lorena y Los Alebrijes
- Lorena Vera in Myspace.com.


text:
Susyalista Suwit Republikakunap Huñun
Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (SSRH; rusu simipi: Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, [Soyuz sovetskih socialističeskih respublik, SSSR]) icha Suwit Huñu (CoBeTckий Coюз, [Sovetskiy Soyuz]) huk ancha hatun susyalista mama llaqta kamachinam karqan. Rusya mama llaqtapi Hatun Uktuwri Pachakutiy nisqapi 1917 watapi tukusqa Rusu Suwit Republika 1922 watapi Bolshewikkunap Yuraqkunata atiyninpi Susyalista Suwit Republikakunap Huñun tukuspa, 1991 watakamam karqan, Mihail Gorbachov umalliqninpa tukupusqankama.


text:
Kanis distritu
Kanis distritu; (kastilla simipi: distrito de Canis) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Kanis llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
[allichay] Wiñay kawsay
== ¡JAM JAM JAM...! ==
--190.42.157.16 00:02 5 hul 2009 (UTC)Recogido por Manuel Nieves Fabián.
Contado por Rosa Saragoza Rojas de la comunidad de Cajamarquilla- Ocros-Ancash
Sebastián Damián Ventocillapa pichi allgunshi cada tarde, mana paarayllapa kañeq: -¡Jam jam jam...! ¡Jam jam jam...! Sayshi paiqa ninaq: -Kay allgo karajo imataraq demasiado cada tarde infadakun. ¿Almatasuraq rikan? ¡Qué va! ¿Ma noqa weqinwan nawita kupakushaq! Nirkurninshi, allgunta sarirkurnin, ishkay nawinwan, nawinta kupakucharkunaq. Sayraqshi, say nunataqa, almaqa jatiraykunaq. Sayshi aywanaq Jochapatata. Jocha jaroq aywanganshi, janapita uraykamunaq. Pukasaqa urampa, say Canis Camiñupa, saypa uraykamunaq. Payqa, say Nawinyacu jocha kaykan, sayman yaykuykaptin, janapitana juk alma uraykamunaq. Sayshi, kay wisampa aukushaq nirnin juklapa aywaykunaq. Say wisanta aywanqanqa, ura Ashaujirkapita juknin, y jukninnish cayno camiñunpa yaykuykanaq. Sayshi nuna, nawinta ñipchikurkur, rajakuykurnin wisanta pasaykunaq. y chaykunaq wayinman, jina jepamtashi jejaykuyanaq. Shayshi ninaq warminta: -Ñati, almakunami jatiraman, almakunami kayno ruraman -¡Imanarjankitaq! -nirshi tapunaq warmin- -Allgupa weginwanmi nawita kuparirqaa, saymi alma maychopis llutaran kakun Niptinqa, warminqa ninaq: -Maychopis wanusishunkichi Setiembre killachoo, Natichapa fiestaman, kuuraqa chaykunaq. Say horashi, warminqa, iglesiaman apaykunaq confesakunampaq. Kuuraqa aguabenditawan bendisinaq. Saynoparajshi kachakanaq.


text:
Hatun llaqta
Hatun llaqta (kastilla simipi: ciudad) nisqaqa ancha achka, hatun wasikunayuq llaqtam, chaypim achka runakuna kawsan.
Hatun llaqtapiqa rumi wasikuna icha kusasqa tikakunamanta isku chapusqawanmi wasichasqakunam. Hatun llaqtapiqa atukaymi (industria nisqa), maki kapchiqkuna, qhatuqkunapas. Ancha hatun llaqtakuna hatun yachay wasiyuqmi, hamut'ana kuraq sunturyuqpas.
Mama llaqtap kamachiqninkunap tiyaqninniyuq hatun llaqtataqa uma llaqta ninchikmi.
Huk Tawantinsuyupi, Inkakunap pachanpiña kachkasqa hatun llaqtakuna:
Ispaña mama llaqtayuqpa, wiraquchakunap kamasqan huk llaqtakuna:
- Lima (Ciudad de los Reyes, Ispaña Qhapaqkunap llaqtan nisqa)
- Montevideo
- Caracas
- Madrid
- Buynus Ayris


text:
Pasqu suyu
Pasqu suyu nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasqu urqu llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa sallqa suyukuna: Wayllay mamallaqta wak'a - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki - Sira ayllu llaqta risirwa - Yanisha ayllu llaqta risirwa - Hunin mama llaqta risirwa - San Matías - San Carlos amachana sach'a-sach'a
- Urqukuna: Altus Mach'ay - Añilqucha - Qiwllaqucha - Tarata - Wallqashhanka - Waqurunchu - Yanaqucha - Ñawsanka - Ñawsaqucha - Walla: Waqurunchu walla
- Mayukuna: Mantaru mayu - Pachitiya mayu - Pawqartampu mayu - Pususu mayu
- Quchakuna:: Aququcha - Allqaqucha - Pumpum - Qiwllaqucha - Shegue - Waqurunchu qucha - Warunqucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.
[allichay] Runakuna
Pasqu suyupiqa Ashaninka Yanisha runakunapas tiyanku.
[allichay] Simikuna
Suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
[allichay] Karu puriy
[allichay] Yachachiy
- Wawa wasikuna : 208
- Huch'uy yachay wasikuna: 628
- Chawpi yachay wasikuna: 163
- Yachay sunturkuna: Universidad Nacional Daniel Alcides Carrión


text:
Windows 7 Interfaz Simikuna Pataqan
Osqayman qelqa
(LIP) Windows 7 nisqapa pataqa simikuna llankaqpa interfaznintan qon wakin tarisqa Windows 7 aswan hapisqan kasqanmanta
Kay raphipi
Osqay imachakunapas
Tukuy willakuy
Interfaz simikuna pataqa (LIP) Windows-pa wakin tikrasqatan qon Windows-pa aswan ruwasqan kitikunamanta. LIP nisqata chantirusa, llankanakunapa qelqan, rimanakuy toqokuna, akllanakuna yanapakuymanta rimaykuna qemikuna yachay qawachikunqaku LIP simipi. Mana tikrasqa qelqakuna Windows 7 yachan simipin kanqa. Kaynata, Windows 7 Español niraqpi rantiruqtiykiqa hinaspa huk LIP chantinki Catalánpi, qelqapa wakin Españolpin kanqaku. Huk LIP nisqamanta aswantan chantinkiman yachana chulla simillapi. LIP Windows-pa llapan Windows 7 perqaykunapin chantisqa kanmanku.
Raphi qallarina
Imaynapi llank’ana
- Tupaq masin llank’anakuna: Windows 7
- Microsoft Windows 7
- Munasqa Windows 7 yachanapuni simi churay: Español
- 4,63 Mb urayachinapaq chusaq kiti
- 15 Mb chantinapaq chusaq kiti
Raphi qallarina
Yachachikuy
YUYACHIKUY: BitLocker hapirinalla kapusuqtiykiqa, LIP nisqata manaraq chantichaspa warkuy. Panel de control kichay, Sistema y seguridad akllay chaymanta Cifrado de unidad BitLocker. Suspender cifrado klikta churay.
32 bits hinaspa 64 bits del LIP de Windows 7 niraqkunapaq rakinasqa urayachiykuna kaqtin, manaraq urayachispa Windows 7 chantisqa kasqantan churanayi: Windows 7 niraq qatiq hina chantisqa kasnata churankimanmi:
Inicio ñitinapi klikta churay, chaymanta llankanapi qepanchaq ñitinawan hinaspa Propiedades akllay. Kaywanmi llankanamanta yachana willakuykuna rikurimunqa.
Lmayna llankanapi maskay ima niraq llankanata. Kaypin qawachina Windows 7 imayna llankaynin allin llankaq kasqanta 32 bits utaq 64 bits paq.
Chantinapaq 32-bit ima niraqta, akllankiman:
- Clic ruway kaypi Descargar wutunpi, chaymanta clic ruway Abrir chantinapaq kay LIP
utaq
- Clic ruway kaypi Descargar wutunpi
- Clic ruway kay Guardar kiputa computadoraykiman mirachinapaq,
- Urachisqa kipuman Qawaykachanapaq chaymanta iskay kuti clic ruway chantinapaq kay LIP
Chantinapaq kay 64-bit ima niraqta, 2 layamanta akllayta apaykachanayki kanmi.
Raphi qallarina
Kay horqunapi willaykuy churasqa
Chaymanta qosunki willakuy churana tupanata rakinasqata sapakama horqunaykipaq. Willakuy churanata horquy qanpaq allin kaqta.
Raphi qallarina
Raphi qallarina


text:
Tawkasami, tawka kawsay Hatun Mamallaktata Wallpashpa
Ecuador tukuy sami runakunaka tukuylaya kawsay yachaywanmi rikurin, shinapash, Mamallakta kamachikka kallarimanta, chaytaka mana rikuchishpami, paykunapak ima mutsushkatapash mana karashkachu, ayllu runakunamankarin mana imata kushkachu. Tawkasami, tawka kawsay Hatun Mamallaktata Wallpankapakka, tukuy sami runakunata shuklla Mamallaktapi tantachina, shinapash paykuna sapan sapan ayllu kashkata chanishpa, maypi tawkapura kawsana ayñikunawan paktachishpa, kushi kushi kawsankapa: runa ayllukuna, yanakuna, mishukunapash.
Tukuy chariskata kichushpa atitukushka chikanyachishka pachamanta llakirishka runakunamanka, kikin kishpirita, kikin ñawpa kawsaymanta ima charishkata ña kutichina pachami kan. chaytaka tukuy runa ayllukunaman, pakta kachun ruraykunata, llankaykunatapash Mamallaktata pushakkunaka rurana kan, shinami Tawsami Hatun Mamallaktata ruryata (Mamakamachiy, 1 nikipi) tantarinata usharinka.
Tantanakuy runa ayllukuna chikan kawsaykunawan, Mamallakta pushakkuna mana imata kukpi, ashtawan wakchayachikpi, kaparishpa, jatarishpa mañankapakmi kan, mana chikanyarinkapak, mana shuka Mamallakta kashkata rakinkapakchu kan.
Sumak kawsayka tukuypura pushanakushpa, kimirinakushpa kawsayta mutsunmi. Chaymantami Mamallaktaka tukuy sami kashka runakunawan, kutin mushuk kawsay, mushk Mamallaktata wallpashpa, tukuypura kimirinakushpami, chikan ayñikunata, kamachiykunata, llaktay kashkatapash ruranata usharinka.


text:
Añaki
Añaki icha Baktirya (grigu simimanta Baktήpιov, "k'aspicha", chaymanta latin simipi Bacterium) nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq (Procariota) nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam. Maypipas, tukuy tiksi muyuntinpi kawsanku. Ancha ch'iñilla kaptin, ch'iñi qhawanallawan (mikruskupu nisqawan) rikunchik.
Añakikunaqa ancha achka rikch'aqkunam. Achka hinatam kawsanku. Anqas añaki nisqakuna inti wayllanku, huk añaki rikch'aqkuna ismuchiqkunam, hukkunataq unquchiqmi. Runa kurkup ch'unchulninpi ancha achka añaki kawsaspa, mikhuna uspuyninchikpi yanapanku. Hukkunamantataq unqunchikmi.
Kaymi huk unquchiq añakikunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
- Q'icha unquy (Cholera)
- Wanthi unquy (Syphilis)
- Suq'a unquy (Tuberculosis)
- Lliqti unquy (Lepra)
- Sirk'i unquy (Bartonellosis)
- Yana wañuy (Pestis)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Ñawpa añaki (Archaea)
- Añaw icha Wirus (Virus)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Añaki


text:
Robert Boyle
Robert Boyle sutipaq runaqa (* 25 ñiqin qhulla puquy killapi 1627 watapi paqarisqa Waterford (Ilanda) llaqtapi - † 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1691 watapi wañusqa London (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan. Wapsikuna Kamachikunapas.
Tayta: Boyle.
Yachay wasi: Eton college.
[allichay] Qillqasqankuna
- 1661 - The Sceptical Chymist
- 1664 - Experimental History of Colours
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Boyle.
- Biblioteca Electrónica de la revista Azogue reproduce las ediciones originales de los libros de Robert Boyle.


