text:
Nisag llaktamanta kuytsapak kawsayta kay killkapi riksishuk.
I.SHUK NIKI WAKURI AYLLLULLAKTA WIÑARISKAMANTA
Kay ayllu llaktaka, pichka patsak watakunata yallimi kawsashpa shamun
Mana España llaktamanta mashikuna llakichishkachu kashka.
Ashtawanka inka runakuna kashkatami yachankuna, chaymantami mana shukta llakta mashikunawan tantarinata munankuna, mana sawarinata munankuna, kikin yawarta mana chapuchishun nishpa
Kay Nizag ayllu llaktaka kinkin kawsayta, churayta, mikuyta, shimita, iñinata, mana sakishkachu
Kay llaktapi kawsak mashikunaka, pachamamitapi tarpushpami kawsankuna, wiwakunata mirachishpami kawsankuna, shikrata tzawarmanta awashpa, kay tukuytas rurashpami kawsayta charinkuna.
kallari watami apukunata akllankuna, kinkin ayllu llaktata alli pushachun.
Mushuk watakunatapish raymikunata ruranchikmi
1.1 WIÑARIMANTA
Nizag shimika shamunmi (shuar ayllu llaktapak shimimanta) kayka nisha ninmi paypak shitashka allpa( “ Tierra abandonada de él” ).
Inkakunapak pachami, tayta Atabilipata Perú mamallaktapi wañuchirkakuna, chaymantami shuktak apukunaka paypak ayata kay Ecuador mama llaktaman apamurkakuna. Kashnaman shamuchunka, Cañari runakunaka sakirkallami, Ashtawankarin tikra Perú mamallaktaman kutichunka mana sakirkachu.
Chaymantami chay inka apukunaka Nizag nishka llaktapi sakirirkakuna, ñukanchikka mana puruwa runakunachu kanchik, ashtawankarin inka sapitami charinchik, Cañari runakunapishmi kanchik.
1634 watapimi Sebastian Laso runaka Nisac llaktapi Caciqui kashka.
2 de Febrero de 1921 watapimi mashi Victor Vacacela hatun apu ayllu llaktata pushak kashka.
1938 watapimi ayllu llakta shina wiñarishka(en 1934 fue fundada la comunidad)
Kallari wiñachikunapak shutika kanmi: Mendoza, Vacacela.
Kay runa mashikunami sinchita llankashpa kallarirkakuna, ama alcabala nishka kullkita chaninapak, hatún pushakkuna llakichikushkamanta, ashka allpata charikuna llakichikushkamanta, sinchi sinchita makanakushpa kallarirkakuna.
1.2 MAMA LLAKTAPIKA MAYPITAK SAKIRIN
MAMA LLAKPI: Ecuador
MARKAPI: Chimborazo
KITIPI: Alausí
AYLLU LLAKTAPI: Nizag
CHINCHAYSUYU: Guasuntos ( Norte)
ANTISUYU: Alausí( Este)
KULLASUYU: Pishtishi, Sibambe (Sur)
KUNTISUYU: Zunag ( Oeste)
1.3 AYLLU LLAKTAPAK SHUYU
II. KIKIN RUNA KAWSAYMANTA
2.1 IMATA SHUK LLULLU WAWA WACHARIKPI RURANCHIK
Ñukanchik mamitakunaka ña unkuna pullakuna chayamukpika ashka ashkata allichirinkuna: cebada arroz muyuta rurachin, sarata tzankan.mashkata rurachin,trigo muyuta kutachin, tukuy ukukunata pichan, kawituta allichin, zamurrapak tukuy muyukunata: purutu, yurak-sara, alverja muyu, haba muyu, kinuwa muyutapish kutachin, wawata maytuna llachapakunata allichin, wawa umata watana pañuta ruran, runa chunpita awachin,
Ña nanachikpika yachak mamitatami yanapachun mañakrinchik, chay mamitaka puntaka tayta pachakamakta mañashpami kallarin chasnallatak urkukunapak, yurakunapak, tayta intipak, mama killapak, sumak samayta mañashpami kallarin, wawa mana utka llukshikpika ama pula kiwa puka sisa yakuta, lutu yuyu yakuta shuktak yakukunatapishmi upyachin.Chay kipa ña llulluwawa wacharikpika hashkatami kushikunkuna.
Chay mamaka wawamanka asha kachi yakupi paypak rukata yakupi tupachishpami llullu wawapak shimipi churan, mishki shimi wawa kachun, umapipash pukunmi yachak runa kachun, shimitapash siranmi ama llulla kachun, ama maytapash rimachun, ama kallu kacharishka kachun, ama hillu kachun.
Warmi wawa kakpika tukuy muyukunatami kun kunashpa alli llankashpa kawsayta charichun, Kuti kari wawa kakpika kunmi pikuta, barrata chasnallatak llankashpa kawsachun nishpa. Chay kipaka llullu wawataka tukuy WASI ukupi kawsakunamanmi markachin, aylluman alli samushka, tukuyllami kushilla kanchik kay Mushuk wawan wacharishkamanta , Chay kipaka tayta pachakamakta, paypak churi Apunchik Jesusta, sumak samayta yupaychashpa, kushichishpa yallinchik.
Chay yanapak warmitaka yupaychanchikmi: cuy kusashkawan, washpa lulun yanushkawan, azwawan, papawan tzampumuruwan, tantawanpish.
Wawa llullutaka armachinchikmi yuyukunawan.
INTI, CHILLAY PUNCHAKUNAPIKA ( Domingo y Miércoles ): Yerbaluisa, cedron, tipo, Naranja pankawan, kay kiwakunawanmi armachinchik.
AWAKI, WACHA, KULLKA, PUNCHAKUNAPIKA ( Lunes, Jueves y Sábado): Tukuy mishkilla ashnakuk sisitakunawanmi armachinchik.
WANKARI, CHASKA PUNCHAKUNAPIKA ( Martes y Viernes): Ruda, santa maría, marco, chamana, pishik kiwakunawanmi armachinchik. Chaymantami sinchi sinchi wawakuna wiñan.
Shuk llullu wawa wacharikpika takinchik ashata tushunchik hatun kushikuywan.
2.. 2 SAWARIMANTA
Kallaripika shuk kuytsawan shuk musuwan munanakushpaka, may llankaykunapi, michinakunapi, ñankunapi, mana pi rikukukpimi uchilla rumiwan, chanpakunawan shitanakunkuna, Ña ashtawan kuyashkata yachashpaka, kuytsapa llikllarinata, muchikuta, akcha watanata, kichushpami paypak wasiman apashpa rin.ña ashtawan ashtawan pukllanakushpa katinkuna.
Kay pukllanakuyka kimsa watakaman yallin.
Chay kipami ña alliktak riksirinakushpaka sawarinaman yaykunkuna.
Ña arininakunkapakka musumi ashka kullkita kuytsaman kun, chayta kunaka mana hawallachu, ña kuytsaca yachanmi sawarina chayamunata. Chay kullkika nisha ninmi arininakuy. Chay kipami ña musuka shuk yuyak taytata rimachun kachan kuytsapak tayta mamapakman, Chay rimak ( Rimador) taytaka alli alli kawsakmi kana kan.Kuytsapak tayta mama munashka rimadormi kana kan, utka kacharichun paypak ushushita.
Kay rimak taytaka hunkaypika ishkay punchallami rinakan: Chillay, Wacha punchapi. Mayhan kutsapak tayta mamaka sinchi sinchimi kan arininapakka, chusku pichka puncha rimador yaykuypimi kacharinkuna.
Chillay puncha kacharikpika, Wacha punchaka arinimi kan.
Sikuray punchaka Kashnami kan.
Musupak taytaka kuytsapak taytamanka shuk hatun sikrapimi kay kunpitaykunata apashpa rin: Puño asuwa, hayak yaku, chusku shampan vinu, java cerveza, limalimón, chusku colatapish.
Musupak mamaka shuk hatun tatzapika ( canasta)Tukuy mikunata katuna wasimantaka kay mikunakunatami apamun: arroz, aceite, achote, lenteja, azucar,fideo, quinoa, tallarin, café, cocoa, maní, manteca de chancho, shuktakpish
Kaykunatapish: tanta, palanta, manzana, shuktakunapash. Kay tukuy kunpitaykunatami aparishpa rinkuna( pedido).kaytaka kunkunami alapadushpa ishkantinmanta.
Chay kipaka ishkantin sawarikunamanmi santo rosario apachitata churachinkuna, chay punchamantami ishkanti hatun paktachita aparinkuna.
Mana piwan asina kan, kuytsapak mamaka tukuy ruranakuna ushushiman yachachin sinchi sinchi kawsayta charichun sawarishka, kipa. Chay punchallami ima pacha sawarinata rikunkuna, pi achik mama achik tayta, yanuk mamakunata, alwahanuta, mudachik taytata mashkankuna, Apunchikpak wasipipish mañankunami.
Ña shuk killata tayta pachakamakpak shimita yachashpaka, ña rikuri nishkatami kunaman yaykurinkuna.
Inti puncha sawarina kakpika, wacha chawpi tuta kakpimi musupak taita mamaka kimsa wanku yantawan, ishki hatun wanku kiwawan, shuk hatun llamawan, shuk puñu asuwawan sawarikuk kuytsapak wasiman rin.
Sawarikuk kuytsata surkunamanka kikin takinawanmi surkukrinkuna.
Sawarikuk kuytsaka paypak wasimanta llukshinkapakka tukuy WASI ukupi tiyak ayllukunatami alabadushpa llukshin, hatun mamaka papawan cuy kusashkawanmi noviataka llukchimun, chasnallatak tukuyta alabadushpa.
Kutin hatun taytapish sawarikuk musupakmanka chasnallatakmi rin, ruranpish.
Ishkantik hatun tayta hatun mama paykunapak wasiman pushamushpaka mudachimkunami. Chay kipami Pachakamakta mañana wasiman pushashpa rinkuna.
Apunchikta mañana wasipika, Willachikmisawarichin.
Apunchikpak wasipi sawarishka kipaka, hatun tayta hatun mamapak wasipimi mitsata shitankuna
Chay kipaka noviopak wasimanmi rinkuna chaypi mitsata sitankapak.
Chay kayanti punchami masha hapik kachunta hapik chayankuna.
Mashataka hapinkunami warmipak ayllukuna kay kunpitaykunawan: panela mishkita ñutushpa novio mishki Shimi kachun paypak warmiwan, pico, acha, barra, pala, azadón, cocineta, tanque de gas, shuktak karaykunatapish kunkunami.
Kachuntaka hapinkunami karipak ayllukuna chasnallatak hashka kunpitaykunawan. Kunuk asuwan noviapak wawa mama kunukyachun, Mankakuna, plato, cuchara, vaso, licuadora, murukuna, shuktakunatapish.
SIRISHITAPISH RURANKUNAMI.
Hatun Tayta hatun mamaka wakashpami kawsaymanta rimankuna, tukuy tukuy lluchichishpami sirichinkuna, chaykamanka yanuk mamaka wawa tanta maytushpami Mushuk sawarishkakuna siririna kamapi churan, kayantikka hatun tayta hatun mamaka ishki medianowanmi noviokunataka hatarichinkapak shamun,
Chay masha kachun hapik ayllukunamanka ashkatami karana: ishki plato zamurra, ishki plato kachi caldo aychawan, ishki plato arroz muyuwan, papawan kuchi kusashkawan, lechuga kiwawan, kuyiwan, zampu muru takashkawanpish, ishki lato muti. Noviokunaka chayaktami kunkurishpa alabaduna kan, ayllukunaka kunaywan kunaywanmi bendición riman.
Chay Raymi kipaka Mushuk warmika Mushuk churanakunatami churan, Mushuk kari churachishka, kipa punchami Mushuk warmipak mamaka paypak kuytsapi churana, awashka, rantishkata sakinaman rin.
KAY SAWARISHKAKUNA MANA ALLI KAWSAKPIKA.
Ima llullakuna, kusa warmita makashpa , ayllukunapash llakichikukpika.
Kallaripika warmipak, kusapak tayta mamata tantachishpami, ishkantikta chimpa pura tiyachishpami taripamkuna, chay kipaka ña rikunkunami pitak ashtawan pantarikun.
Ña chay kipaka kusa pantarikukpika, kunkurichishpami paypak sumak warmita kishpichita mañachin, chay kipaka paypak taytata mamitata, paypak warmipak tayta mamitatapish kishpichita mañan, chay pachami paypak tayta mamaka churitaka kunashpa ashkata asutin wakra kara chakishkawan.
Kipa manatak kawsayta hapikpika paykunapak achik tayta achik mamata, shuktak ayllukunata tantachishpami allichinkuna, Chaypi manatak allichirikpika, Apunchikta mañana wasimanmi apashpa rin.
Chay kipaka hatun waynayay tiyakpika, Ayllu llakta tantanakuymanmi apashpa rinkuna.
Warmitaka paypak wasimantaka Guardia warmikunallatakmi ayllu llakta tantanakushkamanka apashpa rinkuna.
Kutin karitaka Guardia karikunallatakmi apashpa rinkuna.
Hatun tantanakuyman chayachishpaka ishkantik waynayakukunatami chimpapurachishpa, pushak apukunaka taripamkuna. Chaypi nikarinakukpika, karitaka, guardia karikunaka tukuy lluchuchinmi, tukuy mashikunapak ñawpakpi, chasnallatak warmitapash guardia warmikunami tukuy lluchuchin, chak kipami shuk hatun kaspipi warkunkuna, ishki makipi washaman watashpa, waynayakunaka ashkata kaparishpa uriyachipaychik ña willashunmi ninkuna, ña uriyachishka kipami tukuy paykuna ima shina purishkata kallarimanta willankuna. Chashna willakpimi tayta mamaka shuk hatun wanku ruku chiniwan ishkantikta chinin, wakra karawan asutin, siri yakuwan armachin, kishpichita mañachin kay tukuyta ruranmi kunashpa. Chay kipaka shuk killkata rurachin ama kutin chay llaki tiyachun. Ayllu llaktapak uchilla killkawanmi ruran ( basando en el Reglamento de la comunidad)
Ñukanchik Nizag ayllu llaktapika Ashallakunallami sitanakunkuna( Unión misionera) nishkapi katikunallami sitanakunkuna.
Chaymantani kuytsapi, musupi alli alli riksinakunkuna, tayat pachakamak tantachishkatak runaka mana chikanyachi tukunchu, wañunkakamanmi kawsanakan llakipi, kushikuypi tantallami kawsana kan.
2.3 KIKIN PUSHAKUNAMANTA
Kallari watapimi kikin pushakunata akllanchik.
1. Hatun Apu (Presidente)
2. Kipa pushak apu (Vicepresidente )
3. Killka kamak apu (Secretario)
4. Kullki kamak apu (Tesorero)
5. Sindico
6. Alcalde
7. Regidores
8.Tasador
HATUN APU
Hatu aputaka akllankunami kay kawsayta rikushpa: Mana llullak kakpi, mana Shuwa kakpi, mana killa kakpi, WASI ukupi paypak warmita, wawakunata alli kuyakpi, karakkapi, kishpichik kakpi, mana hatun tukushka kakpi, sinchi sinchi runa kakpipish.
Tukuy Nizag ayllu llaktatami pushan, tukuylla wiñarishpa ñawpakman rinkapak
Tukuy llakikunata allichimkapak
Tantalla ayllu llakta purichun llakan.
Kay akllashka puchaka iski chakiwanmi purin: iñinawan, kawsaywanpish. ( fe y vida) Pushayta tukuchik apukunami ,hatun mikunata rurankuna, chay mikunaman pushapami, alabadushpami Mushuk pushakunaman karankuna.
KIPA PUSHAK APU
Kay mashipish punta pushakta yanapanmi.
KILLKA KAMAK APU
Tukuykunata killkan
Rimana shimikunata killkan.
Shuktak wankurikunaman killkakunata kachan mañaykunata rurashpa. Ima willanakunata wichachishpa.