text:
Frank Sinatra
Frank Albert Sinatra, La Voz, sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin qhapaq raymi killapi 1915 watapi paqarisqa Hoboken llaqtapi, New Jersey suyupi - † 14 ñiqin aymuray killapi 1998 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi, California suyupi) huk takiqsi karqan, takichaq, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Wawa: Nancy, Frank, Tina
[allichay] Pilikulakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Frank Sinatra.
- imdb =0000069 Frank Sinatra


text:
Kawsachikuy imayay
Kawsachikuy imayay icha Nutrimintu (nutrimentum) nisqakunaqa kawsaqkunap kawsachikunanpaq muchusqan imayaykunam.
Uywakunap runakunappas mikhunanpi kaq kawsachikunanpaq kawsachikuy imayaykunaqa mikhuna imayay nisqapas, kaymi:
- K'illimsayaku (hidrato de carbono)
- Miqu (almidón): riwi murukuna, papa, kumar, rumu
- Asukar icha Wiru misk'i (sakharusa, sacarosa): wayukunapi, misk'i wirupi
- Uwas misk'i (glukusa, glucosa): wayukunapi
- Wayu misk'i (fruktusa, fructosa): wayukunapi
- Prutina (proteína): chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)
- Wira (grasa / lípidos): huk murukuna (inti wayta, inchik, asitunas), palta; uywa wira (mantika, nata, mantikilla)
Yurakunataq kay kawsachikuy imayaykunatam muchun, allpamanta hurquspa, wanuchanapipas kaq:


text:
Chan Chan
Chan Chan (muchik simimanta: Jang-Jang, "inti-inti") nisqaqa Piruwpa chalanpi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Truhillu distritupi, Wanchaku distritupipas, tikakunawan wasichasqa hatun llaqtam karqan, Chimukunap uma llaqtansi.
1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Truhillu llaqtamantaqa 5 km karum.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Las 7 maravillas del Perú
- Chan Chan, Ciudad Chimú (flash)
- Rikcha de satélite de las ruinas de Chan Chan


text:
Uchuraqay
Uchuraqay nisqaqa (kastilla simipi: Uchuraccay) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham karqan, Wanta distritupi, Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Mama quchap hawanmanta tawa waranqa mitru aswan hanaqmi.
Uchuraqay llaqtachaqa Akchiq Ñan maqanakuyraykum ancha riqsisqa. 1981 watapiqa 470-raq runakunas kawsarqan. 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1983 watapi Uchuraqay llaqtayuq runakunaqa pusaq willay kamayuqkunatas, iskay qhichwa yanapaqtapas sipirqan, Sinchis nisqa Piruwanu Siwil Wardya kamachirqaptinsi. Qhipaqnin killaykunapitaq Akchiq Ñanpa awqaqninkuna, chaymantataq piruwanu awqaqkuna 135 Uchuraqayniyuq runakunata - paypura 57 warmikunata - sipirqan. 1984 watapi tukuy runakunas Uchuraqay llaqtamanta ayqispa saqirqan.
1993 watapis aslla runakuna musuq llaqtachata kamarirqan, ichataq manam kaqlla puystupichu.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Informe Final de la Comisión de la Verdad (kastilla simipi)


text:
Chandrika Kumaratunga
Chandrika Bandaranaike Kumaratunga sutipaq warmika (* 29 ñiqin inti raymi killapi 1945 watapi paqarisqa Colombo llaqtapi - llaqtapi). Umalliqpi pulitiku.
1994 watamanta 2005 watakama ñawpaq kuti Sri Lankapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Solomon W.R.D Bandaranaike; Mama: Sirimavo Bandaranaike.
Ñawpaq runa: Vijaya Kumaratunga
Wawakuna: ( 2 ) Yasodhara wan Vimukthi
Yachay wasi:
Alma mater: Paris Yachay suntur
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Chandrika Kumaratunga.
- Biografía en español por Fundación CIDOB


text:
Wikipidiya:Kayqa Qhichwa Wikipidiyam
Kayqa Qhichwa Wikipidiyam. Imatataq chayqa niyta munan?
Kay Wikipidiyaqa manam Qusqulla (Qosqo) qhichwachu, manam Ayakuchulla qichwachu, manam Anqashlla qichwachu, manapas Ikwadur kichwallachu. Kay Wikipdiyaqa tukuy qhichwa rimaqkunapaqmi. Chayrayku uralan runasimi nisqa allin qillqaytam llamk'achinchik, Wikipidiya:Allin qillqay nisqa p'anqapipas qhaway.
Chay uralan runasimi nisqata mana riqsispaqa, ama mancharikuychu! Kay Wikipidiyapi ima qhichwa k'iti rimaypipas qillqaspa yanapankiman. Ima mana hap'iqanalla qillqasqa rimakunataqa huk ruraqkunam allinchanqaku.
Manataq chay sapsi qhichwapi qillqayta munaspaqa, sapaqtaq qhichwa k'iti rimayllapi munaspaqa, huk sapaq Wikipidiyapi qillqaychik, icha k'iti rimaypi musuq Wikipidiyata qallarichiychik! Ahinataq, Qosqo rimaytaqa lluymanta astawanmi munani nispaqa, (QSHKS hina), chay k'iti rimaypa tuyruta - quz llamk'achiychik! Chay tuyrupaq Wikipidiyataq http://quz.wikipedia.org/ kanqa!
Musuq Wikipidiyata kamariyta munaspaykiqa, kaypi qhaway: http://incubator.wikimedia.org/
Ama mancharikuychikchu. Huk hatun rimaykunapaqpas k'iti rimayninkunapaq Wikipidiyankunam kachkanñam, ahinataq Italya simipaq (Lumbaart, Sicilianu hukkunapas), Aliman simipaqpas (Kölsch, Boarisch, Alemannisch hukkunapas).
Munakusqa ruraqkuna, kay Qhichwa Wikipidiyapi yanapawaychik! Ichataq sapaq k'iti rimayta munaspaykichikqa, chay k'iti rimaypi Wikipidiyapi qillqaychik.
[allichay] Wakin qiĉwa kiti rimaykunapi kachkaqña Wikipidiya ruraykamaykuna
Wikipidiya ruraykunaqa kay k'iti rimaykunapiñam kachkan:
[allichay] Incubator nisqapi:
- Kichwa rimay (rimaymanta)
- Kashamarka rimay (rimaymanta)
- Wanka rimay (rimaymanta)
- Anqash rimay (rimaymanta)
- Marqus-Yaruwillka-Lawriqucha (rimaymanta)


text:
Achiranamanta ñawpa willakuy
Achiranamanta ñawpa willakuy
Apu Inka Pachakutiq Ika suyuta kamachichkaptinsi Tati sutiyuq llaqtanta muyuritamusqa. Chaypis huk, Ch'illu Simp'a, suni Chukchayuq munay sihlla sipas tiyasqa.
Inkaqa tukuy sunqunwan wayllukuspansi paywan warmiyakuyta munasqa; ichaqa Ch'illu Simp'a sutiyuq sipasñataq mana munaqchu kasqa, payqa llaqtanpi tiyaq waynata munasqa. Chaysi Inkaqa sispasta nisqa: - Allinmi munasqay urpi, ama manchakuychu, aswan munasqaykita mañakuway - nispa Ch'illu Simp'añataq kutichisqa: Qammi hatun Apu kanki, tukuy ruraq, wiraqucha, manachu kay llaqtaypaq unuta apachimuwaq- nispa.
Chay mañakusqanta uyarispas Pachakutiq Inkaqa tawa chunka waranqa runankunata huk hatun yarq'a hasp'imunankupaq kamachin. Kunankamapas chay yarq'aqa kallachkansi. "Ch'uyalla sumaqman puriq" nispan sutiyanku.