Tukuypak shutikunata willachin, tantanakuykunapi mikakunapipash.
KULLKI KAMAK APU
Kullkikunata apan
SINDICO
Tantanakuna wasita pichan
Tukuy ayllu LLAKTAPAK charishkakunata rikun
Maypi allpa sayway yaykurishkata rikun
Mapa ñankunata rikun
ALCALDE
Kallaripika kimsa Apu Alcade tiyashka
Carnaval raymipimi hatun Alcaldepak warmika, kusa Alausí kitipi misaman rikpika, Hashka yanushkawan kusata shukta mashikunata tupanaman rikkashka.
Octava nishka puncha chayakpika, Hatun Alcadipak wasipika kaykunata yanu kashka: chawar mishkipi, zampuwan, ukawapish, mazamurrata aychawan, Asúa, muti, ña paykunaka yacharkami kayshuk ishki Alcalde warmimdi mashikunamdik shamunakashkata, chay Ishki Alcaldipak warmikunaka hatun mati medianowanmi rikkuna kashka, kutin shuktak mashikunaka wanku yantawan, kiwawanmi rikkuna kashka. Chaypimi hatun raymi kashkamanta alabadushpa, sumakta karanakushpa, kishpichinakushpa yallikunakashka.
Tantanakuykunaman, misaman chusku pacha kakpi willashpa kaparin, Tukuykuna uyachun, churupipish pukunmi kimsa kutinkaman.
REGIDORES
Tukuy kay paktachikunata tukuy mashikuna alli apachunmi rikun llankanpish.
TASADOR
Maypi pipak wiwakuna dañuta rurakpimi, payka rikun ama shuwashpa kullkita yalliwan cobrachun, kashkallata pakachichun. Ama piñanakuy, llakirinakuy, rimanakuy tiyachun.
Kay mashikunaka shuk yuyaylla, shuk shunkulla, shuk makillami llankankuna.
Alausí kitipimi rantinakuna mashna kashkata rikunkuna, chayta rikushpami kullkita hapichinkuna.
2.4 KIKIN KULLKIMANTA.
Nizag llaktapika tukuy karikunaka yunkapi, shuktak markakunapimi llankanaman rinkuna kullkita hapinkapak.
Kutin warmikunaka tukuy wiwakunata mirachishpa katushpami kawsanchik
Shinallatak tsawarmanta sikrata awashpapish katunchik
Tukuy mikuna kiwakunata, Muyukunata, tarpushpami mikunchik katunchipishmi.
Hashtawankarin Nizag llaktapika kachita, mishkitallami rantinchik.
Achupallasmanta, Shuidmanta, Tulatusmanta, shuktak llaktakunamanta cebollawan papawan kisilluwan, ukawan, millukuwan, mashuwawanmi karanakunchik ( trueque) Nizagmantaka kachanchikmi: sara, trigo, purutu, kamute, zampu, sapallu, kikama, chilina, uchu, palta, pakay, tawzu, granadillas, shuktakpish.
Hatun kullkita wakichinapish ña wiñarirkami( Cooperativa Nizag LTDA)
Kallaripi pichka mashikunami hatun yachana wasima yachanaman rishkakuna( Instituto Eugenio Espejo) Riobamba kitipi.
Kay sumak yachaykunami yuyaykunata ashtawan paskashka.
Ñaupa yuyaymi kashka, wakcha kawsaymanta llukshina.
Chay kipami pichka mashikunaka shuk hatun katuna, rantina wasita ruranata, wiñachinata yuyarishkakuna. Kutitn kutin parlanakushpami shuk hatun yuyayta hapishkakuna, chay yuyayka kashkami hatun Kullki wakichinata wiñachina.
Hashka runakunami karu llaktaman rishkakuna, kullkita hapishpa mana maypi wakichi tukushka, chay kawsayta rikushpami, wiñachinata yuyarishkakuna.
Chunka pusak mashikunami wiñachikkunaka kan.
Ishki chunka pichka waranka kullkiwanmi( 25.000) kallarishkakuna.
Tukuy kullkita wakichikunaka sukta patsak chunka ishki mashikunami kan.
Wiñarinmi sukta puncha ishki waranka chunka watapi, chay punchami wiñari raymita rurankuna.
Pushakuna:
Punta pushak: Mariano Criollo
Tukuyta rikuk: Francisco Tapay Mendoza.
Tukuy kullkita yupak: Esteban Tapay.
Kay tukuytaka rikunmi MIES
Mañachinkunami pusak waran kallaman, wawa kullkitaka shuk wata paktakpimi kutichina kan, chunka kanchis (17% anual) wawa kullkipimi mañachinkuna.
Churanapak, llukchinapakka, ishki waranka pusak kullkikunawanmi llankankuna.
Killanta killantami tatanakunkuna kullki wakichinata ima shina pushanamanta rimanakunkapak.
Arininakuytaka tukuykunami paktachinkuna.
III. KIKIN IÑINAMANTA
3.1 PAWKA RAYMI ( Marzo- Carnaval)
Kay raymi killaka Nariz del Diablo urkumanmi rinchik, tayta pachakamakta, ñaupa taytakunata yuyarishpa, kushichishpa yallinkapak.
Chay urkupika tayta pachakamanman mañashka kipaka, kikin uyarikunawanmi tushunchik, chivilta yanunchik, tukuykunami kukayuta apashpa rinchik chay urkupi karanakunkapa mikunkapak, chay mikukuy pachami shuk tayta kay parluta parlan
Ñawpa pachami shuk taytaka machashka, chay kipaka rishkami supaypak sinkapi puñunaman, Ñapish chawpi tuta kakpimi chak nariz del diablo urkuka kayshuk Achupallismanta tayta Kallanapukara nishka urkuwan hashka hashkata piñanakushpa kallarishka ninmi, kashna ninakushpa, Tayta kallana pukaraka nishkami tayta nariz de diablotaka, puñuy siki mana ukkarkanki tayta pachakamak yakuta kukuy pacha, chayman mana rishkamantami kunanka lluchu siki, chakishka tayta kanki nishpami rimashka, chaymantami kutin Tayta Supay sinka piñarishpaka kasha nishka kankarin ima favor waylla kanki, kanpak wawakunami kayman shamun ñuka wawakunapak mikunakunata kichunkapak, kay ñuka allpitamantami kaykunata apashpa rinkuna: muyukuna, fruta mikunakunata, mishkichina kiwakunata, shuktakunatapash. Chaymantami ñukanchikka mana yarikaywan yakunayaywan kawsanchik.
Chasnallatak ishki yunta wakrata mana charikunaka, yapunkapakka mañakunami kashka, Carnaval raymipimi wakrayuk duyñutaka yupachanaman rinkuna, medianowan, aswawan, hayak yakuwan.
Chakrakunata tarpuchishkamantapish chasnallatakmi yupaychanaman rinkuna.
3.2 HATUN PASCUA PUNCHA
Kullka punchami utka tukuy allpapi tarpushka muyukunata rikunaman rinchik.
Chay chakraman chayashpaka , kunkurishpa sumak muyuwan parlay kallarinchik, kashanami parlanchik: sumak muyitu, Pachakamak wiñachishka muyitu, kawsayta kuk muyitu, sumakta pukunki karanakushpa kawsankapak, Pachakamak yayitu rikuwanki ama kasa, wayra, japichun, tamiata karawanki, millay kurukunamanta harkawanki. Ama llakirikki kampak ayllukuna hashkatami kuyanchik muyitu. Chaymantami kunan Mushuk watapi rikunaman chamurkanchik, asha civil pakitata karaway.
Chasna tukuy chakrata rikushpaka, chawpi puncha kakpimi tikranchik wasiman
Manaray ukuman yaykushpami ninchik wasiyuk mamita kay Mushuk civil pankawanmi shamuni Elena chakraka shuk hatun napaytami kachan, waisyuk mamitamanninchikmi, shinallata chaskik mamitaka ninmi shamupay, yaykupay, kushi kawsayta apamupay, tukuykunami kushilla kanchik Mushuk sara panka shamushkamanta.
Chinallatak trigo muyu, cebada muyu killuyakukpika hashka llamakunatami chay muyupi michinaman rinchik sarurinchik chay muyu alli tukuchun, chasna michishpami ña chawpi puncha kakpi mikunaman shamunchik, ña mikumkapakka yanuk mamita, hatun mamami tayta pachakamakta yupaychashpa bendicionta cun mikuna hawapi. Chay kipaka rinchikmi tayta pachakamakta mañana wasima Chaki mayllana raymita paktachinaman.
Kullka, Chaska, Wacha chawpi puncha mikuytami tukuy ayllukunawan karanakunchik, Achik mama Achik taytamanpish karakrinchik, chay Achik mama taytaka wiwakunatami karashpa kachan payak Achik wawakunamankamka, mirachishpa, katushpa churarishpa, yachay wasiman yaykushpa kawsachun.
Hatun Inti Punchaka.
Kimsa pachakuna kakpimi ralu yakupi armarinaman rinchik, chaymanka chivil shunkullirinawanmi rinchik, Mushuk runakuna kankapak, sinchi samayta hapinkapak, shunkuta mayllarinkapak, sinchi kari sinchi warmi kankapak, alli yuyaykunata hapinkapakpish.
Mayhakunaka paskuanchitami rurankuna.
Mamitaka papawan, cuyiwan zampo muru takashkawan yanun, chaykamanka kutin taytaka tukuy wawakunatami alabaduchishpa kimsa kutinkaman wawa karawan asutin, tukuy mana kasushkamanta, yuyakunata mana napashkamanta, mana nishkata rurashkamanta, mana ukka hatarishkamanta, shuk wata pantarishkakunamantami asutin kunaywan kunaywan, chay kipami kutin mamitaka karan, chay kipami misaman rinchik.
3.3 APACHITAPAK KILLA( 3 de Mayo)
SHIRI PUMKU( puerta fria) Waka= lugar sagrado.
Nizag mashikunaka tayta chiripunku wakamanmi rinchik, tayta Pachakamakwan, Apunchikwan, yuyak tayta, yuyak mamitawan tupankapak, Nizag Runakunapakka, tayta Pachakamakka na wayrapichu, ashtawankarin urkupi, sachapi, kiwapi, rumipi, yakupi, pishkukunapi, yuyakkunapi, alli michikkunapi, pushakunapi, wawakunapi, karanakuypi, kishpichinakuypi, yanapanakuypi, shuktakunapipash. Chaypimi kan kawsayta kuk yayitu mamita.
Pachakamakka shuk mama atishpa shinami kan tukuykunata ukllashpa kuyashpa wiñachin.
Kay wakama tukuy wiwakunapak millmakunata, tullukunata, espelmawan wasita, wawakunata, unkushkakunata, wiwakunata, murukunata pichashpami apashpa rinchik, ama unkuy, wañuy, llaki hapichun, tukuy chiki llukshichun. Mishki mikunakunatapish apashpa rinchikmi: muti, sara kancha, alveja muru, papa, kuy, Chivilis, washpakusashka, arroz muru yanushka, mishki jora Asúa, wirumanta mishki yaku Aswa. Manara mikushpami kay mikunakunata hapishpa tushunchik pachamamitata yupaychashpa.
Ñawpaka tukuylla llutarishpa siririshpami tayta urkuta, pachamamitata kishpishita, licenciata, panpata muchashpa kallarinchik.
Chay kipaka tukuykunami kishpichita kunkurishpa mañanakunchik Tukuykunami chay wakapika sinkurinchik alli samayta hapinkapak, Mushuk warmi, kari, wawa kankapak, Mushuk wata kallarishkamanta.
Chasnallatak cuy rumitami apashpa shamunchik kuy wasipi panpankapak, hashak hashka kuykuna mirachun.
3.4 RAYMI KILLA( Junio) CUERPO DE CRISTO
Kay raymita pusha mashika tayta huyis shutimi,
Kay mashimi tukuy raymi ima shina kanata yuyarin,
Manarak raymi chayamukpimi, shuk watata allichirin, kullkita tantan, kuchita wirayachin, kuykunata uywan, wasita allichin, chunka ishki tushukunata mascan, yanuk mamitata mashcan, alwahanu taytata mascan, violin, bombo, flautapipash yanapak mashikunata mascan, tukuy munay mikunakunata rantishpa tantachin.
Ña kullka puncha pakarimukpika utka hatarishpa tukuy wasita pichan, chay kipaka chunka ishki tushuk musukunata payapak wasiman pushamukrin, chaypimi tukuykuna mutarinkuna, yurak ushuta, yurak wara, yurak kushma washamanka uma pañuwan sirashka, tukuylaya tullpu lishtunwan rirpu, chunta kaspita aysashka, ishki sampipitak chilinnikuk kashkapliwan watashka, maki pañuta aysashka, kay tukuyta churarishpaka, tukuy chunka ishkikunami tayata huyista kunkurishpa alapadushpa sumak bendiciónta mañankuna, chay washaka misata uyanamanmi rinkuna, misa llukshishka kipaka, tukuy ayllukuna rikukuk ñawpakpimi tuyunkuna, Apunchik wañushka Kawsarishkatashmi tushunkuna, chayta tushushka kipami tayta huyiska yumpukunataka nin richik kuytsakunata rikunkichik, chaypimi yunpukunka, ñankunapi, michinapi kuytsakunata hapishpa llikllarinta, muchikuta kichushpa tayta huyispak wasiman apashpa rin. Chaypimi kuytsaka rina kan apamunaman, apamunaman rikpika tayta huyiska hashka ashka mikunakunatami karashpa kachan chay kuytsamanka.yachak musukunaka paykunapak kuyashkatami hapikrikunakarka.
Manaray huyispakman rishpami arkuta paktakuna, chay arkupika kaykunatami churan: chilina, chiwila, palta, papaya, chimuya, pakay, palanta, tawzu, granadilla, tanta, galletas mikuna, caramilo mishki, wiru, pipinu, shuktapsh, kay tukuyka chusku hatun kaspikunapimi churashka, chay kaspiman wichiyanaka mana hawallachu, mayhankunaka wirawanmi supamkuna kaspipi ama wichiyay tukuchun, tukuy wichiyashpa mikunakunata hapishpaka tayta huyisoanmanmi rinkuna, chaypimi tyata huyiska chunka ishkipak mamakunaman chawpin tukuy mikunakunata.
Chashnallatak duñita tukushka warmikunapish tushunkapak llukshikunami.
Pachakamakta mañana WASI ñawpakpika hatun wirtatami rurankuna, yunkapi pukuk mikunakunata, chiripi pukuk mikunakunata tarpukkuna. Chishi mikunamanka tayta huyiska tukuy ayllukunatami paypak wasiman pushashpa rin mikunakunata karankapak. Tukuykuna tushushpami raymita yallinkuna.
3.5 MURUKUNAMANTA RAYMI, ISHKI CHUNKA PICHKA, KUSKI KILLAPI( 25 de Septiembre)
Ñawpaka tukuy ayllukunami, punta pallashka murukuntaka kawsak runa iglesiaman kunchik, chay kushka murukunawanmi ima minki tiyakpipish karankuna, michamanta kullkita kunkapak katunkuna.
Ña chak punchaka, tukuy ayllukunami may sumakmurukunata paktyapi churan, tukuykunami kuyak tayta pachakamakta murukunata hawaman churashpa yupaychan, chay kipaka murukunata markashpa tukuykunami kushilla tushunkuna, tushushka kipaka shuk yuyak mamitami chay murukunata tukuy raymipi kakkunman kun paykunapak shuktak murukunawan chakruchun, cha kushiyachinata rurashka kipaka, tukuy kuytsakunami kalchata aparishpa, runtaturpi takishpa tushunkuna, shuktak mashikunaka trilla tushunatami tushunkuna, chay punchapakka yana apita, tantata, arroz muruta, mutita, wirumanta aswata, tukuy murukunamanta yanushka mikunatami mikunchik. Kikin shuktak pukllaykunatapish ruranchikmi.
3.6 AYA RAYMI KILLA( Noviembre)
Sara muruta pallakuy pachami, yana sarata tantanchik, chay tantakuy pachami mishana nishka tiyan, Shuk mashimi shuk yurak kaspata chawpipi shuklla yana sarata aparishkata hapishpaka, shuktak mashiman kun kayta chalapay nishpa, chay hapik mashika kushirarynmi, ña payka yachanmi aya raymi punchapika yana apiwan tantawan, papawan kuykusashkawanmi karakrin chay mishak mashiman, kutin chay mashika, shuk washpatami karashpa kachan.
Aya raymi manara chayamukpimi, yana satarata makipi kutashpa, tipuchishpa shuk mankapi churan puskuchun.
Yana apita yanushpaka chishimanmi aya karay nishkata rurankuna.
Shuk patakupimi kay kunata churan: yana api, tanta, mashka, muti, Aswa, papa, aycha, shuktaktapish. Yuyakunaka ninkunaki kunan tutami tayata Pachakamak tukuy wañushkakunaman samarina pachata( recreo) kun, chaymantami tukuy ayllukuna shamun rikunaman, mikunaman kawsak ayllukunapakpi.
Chasnallatak chay kayanti punchak tukuy wañushkakunata pampana allpamanmi rinchik, shinallatak yana apiwan tantawan pashpa, chayman chayashpami, kikin ayllu pampashkaman rinchik tukuy llakikunata, kushikuykunata parlanaman, parlashka kipami shuk uchilla platopi apita tantawan cruz kuchupi sakishpa shamunchik.
Shinallatak chusku mashikunami chaskikuna tukushpa wasinta wasinta, wañushkakunamanta Pachakamanman mañashpa purin.
IV. KIKIN RIMAYKUNA
• Alwahanu: Mecero
• Apachita: Cruz
• Atabilipa: Atahualpa
• Champa Pedaso de Tierra.
• Hunkay: Semana
• Kunana: Aconsejar.
• Llachapa: Pañal de tela
• Lishtun: Sinta plastica
• Mitsa: Gran comida
• Munanakuy: Enamoramiento
• Paktachi: Compromiso
• Rimadur: Intermediario.
• Sikra: Shirgra de Cabuya.
• Taripana: Avericguar
• Tatsa: Canasta
• Tzampumuru: Pepa de sambo hecho salsa.
• Tzankana: Moler
• Wawamama: Madre o Placenta
• Zamurra: Colada de arina de granos.
V. KAY LLANKAYTA YANAPAK MASHIKUNA
WATAKUNA
SHUTI
Rosario Pala Pichka chunka pichka watakunata charin
Vicente Vacacela Pichka chunka iskun watakunata charin
Valeriano Mendoza Kanchis chunka kanchis watakunata charin
Maria Carmen Mendoza Pusak chunka ishki watakunata charin
Maria Margarita Vacacela Pusak chunka sukta watakunata charin
Nizag Kawsak Iglesia
Warmikunapak wankuri ( CAMACH)
VII. TUKUYKUNATA YUPAYCHAY
Ñaupaka tukuy kay pachata, hawa pachata, ura pachata wiñachik sumak taytitu mamita pachakamaktami yupaychani, ñukaman sumak yuyaykunata kushkamanta,
Ñukapak Yachachik Cesar Guanulema Mashimi paypak sumak yachak yuyaykunata kararka, chaymanta hatun shunkuwanmi yupaychani. Chaypak washaka ñukapak tayta mamitatami yupaychani, kullkiwan, yuyaykunawampish yanapashkamanta, Shinallatak ñukapak, Apunchinmanta ñañakunatapish( M. J. P. P.) Tukuy shunkuwanmi yupaychani, shinallatak tukuy kay llankayta yanapakunatami yupaychani.
May hatun tupaychay “ JATUN YACHANA WASI” Kay hatun yachana wasipimi kikin Runa kawsayta Sinchiyachinchik, kawsanaman kutinchipish.
Ñukanchik Kikin Kawsayta Kawsashpami, “SUMAK KAWSAYTA RURASHUN”
¡SHUK MAKILLA, SHUK YUYAYLLA, SHUK SHUNKULLA RUNA KASHPAKA CARAJO!


c: text/html

text:
Pamplona
Pamplona llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Nawarra pruwinsya wan Nawarra Uma llaqta.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa wata 74 a C, Pompeyo.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Barriokuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iñiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kathuliku inlisya.
Llaqtap amachana santun[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Los Sanfermines[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 6-14 Anta situwa killa San Fermín.
Yachaychiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Universidad Pública de Navarra (UPNA)
- Universidad de Navarra (UN)
- Universidad Nacional de Educación a Distancia (UNED)
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pamplona.
- Ayuntamiento de Pamplona
- Pamplona en la página de turismo del Gobierno de Navarra

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Poul Nyrup Rasmussen
Poul Nyrup Rasmussen ( * 15 ñiqin inti raymi killapi 1943 watapi paqarisqa Esbjerg llaqtapi - ). Dansuyu mama llaqta musiku, pulitiku wan Uma kamayuq.
25 ñiqin qhulla puquy killapi 1993 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Dansuyupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Jeppe Rasmussen; Mama: Lise Løkke Rasmussen
Ñawpaq warmi: Sólrun Løkke Rasmussen
Churinkuna:
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Poul Nyrup Rasmussen.


text:
Yaku wapsi
Yaku wapsi nisqaqa wapsi kachkaq yakum.
Yaku wapsiqa tukukun yaku alli-allimanta wapsiyaptin - mana q'uñi kaptinpas - icha q'uñisqa kaspa t'impuptin yakup wapsichana iñunpi (100 °C).
Wayra pachapipas yaku wapsi kanmi. Chay wayra pachapi kachkaq yaku wapsi chiriyachkaspaqa, puriqllayaspa sut'uchakuna tukuspa phuyu tukukun.
Runakuna yaku wapsitaqa yaku wapsi kuyuchinapim, yaku wapsi anta kuyupipas llamk'achin.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Yaku wapsi.


text:
Hatun chullunku
Hatun chullunku icha Illima, wanka limaypi Wallallu nisqaqa tukuy watantinkunapi kaq, ancha hatun chullunkum, hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi, kinrayninkunapi kaq urqu chullunku nisqam, Antartikapi Kalalit Nunatpipas kaq chullunku suyu nisqataqmi.
Aswan urqukunata qataq, ichataq mana hunt'a suyu hina hatun kaq chullunkuqa urqu chullunku pampa nisqam (ahinataq Qillqaya Rit'ipampa).
Hatun chullunkuqa achka chiri suyukunapim. Urmamusqa achka tawqa rit'imantam achka ñit'iywan chiriypi chullunkum tukukun. Hatun chullunkuqa hatun qallu hina qhichwakunapi uraykuspa lluchk'anmi, pampanpi hatun ñit'iywan puriqllayaspa yakuyaspa, chayrayku aslla qhaquy kaptinmi.
Chullunku pachapi hatun chullunkukuna anchatas hatunyarqan, achka suyukunata chullunkuchaspa. Kunan pachataq pacha q'uñiyaptinmi, hatun chullunkukunaqa chullukuspa yakuyaspa pisiyachkanmi, huk p'unchawchá puchukaspa.
-
-
-
Islandyapi chullunku pacha.


text:
5 YACHAQANA
¿Imatataj Diosninchej Jallpʼapaj munan?
1. ¿Imapaj Dios Jallpʼata ruwarqa?
Jehovaqa Jallpʼata runasman qorqa, chaypi kausanankupaj. Adanwan Evawan, mana cielopi kausanankupajchu ruwasqa karqanku. Diosqa, angelesta chaypi kausanankupaj ruwarqa (Job 38:4, 6, 7). Chayrayku, ñaupa kaj qharita Edén huertaman churarqa (Génesis 2:15-17). Diosqa Adanta, jamoj miraynintapis, Jallpʼapi wiñaypaj kusisqa kausanankupaj ruwarqa. Salmos 37:29; 115:16 leey.
Qallariypeqa, Jallpʼantinmanta uj cheqalla kʼacha huerta karqa. Ñaupaj qhariwarmeqa, wawasninkuwan Jallpʼata juntʼachinanku karqa. Paykunataj Jallpʼantinta uj kʼacha huertaman tukuchinanku karqa (Génesis 1:28). Jallpʼaqa ni jaykʼaj thuñisqachu kanqa. Runa kausananpaj sayasqallapuni kanqa. Salmo 104:5 leey.
2. ¿Imaraykutaj Jallpʼanchej mana uj kʼacha huertachu?
Adanwan Evawanqa, Diosta mana kasukusqankurayku, Edén huertamanta qharqochikorqanku. Chayrayku kʼacha huerta chinkapun, nitaj pi runapis ujtawan sayarichiyta atinchu. Biblia nin jina, Diosqa ‘kay pachata’ sajra runaspa “makinkuman churan” (Job 9:24). Génesis 3:23, 24 leey.
Jehová qallariypi nisqanta, ¿manañachu juntʼayta atin? Payqa tukuy atiyniyoj, nisqantaqa juntʼanqapuni (Isaías 45:18). Diosqa runata imaynachus qallariypi karqa, ajinaman watejmanta kutichenqa. Salmo 37:11, 34 leey.
3. ¿Imaynatá Jallpʼa uj paraisoman tukonqa?
Jesús janaj pachamanta Jallpʼata kamachishajtin, uj kʼacha huertaman tukuchenqa. Angeleswan khuskataj, Diospa enemigosninta Armagedón nisqa maqanakupi chinkachenqa. Chantá Satanasta waranqa watasta wisqʼaykonqa. Diospa kamachisnenqa, mana chay maqanakupi wañonqankuchu. ¿Imaraykú? Jesús imatachus ruwanankuta nenqa, jarkʼanqa ima. Wiñaypajtaj mosoj pachapi kusisqas kausanqanku. Apocalipsis 20:1-3; 21:3, 4 leey.
4. ¿Maykʼajtaj ñakʼariy chinkanqa?
¿Maykʼajtaj Dios, sajra kajta chinkachenqa? Chayta yachanapaj, Jesús uj ‘señalta’ qorqa. Kay tiempopi sajra ruwaykunaqa, runaj kausayninta tukuchiyta munashan, chaytaj ‘kay pachaj tukukuyninpi’ kashasqanchejta rikuchiwanchej. Mateo 24:3, 7-14, 21, 22 leey.
Jesús Jallpʼata 1.000 watasta cielomanta kamachishajtin, ñakʼariyta chinkachenqa (Isaías 9:6, 7; 11:9). Kuraj Sacerdote jinataj, Diosta munakojkunaj juchasninkuta pichanqa. Arí, Diosqa onqoyta, machuyayta, wañuyta ima, Jesusnejta chinkachenqa. Isaías 25:8; 33:24 leey.
5. ¿Pikunataj paraisopi kausakonqanku?
Diosta kasukojkuna (1 Juan 2:17). Jesusqa, discipulosninta llampʼu sonqo runasta maskʼamunankuta nerqa. ¿Imapaj? Diospa munayninta juntʼayta yachachinankupaj. Jehovaqa, may chhika runasta paraisopi kausanankupaj wakichishan (Sofonías 2:3). Jehovaj testigosninpa tantakuyninkuman rejkunaqa, sumaj tatas, allin qosas chayri allin warmis kayta yachakunku. Familiasqa Diosta khuska yupaychanku, yachakunkutaj imaynatachus sumaj willaykuna kausayninkupi yanapasqanta. Miqueas 4:1-4 leey.
ASTAWAN YACHAKUY
¿Imatapunitaq Biblia yachachin?
¿Imatataq Diosninchik Jallpʼapaq munan?
¿Diospa munaynin kay Jallpʼapi ruwakunqachu? Jina kajtin, ¿maykʼajtaj kanqa?


text:
Taki
Taki nisqaqa ("Kantu" nisqapas, kastilla simimanta canto) imam simiwan takisqapas, maykunapitaq waqachinawan waqachisqapas, simiwan rurasqa taki kapchiymi.
Tawantinsuyu pachapiqa takisqa harawim (rimay taki) aswan uyarichisqa simi kapchiy rikch'aq karqan.
Tawantinsuyupi taki rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa Tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Qhichwa simipi Takikuna Qhichwa simi - Kastilla simi - Fransis simi
- Takikuna Qhichwa simi - Inlish simi - Kastilla simi / textos/ MP3
- Runasimipi Kristiyanu Takikuna


text:
CUENTOS ANDINOS, mucho mejor , si son HUANTINOS. (ASIKUNAPAQ HINA)
“QALAY QALAYCHALLA” - “ AL DESNUDO, SIN TAPUJOS”
RECOPILACION Y ADAPTACION : Guillermo Chancos Prado. “Tiuti” DNI: 10117380. Telf.3567571- 993204885.guillermo.tiuticha@hotmail.com
DURACION APROXIMADA: 90 minutos.
Kay willakuyqa qallarin kaynata nispas…………. Huanta llaqtapa waqtachanpi,Iguain uchuy caserionpis-kasqa -, allí allin riqsisqa WARMISU manay casarakuq, manay cevelakuq; yaqapaschà karqaña kimsa chunka pichqa watayuqña, puquy puqusqa warmiña.
Hatun karaysi payqa, yaqa cuarta himillañas iskay metroman pisisqa sayariykuptinqa.
Yana chukcha trenzazapasu, ñawinpas tarukapa hinas uqiy uqiychas, uyachanqa chay Lorequcha puka manzana hinaraqsi, simichallantaqsi duraznopa sisan llinpiyniyuq- ¡ añallaw muchaykunapaq hinaraqsi-; qasqunpiñataqsi sayarayaspa –munachikuq hina kachkan ñuñuchallanqa- iskay puqusqa añaka lucuma kaqlla; huamanguinapa muyuchiy heladosninmantapas astawan chaymantapas miskisuraq.
Hatun karay warmipaqa sikinpas,chay feriapi qilluy qilluy puqusqa zapallospa hinas parqay parqaysus.
¡Yanqakunatañachus rimachkani, chayllapiñayà! ¡Semana Santamiki, Jisus.!
¡Chaypuniqa huchallikuchwanmi paymanta ima kayninmanta rimaspaqa.!
Mana puni “qari riqsiqsi “ payqa , chaychiki sutichanpas kapuwarqanchik “Vergenea” nisqan , mamacha Asuntapa kuyakusqan iñiqnin, santa vergin warmi.
Warmallaraq kachkaptinsi, Vergeneataqa tayta-maman rimapayarqa kaynata nispa: ¡Ama punin qariwanqa kankichu manaraq casarakuspaykiqa, paykuna huchallikunaykita munanku ,asikuwananchikpaq, yanqa maykunapipas honranchikmanta rimapakunankupaq, usuchiwananchikpaq.!
“Ñuqam tiqsi muyuta puntata riqsichirqani ” nispam rimapakunmanku. ¡Huchallikuwaqmi, uray pachapim ñakariwaq, nina quchapim qaparkachawaq tuta punchaw; chaynam chayqa, uyariyyà nisqaykuta, allin kawsanaykipaq; allin sunqu qarita maskaspa, suyaspa, casarakunaykipaq, desposakunaykipaq.!
Chayta yuyarispansi, umanchaspansi, qarikuna rimapayaptinpas, payqa ninsi: mamaykitaraq, taytaykitaraq riqsiykachillaway; sapallan ,mana churiyuq kasqaykitaraq qawaykachillaway, icha chaymantaqa yanaykipas kayman, nispas nirqa maqtakunataqa.
Llaqta qarikunas qawapayanku yaqa puqusqa blanquilluta hina- kachuchaykuyta munaspanku, miskichanta mallinankupaq; chay pachaqa yanqallañas llapallanku allin tukunku ; kuyakuq ,mana warmiyuq, sapallan àngil de la guarda hinas maykunapipas rikurinku, aqaruwaykunaqa.