text:
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy
PACHANTIN LLAQTAKUNAPI RUNAP ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
[edit] Qallariy simi
Pachantin ayllu wawap allin kawsaypi kananta yuyaykuspan, kay kamachikuy paqarin. Runap kawsay qasi kusi kawsaypi kananpaq, tukuy llakipi kaspapas "justicia" taripananpaq. Kikin runakayninta runa masinkunawan riqsichispa kawsananpaq.
Runap runa kayninta sarunchasqata rikuspan, wakin ima millay sallqa runakunap runa masinta ku'muchisqanta, waqachisqanta rikuspan, kay ancha sut'i kamachikuykuna rikhurin, aswan allin, aswan sumaq kawsay runap taripananpaq; mana imamanta manchakuspa, mana yarqayta muchuspa, sut'i simipi rimarispa qasi kawsaypi kananpaq.
Runapaqpuni tukuy ima allinkunapas kamasqa karqan. Chay kamasqa kasqanta riqsispan; "derechon" kasqanta yachaspan kay simikuna kamakun qharipas warmipas kuskachasqalla kawsanankupaq, sapa p'unchaw aswanta hananchakuspa. Kawsanankupaq: paykuna ukhupipas, llapa ayllu runa ukhupipas, sapanka runataqmi tukuy llakimanta qispisqalla purikunan, llapa "mundo" pachantinman qasi kawsay mast'arikunanpaq.
Tiksi muyuntin "mundup" "estadonkuna" huñuykunakuspan, ancha allinta rimanakunku "Organización de las Naciones Unidas" sutita churaykukuspa. Hina sumaqta, allinta yuyayukuspataq, ruwaspataq, huk sunqulla kamachinakunku yanapanakunankupaq, runap runakayninta, qispisqa kayninta, tukuy "derechunta" hunt'achinankupaq.
Chay rimasqanku hunt'akunanpaqtaqmi, hatun "Asamblea" nisqa, ancha sut'inta quwanchik kay "Declaración Universal de los Derechos Humanos" qillqapi, llapa llaqtakuna ch'ullallata yuyaykuspa runap allinkayninta takyachinanpaq, chay allin kamachikuy simikuna hunt 'akunanpaq.
Kaqllataqmi riqsichina, yachachina qhipa wiñay runamanpas, waynakunamanpas aswan allinta paykuna hunt'achinanpaq aswan allin yuyaytawanpas yapanankupaq, kikin "nacionninkupipas", pachantin nacionkunapipas.
HATUN RIMANAKUYPI CHANINCHASQA KAMACHIKUY
[edit] Huk Ñiqin (1)
Llapa runam kay pachapi paqarin qispisqa, "libre" nisqa, allin kawsaypi, chaninchasqa kawsaypi kananpaq, yuyayniyuq, yachayniyuq runa kasqanman hina. Llapa runamasinwantaqmi wawqintin hina munanakunan.
[edit] Iskay Ñiqin (2)
Kay hatun kamachikuyqa llapa runapaqmi, qasilla qispisqalla purikunanpaq, pipas kachun, mistipas, runapas, yuraqpas yanapas; warmipas, qharipas. Taytachakuna mamachakunapi iñiqpas. Pacha Mama yupaychaqpas; imayna yuyaykuq runapas. May llaqtayuqpas; wakchapas, qhapaqpas.
[edit] Kimsa Ñiqin (3)
Llapan runam kawsaypachapaq kamasqa, mana piqpa rimapayasqantaqmi purikunan kawsanan p'unchawkama.
[edit] Tawa Ñiqin (4)
Manam pipas runap chitasqan kamachipi puriyta atinchu. Runawan yanachikuyqa unayñam tukukapun, kay "Declaración de los Derechos Humanostaq" chaninchan chay tukukuyninta, wiñaypaq. Yanachikuyqa qunqaypachaman churasqan kapun.
[edit] Pichqa Ñiqin (5)
Manam pipas, piqpapas, k'irisqan, muchuchisqan, k'umuchisqan kananchu.
[edit] Suqta Ñiqin (6)
Llapa runap "derechunmi", maypipas runa hina "respetasqa" kananpaq.
[edit] Qanchis Ñiqin (7)
Leypaqqa, hatun kamachikuypaqqa llapa runapas kikillan, "igual" llamk'anchik; mana pitapas akllaspa, mana pitapas t'aqarparispa.
[edit] Pusaq Ñiqin (8)
Llapa runapaq churasqan sapanka "nacionpi", hatun llaqtapi "tribunalkuna", "leywan", "amparakunanpaq" piña mayña runakayninta sarunchayta munaptinpas.
[edit] Isqun Ñiqin (9)
Manam pipas yanqa qasinmantaqa muchuy wasipi wichq'asqapas, llaqtanmanta qarqusqapas kayta atinchu.
[edit] Chunka Ñiqin (10)
Llapa runapas, imamantaña huchachasqa kaspapas, "tribunalpa" uyarisqanmi kanan; chayman hina huchayuq kasqanpas, mana huchayuq kasqanpaq yachakunanpaq.
[edit] Chunka Hukniyuq Ñiqin (11)
Hayk'am huchachasqa runaqqa, kanmi "derechon" manam huchayuqchu kani, ninanpaq "justicia" taripanankama. Allin ch'uyaman "justicia" chayaspa, ima muchuymanpas churana, huchanman hina.
[edit] Chunka Iskayniyuq Ñiqin (12)
Manam piqpa imayna kawsakusqantapas tapupakuyta atinchikchu. Manataqmi imaynatas warminwan, wawankunawan tiyan chaytapas yachayta munananchikchu. Manam runap allin kasqanta, "honranta", allin runa kasqanta panpachanachu; Chaykuna ruwasqamantaqa "leymi" muchuchinan. Chay tukuywanpis, manam pipas qillqa apachisqanchikta, "carta" chaskinanchikta pakallapi, mana yachasqanchik "liita" yachayta atinchu. Llapa runam chay mana chaninmanta "libre" kanan, "leypa" "protejisqan.
[edit] Chunka Kimsayuq Ñiqin (13)
Llapa runam may munasqantapas purikunan, tiyananpaqtaq may llaqtatapas, may chiqastapas akllakunan. "Nacionninmanta" lluqsispapas kaqmi kutiykampuyta atillantaq.
[edit] Chunka Tawayuq Ñiqin (14)
Chiqnisqaña, qatiykachasqaña kaspapas, piqpa wasinpipas, maypipas pakuykukuyta atinmi, may "nacionpipas", may llaqtapipas, may chiqaspipas. Manam "común" huchayuqman aypanchu kay "derecho".
[edit] Chunka Pichqayuq Ñiqin (15)
Llapa runakunap "derechunmi huk nacionalidadniyuq" kay. Llapataqmi mayqin naciontapas tiyananpaq akllakuyta atin. Chaymantaqa manam pipas hark'akuyta atinchu. Manataqmi pipas, maypas "nacionalidadninchikta" qichuyta atinchu, nitaq huk "nacionalidad" akllakunanchikta tatichiyta atinchu.
[edit] Chunka Suqtayuq Ñiqin (16)
Qharipas warmipas hunt'asqa watanman chayaspaqa "casarakuyta" atin piwanpas maywanpas, mana piqpa hark'akusqan, yuraqwanña yanawanña, paykuna pura tinkuku, munanakunku chayqa. Warmi qhari wawakunantin tiyaspataqmi allin rimanakuypi tiyananku, kikin "derechuyuq" huk sunqulla tiyaspapis, t'aqanakuspapis.
[edit] Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (17)
Llapa runaqmi kanan hallp'apas, wasipas, tukuy ima kawsaypas, pay sapanpa, llamk'ananpaqpas, wakipi llamk'ananpaqpas. Manam piqpa kaqninpas qichuy atikunchu.
[edit] Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (18)
Llapa runam yuyaykukuyta, hamut'ayta atin yuyaychakusqanman hina. Manam pipas chaytaqa hark'ayta atinmanchu. Kaqtaqmi ima "religionpipas" kawsayta atin tukuy runap yachachkasqan.
[edit] Chunka Isqunniyuq Ñiqin (19)
Tukuy runapas umanpi yuyaykusqantam rimarinan manapitapas manchakuspa. Yuyaykusqantataqmi pachantin runaman, tiksi muyuntin, lliw "munduntin" runaman riqsichinan yachananpaq. Sut'im rimaqtan pacha kamaq taytachapas yanapan. Chay yuyaykukusqanmantaqa, ruwasqanmantaqa manam pipas chiqniytapas, huchachaytapas atinchu.
[edit] Iskay Chunka Ñiqin (20)
Pi runapas, may runapas huñunakuytaqa atinmi. Runa huñunakuyqa kananpunin; allin rimanakuypaq, sumaq rimanakuypaqqa. Ichaqa, manataqmi pipas tanqasqaqa, mat'isqaqa, ima huñunakuymanpas yaykunanchu.
[edit] Iskay Chunka Hukniyuq Ñiqin (21)
Llapa runapas atinmi llaqtanta "nacionninta" kamachiyta; chaypaq akllasqa, chaypaq churasqa kaspaqa; pay kikinpas, masi mink'anta churaspapas. Kuskallan llapa runapas kanchik, llapataqmi kamachikuq kaytapas atinchi Llaqtap munayninmi kamachikuqtaqa hurqun, llapa runamanta hukta akllaspa sumaq hatun rimanakuypi, "eleccionispi akllaspa.
[edit] Iskay Chunka Iskayniyuq Ñiqin (22)
Llapa runan, imaynam kawsasqanman hina llaqtanwan, "nacionninwan" quchikunan mikhuytapas, tukuy ima kawsaytapas; yachaytawanpas, yachayninman yapananpaq, chaywantaq hananchasqa runa kananpaq.
[edit] Iskay Chunka Kimsayuq Ñiqin (23)
Llapa runapaq kamasqan llamk'ayqa, sapanka runataqmi akllakunan imam munasqan llamk'ayta. Tukuymi llamk'ananpaq yanapasqa kanan. Yanqa, qasi kaytaqa mana runa atinchu. Runaqa chanintan, llamk'asqanman hina chaskinan "salariontaqa". Llapa runam chaskinan kallpanpa chanintaqa, paypa kawsananpaq hina; warminpa, wawankunap kawsananpaq hina. Manachaytaqmi llaqta runa yanapanan. Tukuy runam "sindicato" "organizayta" atin; hinallataq "sindicalizado" "derechun" "respetachinanpaq".
[edit] Iskay Chunka Tawayuq Ñiqin (24)
Llapa llamk'aq runapaqmi samana p'unchawqa churasqa. Kikillantaqmi, kaqllataqmi "vacaciones" ñisqa, sapa wata asllapas huk killa samayniyuq kanan mana llamkaspa "pagasqa".
[edit] Iskay Chunka Pichqayuq Ñiqin (25)
Llapa runapaqmi kanan allin kawsay, kaqllataq warminpaqpas, wawankunapaqpas. Kananmi mikhunanpas, wasinpas, p'achanpas; kanantaqmi hampiqnin "medicupas". "Seguro Socialpas" kananmi paypaqqa mana llamk'ayta atiptin, unquptin; warmin wañuptin, ima llakipiña kaptinpas. Wachakuq warmiqa rikusqam qhawasqam kanan. Wawakunapas kaqllataqmi kanan; "Casadop" wawanpas, mana "casadop" wawanpas.
[edit] Iskay Chunka Suqtayuq Ñiqin (26)
Tukuy runapaq churasqan "escuela", "colegio", "educación", llapataqmi chaykunata chaskinan mana qullqillamanta. Hatun yachaywasimantaqmi yaykunan aswan umayuq, yuyayniyuq, hamawtayuq hina. "Educacionqa" llapa runap aswan allinruna kananpaqmi, llapa runamasintin munanakunanpaqmi, maymantaña kaptinpas, may llaqtayuqña kaptinpas.
[edit] Iskay Chunka Qanchisniyuq Ñiqin (27)
Llapa runam riqsinan hatun yachayniyuqpa yachayninkunata, chaymi "ciencia" nisqa, llapan riqsinan tukuy sumaq ruwaykunata: "artes" sutiyuq. Llapa runam yachanan, aypanan hatun yachay, kawsay yachay, aswan hatun "filosofía" nisqa hamutay kuraq yachayta.
[edit] Iskay Chunka Pusaqniyuq Ñiqin (28)
Sapanka runam munannanchik kay hatun kamachikuy simikunap huntakunanta, llapa pachantin, "munduntin" llaqtakunapi.
[edit] Iskay Chunka Isqunniyuq Ñiqin (29)
Ayllunchikpi kawsaq runataqa, llaqtanchik runataqa, anchatan, munana, yupaychana; ayllun, llaqtan sapanka runatapas uywawanchik, wawanmi kanchik.
[edit] Kimsa Chunka Ñiqin (30)
Kay hatun kamachikuy simikunaqa manam huk runallapaqchu; manataqmi "nacionkunap" kamachiqkunallapaqchu, llapa runap allinninpaqmi, pachantin llaqtakunapitaqmi hunt'akunan.
[edit] Hawa tinkikuna
- http://qu.wikipedia.org/wiki/Pachantin_llaqtakunapi_runap_allin_kananpaq_hatun_kamachikuy (Qhichwa Wikipidiyapi qillqa)
- Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy (Qusqu Qhichwa simipi)


text:
Ryutaro Hashimoto
Ryutaro Hashimoto, (Nihun simipi: 橋本 龍太郎, Hashimoto Ryūtarō), sutiyuq runaqa, (* 29 ñiqin anta situwa killapi 1937 watapi paqarisqa Soja llaqtapi, Okayama suyupi - 1 ñiqin anta situwa killapi 2006 watapi wañusqa Tokyo llaqtapi ).
1996 watamanta 1998 ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Hashimoto Ryogo
Mama:
Ñawpaq warmi: Kumiko Hashimoto
Wawakuna:
Yachaywasi:
[allichay] Qillqaqkuna
- Kastilla simipi:
Inlish simipi:
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ryutaro Hashimoto.
- (Nihun simipi):


text:
Víctor Paz Estenssoro
Víctor Paz Estenssoro sutiyuqqa (2 ñiqin kantaray killapi 1907 watapi paqarisqa Tarija llaqtapi, Buliwyapi, 7 ñiqin inti raymi killapi 2001 watapi wañusqa Tarija llaqtapi) huk buliwyanu taripay amachaqmi, pulitikupas karqan. Kimsa kuti Buliwyap umalliqninmi karqan, Nasyunalista Pachakutiy Rikch'arimuy (Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR) nisqap kamariqninmi karqan Hernán Siles Zuazowan. 1952 watapi Buliwya Mamallaqta Pachakutiypa pusaqninmi karqan.
Chay Buliwya Pachakutiywanqa, kaykunatam kamachirqan: 1) Chayanta qhuya mamallaqtachay; 2) Chakra kamay allinchay; 3) Tukuy runakunapaq akllanakuy hayñin; 4) Yachachiy allinchay.


text:
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy
Ancha unay wataña, inkakuna manaraq chayamuchkaptinsi, kay Qullaw suyupi tiyaqkunaqa sinchita ñak'ariq kasqaku. Manam tarpuytaqa yachaqkuchu, manataqsi pipas yachachiq kasqachu. Chaysi, yarqachikuspaqa karutaraqsi puriqku, chaypis purun mallkikunapa, sach'akunapa rurunta pallaqku.
Chirichiptinkupas, puñuy aysaptinkupas urqukunamansi riqku, chaypis qaqakunapi mach'aykunaman yaykuqku, chayhinatas tiyaq kasqaku.
Mana husut'ayuq, q'ala chakillas purisqakupas, uywakunapa qaranwantaqsi p'achakusqakupas. Uywakunataqa wach'ikunawansi chaquq kasqaku. Manataqsi ninatapas riqsisqakuchu, sinchitas ñak'arisqaku. Hankullatas mikhunatapas mikhuqku. Chiri killakunapipas manas ancha puriytaqa atiqkuchu.
Huk p'unchawsi tayta Intiqa, chay ñak'ariyninkuta rikuspa, nisqa: "Manku Qhapaq, Mama Uqllu wawaykunatan runakuna yanapananpaq kachasaq" nispa. Chaysi, Titi Qaqa hatun quchamantas Manku Qhapaq, Mama Uqlluwan lluqsimusqaku.
Manku Qhapaqsi makinpi huk quri tawnata apasqa. Chay tawnataqa tayta Intis qusqa kayhinata nispa: "Chay suyukunata kay tawnata sat'ispa purimunayki, maypin allpa ukhuman chinkanqa, chaypim Qusqu sutiyuq llaqtata hatarichinki" nispa. Paykunaqa tayta Intipa kamachikusqanmanhinas purinku, tawnata sat'ispa sat'ispa.
Chayhinata purichkaptinkus, huk p'unchaw quri tawnaqa allpa ukhuman suskhuykuspa utqaylla chinkarqapusqa. Taytankupa nisqanta yuyarispa chaypi Qusqu llaqtata sayarichisqaku.
Chaypis, Manku Qhapaqqa chay suyupi tiyaq qhari runakunata tukuy rurayta yachachisqa. Yachachisqas allpa llamk'ayta, mikhuykuna tarpuyta ima, manaña karu purinankupaq. Uywakunata michiytapas yachachillasqataq, chaysi llama uywayta qallarisqaku. Rumi pirqamanta wasi ruraytapas yachachillasqataq, allin kawsanankupaqmi tukuy rurayta yachachisqa.
Mama Uqlluñataqsi warmikunata yachachillasqataq. Yachachisqam wik'uña millwamanta awaykuna rurayta, chaymanta tukuy llimp'i punchukuna awaytapas. Mikhuna wayk'unankupaq llink'i allpamanta manka ruraytapas yachachisqa. Huk ruraykunatapas yachachillasqataq. Chayhinapis llapa runa aswan allinta Kawsayta yachasqaku.