Vergenea musyansi qacha qarikunapa qanra munasqankutaqa, huk ratuchalla paywan kaykunankuta; chaysi chay enteresadokunata mana kasuspa, kuyakuqnin qarita maskan ,suyan watan watan, wasinpi tayta mamanpa ima rurasqanta rurarispa, uywakunata urqukunapi michispa, iglesiata rispa rezapakuspa, llaqtanta yanapaspa.
Chawpi llaqtapiqa kansi projisor, guardea cevel, juwis, jitarristakuna, imaymana runakuna. Vergeneaqa achka wasiyuqsi , huantapipas, huk llaqtakunapipas.
Ñawpaq kaq projisurninsi allinsuta qawaykuspan, yaqa quri qinti hinas suquchaykuytas munachkan colegio waytachataqa, chaysi mañakun yachachiyta, kaynata nispa:
Virginia, mi querida alumna, tienes que terminar tu primaria, yo te enseñarè en tu casa o en el mio, porque la educación es la mejor herencia, pues ya tienes muchos animales.
Pero analizando bièn , mejor será en mi casa con pizarra, tiza, borrador ,gaseositas; a partir de las seis de la tarde, te darè clases a ti solita, “clase exclusiva”.
Allì vamos a practicar el nuevo método pedagógico “ABCCHE, asno supiche”
Vergeneachaqa mana miki luqlachu, chaylla cuentata hukuruspas ,projisurchata tuqaykun, hinaspas tanqaririspas saqerparin, kaynata rimapakuspa: ¡Awllaykipa asnunta supirachimuy chacra maistrucha, qanra, aqaruway, allqo, aka !
Wakin llaqta qarikunapas yaqa “uma muyuyllañas” kanku Vergeneamantaqa.
Jitarristakunapas semanan semanan serenataykunku, chaysi Vergeneapa mamamqa puqusqa ispayta huñuykuspas takiqkunamanqa maqchiykamun, rabiyay rabiyayraq.
Paykunas mayupi mayllachakaykamuspankus hamuq kaq semanantaqa huktawan serenataykamunku miskisutaraq, allqukuna hina awllarisparaq.
Vergeneachallataqa tayta mamansi qaqchan, paypa munasqanpas kanman hina; chaysi rimarin: ¡“Mamay manam ñuqachu hamuy nini chay jitarristakunataqa, paykunachiki munaspanku takipayanku pi sipaskunatapas. Amayà mana kaqmantaqa qaqchallawaychu, mana huchaymantaqa waqachillawaychu.”!
¡Chayna piqa allquwanyà kanichimuy, suwata hina, nakaqta hina!.
Yana allquqa supay awllakuqsi, pimanpas pawaykun kachunanpaqsi.
Pillinkintu jitarristakunaqa sabeduchallañas kanku, “Grengocha” sutiyuq yana allqu mana kachunanpaqsi apanku llama charkichata, waca tulluchata; chayta allqu waqrunankamas qawkalla serenataykunku Vergeneataqa.
“Grengochaqa” ñas costombrakurunñas kay allin runakunawanqa, hamuptinkuqa –mana imata doyñon ninanpaqsi , yanqallañas awllaqtukun, kachuqtukun….ameguerochallañas jitarristakunawanqa, aycha tullucharaykuqa..”perro que ladra , no muerde”, chaynachiki.
Allqupas –“Grengocha” nisqan-, kuskas Vergeneawan uyarinku kay waynochata :
Qawaylla, qawaykamullaway
Rikuylla rikuykamullaway (bis)
Lociro kanchariq ñawichallaykiwan
Lociro kanchariq ñawichallaykiwan.(bis)
Mana punis warmiqa lluqsimunchu wasi qawarinanmanqa, yachansi jitarristakuna llunpa llunpay trago-aqa wiqsa kasqankuta, iskay kimsa pasñakuna waqachisqankuta, chaysi uyanta huk waqtaman wikatarispas puñukuq ripukun.
Guardea cevel capetanpas, Vergeneataqa supaysutas munan qapiykuyta, veolayta. Imakunatapas yanqañas umanpi muyuchin carcelmanpas apachinanpaq, chaysi allin warmichallaqa huk kaq callellanta purikusqa, sumaq waliyuq , corpiñusapa.
Domingo misamanta lluqsispa wasin richkaqtas-comisariapa waqtachanpi suyaykuspas -,capetanqa iskay guardeakunawan Vergeneataqa qayachimun, paykunas pusanku ; mana punis manchakunchu Huantina warmiqa; chaypis capetanqa kaynata kamachikun:
Señorita Virginia, en mi condición de Jefe Polìtico Militar de la Zona de Huanta, he decidido incorporarle a las filas de la Benemèrita Guardia Civil del Perù, para el resguardo de la soberanía nacional y del estado del derecho. Inmediatamente pondrè en conocimiento del Ministro Hidalgo y del Presidente Garcìa.
Conocemos su valentía y honestidad, tiene usted porte , prestancia y la gente le respèta; por lo tanto le destacarè a la zona del VRAE ,para luchar contra el narcoterrorismo.
Pase usted imediatamente a mi dormitorio, quítese toda la ropa y pòngase el uniforme policial, yo le enseñarè al toque las armas de reglamento y algunos ejercicios.
Yaqa tanqaq hinas capetanchallaqa-uyanpas wiswirisqa- pusayta munachkan Vergeneataqa puñunan wasiman, paysi cuentata hukuruspas , imapas qanrapa munasqanta musyaspas ,huk laqichullawan pampaman wikatachin awqa kita Olivos Verde capetantaqa.
Warmi rumi makinta sikunapaq hina hapiykuspas, qaqchan qanrataqa:!
¡ Ase que locharemos en el VRAEY, ase que voy ser guardea cevel al toque no,..abosivo, veolador, corropto; asè cuàntas mujeres habràs abosado..!
¡Ama puni ñuqataqa jodichaykuwaychu capetancha, yana qaraykitam chuturachiykiman! Akatam mikurachisqayki.¡Qallaylla qallaykamuy ,llaqtapa makinpim karunki , aka.!
Yaqa capetanpa uyanpi iskayta supiykuspansi, qumir walinta taspipakuspansi ,comisareamanta lluqsiykamun rabiyay rabiyay, qasqunpas punpunyasqa; Vergeneachallanchikqa, mana imapas manchakuq warmimiki.
Kayna machaqway, uru, akatanqakunaqa , achkallañas llaqtanchikpiqa kawsanku .
Llunpa llunpay cresteanas Vergeneaqa, sapa domengo punchaw misaman riruspas, confesakuspa comuniónta chaskikun, rosariotapas sapa semanas rezapakun iglesiapi; fiesta patronalpaq allí allin waytakunata maskaykuspansi apan tayta Diospa altarninman; cofradía chacrakunapipas llamkansi mana chirita, rupayta, yarqayta, pisipayta mancharirispas.
Kimsa chunka pichqa watayuqña kaptinsi”warmi kayninpas” supaysuta qaritaña munan, yaqas rupay killapiqa ima kayninpas qaparinsi, waqarinsi casarakuymantaqa; mayu yakullañas kay rupayta chiriyaykachin, qawkayaykachin.
Puquy juibriro killas chayaykamunña, chacrakunapas, uywakunapas miranqañas, runakunapas casarakuyllapiñas puririnku, Pachamamapa bendicionninwan.
Vergeneas chayta umanchaspa, tayta Diosta mañakun kaynata nispa:! “Taytallay Jesucristo, kay pacha, hanaq pacha ruwaq tayta, wakcha churillaykim tukuy sunquyway mañakamuyki, ama hina kaspa wiñay kawsaq Dios, casaraykachillawayyà kuyakuqniy qariwan, qanmi kanki qapaq, tukuy ima atiq, ruraq, chakatasqa tayta Jisus”!
Semanantinsi iglesia ukupi chaynata mañakun.
Yaqa musquyninpi hinas Jesusqa rimariykamun: “Virginia hija mia, escuchè tus oraciones, pero ahora me encuentro sumamente ocupado con los Presidentes de Estados Unidos China, Japòn, Rusia,etc; en el gupo de los7 otro dìa te antederé; o si no voy a encargarle a San Pedro o San Pablo para que vean tu caso…amen,..amen, hija mia”.
Chaypachas Huantina warmichallaqa, utqayllata iglesiaman riruspas, velachata rataykachimuspas, asuykun San Pedro, San Pablopa altarminku kasqanman.
Qunquraykuspansi, pitukuykuspan –yaqa yaqa sunqun kirinchasqa hinas- santokunataqa mañakun: ¡casaraykachillawaychik santokuna, taytanchik Jesucristun chaynata kamachikamun!, nispa.
Musquyninpis chay tuta San Pedro, San Pabloqa quri tiyanankupi tiyaykuspankus qawachkasqaku final mundial de futbolnisqanta-Brasil Perú –llaqtakunapa pukllasqanta.
Hinaptinsi uyarikamun santokunapa kayna nisqan:“Hija Virginia, devota de la Virgen Asunta, ten un poquito de paciencia, hasta que termine el mundial de futbol, solucionaremos tu caso antes de que el gallo cante 3 veces”.
Vergeneaqa chayta uyarispansi, manas rimariyta atinchu, yaqas cristiana kasqanmantapas ñakakun, manaña mañakusqanta nitaq Cristo, nitaq San Pedro , San Pablo, uyariykuptinku.¡“Ay wakchapaqa, mana ima kayniyukpaqa, milagrospas kanchu, qullqisapakuna iskay ,kimsa kutitam casarakunku, Gesela, Laura, Tula kaqlla”,chaynatas rimapakun.
Santo rosarioman rispansi, rezapakun qasqunta taka takarispa, chaypis rosario rezakuq masinqa, waqasqanta qawarispas, tapun: ¿Panicha Vergenea imaynanpitaq waqaylla waqchkanki?, niptinsi, Vergeneaqa willakun:! Mam Jesuspas, San Pedro San Pablopas waqcha pobretaqa uyariwanchu , casarakunaypaq mañakusqaytaqa, ay suertellayya!.
Huknin warmis niykun: ¡Yaw panicha, wakchapa pobrepa ima mañakusqanchik uyariwakninchikqa taytanchik San Marcosmiki, paymiki uywanchikkunapa patronnin, tuta punchawpas ñuqanchikwanmiki kachkan, urqupi qasapipas, chiripi wayrapipas!.
Paqarinyà salvia sumaq waytachata altarninpaq aparamuy . Chaymantayà llapallan sunquykiwan mañakuykuy ima munasqaykitapas, payqa wakcha pobretaqa uyarinmi, chaynata ruraykuy panicha, casarakunkim kay killalla, chaynam chayqa,….! ajajaylla…..ajajaylla!.
Yachachisqanman hinas Vergeneaqa asuykun San Marcospa altarninman, qunquriykuspansi, qallaykun rezakuyta:!Tayta San Marcos taytallay, llaqtay patrón, kay warmi churiykin ñawpaqnikiman chayamuni mañakunaypaq; taytallay ama hina kaspa casaraykachillawayyà kay killallapi kuyakuqniy allin qariwan; imaynapas kachunñayà: ñawsa, wistu , mana uyariq, imaynapas kachunñayà; ichaqa kuyakuwaqniyyà kachun; qamyà maskaykuy, akllaykuy taytallay munasqaykiman hina!
San Marcospa uyachansi yaqa kusikuq hinaraq kachkan, ñawichanpas kuyakuyninwanqa waqaq hinaraqsi.
Vergenea chayta qawaykuspas ña llakinmantapas yaqa qawkayachachisqa hinañas wasinman ripukun.
Musquyninpis chay tuta Vergeneata , San Marcosninchik rimapayaykamun: ¡Ancha kuyakusqay churillay, sunquykipa llakisqanta uyarispam, waqasqaykita yachaspam , allin warmi kasqaykita qawaspam, nimuyki:”Paqarin punim kuyakuqniyiki qari wasiykita rinqa, makiki mañaq, yaykupakuq, casarakunaykipaq!. ¡Amayà llakikuyñachu, Apukunapas, Wamanikunapas chaynatam munanku!. ¡Rimaykamuniñam paykunawanpas!
Yaqas locayan musquyninpipas Vergeneaqa San Marcospa nisqanwanqa; paqarin punis tayta mamanman willarinqa kay kunakuytaqa, paykunapas anchatam kusikunqaku.
Chaynapitaqsi kasqa huk runacha, allin llamkaysapa llaqta qari, Florencio sutiyuq, ichaqa ancha riqsisqa “Loqlencio” nisqawan , sapachallan qari, mana warmiyuqraq.
Warmallaraq kachkaspansi Loqlencioqa anchasuta kuyakullasqa Vergeneataqa, mana pi runapa yachasqanta, mana pipa musyasqanta; kay kuyakuynintaqa mayu, wayta, urpi, wayrakunallas testigo karqaku, testigo sayarqaku.
Hina chay tutataqsi San Marcos taytanchik , Loqlenciopa musquyninpipas rikuriykun, kaynata niykuspan: ¡Loqlencio kuyay churillay, hanaq pacham kunakamun, paqarin punchaw Vergeneapa wasin rinaykita!.
¿Imamamtaq ñuqallay rillayman?, niykunsi Loqlenciochallaqa.
San Marcosñataqsi kutichin rimariyninta: ¡Vergeneawanmi casarakunki.!
Loqlencioqa yaqa muspaq hinas tapun:¿Ñuqa taytay, kay runakunapa asikunan runá.?
¡San Marcos taytaykim kamachikamuni, paqarinmi llapallan aylluykikunawan Vergeneapa wasinta rinaykipaq, yaykupakuq, makin mañaq, casarakunaykipaq.! Kay nisqaytaqa Vergeneapas yachanñam.!. Hinaspas San Marcos chinkarin musquyninmanta.
Runachallaqa kay kusikuywanqa manas ni puñuytapas atinñachu, paqarimuy akchiyllatañas suyachkan , tayta mamanman willarinanpaq.
Kay noticiawanqa chay asikuqninku runakunataqa , yaqa machkawan hinas siminkuta tapaykunqa, manaña anchatawan usuchikunankupaq. El valor de ser honesto y puro.
Chuqu kimsata waqaykamuptinsi, Loqlencioqa mama-taytanpa wasi punkunta takaykun, chaysi taytan tapumun : ¿Pim kunanpuni maskamuwan, imatataq munanki chayraq akchikyaqtaqa? ,nispa.
Loqlencios nin: taytay churiykim takamun punkuykita, utqay willanaymi kachkan ,nispa.
Punkuta kichaykuspas ,yaykuykuspansi qallaykun willakuyta: Taytay chisi tutam musquyniypi San Marcos patronninchik kamachikamun ,Vergeneawan casarakunayta.
Chaynata uyarispansi Loqlenciopa taytanqa rimarin: ¡Sallqa runapa taytanqa San Marcosninchikmiki, pay niptinqa imapas ruwanamiki, iñiqninmiki kanchik, chayna piqa, kasukusun patronninchikpa nisqanta!.
Kirosin lintirnachatas akchiykachimun mamanpas, puñusqanmanta qatarispa ; ñawinta qaqurikuspas tapumun. ¿Pim kamachikamun ninkim?
Loqlencioqa rimarinsi: ¡San Marcos taytanchikmi, mamay, pay punim.! Chisi tutam musquyniypi kamachikamun , manaraq inti qispiyta Vergeneapa wasin rinanchikta, yaykupakuq, makin mañakuq, cevelakunaypaq, desposakunaypaq mamay.!
Mana creyeq mamaqa Loqlenceotas tapun huktawan:¿ Icha muspanki, cabalnikipichu kanki, Jesus miy; Vergeneaqa allin aylluyuqmi, achka uywayuqmi, allí allin puqusqa warmiñamiki, icha patirunki.?
Loqlenceo: ¡Manam mamay, Vergeneallam , pay sapallanmi kuyakuq sunqu suwawaqniyqa; upallallam , karullamantam, mana pimam willaspam kuyakurqani, mayu patapi rumikunawan sutinta qillqaspay.!
Chayna kaptinsi, Loqlenceopa tayta-mamankuqa ninku, :!San Marcos yayanchik kamachikamuptinqa , ima nisqantam ruraykusun.! ¡Casarakunkim Loqlenceo.!
Akchikyaykamuptinqa aylluntinsi imay mana utqayllaña huñunakunku, Vergeneapa wasinta rinankupaq. Yaykupakuypaqa allin allin imakunatam apana aylluntin puni.
Vergeneas ancha kusikuywanqa supay supaysuta puñurqusqa, casarakuyta musyaspa.
Habas teqte mikuypas ñas kachkanña runtu taspichayuq, quesillu qapchichayuq., uchu kutachayuq,, yaqañas fiesta hinaña kachkan Loqlenceopa wasinpiqa ayllunkunawan.
Cuartilla Ayrabamba cañazu, kintu coca Qosqomanta apamusqa allin tuqrayuq, chunka cajetilla cigarro Incapas kachkansi posporochayuq.
Huamanga chapla tantapas qipikunapiñas chocolatentin mantelchapi, miski miski frutapas ayllunkunapa apanan llikllanpiñas, manas imapas faltanñachu, qari warmi ayllukunaqa chayaykamunkuñas; kayqa AYNI costumbremiki, punta pacha kaqmantaraq.
Yaqa wistaman riqkuna punis, achkallaña ayllukunaqa huñunakuspa puririnku Vergeneapa wasinman.
Sitimbri killapi mamacha Cocharcaspa hatun punchawninpi hinas runakuna sisi kaqllas richkan, manaraqsi escoylanti warmakunapas purimunchu, chayraqsi intipas sumaqsuta kancharimuchkan. Manas karupichu Vergeneaqa yachasqa.
Chayna richkaptinkus Loqlenceopa taytanqa esquinachapi cocachanta qawaykun-¡ paso machu kintupa llaqichanqa willaykunsi allin punchaw kananta!, musuq nogal ponchonta uqariykuspas –chayaruspa- cruschapakuykuspas takaykun Vergeneapa wasi punkunta.
Ukumantas uyarikamun qari rimariy:¿Pitam maskankichik, imatam munankichik?nispa.
¡ Llaqtamasillay Loqlenceopa taytanmi kachkani!, niykunsi.
Vergeneaqa manas hatarinraqchu, chaysi taytanqa mana himata yachaspa, tapukun:¿Imam kayman apamullasunkichik.? Lluqsimuspas uyarin kayna nisqanta:
¡ Wayta rosasnikimanmi hamuchkaniku!, nispas nin Loqlenceopa taytanqa.
¿Ima wayta rosas, ima clavelina?,! monjam churiyqa kanqa!, ninsi, warmi churiyuqqa.
Chaynata rimachkaptinkus, Vergeneaqa rikchariramuspa , mamanman willakuyta qallaykun: ¡Mamay chisi tutam musquyniypi taytanchik San Marcos kamachikamun, kunansi hamunqa ñuqa kuyawaqniy allin qari, casarakunaypaq….icha paykunachu kanku qawapi rimariq runakuna!. (Mana pipa qawasqansi walichallanta allinchakuspa lluqsirparin pationman, San Marcospa milagrosnin qawaq, chaskiq.)
Chaynapis Loqlenceoqa qaparispan qallaykun willakuyta: ¡ kayqaya taytallay San Marcos niwasqaykiman hina Vergeneapa wasinpi kachkani, yaykupakuq, cevelakunaypaq, kamachikuynikita ruraspa.!
Llapallan ayllunkunata qawarispa yapa yapa nin: ¡paymi, Vergeneam sunqullay suwaqniyqa, sapachallan urpim, altar mayorpi compañeraymi , chaynapiqa paytayà tapuykuychik San Marcosninchikpa rimarimusqanta,!, nispas tukuykun niyta.
Yaqa rabiyaq hinas Vergeneapa taytanqa, qawarayaykuspa tapun churinta:¿ chiqapchu Loqlenceopa nisqan? ¿San Marcosninchikchu kamachikamurqa.?
Vergeneas yaqa sisariq wayta hina contestan:! Ari tayta pay patronmi nimun casarakunayta, watan watan mañakusqaytan payqa uyariykamun.!
Taytansi yaqa pinqakuyllawanña,-¡panpachaykullawaychikyà!- nispas mañakun,! San Marcos niptinqa, casarakunqakun churinchikkuna. Kunallan manaraq tragochata malliykuchkaspa ,churaykusunñayà ima punchaw casarakunankuta.!
Chayraqsi runakunapas rimayta qallaykunku, “riqsinakullasunchikyà nispanku”.
Pregunta de rigor para el casamentero:
¡Vergeneayta desposayta munaspaykiqa ima ruway atisqaykitayà qawaykachiway, nispa taytan niptinsi Loqlenceollaqa makitunta hinpiriykuspas, utqayllata yukalitu kulluta yantarun, wallpapa corral wichisqantapas allpawan rumiwansi –illapa hina- qispirachin.
¡Loqlenceo! nispas nin Vergeneapa taytan, ¡chayllapiña ,chayllapiña, allin maqtasun kasqanki; chaynapiqa allí allin masaymi kanki, willkaykunapas qam hinachà kanqa.!
Qasqunta hintirachispas-Loqlenceopa taytanqa rimarin: ¡maqtasumiki payqa, mana manchakuq, chiqap rimariq; ..ichaqa… allinllatam kunachina, kamachina imay ruwaytapas, payqa chay ima nisqata punim ruwan, mana patispa.!. Indicaciòn puntual, cumple al pie de la letra.
Kusiy kusiysi qawarayaykun Vergenneanpa yaqa qusanta.! Què yernaso encontrè! ,se dijo; masanqa hichur asnucha hina llamkaysapachas.!
Vergeneapa taytansi rimaykamun yaqa compadrenkunamanña: ¡Churimnchikkunam desposakunqaku marzo hamuq killapi, domingo iskay chunka iskayniyuq punchawpi; chaypaqyà maskaykusunchik padrinota, curatawan, allin casarakuy kananpaq.!
Compadrenñataqsi nin: Padrinopaqa rimapayaykuchwanmiki tayta Carlos Hiraokata, mama Rosa Torres warmintawan, paykunaqa Huanta llaqtapa ancha riqsisqanmiki kanku.
Huantapi tayta curanchiksi, Huamanga llaqtaman ripukun iskay killapaq, Semana Santapi achka qullqis tarikun misakunapi, bautismukunapi; kaypiqa qiparun sacristan tayta Oscarllañam. ¡Mana tayta cura kaptinqa , manayà casarakuy kanmanchu.!
Ichaqa riqsinim chacra maistro huancapino don Marinota, payqa cura perdidon, casarachiyllataqa yachachkanchà; paytayà rimapayaykamullasaq, huk toro uywachaytayà pagaykusaq. Macachacra iscoylallapim yachachin waqllikuq yayanchi Marinochaqa.
Chaynapiqa compadre, ñamiki padrinopas kanqaña, curapas sacristannintin,! malliykusunñayà Ayrabamba tragochata,akuykusun Qosqo cocachata, pitaykusunchik cigarro incatawan; aylluñamà kallasunchik,wayta rosasniymi Loqlenceopaqña kanqa!
Nicolasa mamansi rimariykamun: Chiqaktapunin nimuni: ¡Vergeneayqa, sumaq miski blanquillus hinam , mana ima pichinkupa tupsasqanmi, mana pipa mallisqanmi, monja kananpaqmi uywarqaniku.!
Loqlenceos pawasparaq qaparin:!Ari mamay, ñuqam ,kay tunas suksu chiwakucham ,blanquilluchaykita mikuykullasaq, mana pipa mallisqanta!(¿Carnavales taki hinachus?) ¡ Yuraq tunatam mikuyman mana pipa mallisqanta, atatallaw mikuchkayman pichinkupa tupsasqanta.!
Yaykupakuy punchawpis llapallanku upiyarunku tragota, molle aqatapas, yaqa qaspiykunankama, yaykupakuyqa sumaq sumaq fistahinamà, qallariy kawsaymiki.
Loqlenceos Vergeneawan qawayllaraqsi qawanakuykunku, yaqa toros pukllay hinapi hinaraq- may plazachapiraq tupaykullanqaku. Loqlenceos , kiswar kaspimanta rijunnintapas llaqllayta munachkanña, yawar fiesta corridapaqa.
Tukuykuy killapiqa ñas yanta, habas, papa, sara, aycha, sora, imakunapas ñas kachkanña; padrinokunapas arì niykamunsi, tayta cura perdidopas casarachinqañas; Loqlenceopa taytansi huk torota pagaykunqa, chaysi casarakuypiqa rezaykamunqa: runasimipi, castellanupi, latinpiwansi!
¡Pasu machu , kay projisurchaqa achka rimaykunatam yachasqa, parici Cardinal.! ¡Hubiera sido el primer Chancos, Obispo Huancapino.!
¡Chayaramun casarakuy punchaw, domingo raymi punchawsi.!
Manas pi ayllunkunapas pisinñachu, chayaramunsi Kulluchaka, Uchuraqaymantapas, Lemamanta, San Panchu-Picharimanta, Loreqochamantapas, mamapachapa ruruchisqankunata qipirisqa.
Kimsa arpista, violinistantinsi kusisqa suyanku misa qallariyta, tocachaykunankupaq.
Padrino-madrinas iglesia punkupiñas, kayta-waktas qawarayanku casarakuqkunata suyaspanku; tayta cura perdidopas muqunpa uraychanpi sotanachayuqsi, yana qarayuq misalta qapispas agua benditata baldeman huntachichkan, Loqlenceota, Vergeneatawan desposachinanpaq.
Yunka sisi hinañas qallaykamun pururiyta, misaman llaqta runakuna. Hanay callemantas uraykamun- quyllur hina llipipipistin- Vergeneaqa: sumaq durasnupa sisan color walichayuq, yuraq corpiñuyuq, ustachayuq, yana chukchanpa trenzanpas , tawa color cintawan watasqas, luquchanqa tunbis waytawan allinchasqas, mamacha Cocharcas o Asunta kaqllas, vergin milagrusa, mana huchayuq, matir enmacolada, vergin; mana casarakuptinqa ichapas Ciprianiqa, kamachikamunman karqa Huantina beatapaq.
Pichqa esquinantasà rikuriykamun Loqlenceo, aylluntin- tawantinsuyupi inti raymiman hina . Yana warayuq, yana luquyuq, ustayuq, yuraq millwawan rurasqa bayetas camisayuq- barrington de pura lana, no hay màs- , chunpisapa. ¡ Parece Pedro Navera, el héroe Ikichano,de la guerra con Chile, este cholo bravo y fuerte.! Ñas ñawinchaykunña kuyay Vergeneantaqa.
Padrinowan kuskas yaykunku iglesiaman, ñawpaykunkus altarmayorman- para inmolarse en nombre del amor andino puro, eterno y verdadero.
Tayta curanchiksi qallaykun casarakuy misata, iskay quri añilluta bendeciykuspa. :!Dominus voviskun! Etcun es et tu espiritutuuu.! Latinpis waqtachaykamun. ¡Que el señor estè con vosotros y con tu espíritu! Amen nimunkus runakuna.
¡Taytanchik Jisucristupa wasinpim huñanakuykunchik, Vergeneapa Loqlenceopawan casarakuyninpi, hamkunam sayankichik testigo hina, allin kawsayta apanankupaq, hinallataqmi imay mana allin kaptinpas yanapanaykichikpaq.!
¡Uqariykusun hanaq pachaman iñiq sunqunchikta.! Elevemos al cielo nuestros corazones. Asì se desarrollò la ceremonia.
Chawpi misapis- Curanchik- llaqta runakunata tapuykamun: ¿Icha riqsinkichik, yachankichik, ima qarkanakuykunatapas, kay Vergeneapa Loqlenceopawan casarakuyninmanta.?
¡Manas pipas rimarinchu, mutis general., luz verde, pasen apuraw casamenteros.!
En ese caso preguntarè primero a Florencio:
¿Loqlenceo, chaskinkichu Vergeneata warmikita hina .?
Qaparispas contestan:!Esa prigonteta , ne se prigonta señor Cora.!.... muspaq hinas rimaykamun cuchi michiq Pizarropa castellanunpi.
Tayta curañataqsi qaqchan: ¡Hijo mio contesta bonito, sino….no te puedo casar, ..adios matrimonio, puede costarles cinco toros,.. entonces contesta con mesura y respeto.! ¡Dios nos está mirando desde el cielo!
¡Perdon padrecito, panpachaykullawayyà yayallay , voy hablar boneto no mas puis!, nispas nin Loqlenceoqa.
Prosigue el tayta cura: ¡Paywanmi kanki , allin kawsaypi, pisiypipas, unquypipas, wañunayki punchawkama, wiña wiñaypaq, huk runa hinalla, chaynamà kanqa.!
¡Chaynachiki kanqa yayallay!, ninsi casarakukqa.
Vergeneapa turnonsi: ¿Virginia chaskinkuchu Loqlenceota qusaykita hina.?
¡Ari Yayay chaskinim, taytanchik San Marcospa bendición quwasqanmiki.!
Curas yapaykun: ¡chaynallataqmi, allin kawsaypi, unquypipas, ima pisiptinpas waqaychanki,yanapanki wañunayki punchawkama,Santa Madre iglesian chaynata kamachikamun.!
Quri añilukuna bedecisqatas churaykunakunku makin rawkanankupi casarakuqkunaqa, padrino-madrinankupa qayllanpi. ¡Ay kayqaya miski, miski casarakuyqa.!, ninkus.
Tayta curas tukuykuytaña munachkan casarakuy misataqa,-ya està pensando en què alfalfar de Huancapi pondrá al toro-, chaysi rezaykamun kimsa idiomapiraq:
¡Pater noster quo in chello, santifechetur numen tuun.! Latinpi
¡Padre nuestro que estàs en los cielos ,, santificado sea tu nombre.! Castellanupi.
¡Yayayku hanaq pachapi kaq, sutuki muchasqa kachun.! Runasimipi.
Kimsa idiomapi waqtachaykamun, torochapaqmiki; casarakuypas kasqa qullqipaqmiki.
¡Buen provecho profesor, saludos a la familia Palomino en Huamanga.! ¡Qawkallayà!
Tukuykunanpaqñas tayta curanchikqa, yaqa qapariq hina rimarimun:
¡Lo que Dios uniò, que no lo separe el hombre.!
¡Tayta Diosninchikpa parinchasqantaqa, amayà runaqa rakichunchu.!
¡Ya están casados.! ¡Casaduñam kankichik.!
¡Loqlenceo ya puedes besar a tu esposa!
¡Loqlenceo ñam warmikita muchaykuwaqña.!
Manaraq cura rimayta tukuchkaptinsi Loqlenceoqa, padrinokunapa waqtachanta muyuruspas, kaira hina hapirun wiqawninmanta Vergeneataqa, huk muchayllawansi yaqa puni ñawinta muyurachin warmillataqa; paypas kimsa chunka pichqayuq wata qari suyasqanpis, ima kayninpas wichirparin, wañuchkaq ovejapa hinañas ñawinpas .
Curapas, padrinokunapas qawayllañas qawarayanku, manas kacharinakunchu mayu kaira sillusapa hina , puquio unqina hina arwitasqa casarakuqkunaqa.
Chaysi tayta Carlos Hiraoka, ahijadonkunata qaqchan: ¡Hijos mios, basta de besos y abrazos, estamos en la casa de Dios, estamos en la Iglesia.!
Vergeneapa ñawinpas hinas muyuchkan muchaywanqa, chaysi mañakun Loqlenceontaqa: ¡ chayllapiñayà papitucha, ductur, inginiero; kachaykullawayñayà, hakuchik wasinchiktaña ripusun, mana pipa rikusqanta.! Manas kacharinchu maqtaqa.
Tayta mamankus qaqchanku: ¡Yaw Loqlenceo, Vergenea, mana pinqakuqchus kasqankichik, runa qaylla, iglesiapiraq, Jesus niychik.! ¡Tayta cura bibliyawan waqtay.!