text:
Yaku muyuriy
Yaku muyuriy nisqaqa tiksimuyuntinpi yakukunap muyuriyninmi.
Inti illanchayninwan yakukunatam, mama quchap hawanpi kaq yakutam q'uñichinmi. Chay yakup rakinkunaqa wapsiyanmi, wayra pachapi yaku wapsi tukuspa. Wayrakuna chay wapsita mast'arinmi. Yaku wapsi musuqmanta chiriyaspa yakuyanmi, ancha achka yaku sut'uchakuna, phuyum tukuspa. Chay sut'ukuna nisyu hatunyaptin, param, urmamuq yakukunam tukukun. Chay paray yakuqa allpa pachaman yaku pachamanpas uramaykun, allpap hawanpi purispa icha allpap ukhunman mismispa. Chay allpap ukhunamantaqa yaku pukyukunapim hawaman paqarimun, mayu tukuspa. Chay mayukunataq mama quchamanmi purimun.


text:
Xabi Alonso
Xabier Alonso Olano sutiyuq runaqa; (* 25 ñiqin ayamarq'a killapi 1981 watapi paqarisqa Tolosa llaqtapi - ) huk Ispaña mama llaqtayuq wan Real Madrid piluta hayt'aqmi.
Tayta: Periko Alonso; Mama: Olano.
[allichay] Klubkuna
[allichay] Suñaykuna
[allichay] Mama llaqta kampiunatukuna
[allichay] Mama llaqtapura Kupakuna
[allichay] Mama llaqta silicciun
[allichay] Pirsunal suñaykuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Xabi Alonso.
- Xabi Alonso en liverpoolfc.tv
- Xabi Alonso en Realmadrid.com
- Xabi Alonso en RFEF.com


text:
Chikusluwakya
Chikusluwakya nisqaqa (chik simipi, isluwakya simipi Československo) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam karqan, 1918 watamanta 1991 watakama, kunan Chiksuyu, Isluwakya musuq mama llaqtakunapi. Ñawpaq Awstiriyaman kapuq Buhimya, Murawya, Awstiriya Silisya (kunan Chiksuyu), Chincha Unriya (kunan Isluwakya) 1918 watapi tukurqan, Chik, isluwakya runakunap mamallaqtan.
1918 watamanta 1939 watakama, 1945 watamanta 1949 watakama Chikusluwakya Republika nikurqan. Saywankunap k'itinkunapi lliwmanta aswan Aliman runakunam kawsarqan. Chay k'itikunataqa 1938 watapi Adolf Hitlerpa pusasqan Alimanyam hap'irqan. 1939 watapitaq Aliman awqaqkunam tukuy Chiksuyu kaq Chikusluwakyata tiyarirqanku. Isluwakyataq Hitlerpa yanapaq mama llaqta tukrqan.
1945 watapi Iskay ñiqin pachantin maqanakuy tukukuptin, Chikusluwakya musuqmantam tukukurqan. Alimankunataqa ayqichirqanku. 1948 watapi kumunistakunam atipayta hap'irqanku.
1989 watapi kumunista kamachinia urmaptin, ñawpaqtaqa Tantasqa Chikusluwakya Republika tukurqan, chaymantataq musuq Chiksuyu, Isluwakyapas.


text:
Marcellin Champagnat
Marcellin Joseph Benoît Champagnat, (kastilla simipi: Marcelino José Benito Champagnat Chirat), sutiyuq runaqa, (* 20 ñiqin aymuray killapi 1789 watapi paqarisqa Marlhes llaqtapi - † 6 ñiqin inti raymi killapi 1840 watapi wañusqa Saint-Chamond llaqtapi) huk kathuliku Tayta kura wan Santu karqan.
6 Inti raymi killa Santu Marcellin Champagnat raymi p'unchawninmi.
Tayta: Chmpagnat; Mama: Chirat.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Marcellin Champagnat.
- Santos proclamados durante el pontificado de Juan Pablo II - Sitio oficial de la Santa Sede. (italya simipi)


text:
Berlin pirqa
Berlin pirqa (aliman simipi: Berliner Mauer) nisqaqa Alimanya iskay mama llaqtaman kachkaptin Berlin llaqtatam iskay ch'iqtaman rakirqan.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuy tukukurqaptinsi, hatun tawantin atipaq mama llaqtakuna atipasqa Alimanyatas, Berlin llaqtatapas rakinakurqan. Kimsantin kunti atipaqkunaqa - Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Ransiya - Berlinpa kuntinta hap'ispa kamachiqninkunas karqan. Anti Berlintaq Suwit Huñup hap'isqansi karqan, chaymantataq susyalista Anti Alimanya nisqapas Aliman Dimukratiku Republikap uma llaqtansi tukurqan. Berlinta tukuy muyuriq suyum Anti Alimanyaman kapurqan.
Anti Alimanyap kamachiqninkunam 13 kaq p'unchawpi awustu killapi 1961 watapi chay pirqata iskay Berlin rakipura saywanpi pirqachayta kamachirqan runakunata kuntiman riymanta hark'anapaq. 9 kaq p'unchawpi nuwimri killapi 1989 watapi anti Alimanyapi kamachiy urmarichkaptinmi pirqata musuqmanta kicharqan. Qhipaq killakunapi thuñichirqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Berlin pirqa.


text:
James Madison
James Madison, sutiyuq runaqa (* 16 ñiqin pawqar waray killapi 1751 watapi paqarisqa Belle Grove Plantation - Port Conway, (Virginia) llaqtapi - † 28 ñiqin inti raymi killapi 1836 watapi wañusqa Montpelier llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 4 kaq umalliqnin (1809 watamanta 1817 watakama), ñawpaq Demokratiku wan Republikanu Partidupi kaq umalliqsi.
Hatun kamachi Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Taytan.
Tayta: James Madison Sr
Mama: Nelly Conway Madison
Warmi: Dolley Todd
Churinkuna: John
Alma mater: Princeton Yacha sunturnin (College of New Jersey)
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: James Madison.
- James Madison at MetaLibri


text:
Albert Einstein
Albert Einstein sutiyuqqa (*14 ñiqin pawqar waray killapi 1879 paqarisqa Ulm llaqtapi, Alimanyapi - 18 ñiqin kantaray killapi-1955 wañusqa Princeton llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk Alimanyayuq, mama llaqtanmanta ayqirqaspataq Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq pachaykamay yachaq runam karqan.
Sapsi pachapi tiyaq chimpaykuna nisqa ñasatam kamarirqan.
Hudyu aylluyuq kaptinsi, Adolf Hitlerpa Nasyunalsusyalistankunas Alimanyamanta ayqichirqan.
1921 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Eltern Hermann Einstein (*30 Chakra yapuy killa 1847 Buchau, Württemberg - †10 Kantaray killa 1902 Mailand llaqtapi). Mama: Pauline Einstein (* Koch; 8 Hatun puquy killa 1858 Cannstatt, Württemberg - †20 Hatun puquy killa 1920 Berlin llaqtapi).
Warmikuna: Mileva Marić / Elsa Löwenthal
[allichay] Suñaykuna
- Nobel Suñay Pachaykamaypi (1921)
- Medalla Copley (1925)
- Medalla Max Planck (1929)
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Albert Einstein.
[allichay] Kastilla simipi
- Premio Nobel de Física en 1921
- El mundo como yo lo veo (Ensayo) Albert Einstein.
- Varios libros de Einstein en castellano
- ¿Fue Einstein un extraterrestre?
- Sobre la Teoría de la Relatividad (ebook)
- Escrito socialista de Einstein
- Biografía de Einstein


text:
Huichol Trabajando, 20 Dic 2004 by Mario Jareda Beivide
Willañiqip wiñay kawsaynin
P'unchaw/pacha nisqapi ñit'iy chaypacha willañiqi kachkasqata qhawanaykipaq.
Maypim willañiqita llamk'achinku
Kay rikchamanqa kay qatiq p'anqam t'inkimun:
Mayqin wikikunapi willañiqita llamk'achinku
Kay wakin wikikunam willañiqitaqa llamk'achinku:
- en.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- es.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
- uk.wikipedia.org-pi kaykunapi llamk'achinku
Kay willañiqipiqa aswan sapaqlla willaymi, iliktruniku rikchahap'inawanchá, iskanirwanchá icha rikcharurana wakichiwanchá yapasqa. Willañiqi chaymantapacha hukchasqa kaptinqa, huk sapaq samiqninkuna chinkasqachá.


text:
Trujillo (Ispañapi)
Trujillo llaqtaqa Ispañapi, Ikstrimadura suyupi hatun llaqtam, 10 000 tiyaq runakunayuq.
Trujillopiqa Francisco Pizarro, wawqinkunapas paqarirqan. Chayrayku Ispañap atisqan Awya Yalapi achkam Trujillo nisqa hatun llaqtakuna, ahinataq Piruwpi Truhillum.
[allichay] Llaqtapi paqarisqa runakuna
[allichay] Ñaña llaqtakuna
- Ispaña, Almagro
- Purtugal, Batalha
- Italya, Castegnato
- Piruw, Piwra
- Kulumbya, Santa Fe de Antioquia
- Piruw, Truhillu
- Unduras, Trujillo
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Trujillo (Ispañapi).


text:
Maya hawaykawsay
- Maya nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Maya (sut'ichana) rikuy.
Maya hawaykawsay nisqaqa ñawpa pacha Chawpi Awya Yalapi maya rimaykunata rimaq runa llaqtakunap ancha kururasqa hawaykawsaymi karqan.
Yukatan yaqa wat'api chunka tawayuq kaq pachakwat'api Maya runakunap hawaykawsaynin ismurqaptinpas, kunan Watimalapi K'iché, Kaqchikel, Tsutuhil runa llaqtakunas sisakuspa qhapayarqan. Chay llaqtakunaqa chunka pichqayuq wat'api ispañul kunkistadurkunap atisqan karqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Maya hawaykawsay.


text:
Ruphay mit'a
- Ch'aki mit'a nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Ruphay mit'a nisqaqa watapi aswan q'uñi mit'am. Ruphay mit'apiqa suni p'unchawmi, pisillataq tutam, achka achkiymi.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa hunyu, hulyu, awustu killakunapim, uralan larunpitaq disimri, iniru, phiwriru killakunapim. Kalindaryukamaqa Inti raymi inti t'ikrakuy p'unchawmanta puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kayninkama mit'am.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Ruphay mit'a.


text:
Yanapa:P'unchaw
P'unchawta, ima pachatapas qillqayta munaspaykiqa, kay hinatam qillqamuy, chay pacha qillqasqa hunt'a kalindarypi rikuna p'unchaw qillqaman allin t'inkinapaq.
P'unchawkunapaq qillqakunaqa kay hinam kachun:
- [[p'unchawpa yupan ñiqin killap sutinpi]] [[watap yupan]] watapi
ahinataq:
- [[28 ñiqin pawqar waray killapi]] [[1515]] watapi
Kay hinata qillqasqaqa kay hinatam rikunki:
Kay ruranapaqqa {{Pun}} nisqa plantillatam llamk'achisunchik:
- {{Pun|p'unchawpa yupan|killap yupan|watap yupan}}
ahinataq:
- {{Pun|28|3|1515}}
Chay plantillata llamk'achispaykiqa, hinallatataqmi rikunki:
P'unchallata, manataq watap yupanta qillqamuyta munaspaykiqa plantillapi p'unchawpa killappapas yupayninkunata qillqamuy:
- {{Pun|p'unchawpa yupan|killap yupan}}
ahinataq:
- {{Pun|28|3}}
Plantillata chay hinata llamk'achispaykiqa, kay hinatam rikunki:


text:
Simun Pidru
Simun Pidru (iwriyu simipi שמעון Shimon, grigu simipi Πέtpoς Pétros, "qaqa, rumi"; Betsaida llaqtapi paqarisqa; 29 ñiqin inti raymi killapi 67 watapi wañusqa Roma llaqtapi) Musuq Rimanakuypi nisqakamaqa Jesuspa chunka iskayniyuqnintin apustulu nisqa disipulunpura huksi karqan. Mawk'a Kristiyanu inlisyap ñawpaq kaq pusaqninsi karqan, Romap ñawpaq hatun yayansi karqan.
Tiberias quchapi challwaq kaspa, Jesusta uyarispa qatirqan. Jesus wañuyman taripasqa kaptin, "manam riqsinichu" nirqan. Jesus hanaq pachaman rirqaptinsi, Kristiyanu inlisyata kamariywan ruraykacharqan.
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Simun Pidru.


text:
Hatun k'usillu
Hatun k'usillu icha Runa k'usillu nisqakunaqa (ñawpa pacha familia Pongidae nisqa, kunantaq runakunawan familia Hominidae nisqawan ch'aqtasqa) huk runa hina hatun, chupannaq k'usillukunam, Afrikapi Asyapipas kawsaq.
[allichay] Rikch'aqkuna
- Chimpansi (Pan) - Aphrikapi kawsaq
- Hatun chimpansi (Pan troglodytes) - Aphrikapi kawsaq
- Uchuy chimpansi (Pan paniscus) - Aphrikapi kawsaq
- Gorila (Gorilla gorilla) - Afrikapi kawsaq
- Orangutan (Pongo pygmaeus) - Asyapi kawsaq
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hatun k'usillu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Hatun k'usillu


text:
Burinkin mana warkurinapaq partidu
Burinkin mana warkurinapaq partidu nisqaqa (inlish simipi: Puerto Rican Independence Party, kastilla simipi: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP) Burinkin mama llaqtap Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta kachariyninpaq ruraq burinkinu partidum, 20-X-1946 p'unchawpi kamarisqa.
- Burinkin mana warkurinapaq partidup sananchan. (Burinkin mana warkurinapaq partidup sananchan)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- www.independencia.net
Pukyumanta willaypi pantasqa:
unanchacham kachkan, ichataq manam
unanchachachu


text:
Servindi, 27 de abril, 2010.- Presentamos nuestro resumen semanal de noticias -nacional e internacional- en runa simi o quechua. Se autoriza la libre reproducción y difusión:
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
- Mundo Indígena al Día, quechua, 24 de abril, 2010 (archivo mp3, 9 minutos, 16 segundos. Descargar con un clic en el enlace y elegir guardar como).
Teqse muyuntimpi willakuykuna
Teqsemuyumanta.- Qayna iskaychunka iskaniyoq p’unchay abril killatan chayachikuran llaqtakunaq rimariynin “Conferencia Mundial de los Pueblos sobre el Cambio Climático y los Derechos de la Madre Tierra” nisqaman.
Chay juñukuymi tinkurichirqan iskaychunka waranqa runakunata tukuy teqsemuyuntinmanta Cochabamba llaqta Bolivia suyupi.
Paykunan nimunku runaq derechunkuna qhawarinapaq, pachamamawan kuska purinapaqqa, reqserinanchismi pachamamaq derechunkunata, nispa.
Tapukuy aparikuchun teqsemuyuntimpi imanaqtinchus sinchi q’osñi mukishan pachamata rupharichispa, hinallataq. Kamarikuchun, Tribunal de Justicia sobre el Clima nisqa, mana kasukuspa qhellechaq suyukunata qhaminanpaq.
Hinallataq manan allinchu chay rantinakuy chaninchay REDD nisqa, yunkakuna waqllechiykuna nispa ima
Chay REDD nisqaqa, manan llaqtakunata kasunchu, nitaq estadokunatapas, aswanmi p’akin llaqtakunaq kausayninta, derechunkunatapis, pachamamaqta ima.
Aswanmi chay qhellechaq suyukuna qolqeta churamunanku, yunka sachakunata watiqmanta sayarichinapaq, ñaupa llaqtayoq aylllukunata yanapamunanku.
Chay rimanakuykunatan aparinqaku q’aya hamuq juñukuy “Cumbre de la Naciones Unidas sobre el calentamiento climático” nisqaman, chaymi aparikunqa iskaichunka isqonniyoq, p’unchay noviembre killamanta, chunka p’unchay diciembre killakama q’aya watata, Cancún llaqta , México suyupi.
Chay juñukuypin rimarinqaku imainatas pachamamaq rupapakuyninta t’hasnukunman chayta.
Foro Permanente nisqamanta: DChunqa isqonniyoqmanta kinsachunka p’unchay abrilkillakaman kay watapi aparikushan Nueva York llaqta, Estados Unidos suyupi, isqon patapiña juñunakuy “Foro Permanente para las Cuestiones Indígenas de las Naciones Unidas” nisqa.
Chaypin rimakushan: “Desarrollo con cultura e identidad” nisqamanta, chaypin qhawarinku mana allinta hina chay ñaupaqman purina ch’ulla qhawariyllata.
Chay ñaupaqman purina “desarrollo” nisqas mana allinchu aswanmi reqsekun imas “sumak kawsay” otaq “sumaq qamaña” , chaypin rikukun “allin kausayta” “vivir bien” otaq “buen vivir” nisqata.
James Anaya, sutiyoq “relator especial de las Naciones Unidasmanta, paimi wajarikamun Canadá suyuta hinallataq Estados Unidos suyutawan qawarichunku chay Declaración sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas nisqa qelqata ama mich’akuspa“sin condiciones previas ni reservas”nispa.
Kay iskay suyukunan mana munarankuchu chay declaración nisqata iskay waranqa qanchisniyoq watapi chanincharikamushaqtin.
Aymara llaqtamanta Tomás Huanacu Tito wajarikamun llaqtamanta sayariq wayqekunan sipisqa rikukunku, hinallataq pachamamata tukupushanku, nispa
Tomás Huanacu, wayqen puriran Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas (CAOI) nisqaq sutimpi, chaypin yuyarichikamun “t’aqarpariymanta, qhawarpariymanta, manchachiykunamanta, qatipakuykunamanta, muyupayakunamanta, sipiqan rikukuyku tukuy gobiernokunamanta” nispa.
Colombia suyupin tukuyakapushanña ñaupa ayllukuna, hinallataq, Peru suyupi Chile suyupiwantaqmi nishuta cheqnekunku indígena nisqa wayqekunata nispa.
Salomon Awanash, Perú suyuq sutimpi mañarikamun chay “Foro Permanente” nisqapi noqaykutawan yupakuchun hinallatq uqpaqkama lloqsimuchus chay “Ley de Consulta” peru suyupi nispa.
Mañarikamunmi, kasukuy cachun indígena nisqa llaqtakunaq mañakusqankuta teqsemuyupi mama qelqakunata ama pampachachunkuchu nispa.
Inglaterra suyumanta: yachaysapakunaq qelaqamusqanmi kunan semanata willakamunRoyal Society Londres nisqamanta, Reino Unido suyupi, pachamama ruphapakuyqa astawansi pachata khatatatachinqa, apukunas ninata wiqch’umunqa unu millñph’uykunas kanqa, tukuy mama allinkuna ima.
Panamá suyumanta: kinsachunka waranqa runamasinchisi Kuna llaqtamanta ripunankukanqa, imaraikuchus tiyasqanku islaykuna unu uqhuman chinkayapushan, pachamamaq mana allin kasqanwan.
Ecuador suyumanta: Ecuador humalliq Rafael Correa, willakamun chay petróleo urqoq empresakunatas huq mama qelqawan qhepachiupunqaku estadopaq sichus mana watiqmanta rimanakuspa chalayta munanqachu chaiqa.
Peru suyumanta willakuykuna
Tapukuy chaninchaymanta: Chay Comisión de Pueblos Andinos y Amazónicos nisqan Congresopi allinmi nimun qaina iskaichunqa uqniyoq p’unchay abril killata dictamen Ley Marco de Consulta Previa para los pueblos indígenas nisqa mama qelqa qhawarisqankuta.
Chay dictamen nisqan uqarin maiqenkunas aswan allin ñaupa llaqtakuna pueblos indígenas nisqakunaq qawariskankuta imainas kashan chay derecho a la consulta Convenio 169 nisqapi, llanq’anamanta qawariq Organización Internacional del Trabajo nisqapi.
Bagua nisqamanta: Chay t’aqwiriy karqan Comisión Investigadora de los Sucesos de Baguanisqamanta, chaysi chayanqa Naciones Unidas nisqaman, nispan nimun Jesús Manacés Valverde hinallataq willakamun aypachinqas James Anaya, Relator Especial de la ONU sobre los Derechos de los Pueblos Indígenas, nisqa wayqeman hinallataq Comisión Interamericana de Derechos Humanos nisqamanwan.
Maqanakuymanta: Qelqa t’aqwiq Instituto de Defensa Legal (IDL)nisqamanta, Juan José Quispe, paimi willakamun Asterio Pujupat Wachapea, sutiyoq awajún llatayoq waiqeqa mana imamanta tumpasqas qashan, yanqas qanmi sipinkin chay guardia Felipe Bazán Soles nisqata chaymi imaimanata ñakarichishanku chay Instituto Nacional Penitenciario (INPE) nisqapi.
CONAVIPnisqamanta: Chay Coordinadora Nacional de Organizaciones de Afectados por la Violencia Política del Perú nismantan willakamunku, aparinqakus iskay kutinpiña Congreso Nacional nisqata iskaichunka pisqayoqmanta iskaichunka qanchisniyoq kama kay abril killata Abancay, Apurímac llaqtapi.
Pastaza chiqasmanta: Watantin mana kasusqa waiqekunan kinsa humalliqkuna Federación de Indígenas Quechua del Pastaza (FEDIQUEP) nisqamanta chayamunku Lima llaqtaman Plus petrol empresan tukuy mana allinta ruwashawanku nispa.
Watiqmanta laboratoriopi ruwasqa Transgénicos nisqamanta: “Semillas de Diversidad” nisqamanta wayqekunan qhawarichinqaku kai iskaichunka pusaqniyoq p’unchay abril killata, imainatachus mana allinta ruwan chay venenukuna chaqrata ‘El Mundo según Monsanto’ nisqata.
Transparencia Chuyanchaymanta: Qayna iskaichunka uqniyoq p’unchay abril killatan qhawarichimunku “Promoviendo la transparencia en el Sector Forestal” sutiyoq qelqamayt’uta, chaypi willkamun manas sut’intachu willakamunku yunqamanta qorakunamanta rimaykunataqa kuskamanta hina.
Chay Ley de Transparencia y Acceso a la Información nisqa qelqatas mana kasushankuchu, nitaqsi llikaq sonqonpi ima yachaypis kanchu, manataqsi tapukuypaqpis willakuy kanchu nispa.


text:
Picture of Teide with clouds, highest mountain of Spain on Tenerife, picture taken during the holidays in March 2006.
Willañiqip wiñay kawsaynin
P'unchaw/pacha nisqapi ñit'iy chaypacha willañiqi kachkasqata qhawanaykipaq.
Maypim willañiqita llamk'achinku
Kay rikchamanqa kay qatiq p'anqam t'inkimun:
Kay willañiqipiqa aswan sapaqlla willaymi, iliktruniku rikchahap'inawanchá, iskanirwanchá icha rikcharurana wakichiwanchá yapasqa. Willañiqi chaymantapacha hukchasqa kaptinqa, huk sapaq samiqninkuna chinkasqachá.