Cura perdidos , baldipi agua benditata uqarispa, maqchiykun casadokunapa uyanman-padrinokunamanpas wichirinsi yakuqa; …chayraqsi Loqlenceo Vergeneawan kacharinakunku, pisipay pisipay, suday suday, ñawinkupas pukayasqa, ichaqa kusiy, kusiy. ¡Por eso ..se …les…aconseja a…los….solteros…y solteras.!
¡ Chaysi casarakunaqa manaraq puquy puqusqa kachkaspa.! ¡Tèrmino medio, no màs.!
Tayta curas tukuchaykamun:¡la Santa Misa ha terminado, podeìs ir en paz, amen,amen.!
Iglesia ukumantas uyarikamun “Apu yaya Jesucristo” taki, ñamiki chayamunqaña Semana Santa fiesta.
Don Carlos Hiraokas agradecekaykamun japonispis ,llapallan compañamintukunata: !Arigato, arigato- diciendo! ¡Gracias, gracias - nispan.!, chaypas yapachaykamunsi.
¡Yo soy japonés de nacimiento, pero peruano de corazón, gracias wawqikuna.! ¡Anchatam riqsikuniku! ¡ Les agradecemos infinitamente!
Casarakuy fiestas qallaykunña achka mikuywan, upiyaywan ,tusuywan.
Llapallan fiestaman riqkunas tusuykunqaku: Diva Palomino y Conjunto Amauta de Huanta, Chapu Uya Julio Velapatiño y Conjunto los Waqras, Trio Upas de.Huanta:Derector: Cuentador Avelino Rojas, primera voz Chapla Uya huamanguino Salvador Laura y segunda voz ,el yakulla upiyaq sacristán lamarino Oscar Canchanya.
Yaqa chawpi tutatas, allin mikusqa, tususqa, upiyasqa, Loqlenceo Vergeneantin ripunku musuq wasinkuman, allin kawitus(catre) lloqi sachamanta ruwasqas suyachkan(a prueba de todo,terremoto, tsunami.), chunka oveja qarayuqsi colchonninpas, kimsa kupichu llamamanta awasqa qatakunas frazadanpas, sawnanpas(almohada) merino carneropa yuraq millwanwa rurasqas--¡mejor que en los hoteles de 5 estrellas!
Y esa noche en el cielo azul estaba la presencia de la luna y de las estrellas, testigos mudos de la “luna de miel” de Florencio y de Virginia.
Chay tutas mama killa, quyllurkunapiwan upallalla qawamuchkanku Loqlenceopa Vergeneapa “anti miskinta”, uyachallankupas asiriy, asiriy, rinrinkuta tapakuykuspanku.
Ima tutaya chay tutaqa Huanta llaqtapi karqa, qunqayllamantas supaysuta paramun illapantin rantatatatastin, lluqllayuqraq; wayrapas waqachkaq hinas sachakunata taspirarin, yana puyus muyun kayman wakman; Japòn llaqtapi hinas pachapas kuyuchkan , katatataspa, mawka pirqakunata tuñichispa, puñuqtapas rikcharichispa.
Cevelakuqkunapa wasinpiqa, akchipas wañuchisqañas; qikatayllañas, pisipayllañas, wañuykayllañas kachkan, kuyakuq sunqunku, aychanku huñunakuykuptinqa.
Chay tutas Loglenceo hapiykun ,makallaykun,paqtaykun , kusirichin yaqa wañunayanankama SALVIA sallqa waytachanta, waytakaynintapas sisayta sisarichispa, sapallan sunqunta, en el altar del amor.
¡Kay pacha kuyuy, paramuyqa, chunka minutochallas karun.!
Chaymantas-yaqa punchawyaq hinas- hanaq pacha tutapas, chuyarayaykamun.
Pichiwkunas kusiy takiytas qallaykamun, wayrapas qawkayansi, mayupas espejo hina yakuyuqsi, killas hispiykamun kanchariyninta rawrarichispa. ¡Pronto amaneció.!
Loqlenceos chayta qawaykuspas, umanchan paraíso terrenalpi kasqanta hina, waranta watakuspas utqayllataña ripun chacrata, yanta uqariq, qurakuna qaqchuq. Warma yananqa hinas puñukuchkan, misky puñuyta, chukchanwan uyanta mantukuykuspa. !Eva del paraíso terrenal de Huanta!
Vergeneas makinta kay wakman wikataspa maskan papituchanta, teqsi muyuman ñawin kicharichiq qarita; musyansi kunan hora chacrapiña kasqanta, llamkasqanta.
Ancha ancha kusisqas rikcharin, ima kayllantapas mantukuykuspa; hatarispas asiy asiriy lluqsirin, panchiy panchiy wayta rosas hina, pukay pukaycha, qumir llaqicha. Iguaimpi sumaq sumaq rosas wayta hinas Vergeneachallaqa.
Kikillanpaqsi takikun San Marcospa bendicionninta.:
Casarachiway nillaptiy, desposachiway nillaptiy,
Marzo killapaq nirqanki, abril killapaq nirqanki.
Pilas radiochanpis uyarin musuq waynochata, tayta Romolo Cordiropa(QEPD) ruwasqanta, “Bellas Esmeraldas” nisqanta, sunqu suwa “Tiutis” takichamuchkan.:
Linda Huantinita, mi bella flor,
eres vencedora de la vida,
y fortaleces nuestra hermosa tierra,
con tu dulzura y encanto.(bis)
Loqlenceoqa kutirqamunqañamà, allintañam akchikyaykamun; warmichallaqa miski papayuq aychasapa chupichatas,qusanpaqa timpuchichkan, moteyuqta, uchuyuqta.
Papituchaqa rikuriykamnunñas yanta qipirisqa, wiqawninpi kuchunayuq, uywakunapaq pastoyuq.
Chayaykamuspansi warmichallantaqa muchaykun makichallanpi, chaysi Vergeneaqa qawarayaykun llakisqa hinaraq.
Qusansi nin: Punchawqa makichallaykipim muchaykusayki, manamà pipas kanchu agua benditawan rakiwananchikpaqa, ..tutaqa….simichaykipin…wañurayanaykikama.
Punchawkunas qiparin, casadukunaqa allin wasiyuq, uywayuq.,manaraq churiyuqsi.
¡ Chaynapitaqsi… Loqlenceopaqa…. Sasachakuykuna…. Qallaykamunqaña chayarimuyta.!
¡ Y con ello llegarà para Florencio, las dificultades, problemas y sinsabores.!
Vergenea chacra rinankamas Loqlenceo allichachkan wasipa teja qatanta, pirqakunata;tukuruspas ichikachan wasillampi.Umanmansi chayaramun pinsaminto: ¿Imaynanpitaq manaqa anchata riqsichikuymanchu lliw llaqta runakunawanqa.? Nispas nin.
Manaraq calleman lluqsirispas, hatun kuchinman qaraykun sunchu qurata, cebadatawan. Warminsi nisqa: ¡TOLO SANTOSPAQMI KAY KUCHIQA.! ¡Allintam uywana.!
Callepi llapallan runa puriqtas saludan: ¡Allinllachu mamay taytay, kachkani Veregeneapa qusanmiki, riqsiykullawaychikyà.!
Runakunas contestan: ¡ Ari taytay, kunanmantayá riqsiykullasayki chaynata.!
Hinaptinsi qallariy hatun callenta rikuriykamun huk misti, alazan cawalluyuq, qullqi sapa riendasniyuq, nogal punchuyuq, macurayuq. Loqlenceos nin :!Paypas yachachun pim kasqayta, hatun karay warmisupa, sumaq Vergeneapa, qusan kasqayta! Huantina “Miss Universo”.
Yaqaña punkunman chayaykamuptinsi, saludaykun: ¡Buenos dias tayta, imaynallam tayta, rimaykamullasunki Loqlenceon.! ¿Imataq graciallayki, sutillayki.?
Huamanguinos contestan :!Buenos días hijo mio, estoy bien, mi nombre es Polo Santos!
Loqlenceoqa manas cabalninpi hinachu sutinta uyarispanqa. ¿Ima ninki taytay , Tolo Santos ninkichus?
¡Claro hijo, soy Polo Santos , aquí està ni DNI.! ¿Sabes leer, porquè preguntas.?
¡Taytay warmillaymi kamachiwarqa, ¡chay hatun kuchinchikqa Tolo Santos paqmi ,nispa;Tolo Santos kaspaykiqa kuchitayà apakuy.!
Huamanguinos kuti kutita tapun: ¿Chaynatachu warmiki nirqa.?
Loqlenceos yaqa rabiyaq hinas, nin: ¡Claro pues taytay, manam llullakuymanchu.! Chaynapiqa warmiypas piñakuwanmanmiki mana niwasqanta ruraptiyqa.!
¿Ima waskawantaq apasaq kaynaña hatun kuchisutaqa.?, huamanguinos rimarin.
¡Aque nu falta nada papa, musuq llama waskapas kachkanmi, watanaykipaq.! Upallaqa ninsi, allin tukuspanraq.
¡Ay,ay,ay sasachakuykuna, ay,ay ,ay las dificultades.!
Qawachkaptinsi “Tongocha” sutiyuq kuchisutaqa wataykuspa qallarin puririchiyta waqana patanta; Loqlenceos kuskaraqsi rin llaqta lluqsinakama, kuchipas ayllun kanman hina, waqaspas despedikun; karu qasa ñanninta Huamanguino chinkaykachiptin.
Ninsi: ¡Al fin warmichaypa munasqanmiki, kamachikusqanmiki.! Wasintas kutikun mana kuchiyuq, mana waskayuq. ¡ Qarisupa suirtinqa, allqupa suirtin hinaraqsi.!
Tardeyaykuqtas Vergeneaqa chacramanta kutiramun, habas, alvirja pallaychayuq, uywakunapaq pastuchayuq.
¡ Loqlenceo!, nispas qayan.! Sunchuta kuchiman huykamuy wirayananpaq.!
Qarillaqa mancharisqa allqu hinas tapurin: ¿Ima ninkim sumaq warmichallay.?
¡Kuchiman sunchuta qaramuy.! Yapatawansi rimarin warminqa.
¿Kuchiman? ¿Manachu ñaqa akchikyaqta nirqanki, kuchiqa Tolo Santos paqmi, nispa.? manchakuywansi contestan Loqlenceollaqa.
Warmiqa: “!Claro puis papitucha, Tolo Santospi sipinanchikpaqmi.!
Qariqa: ¿Imà? ¿ Tolo Santospi sipìnapaq, chicharro ruwanapaq.?
¿Imaynanpi? Nispas Vergenea tapumun.
Loqlenceos qaparin: ¡Chaynatamà niwaq!¡Ñuqawanqa allintacham rimanki, ima niwasqaykitapas- al pie de la letram- ñuqallayqa rurasaq.! ¡Allinta kamachikamuy, allinta rimamuy.!
Ñaqamiki , cawallupi sillarisqa chayaramun wasinchikman tayta Tolo Santosqa, sutinpas mana patinapaq DNIpin kasqa, escoylanti warmam ñawinchaykun, chay tayta Tolo Santosmi kuchinchikta apakun musuq waskayuqta. Yana urqu qasantam kuchitaqa siqaykachin tustun tustun, ñuqapas llakikunimiki “Tongochamantaqa” ayllu hinam.
Vergeneas upallalla uyarin, mana creyeq hina, chayraqsi tukuykuptin tapun: ¿Imaynataq chay taytaqa, may ñannintataq ripun.?
Calleman lluqsirispas , warminta qawachin chinkaykusqan ñanta.
Vergeneas usutanta allinta watakuykuspa kunakun: ¡Riqsinim chay ñankunataqa, ayllunchikkunapa chacranlawmi, Huamanguinoqa manam karutaqa rinmanchu kuchita qatispanqa.! Wasita allinta waqaychay,YANQATAQ PUNKUTA KACHAYKUWAQ.! ¡Orden expresa, que se debe cumplir sin gestos ni murmuraciones, como soldado!
Intipas siqaykuchkanñas –ñamiki tutayay chayamunqaña- , Loqlenceos llumpayta umanchan llakikusqaraq, kuchin regalasqanmanta, chaynataqsi pinsaminto hapirun, tutayaypiqa warmichanpaqqa ima malagueropas kanmanmi.¿Imatataq ruwayman? ninsi
¡”Amam punkuta kachaykunkichu nispam warmiy niwarqa”!
Barretata qapiykuspas punkuta urqurun, waskawan wataspas qipikun, warminpa qipanta rispa tarinanpaq, ¡Yaqa Semana Santapi Jisus kaqllas, cruzninta qipirichkan.upallaqa!
¡Imay sunqu huantino qarillaqa.!
¿ Icha musuq huantino Nicodemoschu kay fiestapi rikuriramun chakatanapaq.?
PUKAY PUKAYCHALLA. KAY WILLAKUYQA MANARAQMI TUKUNCHU.
COLORIN,COLORADO ESTE CUENTO AUN NO HA TERMINADO.
Posted 14th September 2011 by BIBLIOTECA MUNICIPAL "CIRO ALEGRÍA"
CUENTOS ANDINOS, mucho mejor si son Huantinos. (II parte) “Tiuti”
Huantino Nicodemussi qallarin puririyta, llasaq punku qipirisqa.
Ima huchanmantaraq anchata ñakayta ñakarinqa.
Itaqchu ñakarinanmantaqa, sumaq hanaq pachamanchu chayarunqa.
Hinayá puririchun LOQLENCIOQA sallqapi wayra hina, muyu muyurispa.
Tutayaypiqa tampi tampis rin kichki,mana kichki ñanninkunataraq.
Mana allinta qawayta atiptinsi,molle kallmakunapas umanta waqtamun.
Uray muyuna ñampiqa lluchka rumikunas kayman waqman apaykachan,yaqa sinkata hina. Hinaptinsi huk ñawchi rumita tutayaypi qaytarun yawarchakunankama- Chaysi Loqleoncio qaparin: ¡Ananaw rumiy mirdas, mana imapaq valiq ñawchi rumi, sumaq chakitaytam yawaryarachinki. Qamqa nanayllam nanachikunki ¡
Antes en sus tiempos mozos-cuando esto sucedía- se santiguaban y rezaban por lo menos un Padre nuestro. Hoy los tiempos cambiaron Florencio.
Chaynas uraykun qumir llinpiy mayuman, unqina sapa mayuman.Patanman yaqa yaqa chayaykuspansi, qallaykun Vergenea qayariyta.
¡Vergenea, Vergenea mamachallay Vergenea, kaypim kachkani, mayu patanpim kachkani, Loqlencioykim kuyakuqniki Loqleoncioykim.
Maskamuchkaykim Jisucristopa Nicodemusnin kaqlla- ¡Maypim kanki!
Huk kuti kutis qayan: Maypin kachkanki, nispa. Sisarichisqan wayta rosaschataqa. Manassi allintachu uyarin Loqleoncioqa, yaqapas luqlucha hinas payqa.
Vergeneas tutayaypiqa karumanta uyarin qusampa qaparispan qayakamusqanta, chaysi riqsisqan ñannillanta puririmun. Chawpi kallmaq ñanman chayamuspas, qayan Loqlencionta. !Loqlencio kaypin kachkani, yana rumipa waqtanpi.!! Hamuy kayman, chayllapim suyasqayki, utqaylla hamuy Loqlenciochallay!
Taytacha San Marcospa munayninwanqa chayllas tupaykunqaku.
Qayanakuspankus ña tupaykuchkankuña.
Tutayaypiqa Vergeneas karumantaraq hawarayan. Yaqa ñakariq alma hinas qusanqa rikurin, cruznin qipirisqa hina. Mancharikunsi allin warmipas.
Kallpanchakuspansi, cruzchapakuspa tapun: ¿ Pim kanki, almachu icha runachu kanki? ¡San Marcospa sutimpi rimarimuy!.
Loqlencios karumantaraq qaparimun:!Vergenea , Loqlencioykim kani mamachallay, kayqaya tupaykunchikña, gracias San Marcos yayallay!.