text:
Muyuriq pacha amachay
Muyuriq pacha amachay nisqaqa runakunap muyuriq pachanchikta waqlliymanta amachay rurayninchikkunam.
Kay pacha musuqyaptinmi runakuna phawrikankunawan, antawakunawan, q'upankunawan miyuchaspa runap qhali kaynintam waqllirqaptin, huk runakuna chay sasachakuykunatam qhawayta qallirqan. Chaywan muyuriq pacha rikch'arimuymi p'aqarimurqan.
Chay sasachakuykuna musikuypaq, tukuy runa wakipaq miraykuptinmi, mama llaqtakunapas muyuriq pacha amachaypaq kamachikunatam kamachirqan.
Muyuriq pacha amachaypaq ruranakuna kaymi:
- Phawrikakuna ama nisyu miyukunata lluqsichichunchu.
- Huk miyukuna amapuni kachunchu.
- Runakuna ama sapaq antawanchu, ichataq sapsi apakachanawan icha iskaymuyuwan purichun.
- Antawata pusaspaqa, ama nisyuta utqachispa hakimachunchu, ichataq kuska-kuskalla purichun.
- Q'upakunata ama sallqa pachaman wikch'unchu, ichataq q'upata rakispa imaykanankunata musuqmanta llamk'achichun.
- Wasinkunata ama nisyuta q'uñichichunchu, ichataq punkukunata wintanakunata allinta wichq'achun. Wasi pirqakunata wasi qatapas chiriyaymanta amachachun.
- Ama nisyu yakuta mawk'achichunchu, amapuni upyana yakuta mana upyanapaq mawk'achichunchu, yaku kawsay pachap anchata muchusqan kaptinmi.
- Q'upa yakukunata ch'uyachachunku.
- Ama nisyu pinchikillata mawk'achichunchu, ichataq muchusqallatam.
- Pinchikillachanakunapi kutipayaq michakunata (kawsasqamanta micha, inti micha, yaku micha, wayra micha) llamk'achichunku.


text:
Waras
Waras (kastilla simipi: Huaraz) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Anqash suyupi, Waras pruwinsyap Waras distritupas uma llaqtanmi. Waras llaqtapiqa 190.000 runakunam kasachkan.
Waras ñiqpiqa Willkawain nisqa mawk'a llaqtam. Wantar Chawinqa Waras llaqtamanta manam karuchu.
[allichay] Waras thuñisqa 1941 watapi
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 watapi p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
[allichay] Karu puriy
[allichay] Urqukuna
Waras llaqta ñiqpi kay urqukunam:
[allichay] Raymikuna
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa tinkikuna
- Simana Santa - Waraspi
- Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
- Yuraq Urqukunap saywitunkuna
- Saywitu: Anqash suyu
- bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, Waras pruwinsya, Piruw) (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)


text:
Iñuku huk'i p'akiy
Iñuku huk'i p'akiy icha Iñuku huk'i ch'iqtay nisqaqa niwtrunpa icha huk tiksi k'atachap qallarichisqan iskay icha aswan rakiman iñuku huk'ip p'akiynin.
Iñuku huk'iqa p'akisqa kaspaqa, huk qallawap iñukunkunamanmi rakirin, aswan niwtrunkunatam kachaspa. Chay niwtrunkunaqa huk iñukukunata p'akiyta atinmi. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.
Chay iñuku huk'i p'akiywanqa mancha-manchay micham paqarin. Chay michataqa iñuku huk'i ayñikunapim, iñuku huk'i pinchikillachanakunapipas llamk'achinku.


text:
Atawallpa
Atawallpa (Ataw Wallpa nisqapas) Inkakunap chunka kimsayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pusaq ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1527 watamanta 1532 watakama Kashamarka llaqtapi Chinchaysuyuta kamachirqan. 1532 watapi Waskar wawqintas wañuchichirqan. Aswan hatun awqaq pusaqninkunaqa Rumiñawi, Kiskis, Qarakuchima sutiyuqsi karqan. Kikin watapi Ispañamanta awqakunaqa Kashamarkaman chayamuspas, payta hap'irqan. Atawallpa achka qullqitas apachimuptinpas, chay awqakunaqa paytas sipirqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Waskar
Qhipaqnin inka qhapaq: Tupaq Wallpa
[allichay] Hawa tinkikuna
- Atawallpa Inkap waqyay harawin. Waman Pumap siq'isqan (dibuhun): Wiraquchakuna umanta kuchun 1533 watapi
- Atau Wallpaj p’uchukakuyninpa wankan
[allichay] Kaypipas qhaway
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Atawallpa.
- Inkarrí
- Kastilla Atiy


text:
Bolívar marka
Bolívar marka (kastilla simipi: Provincia de Bolívar) nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.
Kay markaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika Rakiy
Qanchis kitinmi kan, isqun llaqta kitilli 21 chakrapura kitillipas.
Pukyu: [1]
[allichay] Runakuna
Bolívar markapiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Waranta kiti, Chillanes kiti, Chimpu kiti, Echeandía kiti, San Miguel kiti, Kaluma kiti.[2]
[allichay] Karu puriy
- Chimpurasu nina urqu (Chimpurasu markapi)


text:
Cundinamarca suyu
Cundinamarca suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Cundinamarca) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Bogotá llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 5 ñiqin chakra yapuy killapi 1886 watapi.
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
Cundinamarca suyu: 15 munisipyukuna:
[allichay] Runakuna
[allichay] Markapi paqarisqa
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Cundinamarca suyu.
- Uficial qillqa web Cundinamarca Gubirnasyun (kastilla simipi)


text:
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta (inlish simipi: Five Civilized Tribes) nisqakuna Chinchay Awya Yalapi pichqantin indihina runallaqtas karqan, 1820 watamanta pacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap hina kawsayninta mama llaqta kamachinantapas chaskikuq. Tsalaki kaq Sequoyah tsalaki simipaq qillqaytapas kamachirqan.
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta nisqakunaqa Tsalaki, Chikasa, Chahta, Maskoki, Siminula runallaqtakunas karqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinanqa 1830 watapi Indian Removal Act nisqa kamachitas kamachirqan, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq, Indyu Suyuman (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu). 1838 watakama indihina runakunata ayqichirqanku, Waqaysapa Ñan nisqa. HAS mamallaqtayuq maqanakuypi rakinakusqa karqanku, hukkuna Chincha suyukunawan, hukkkunataq Urin suyukunawan maqakuq.
1889 watapi HAS kamachinaqa Indyu Suyup kuntinqa yuraq mitimaqkunapaqsi kicharqan (Oklahoma Land Run). Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaywansi Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- http://www.fivetribes.org/ (inlish simipi)


text:
Hillurina yura rikch'aq ayllu
Hillurina yura rikch'aq ayllu (familia Orchidaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, ancha rikch'aqsapam, 25.000-chá 30.000-chá rikch'aq. Achka rikch'aqninkunaqa ancha sumaq tuktuyuqmi, hillurina nisqa waytam.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk hillurina yurakuna:
- munti hamanq'ay (Sobralia mandonii)
- waqanki (Masdevallia veitchiana)
- waynilla (Vanilla spp.)
- wiñay wayna (Epidendrum spp.)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Hillurina yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Hillurina yura rikch'aq ayllu


text: Ahí les va este tema en ritmo cueca, pedido y buscado por muchos ... de mi grupo favorito KJARKAS la DO DO la la DO FA la FA DO la 1.Palomitay, lam x4 mayna tataj puris janki (FA) DO Mana chay puris jaykipi FA DO Songue tuyway jikor anki Lam Mana chay puris jaykipi FA DO Songue tuyway jikor anki (rep. 1) lam 2.Noga tataj, sabewanki FA rem Yanja ispaj purinaypaj palomita FA DO lam Mana chay songoy FA jinala chicamuyway jusganhaypu DO la Mana chay songoy FA jinala chicamuyway jusganhaypu !! DO la Lai la la laaa lam x4 Laira la la laj la laira ,Laira la la laj la laira (FA) DO FA DO Laira la la Lala la laira DO lam Mana chay songoy FA jinala chicamuyway jusganhaypu DO la (rep. todo) Cansado de esperar que la publiquen me anime a sacarla ...espero les agrade De parte de su amigo Carlos Javier 72 de PERU ¡!!!


text:
Lawqa mayu (kastilla simipi: Río Lauca) nisqaqa huk 225 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, Litoral pruwinsyapi (Iskara munisipyupi, Iskara kantunpi, Payrumani del Litoral kantunpi, Machaqamarka Krus munisipyupi), Sajama pruwinsyapi (Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi), Sawaya pruwinsyapi (Sawaya munisipyupi, Saqawaya kantunpi), Chili mama llaqtapipas, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi. Pukyunqa Qutaqutani ñiqpim. Quwiphasa kachi quchaman purin.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Iñuku
Iñuku icha Atumu (grigu simimanta: ἄtouoς [átomos] "mana ch'iqtaypaq", chaymanta kastilla simipi átomo) nisqaqa qallawap lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.
Iñukupiqa tiksi k'atachakunam: iñuku huk'ipiqa prutunkuna niwtrunkunapas, iñuku hawapitaq iliktrunkunam. Chay prutunkunaqa pusitiwu nisqa pinchikilla chaqnayuq kaptin, iliktrunkunataq niyatiwu nisqa pinchikilla chaqnayuqmi. Niwtrunkunaqa manam chaqnasqachu. Iñukupiqa prutunkunap iliktrunkunappas kaqlla yupayninmi. Chayraykum tukuy iñukuntin manam pinchikilla chaqnayuqchu.
Prutrunkuna niwtrunkunapas yaqa tukuy iñukup wisnunniyuqmi, iliktrunkuna aswan-aswan pisilla llasaq kaptinmi.
Llapa qallawaqa kikinpa prutun yupayniyuqmi iñuku huk'inpi, iñuku yupay nisqa.
T'inkisqa imayaypa iñuwa nisqaqa iñukukunamantam t'inkisqam.
"Mana ch'iqtaypaq" nisqa kaptinpas, ch'iqtayta atinchik, ichaqa ñak'a-ñak'ayta. Huk qallawa rikch'aqkunam illanchaykuspa umphuykun, huk qallawam tukukuspa. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.


text:
Qatasqa muruyuq
Qatasqa muruyuq nisqakunaqa (Angiospermae, grigu simimanta aYYeίov, "sirk'a, chaskina", σπέpua, "muru", icha Magnoliophyta) nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa ruru raphip qatasqanmi, rurup ukhunpim.
Aswan qatasqa muruyuq yurakunaqa pawqar tuktusapam.
[allichay] Qatasqa muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
- Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae, Magnoliopsida1)
- Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida2)
- Kimsa khata sisayuqkuna (Eudicotyledoneae / Rosopsida)
- Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Qatasqa muruyuq.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Qatasqa muruyuq


text:
Such'i
Such'i[1] (Trichomycterus rivulatus) nisqaqa Titiqaqa quchapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, Inkakunap yupaychasqansi.
Such'iqa bagricham, kimsa chunka sintimitru sunim, pisilla ñawiyuq, lluchk'a, ch'ikchi qarayuq, sinqa saprayuq, tutapi wayt'aq.
Nisyu challwayrayku kunanqa pisillañam such'ikunam kachkan. Trucha, huk Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwakunapas aswan allinta miraykuptinmi, such'i llakipayaspa pisiykuchkanmi.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur: Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa. Qusqu, Piruw 2006. p. 581. such'i: Trichomycterus rivulaculatus (sic) Valencionnes.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Trichomycterus.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Trichomycterus


text:
kallariy yuyay
Pachamamapi tiyakkunataka imata rurankapak, surkushpa katunkapak kashkallatami runakumantaka rikushka karka, chaymantami kullkita kuktalla rikushka karka. Mamakamachiymi kashna rikuytaka tikrachin, chaymantami kaypash hayñiyukmi kan nikun, Mamakamachiypak [48] Régimen del Buen Vivirpak II Wankuriy, VII Kapaknikiyupaykunapika shinami rikuchikun.
Llaktayukkunapak sumak Kawsaywan arininakushkamantaka, Mamallaktami mitsayta hapin. Shinallatak tukuykunapura rikunakuypika maykanpash, ayllullaktakunapash, llaktakunapash, chikan kawsayta charikkunapash, tawkapurapash, shukllapash, tukuykunami kuyanata, mitsanatapash charinkuna.
Mamallakta pushay yachaypak makipimi yakutapash tawkasami kawsaytapash tukuykunapak charishka kashkapi rikushpa charinatak kan. Kaymantami rikuk ukukuna wacharin, shinallatak tukuykunaman mutsuyta rikushpa chayayta rikunata charin, shina Mamallaktapi shuktak wallpayta chikansami, tawkasami llakta allpakuna kashtata rikushpa rikunata charin. Kay tukuy rikuytaka Mamallaktapash pachamamapi kashkata yuyarishpami yaku paktachitaka rikunatak kan.
Chaymantami, pukuykunata, yaku hapikutatapash utka rikuna mutsuriktak kan, shina pachamamapash yakupash mapayaymanta anchuchinkapak, allpamama tiyarimantapash harkankapak mashkarin. Shinami, Mamallakta allpapacha kunukyayta pushay yachaywan chimpapurachun yanapan.
[48] Allpapachapi kawsakkunapak hayñi hawaka Mamallakta Kamachi II Shutipi, VII Rakipimi willakun. Ranti VII Shutika, II Rakipimi Tawkasami kawsay wiñaykuna, tukuy allpapachapi tiyakkunapash, Alli Kawsay Ushaypakta willakun. (N. Del E.).


text:
P'utuqsi urqu
P'utuqsi urqu, Sumaq urqu icha Qullqi urqu (kastilla simipi: Cerro Rico) nisqaqa huk urqum Buliwya mama llaqtapi P'utuqsi suyupi, P'utuqsi llaqta ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.800 mitrum aswan hanaq.
P'utuqsi urquqa ñawpa pacha qullqisapas karqan. Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay wiraquchapaq llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi urqupi Paylawiri nisqa qullqi qhuyapi, wañurqan.
Chunka isqunniyuq, iskay chunka pachakwatakunapi ancha hatun chayanta qhuyam karqan, 1980 watakunapi wichq'asqa.


text:
Lak'ota simi
Lak'ota (Lakȟóta, Dakhóta) simiqa 26.300 Lak'ota runakunap rimayninmi. Kay simiqa Siyu katawbanas rimaykunap ayllunpi kanmi.
Lak'ota runakuna kay hina rimachkanku:
Háu, kȟolá. Toníktuka hwo? - Yaw, kumpa. Imaynalla kachkanki?
Taŋyáŋ waúŋ. - Allillanmi kachkani.
Íŋska, wašíčuiya wóyaglaka hwo? - Inlis simitaqa rimankichu?
Hiyá, wašíčáiya wówaglake šni. - Manam, inlis simita mana rimayta atinichu.
Tókhiya lá hwo? - Maytam richkanki?
Mayugho. Waŋná wagníŋ kte. Akhé waŋčhíyaŋkiŋ kte. - Sayk'usqa kachkanim. Wasiyman richkani. T'inkunanchikkama.


text:
Tiksimuyu (Tiksi muyu), Qusqupi Tiqsimuyu (QSHKS qillqaypi teqsi muyu, teqse muyu) icha Allpa pacha nisqaqa (Latin simipi: Terra, grigu simipi: Γn [gī], kastilla simipi: Tierra) intimanta kimsa karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi. Ñuqanchikpa, runakunap planitanchikmi. Kaypiqa kawsanchik. Chayraykum kay pacha nispa ninchikpas.
Tiksi muyup rakinkunaqa allpa pacha, yaku pacha, wayra pacham ima. Tukuy kawsaqnintinkunatataq kawsay pacha ninchikmi.
Pukyumanta willaypi pantasqa:
unanchacham kachkan, ichataq manam
unanchachachu


text:
Atam
Atam nisqaqa huk qurpa kawsaq nisqa kawsaqkunap hawanpi icha ukhunpi kawsaqmi, qurpa kawsaqpa kurku puriqllankunawan kawsachikuq, mana icha alli-allillamanta qurpa kawsaqta wañuchiq, ichataq waqllillaq.
Atamkunaqa k'allampakunam, uywakunam, yurakunapas. Hinallataqmi qurpa kawsaqkunapas k'allampakunam, uywakunam, yurakunam.
Hunt'a atam nisqakunaqa - ahinataq mallunwa - qurpallantam kawsan, manam huk imakunamantapaschu. Rakilla atam nisqakunataq - ahinataq hamillu, ayamaych'a, antakusmapas - huk yurakunapi wiñaq yurakunam, inti wayllay ruraspapas huk kawsachikuy imayaykunata qurpa yuramanta hurquq.


text:
Rumiyasqa rawrana
Rumiyasqa rawrana nisqakunaqa rawranalla allpa pachapi tiyaqkunam, ancha ñawpa pacha wañusqa yurakunamanta, uywakunamanta allpap ukhunpi mana wayra pachachu chaylla kaptin k'illimsayaspa tukusqas, achka pachak hunu watakunapis.
Rumiyasqa rawranakunaqa kaymi:
- Allpapi kaq k'illimsa
- Allpa wira
- Allpa wapsi
Runakuna chay rawranakunataqa antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas llamk'achinmi.
Runakuna achka rumiyasqa rawranakunata kañaptinmi, ancha achka chimlasaymi wayra pachaman hamuykuchkan. Chay chimlasaywanqa pacha q'uñinmi. Rumiyasqa rawrana kañay wayra pacha waqlliptinmi, hamuq pachapi kutipayaq michakunata llamk'achiyta munanku.


text:
Ibarra (Impapura)
Ibarra nisqaqa (kastilla simipi: Ibarra icha San Miguel de Ibarra) Ikwadur mama llaqtapi Impapura markap uma llaqtanmi. Ibarra llaqtaqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Yachachiy
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna: Uniandes Yachay Suntur
[allichay] Llaqtapi paqarisqa
[allichay] Ñaña llaqtakuna
[allichay] Kaypipas qhaway
- José María Velasco Ibarra, Ikwadurpa umallaqnin


text:
K'uskiykuy
K'uskiykuy icha T'aqwiy (kastilla simipi: investigación) nisqaqa yachaqkunap musuq yachayta tarinanpaq maskaynin. Yachay sunturpi k'uskiykunkum.
Ñawpaqta ñawpaq takyachisqa (hypothesis) nisqatam nichispa, chay ñawpaq takyachisqatam qhawaywan, chapaywan, llami aknawan (experimentum nisqawan) icha qillqakunata ñawiriywan chiqanchaspa, arí icha manam nispa chaskinchik icha mana chaskinchikchu. Chay hinam musuq yachayta tarinchik.
Chay k'uskiykuywan rikusqamanta allinta takyasqa kaymataqa ñasa (theoría) ninchikmi.


text:
Sinta ruqyay yuyana
Sinta ruqyay yuyana, rimay hallch'ana icha rimay hap'iqa[1] (maqnituphun) nisqaqa ruqyay waqaychana sintapi ruqyayta waqaychanapaq, sintapi yuyasqatataq ruqyachinapaq pinchikilla llamk'anam.
Ruqyayta yuyachkaptinchikqa ruqyay musyana (mikruphunu) nisqa ruqyayta hukchakuq pinchikilla puriyman ti'kranmi. Ruqyay musyanapi ruqyay umacha chay hukchakuq pinchikilla puriyatam hukchakuq llut'ariy k'itikunaman t'ikran, chaywan sintapi ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunata llut'arichispa. Chaywan ruqyayqa sintapi waqaychasqam. Qulluy umacha nisqataqmi mawk'a yuyasqa ruqyaykunata qullun.
Sintapi waqaychasqata ruqyachkaptinchikqa kaqlla ruqchay umacha sintapi llut'arichisqa k'atachakunap llut'ariy k'itimanta hukchakuq pinchikilla puriymanmi t'ikran. Ruqyaq icha ruqyana (altawus) nisqakunam chay hukchakuq pinchikilla puriytaqa ruqyaymanmi t'ikran.
[allichay] Pukyukuna
- ↑ Ministerio de Educación de Bolivia, Reforma Educativa (qhichwa simipaq - Gladys Márquez F., CENAQ): ARUSIMIÑEE - Castellano, Aymara, Guaraní, Qhichwa.


text:
Wikipidiya:Qillqa suti
Wikipidiyapi musuq p'anqata kicharispaqa, allin qillqa sutita pallanaykim atin.
Allin qillqa suti nisqaqa kay hinam:
- Qhichwa simipi sutim kachun. Chayraykum qillqanchik: anqas (=asul/azul), q'umir (=birdi/verde), yachay wasi (=iskuyla/escuela), antanka (=awiyun/avión), piluta hayt'ay (=futbul/football), chita (=kurdiru/cordero). Mana chay hina allin qhichwa rimata riqsiptiykiqa, qhichwalla, kastilla-qhichwa icha qhichwa-kastilla simi qullqakunapi maskay. Musuq simikunamanta qillqanayaptiykiqa, qhaway Wikipidiya:Musuq simikuna p'anqapi. Manapuni qhichwapi rima kaptinqa, lliwmanta aswan riqsisqa aymara, mapudungun, nawa, latin, grigu, kastilla, inlish icha huk simimanta hap'isqatam qillqanchik.
- Qillqa sutiqa allintam qillqasqa kachun, qhaway Wikipidiya:Allin qillqay p'anqapi.
- Llaqtakunamanta qillqanayaptiykiqa, qhaway Wikipidiya:Llaqta sutikuna p'anqapi.
- Qhichwapi rimapuraqa, wamaq rimapurapas, lliwmanta aswan riqsisqa rimata llamk'achiy, ahinataq: para (=tamyay), q'umir (=chiqyaq, waylla), piluta hayt'ay (=chakiyasiy), mulli (=kullash), antañiqiq (=yuparparina, huchhachana).
- Huk rima achka sut'ikunayuq kaptinqa, sut'ichana qillqatam qillqanchik, lliw sut'inwan t'inkiyuq.
- Qillqa sut'ikunataqa huk yupaypim qillqanchik.
- Lliw kaqlla sutikunamanta, musuq simip, llaqta sutip kastilla simipi sutinkunamantapas p'anqakunapi #PUSAPUNA [[chiqap sutin]] nisqa pusapunatam qillqamunchik.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 ñiqin hatun puquy killapi 1809 watapi paqarikamurqa Shrewsbury llaqtapi, Inlatirra mama llaqtapi; 19 ñiqin ayriway killapi 1882 watapitaq wañurqa), Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq kawsay yachaqsi karqan. Kawsaqkunap rikch'aqyayninmi llamk'aynin karqa, payqa rikch'aqyay (evolution) imakay rikch'aqkunamanta parlarqa hinataq imaynatachus kawsay pisipisimanta puriyninmanta sallqa akllay (natural selection).
Runamantataq nirqan, runaqa k'usillumantam tukurqan, nispa.
[allichay] Qillqasqankuna
- Kawsay yachaqpa pachantinpi puriynin icha Beagle nisqap puriynin (1839, The Voyage of the Beagle)
- Rikch'aqkunap qallarisqan (1859, On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life)
- Runap qallarisqan, yuqumanta wachariq akllay (1871, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex)
- Kikinpa kawsay qillqasqan
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Charles Darwin.


text:
Giza hatun chuntu
Giza hatun chuntu icha Kheops chuntu nisqaqa Giza ñiqpi, Iqiptupi huk chuntu wasikunam, Tiksimuyuntinpi lliw chuntu wasikunamanta aswan hatunmi.
Kheops sutiyuq pharaw nisqa iqiptu qhapaqpa chuntunsi karqan.
Kheops chuntuqa huk Giza chuntu nisqakunapuram kachkan. Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqakunamanmi kapun.
- Rurasqan wata: 2650-2500 KÑW (BC)
- Ruraq: Mawk'a Iqiptu
- Imayuq: Tawa kaq qhapaq miraypa aya wasin, pharaw Khuphu-p kamachisqan.
- Thuñisqan wata: Kachkaqraq
- Imarayku thuñisqa: -


text:
Budismu
Budismu nisqaqa Siddhārtha Gautama (Buddha) sutiyuq runap kamasqan iñiymi, yachay wayllukuypas.
Chay Budismuqa Indyapi ñawpaq kaq yachaykunatas, ichataq musuq yuyachakuykunatas ch'aqtan, runata paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta pusanapaq. Runaqa allin kawsaypi kururakuspa imakunap chiqap kayninta riqsikuspa kawsachun, chaywan chay paqariypa wañuypapas muyuyninkunamanta qispichikuchun, nispa Buda yachachin.
Runap yuyayninqa - karma nisqa - huk wañusqa runap kawsasqanmanta musuqmanta paqarisqa runap kawsayninman pasachispa qallaykunsi. Budismuqa kakuq alma, kakuq ñuqa (atma) manam kanchu nispa nin. Chay almaqa manas kakuqchu, llapa wañuywan musuqmanta paqarimuywan hukchaykuqsi.
Budismu Indyapis paqarirqan, kimsa kaq kñ pachakwatapi tukri iñiy tukuspa. Qanchis kaq kq pachakwatapitaqsi Indyapi Hinduwismup anchhuchisqansi karqan. Kunankamaqa anti Asyapi lliwmanta aswan hatun iñiymi.