Vergeneas nin: Kayman asuykamuy, karumantaqa yaqapas urqupi kuntur hinam raprasapa rikurichkanki.
Ña chayaykamuptinqa Vergeneas qawaykun wasanpi apamusqanta, chaynallataq hapiykun waskawan qipimusqanta; chaysi piñasqa llakikuywanraq qaqchan qusantaqa: ¡Imataq kanki, imatam qipimuchkanki Loqlencio!
Upallasqanmanta rikcharispas Loqlencio contestan: ¡Qammi niwarqwanki : wasita waqaychanki nispa, yanqataq punkuta kachaykuwaq nispa! Chaymi punkuwan kuska maskamuchkayki.
Chay pachas Vergenea wiqi ñawintin mañakun tayta San Marcosta: Taytallay San Marcos, llaqtay patrón, qamyá allinchaykuy kay qusaypa mana allin rurasqanta. Imaynapas qusaymiki, akllasqaymiki, qampa quwasqaykimiki tatyatllay..
Wasillayqa mana punkuyuqchiki kachkan, suwakunapas yaykuruspaqa ima kaynillaytapas lliwtacha apakunqa. ¿Imatataq rurasaq?
Chay ninankamas , imakunapas qawaspa ñakakunankamas astawan tutayaramunña .
Chay niraq chunniq pampakunapiqa imay niraq almakunapas purinsi, chayñallataq nakaqkunapas warmi qaritas nakananpaq maskan, chaka ruranapaq wiñaypaq kananpaq. Qullqi sapas nakaqkunaqa chaywanqa.
Kunanqa imataraq ruranqaku Vergenea Loqlenciowan ; yanqachiki supaykunapas, nakaqkunapas wañuy kirinchayta tarichinmanku.
Hinaptinsi Vergeneallaqa rimarimun: ¡Loqlencio, manañam wasinchikta kutiyta atichwanchu. Astawanmi tutayaramunñam- Kayllapiñamn imaynapas akchikyasunchik.
Sachakunatas qawarin, chaysi maskan kallma-rapisapa molle sachata,chaypi pirwata hina ruraykuspa punkupa qawampi puñunankupaq.
Loqlencios , mollepa hanay kallmanman qispichin qipimusqan punkuta,chaypis kunan tuta puñunqaku kawitupi hina.
Loqlencios chaynata ruraykun, wataykun tiquy tiquytas llama waskacha apamusqanwan. !Kaypiñam akchikyasunchik mana imapas sucediwananchiqpaq!, nispa.
Yaqapas iskay urpikuna hinas qisanpi waqtapakuykunku. Vergeneas kay imakunapi rikukuspansi, umanchan allin kawsay kananpaq; chaysi qusanta rimapayan: ¡Yaw Loqlencio, ima chayña kaptimpas, amam kuyurinkichu, yanqataq rimawaq qaparispa hina, upallallam kanki; chay pachaqa supaypas, nakaqpas tariruwaspanchikqa mikuruwasunmi, nakaruwasunmi. Qawkalla ama manchakuspalla kunan tuta kaykusun!
Loqlencios nin: chaynachiki kanqa mamay. Nisqaykitamá rurasaq.
Chayraq casadukuna kaspankus miski puñuyman aysachikuchkanku, llapan ima kayninkus tupaykuytaña munachkanku supa supaychata.
Chaysi Loqlencio muyurispan hapiykun Vergeneapa makichanta,allillamantas maskapayan tukuy ima kaynintapas-
Kuyunsi molle sachapas kayman wakman, qisanpi pichiwkunapas mancharisqas ayqiririnku karumanraq tutayaq tutapi.
Vergeneas Loqlenciontillan qiparinku sachapa qawanpi, sunqunkupas punpunyasqa ,qikutay qikutay, pisipay pisipay, manchakuytapas qunqarispa.
Chayna kaptinsi chawpi tutapas chayaramunña.
Icha malaguero wayrachu, almakunachu, nakaqkunachu chayaykamunqa.
Karumantas uyarikamun cawallupa qaparisqan, chaysi Vergeneaqa allinta rinrinta churaykuspas, mancharikun.
Huktawansi cawalluqa qaparimun yaqa puñusqanku molle sachaman atipamuspa. Nakaqpa cawallun kaptinqa ya no hay remedio, cawallus musyan runapa samaynintaqa
Warmillaqa allillamantas munan Loqlenciowan rimayta, mama ima wañuykunapas kanampaq.
Nakaqpa cawallunsi aswan chayaykamuchkanña, chayllapiñas kachkan, chaysi Vergenea rinrillanpi rimapayaykun Loqlenceotaqa: ¡ Papitucha Loqlencio ama hina kaspa upallallan kanki, amam kuyupakunkichu.!
Upa runaqa puñusqanmanta rikcharispas ,aswansi qaparispa rimapakun.
¡ Imatam ninki, upallallachu chayaramun, tionchikchu hamuchkan!
Cawallus mana patispa siqaykamun molle sacha kasqankuman, yaqa rimaq hinas doynunta qawarayan waqtachallaman- kaypin runa kachkan ninchiki.
Nakaqsi uraykun cawallu siqasqanmanta: ¡Ajos, ajos olormi kaypi kachkan, “Panteonero” cawalluyqa mana patiqmi.!
Loqlencios musuqmanta qaparin: ¡Imatam niwanki, upallallachus chayaramunqa, tionchikchus chayamunqa! ¡Puñukunaypas kachkan!, nispas huknin waqtanman muyurispas musuqmanta puñukun miski puñuyta.
Nakaqqa manañas iskayrayanñachu. Molle hatun sachata qawaykuspas nin: altopim runakuna kachkan, wirapas kanqañam qollqipas kanqañam. Nogal punchutas urqumun monturapi hamuqta, kimsa qullqiyuq wallqakunatas paskaykun, chaytas punchuta mastaykuspa quri qullqita taqtan yupananpaq. Velachata ratachispas tesorunta yupayta qallarin.
Cawallupa riendasnintas tiyaykuspa wataykun chaki moqunpa urayninpi, ama uywa ayqinanpaq.
Chaynapiqa Vergeneas nakaqtaqa qawayllas qawan, ichaqa ninsi imaynapas kay wañuymantaqa lluptisaqmi, San Marcospa amparunwanqa rurasqam imapas kanqa, nispa.
Allillamantas puñusqan punkumanta lluqsin, mana Loqlenciota rikcharichispa, chaymantas Vergeneaqa llapallan kallpanwan tanqaykun Loqlenciota punkuy todo nakaqpa cawallupa qawanman.
San Marcospa bendicioninwanqa punkuqa Loqlencionintinsi wichiykun nakaqpa cawallupa qawanman. Cawalluqa ancha mancharisqas apan nakaqta qaqa ukuman, riendasninwan chakin wataykusqata.
Chay nisqapis umanpas panchirin pakikuspa, makin chakin kay wak waqtakunamansi wichirin, wiqsanpas aqalliy todo laqarayan rumi qawakunapi. Chaysi cawalluqa doyñuy todo wañun, mana runa wirayuq.
Descanso eterno para el pishtaco y para su caballo llamado “Panteonerocha”
Chikallañas velachaqa allinta rupachkan, allin velachachiki.
Puñuy hinamanta rikcharispansi Loqlenciollaga llapa imanpas nanay nanarisqas allinsuta qawarayan pampapi qurri qullqi kasqanta.
Hinaspas qaparin: ¡Vergenea utqaylla uraykamuy, kaypim tarikuni achka achka “muyu muyuchakunata”(manachiki qullqita riqsinchu).
Warmillaqa uraykamunsi manaraq velacha akchiyta tukuykuchkaptin.
Nogal punchupis quri qullqita quñuykun-mancharisqa kusirisqa hina-.
“Tongocha” kuchintapas kunaqa qunqarunkuñas. Taytacha San Marcoschiki waqaychamuchkan iñiq churinkunataqa. Los santos andinos protegen a sus creyentes.
Chayraq akchiqyaqtaqa, Loqleoncios Vergeneantin “muyu muyuchantin” punku qipirisqa llaqtanman kutichkanku.
Manaraq llaqtaman chayachkaspansi ;Vergenea kamachin Loqlenceota:! Ama punim pimanpas willankichu kunan tuta nakaqwan imakunapas sucediwasqanchiqtaqa.
Runa yachaspanqa, Gobiernomanpas willanmanmi carcilpim ismuchwan.
Lolencios nin: !Manam mamay pimanpas nisaqchu, almay qawa ,Diospa sutinpi ,cruz qawarayku.!
Inti lluqsimuytaqa chayraq casadukunaqa chayarunkuñas wasinkuta. Loqlencios punkuta allinta takyaykachin rumiwan mituwan, Vergeneañataqsi qaramun wallpanman ñutu sarachata cebolla picaykusqata-ama chulli qapinanpaq-. “Tongocha” kuchinpa puñusqanpiqa chiwchichakunallañas purichkan mamanta qatikachaspa-.
Loqlencios rin sapa punchaw hanay pukulla chacranta “moro llikllachan” qipirisqa, chaychá llaqta runakuna ninku :! Ay kay wintu hipiya”
Chacramanta kutirimuspas Loqlencioqa llaqtamasinkunamanqa willansi imaynam kunan punchaw kasqanta, yachansi pipa santon kasqanta, pim casarakunqaña, pim wachapakuqllaña, ´pis allinta takin gitarrata rachkan. En suma es la expresión del “Vox populi”, es comunicativo, relacionista público,etc,etc.
Alli allin riqsisqa payqa, mana huchapakuq , esposo de la “Mees Huanta”, premio a su lealtad, honor a su cariño sin par.
Chaynapis kay “wintu qipichaqa”, o en la globalización mal llamado “narrador de cuentos”, fiel a su esquema mental, confiesa lo inconfesable.
Rantina wasiman rispansi, ayllumasinkunaman willan imaynatam nakaqta sipisqankuta, kaynata nispa: “Tongocha “ kuchiyku qatisqaykupim tutayaykuptim lambras pampapi samarqaniku, mana kitumuyta atispaykun puñuniku molle sachapa qawanpi, wasi punkuy qipirisqa apasqaypi.
Chawpi tutatam nakaq chayaykamun cawallunpa apamusqan, chay qanraqa riqsisqan runapa samayninta.
Imaya sucedirurqapas nakaqchallataqa molle sachapa sikinpi tiyachkaqtam ,qullqita yupachkaptinmi- mollepa hanay kallmanmanta pawaykamuspaymi- angel de la guarda hina-supaytaqa ñitiruni cawalluy todo. Supaynintam apachini, qaqa ukumanmi apachini riendasnin cawallunpi watarisqata. Cuerponkupas chiqirinankama. Vergeneawan kuskan sipiniku nakaqta cawalluntinta. Achka quri qullqitaqa ,punchupi apamuniku. Chaytan huertay ukuchapi-lastikuchawan - pampaykuniku, mana pi yachananpaq.
Esto se parece a la confesión sincera de las “operaciones” de lessa humanidad hechas por el japonés-peruano-Albert.Ken,Fiju muiri.
Del dicho al hecho, no hay trecho que valga.
Wakin warmimasinkunas llakipayaspanku Vergeneata rimapayanku: ¡Yaw panicha chiqapchu huknin tuta nakaqta sipirurankichik qusaykiwan kuska qullqinta suwanaykichikpaq. Chaytataqsi pakaykunkichik huerta chawpipi mana pi musyananpaq. Kay hamuq semanataqa qusaykis Gobernadorta apamunqa wasikiman, chay quri qullqi panpasqaykichik qawachik. Chay pachaqa carcilmanpas apasunkichikmanmi. Qamkunaqa allin runam kankichik, chayraq casado, uywasapakuna.
Vergeneas qawkayaykuspa nin : ¡Amayá paniy-turiykuna qusaypa rimasqanta creyeychikchu, yanqakunatam payqa riman-yaqa uchuy warma kaqlla- ; chaychiki ancha riqsisqa LOQLENCIO sutiwan, mana imakunatam riman.¿Icha uman muyuchkanña?
Huknin punchawmi kuyakuywan uywakusqay kuchitapas Huamnaguinoman regalaykusqa cawallupi hamuptin. Ancha llamkaywan kuchi uywakusqaytaqa Tolo Santospi sipispa chicharro yanukunaypaqmi karqa. Chayllapas chayllachu, chaymantapas wasiypa punkunta urquruspam, qipirikuspam qipayta qatipamuwasqa kuchi maskaq risqayman , yaqa chawpi tutata.
Mana punkuyukqa wasillayqa lliwchiki suwapa apanallan karqa,manañacha imallaypas karqañachu.
¡Ay taytallay San Marcos qampa makikipiñayá qusallay kachun!, y en tus manos encomiendo su espíritu, , amen, amen, amen.
Los sinsabores de la vida, las amarguras, los problemas, serán parte inevitable de la vida.
Chaychá Princesita de Yungay nisqampas takin: el amor y la naranja tienen su parecidito, por más dulce que sean siempre tienen su amarguito. Takipas vidallay hinam kachkan, ¡ay casado vida ¡
Vergeneas wasinta kutiruspas, huertanta yaykun, allpata aspirispas urqun lastikuwan watasqa quri qullqita; chaymantas ovejapa nakasqan umatas reemplazunta churaykun, chaymantas yakuwan nuyuy nuyuyta chaqchun.
Ima Apukunaya Vergeneataqa chaynata umancharqa, chaylla, chaylla pampasqanta cambiyananpaq.
Chayllapis wasi punkuta nisyuta takamun mancharikunapaq hina. ¿Pitaq chaynata punkuyta takamun? ,nispas tapun Vergeneaqa.
Qawa callemantas uyarikamun qaripa rimaynin: ¡Soy el Gobernador, abra la puerta en nombre de la ley.!
Virginia toda cumplidora de la Ley,abre la puerta y sucede este diálogo:
¡Buenos días Tayta. Imam kayman apamullasunki!
Gobernadormi kani, qusaykim oficinaymanta wasikiman apamuwan.Hatu hatun sasachakuykunas qamkunapa vidaykichikpi. Chiqapchu runata siparqankichik quri qullqin suwanaykichikpaq. Chay pachaqa carcilmanmi rinkichik wiña wiñaypaq, chaypichiki ismunkichik.
Vergeneas nin: ¡Ima ninkim tayta! ¡ Runa sipiqchu kachkaniku!
Chayna kachkaptinsi Loqlenceollaqa, yaqa suwa allqu hina –wasi kuchuman rispas kumuykachan ,parapi chanchallma kaqlla.
Kay qusaykim Gobierno wasita rispa willakun, huk nin tuta nakaq sispisqaykichikta. Huertayki chawpipis pampasqa kachkan quri qullqi. ¿Chaynachu icha manachu? ¡Chiqapllata willakuy!
Vergeneas nin: Tayta Gobierno kuyakusqay qusaypa nisqanqa manam chiqapchu, yanqakunatam payqa riman, ruwan. ¡Yaqapaschá umamuyuchkanña! Ichaqa imayna kaptimpas qusaymiki Yayanchik San Marcospa bendicionwan quwasqanmiki.
Huk nin punchawmi hatun kuchiyta huykun Huamanguinoman cawallupi sillarisqa hamuptin. Chaymantapas chayllachu, chay kuchi maskaq rinaykaman, qipayta tariparamuwan wasiypa punkun qipirisqa.
¡Kay qusayqa manamá allinchu, icha loqluyan!
Huertaypa chawpinpiqa manam quri qullqi panpaskaqa kanchu….
manaraq Vergenea tukuykuchkaptinsi Loqlencioqa nin: Vergenea chay durazno sachapa waqtachampi pampanchikmiki “muyu muyuchakunata” lastikuwan mantuykusqata. Niwarqankimiki :”Ama punim pimanpas willankichu nispa, yanqataq willakuwaq chay pachaqa carcilpim ismuchwan wañunanchik punchawkama”.
Gobernadorsi tapun Loqlenciota: ¿Maypim kachkan chay “muyu muyuchakuna?