text:
Saqiy
Saqiy nisqaqa kaykunatam niyta munan:
- Maymantapaq, ima kaqmantapas, pipa wasinmantapas ripuy, lluqsiy, mana kakuy, qhaway saqirpariy (despedida);
- Pimanpas ari niy, mana imamantapas hark'ay, qhaway saqillay (permiso);
- Huk miraymanta huk mirayman quykuy, wañuspa wawankunaman saqiy, qhaway saqina (herencia);
- Kawsaqpura huk miraymanta huk mirayman kayninkunata quykuy, qhaway kawsaqpa kaqninkuna saqiy (genética);
- Kawsaqpa kawsaykuqninpa huk'inpi waqaychasqa saqina willakuna, qhaway saqi (gen).


text:
Wanachay
Wanay icha Wanachay nisqaqa pi runamanpas paypaq millay kaq ruraymi huchallikusqanrayku, q'umallikusqanrayku.
Kay hinatam wanachanku:
- Tayta mamaqa wawanta wanachan mana uyarisqanrayku, ima millaytapas rurasqanrayku.
- Hinallataq yachay wasipi yachachiq mana uyariq, mana llamk'aq yachaqaqkunatam wanachan. Huk mama llaqtakunapim yachachiq ama maqachunchu, yachaqaqkunata rimapullachun, ruranakunatam qullachun.
- Mama llaqtaqa q'umalli nisqa huchallikuq, mana kamachikunakama ruraq runatam wanachan. Chay wananaqa taripay sunturpim kamarikunku. Kay wanaykuna hinam kachkan:
- Qullqi wanay: Taripasqa runaqa kañinatam quchun.
- Samk'ay wanay: Taripasqa runaqa samk'ay wasipim wichq'asqa kachun, huk mit'alla icha wañunankama (ancha millay rurasqanrayku).
- Wañuy wanay: Taripasqa runaqa wañuchisqa kachun (huk mama llaqtakunallapiraq, ancha millay rurasqanrayku): runa warkhunapi, uma kuchuywan, miyu wapsi ukhupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), pinchikilla tiyanapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi). Huchallikuqqa wañunanta samk'ay wasipim suyan.
- Maqay wanay: Taripasqa runaqa maqasqa kachun, asutiwan icha k'aspiwan (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)
- Mutuy wanay: Taripasqa runaqa mutusqa kachun. Makinta, chakinta, huk kurku yawrikunatapas kuchunku (pisilla mama llaqtakunapi: Iranpi, Sawud Arabyapi)


text:
Tuqti yura rikch'aq ayllu
Tuqti yura rikch'aq ayllu (familia Juglandaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, sach'akunam, 12 rikch'anayuq, 60 rikch'aqniyuq.
[allichay] Rikch'aqkuna
Kaymi huk tuqti hina yurakuna:
- tuqti (genus Juglans)
- inka tuqti (Juglans neotropica)
- buliwya tuqti (Juglans boliviana)
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tuqti yura rikch'aq ayllu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Tuqti yura rikch'aq ayllu


text:
Pipil
Pipil nisqa runakunaqa El Salvador mama llaqtapi kawsaq, nawat simita rimaq runakunam.
Pipilkunap ñawpa machunkunaqa Mishikumanta hamuq nawa runas karqan. Ñawpa pacha Kuskatan nisqa mama llaqtansi karqan, 1528 watapi Pedro de Alvaradop pusasqan ispañulkunap atipasqansi.
19 kaq pachakwatapi hatun asindadukuna pipilkunap chakrankunata suwarqansi, El Salvadorpa pusaqninkuna kamachiptinsi.
1932 watapi Pipilkuna hatariptin, hiniral Maximiliano Hernández Martínezpa awqaqninkuna 30.000 runakunatas sipirqanku. Itzalkupi pipil pusaq Feliciano Ama sutiyuqtas warkurqanku. Chay Matanza nisqarayku aslla Pipilkunas kakun.


text:
Fredrik Reinfeldt
John Fredrik Reinfeldt ( * 4 ñiqin chakra yapuy killapi 1965 watapi paqarisqa Österhaninge llaqtapi - ). Suwidsuyu mama llaqta musiku, pulitiku wan Uma kamayuq.
5 ñiqin kantaray killapi 2006 watamanta ñawpaq kuti Suwidsuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Bruno Reinfeldt; Mama: Birgitta Reinfeldt
Ñawpaq warmi: Filippa Reinfeldt
Churinkuna:
Yachaywasi:
[allichay] Qillqasqankuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Fredrik Reinfeldt.


text:
Yaku pacha
Yaku pacha nisqaqa tukuy Tiksi muyuntinpi yakukunam, mayukunapim, quchakunapi, wayra pachapi kaq yaku wapsipas, hatun muyuntinpi muyuriq.
Tiksi muyupiqa kay yakukunatam riqsinchik:
- Mama quchakuna (Pasiphiku, Atlantiku, Indiku)
- Hatun quchakuna (Chawpi hatun qucha, Yana hatun qucha, Chinchay hatun qucha, Kaspi hatun qucha hukkunapas)
- Quchakuna (Piruwpi: Titiqaqa qucha, Chinchayqucha hukkunapas)
- Mayukuna
- Allpa ukhupi yaku
- Wayra pachapi yakukuna
- Yaku wapsi
- Phuyukuna
- Paray (tamyay)
- Urmachkaq rit'i (lastay)
- Tiyaq rit'i: hatun chullunkukuna (Antartikapi, Kalalit Nunatpi, urqukunapi chullunkukuna)
Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.


text:
Islay pruwinsya
Islay pruwinsya (aymara simipi: Islay jisk'a suyu; [kastilla simi]]pi: Provincia de Islay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Mullintu llaqtam.
[allichay] Allpa saywachi
- Amachasqa suyukuna: Mejía quchakuna mamallaqta willkachasqa
- Urqukuna:
- Mayukuna: Tampu mayu
- Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
[allichay] Pulitika Rakiy
Suqta distritunmi kan:
[allichay] Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa
Juan Gualberto Valdivia Cornejo paqarimurqa Islay pruwinsyapi 11 ñiqin anta situwa killapi 1796 watapi.


text:
Aqha qunchu
Aqha qunchu (Saccharomyces cerevisiae) nisqaqa p'uchquchiq qunchu k'allampam, waqtuta ruranapaq, qunchu sankuwan t'antata mast'aranapaq llamk'achisqa.
Qunchuqa tukuchkaq, p'uchquchk'aq aqhapim, sirwisapim, winupim misk'imanta ethanultam tukuchin, chimlasayta lluqsichispa. Chay hinaqa misk'i kaqmanta waqtu upyanam tukukun.
Yuraq t'antata rurachkaptinkuqa, qunchu sankupi tukukuq chimlasay sankuta samp'achanmi.
Ch'iñicha wayaqacha k'allampa kaspam muruchankunata wayaqacha nisqakunapim puchuchin, llapa wayaqachapi tawantinmi murucha.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Aqha qunchu.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Aqha qunchu


text:
Layqa qulluy
Layqa qulluy nisqapiqa Iwrupapi kamachiqkuna waranqa-waranqa layqa (bruja) sutinchasqa runakunata, lliwmanta aswan warmikunata wañuchirqan.
Ancha ñawpa pachañas Mawk'a Iqiptupi, Babilunpipas layqa nisqa runakunatas qatiykachaspa wañuchirqan. Hudyukunap, Kristiyanukunappas liwrunpas, Dyuspa Simin Qillqam layqa kaymanqa ama nin (5ñ Moyses (Deuteronomium) 18:10-12 ).
Iwrupapi 5 ñiqin anta situwa killapi 1484 p'unchawpi Hatun Papa Inusinsyu pusaq ñiqin bula qillqanwan Summis desiderantes affectibus nispa qallarispa Kathuliku inlisyap sutinpi inkisisyun nisqawan layqa qulluyta kamachirqan. Hinaspa Kathuliku inlisya waranqa-waranqa layqa nisqa warmikunata wañuchichirqan, chaymantataqsi hinallataq prutistanti inlisyakunapas.
Chay pacha inkisisyun taripay sunturkuna hampiq warmikunata layqa kaymanta, diyawlu ruranakuymanta, dyusta ñakaymanta ch'atarqan. Hipachiywan chay warmikunamantaqa kunfisyun willakuytam atipayarqan. Achka bruja, brujo nisqa runakunatas - wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan, lliwmanta astawantaq Ispañapi, Alimanyapipas.


text:
kallariy yuyay
Kay neoliberalismo tantanakuyka, Ñawpa kawsaymi kan, tukuy ñukamchik Mamallaktapak kullkikunakata hapishpa, llaktakuna irkiyachishpa shuklla, ashllakuna tantarishka charikkunapak rmakipi sakirishka; shinallatak kamakwasikunapash llaktakuna charishkakuna hapishpa paykunapak allikunapakllami tukushka. Shinami "predatorios Mamallaktaman chayachishka"
Sumak kawsaypak mushuk pushayyachayta churankapaka, Mamallaktatarakmi mushukyachina nisha ninmi, tukuy ñawpa llakipi kawsakakunata tukuchishpa, Mamallakta awkikayta kutintak tarina, shina tukuy kariwarmipak tukuchun, mana shukkunapaklla ñawpashina kachun, Mamallaktallatak kikin kimirina ushayta charichun.
Kay Mamakamachiypi nishka shinka, chay nishkata paktachinapaka kallaripika: paktanakuy yuyay, yachayta paktachina, rikurayakta ruranami kanchik. Rakinakunata, tukuyta chikanyachinata anchuchina kan, shina rurashpami ñukanchik Mamallaktaka tukuypak ushay tukunka, shinallatak pushaytunkuchay, kipaka tukuy ima rurashkakunata rikuy tukuchikman katin.
Mamallaktapi rikshishpa tawka llaktakuna, kawsaypurachik kaykunami kan, ishkay katipika llakta ushaytami rikshina kanchik. Kay tukuyman chayankpakka ñukanchikpak Mamallakta ukupi ayllukunaman riksichina kan, Plurinacional y intrercultural imata nisha nishka yachachinana kanchik, kay shina llaktapika ñawpa ñukanchik yayakunapak allpakunamanta rishsina kanchik. Paykunaka, paykunapak mutsushka kamachikkunata rurashpa kawsakkuna karka; paykunapak kawsana llakta ukupika kaykunami kan: llakta runakunapak, yana runakunapak, yunka runakunapak shuktakkunapakpash sumak yachaykunami karka, paykunapak kawsaykunamanta apurikunamanta rimashpa yachana kanchik. Shuklla shunkuta, tawka rikrata charik Mamallakta kanka.
Sinchi llakta ushayta charik Mamallaktaka llaktayukkunapak kuchullapimi kana kan, paypak tawsami kawsayta charik allpata, llakta ukupi kawsaykuna tiyakta riksinka. Chaymantami kamachikkuna karupi kachun tankana, Gobiernos Autónomos Descentralizados kamachikkunapash karupi llankachun mutsurinka. Tukuylla mañaymashkay runakunapak kuchupilla kachun, kachakpura tinkirinakushpa llankachun, tukuylla llankay paktarichun, Sumak Kawsayta tukuykuna paktana tukuchun. Chaypak tantarishka pakta yanapak saywashka allpata tankana kan, pushakkunaka kikinllatak karupi kamachik kana kan, llankayñankuta sinchiyachik, tawka kamachik patakunawan tinkirishkami kana.
Kay katikuy yuyaykunaka runatami imatapash rurakta chawpipi charin, payllatak tukuyllaman llankachun yuyan, chaymanta Mamallaktapi kawsakkunata paykunapak yuyaykunata churanakuchun tankana, llaktayukkuna tuy kamachikkunapak patapi kanata charin.
Mamallaktami tukuyta mushukyachinkapa shunku kan, hatun alli katuna rantina ukukuna awllirichun rikukmi kan, chay ukukunapika hawapi tiyarishpa hatunyashpa shuklla katuna, shukpak makipilla kana mana kanchu. Tukuykuna charina hayñitaka mana shuklla millpuna kanchu. Paypak hawapimi tukuylla mitachikunata paktachina sakirin.