Loqlencios rukananwan tuqpiykuspa nin : Kay duraznopa sikichampim.
Gobernadorsi rimamun: lampawan allpata aspiy, chaymanta quri qullqita urqumuy, carcilman rinaykichikpaq”
Loqlencios ,Gobiernopa chayna nisqanta uyarispas, wiqi ñawintin qawarayan Vergeneanta; kunanqa allpapas pampaykuwachun nispa:! Imatataq rurachkani , ama punim pimanpas willankichu nispam niwarqa-pero todo todo se jodeo por me colpa. San Marcosllay yanapaykuwayyá ,imaynapas churikimiki kani, fiesta patronalpi cargotam apallasaq!
San Marcos, Patrón de los ganados del hombre andino, es un padre amoroso.
San Marcos uywanchikkunapa patroninqa, ancha kuyakuq taytas.
Loqlencios lampawan aspiskuspay chayarun mankapi lastikuwan wataykusqa “muyu muyuchaman”.
Yaqa pisipasqa hinasa Loqlencioqa nin :! Kayqaya muyu muyuchakunaqa”
Gobernadorñataqsi kamachin: Kichay chay watasqa lastico kaqta, urqumuy ukunmanta quri qullqita, niptinsi Loqlenciollaqa allillamanta makinta hinan mankapa ukunman lastikuta llikirispa, chaymantas yaqa muspaypi hinas qaparin ¡ Oh, ovejapa umantaq kasqa! ¿,quri qullqichu chaypi tikrakurun?
Piñay piñaysi wira Gobiernoqa qaqchan: ¡Chaychu quri qullqi, muyu muyuchakuna, chaychu nakaqpa tesorun.
Autoridadta burlakusqaykimantam 24 horas chirunaman rinki, chaypas iskay semanam llaqta ñankunata alllinchamunki .llapallan rumi urmasqata uqaririspa, chaymantapas pachak solestam multata paganki, Gobierno burlakusqaykimanta, ama huktawan yanqakunata rimanaykipaq!
Vergeneas pitukuykuspa Gobiernotaqa mañakun: ¡Tayta Gobierno makikipim churamuni kay mani allin qusallayta , hinayá chirunamanpas richun, iskay semanapas ñankunata allinchachun, pachak solestapas pagasaqmi ,ovejachayta rantikuspay.
Ichapas chaywanqa kay qusallayqa loqlocha kasqanmanta allinyanman.
Chaypuniqa Iglesiatapas apasaqmi tayta Curanchikwan azotichinaypaq, icha chaywanqa supaykunapas, llullakuykunapas ukunmanta lluqsinman.Tayta Jesucristotayá yanapachun cruz qawanpi hina ñakarispa.
Manañas ima rimanakuypas qipanñachu. Todo está consumado.
Yaqa lluqsiykamuspañasá wirasapa Gobiernoqa nin Loqlenciota:
¡ Paqarin inti lluqsimuyllatam oficiniyta rinki huchaykimanta muchunaykipaq!
¡Ah qunqachkasanim: Loqlencio wasiykipa qawa pirqantam allintam allichanki 28 de juliopaq!
Loqlencio: ¡ Manam qunqasaqchu tayta Gobierno.!
Vergeneas canastachapi huntachin wata quesota, runtuta , chullpi sarachatawan Loqlencio Gobenadorpa wasinman apananpaq.
Tayta Gobierno , gracias taytay, qusallayqa manañam pantaykunataqa ruranqañachu, imaynapas qampa nisqaykitam ruranqa. Jesucristoya puririynikita kancharichun, ñawpaq llaqtanchik hina : ama suwa, ama qilla, ama llulla” kananpaq..
Qipa punchawkunataqa, qawkallas chayraq casadokunapa vidanqa. Vegenea manaraqsi wiksapakunchu, chaysi runakunaqa rimanku: ¡ Imaynataq kayqa ¿Vergeneachu qulluq –“chaki ñuñu”, otaq Loqlenciochu mana churiyayta atinchu- “chaki runtu” kaspa.? ¡Hampiqkunayá yanapaykuchunku!.
La prole es muy importante para la prosecución del ayllu.
Loqlenciopa umanpiqa muyuchkansi tayta Gobiernopa nisqan, chaysi Vergenea uywankuna michiq rinankamas kimsa harinayuq costalta kichaykuspas, yaqa isquta hina mituyarachispas wasinpa qawa pirqanta llinpiyta qallaykun, mana pipa rikusqanta.
Tayta inti siqaykuchkaptinsi, sumay yuraq yuraq llinpisqa pirqayuq Loqlenciopa wasinqa qawarikun.
Vergeneapas huk ñanninta hamuspas yaqa yaqa pantarun wasintaqa.
Mana imata musyaspas , qusanta makallaykun allin rurasqanmanta.
Wasin ukupiñas tapun Loqlenciochallantaqa.
Sumaqcham wasinchi kachkan, ñamiki 28 de juliopas chayaramunqaña, Gobiernopas kaywanqa kusikunqam, icha manaña chirunamanpas apachisunkimanchu.
¿ Imawantaq yuraq yuraqchaqa llinpisqa kachkan.?
Florencio fiel a su estilo, no dudó ni un segundo en dar la respuesta –aunque fatal para el; todo suelto de huesos y orgulloso, dijo:
¡ Ah tienda ukupi yuraq harinachawanmiki!
Vernegeas qaparin: ¡Imawan ninkim, tienda ukupi tanta rurana harinawan!
Wasi ukuta yaykuspa Vergeneaqa qawan mana harina Blanca Plor kasqanta; chaysi qusanta qaqchan: ¡ Yaw Loqlencio mana allinkunatam rurachkanki, imaynapin harinawan pirqakunata enlucirunki. Kunanmi Gobiernota mañakamusaq pichqa punchaw chirunaman apachisunaykipaq,hinaspapas lliw llaqta ñankuna allinchanaykipaq.!
Los sinsabores serán el condimento hogareño.
A pesar del momento agridulce, Virginia y Florencio unieron sus cuerpos en un abrazo eterno, como si este gesto simbolizara la resignación y comprensión del amor sublime con que les unió el patrón San Marcos, llaqta Patronninchik.
Chayllapas chayllachu kanqa huantinopa vidanpiqa.
samaykusaqraq , achkatañachus qillqamuchkani Huantinopa vidanta? ……
Qipa hamuqkunaqa aswansi piñakunapaq , asikunapaq,otaq, supay apachinapaq hinas kanqa, Loqlenciopa vidallanpiqa.
Loqlenciollaqa pichqa punchawsi chirunapi kasqa, llaqtakunapa ñanninkunatas lliw allincharqa, pachaq soles multatapas ovejachawansi pagaykurqa .
LLampu sunqullañas qarisuqa rikurin warmin qaqchaptinpas, kumuyllas kumuykun urqupi waylla ichu kaqlla.
Warminsi tuta tutayaqtaraq rimapayan : ¡Florencio ama llakikuychu, kay mana allinkuna kaptimpas, imapas alllinchakunqam
Manamá waqaspaqa imatapas urquchwanchu.! Allin kawsayta tarisunmi, kuyakusqay ñawiypa rurun, rosas waytata hina panchirichiwaqniy.!
Chayna kuyakuywan rimapayasqaqa, qarillaqa musuq kawsaypi hinasa rikukun, chaysi nin: “Papachata yanuchkasaq, qamñataq hanay pirwamanta wata quesochata aparamuy, miski miskita mikunanchikpaq.”
Yaqañas papa yanuypas kanqaña, utqayllañas Loqlencioqa aswan ninata pukunawan rawrachin.
Chayna kachkaptinsi yanukuna wasiman yaykuykamun runtu churaysapa wallpa, hinaspas paypa ñawpaqninpiraq ispaykun kimsa kutita. Loqlencios piñakuspa pukunawan wallpata umanpi waqtan pampa ripunankama. !Ñawpaqniypiraq, no hay respetación , nispa!
Wallpaqa pampapis pitpitiyan, chaymantas katataspa wañurun.
Loqlencios qawarayan mana creyeq hina,- imanasqataq kaykunalla pasawan, po Dios apropositullam allillamantam pukunawan waqtarqani , nispa.
Chayna ,chayna kaptinsi Vergenea yaykuykamun molde wata queso qapirisqa..
Chaysi tapun: ¿Iman wallpata pasan, wañusqachus kachkan?
Florencios nin , ñuqan manchachirqani, pawachkaptinmi umanpi pukunallawan waqtaruni allillamanta manchakunallampaq…icha puñuqtukun, wañuqtukun mana respetacionniyuq wallpaqa!
Vergeneas qunquraykuspa wallpanta uqarin. Allinta qawaykuspas nin: runtu churaq wallpatam wañurachinki, pitaq kunan runtuta tuqyachinqa, qamchu wallpa hina runtupa qawanpi tiyarayanki chiwchichakuna lluqsimunankama, nispas warmiqa cuchillota hapiykuspas wallpataqa nakarun, wañusqa yawarnin lluqsimunanpaq.
Como alma que lleva el diablo, Loqlenciollaqa chinkarparin , manas mayman risqanpás yachakunchu, qawa calletachu, chacratachu ripun qarillaqa.
Papa yanuypas ñas panchirichkanña, chaysi Vergeneaqa papata chumaykamuspas, huniq yakuta corralman apan wallpapa tapanmanña maqchinanpaq.
¡Oh santo cielo, Apu Wamanikuna, protejan al pobre huantino!
Loqlencios corralpi wallpapa runtu qawanpi tiyachkan…chayman punis Vergenea maqchiykun huniq yakuta; qaparispasá Loqlenciollaqa pawamun: ¡Akakallaw, akakallaw amaya huniq yakuwanqa chutillawaychu!.
Parece en Semana Santa.se cumple la sacra palabra..¿ Dios mio,Dios mio porqué me has abandonado? ¡ Tengo sed ¡ ¡Consumado es!
Imakunapas, llakikunapas waqanapaq kaqkunapas Loqlenciotaqa qatinsi kayman wakman, yaqa kikinpa llantun hina,como sombra a su dueño.
Kay allin llamkaq qarisum santokusqa primero de enero punchawpiraq. Imanasqataq malaguerollaña, llakikuyllaña, qatipayan Loqlenciollataqa.
Icha rudawanchu,, waqtachisunchik, icha yerba santawanchu chawpi tutapi bañakuchun, layqakunachu urquta rispa hatun supaykunata wischuchimuchun. Imaynanpitaq waqanallanpaq kawsanman?
Taytallay San Marcos, llaqtay patrón, qamyá kuyakuq ñawikiwan qawaykamuy churillaykita, kuyakusqayki Loqlencioykimiki , iñiqnikimiki, kuyaynikitayá chayachimuy Loqlencioman.
¡ Está bién que sea huantino, pero no es para tanto.!
Chillikus llakikunapaq hinas waqan, chiririnkas muyun muchuyta, wañuyta qayachka hinas, allqupas kristitas awllan alma rikuchkaq kaqlla.
¡Ay, ay imakunaraq chaymantapas hamunqa.
Taytallay San Marcos qamyá mantuykamuy ancha kuyakuynikiwan.
¡Tayta Diospa hukllawachisqantaqa, amayá runaqa rakichunchu!
¿Maypiraq chay cura perdido don Marino Chancos kunanmiki allinta rezachaykuman;…… ichapas latinpi, castellanupi ,runasimipiwan rezaykuptinqa , Loqlenciollapa vidallanqa qawkayanman, allinchakunman.?
Despues que se llevó el torete a Huancapi, parece que qunqarun Loqlenciollantaqa, matrimonio rurasqantapas. Benedictus filius, amen.
PUKAY PUKAYCHALLA, KAY WILLAKUYQA MANARAQMI TUKUNCHU.
>Mucho mejor si son Huantinos.


text:
Huk kutis sumaq sipascha kasqa. Mamitansi munay puka punchuchata, chukuchawuqta rurapusqa, sipaschaqa munasqan punchuchallanwansi urayman wichayman purisqa, lliw llaqta runakunapis puka Kapirusita nispa sutiyapunku.
Huk p’unchaw, mamitan kamachin misk’i t’antakunata sach'a-sach'a urqu qhipapi tiyaq hatun mamitanman apanampaq, aman ñanpi purispa sayarinkichu nispa, ñataq sach'a-sach'a kinrayqa manchakunapaq kasqa, chaypi huk millay yaryasqa atuq purikachasqanrayku.
Kapirusitaqa misk’i t’antayuq t’ipanta huqarispa ñantakama puriykun. Sach’a sach’a chawpi kinrayta purinan kasqa hatun mamitanpa wasinmam chayananpaq, chaysi sumaq sipaschaqa manas manchakunchu, ñataq ñanpi tukuy riksisqan pisqukunawan, purun quwikunawan, tarukachakunawan tupasqa.
Chaysi, hatun millay atuqta ñawpaqninpi rikun.
– ¿Sipascha, maytan rinki? – atuq rak’u kunkawan tapun.
– Hatun mamitaypa wasinmanmi – nipun Kapirusitaqa.
– Manan karuchu –atuqqa uman ukhullapi qamutan, qhipaman kutirapuspa.
Kapirusitaqa misk’i t’antayuq t’ipanta qurapatapi churayuspa, sumaq llimpi t’ikakunata pallaspa pukllaykun:
– Atuqqa ripukapun – nispa sunqun ukhupi chaninchan – , mana imapis maychakunaypaq kanchu. Hatun mamitayqa aswantaraq kusirikunqa sumaq t’ikakuna, misk’i t’antakuna apasqaywan.
Chaykamaqa, atuqqa hatun mamitanpa wasinman rin, llamp’u kunkuchawan payachataqa wasi punkunman waqyan, mamakuchaqa Kapirusitapaq hamutaspa punkunta kicharin. Huk atuq sipiq runa ñan purisqanmanta atuq wasiman chayasqanta qhawarisqa.
Atuqqa ch’arki mamakuchataqa millp’urpapun, puñunanmantaq winarpakuspa, ñawintataq waqtanta ch’ikmichin pacha. Mana nichhutachu suyan, Kapirusitaqa munay kusi kusillaña chayamun pacha.
Wawachaqa kawitupataman asuykuspa, hatun mamitantaqa nichhu murasqata rikun.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡aswan hatunmi ñawinki!
– Qamta allin qhawarinaypaqmi – nin atuqqa hatun mamitan kunkanta yachapayaspa.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡ aswan hatunmi rinriyki!
– Qamta allin uyariynaypaqmi – nillantaq atuqqa.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡aswan hatunmi kiruchaykikuna!
– Qanta ........¡allin mikhurinaypaqmi! – niruspa, atuqqa wawa millp’urunanpaq qhawanman phawawuy, kaq, imaynas hatun mamitanta rurarqan, chhaynallatataq.
Chaykamaqa, atuq sipiq runaqa llakisqa, atuqpa huchanta musyaspa, mamakuq wasinta qhawaq hamun, sichus allin kawsaylla kan chayta. Chakra ruraq yanapayninta mañarikuspa, iskayninku utqhayllaña wasiman chayarunku. Wasiq punkunta kichasqata rikurunku, millay hatun atuqtataq kawitu patapi puñusqata tarinku, wiksanpis tinya tinyallaña.
Atuq sipiq runaqa kuchillunta urquspa, atuqta nak’arun pacha, wiksanta hatunta kicharun. Mamakuchaqa, Kapirusitawan atuq wiksanpi, ¡Kawsakuchkakuraqmi!
Atuq runa mikhuy wanananpaq, atuq sipiq runaqa atuqpa wiksanta rumikunawan hunt’arquspa siraykapun. Atuqqa musq’uyninmanta rikch’arquspa, nichhuta chak’ichakuspa quchaman unu upyaq rin. Rumiq wiksanpi llasayninwan quchaq sunqu ukhunman umanpanmanta urmayun, hiq’ipaspa wañupun.
Kapirusitaqa, hatun mamitanpiwan manaña hayk’aqpis manchachisqañachu kanku, Kapirusitataq wanansi chay mana kasukusqanmanta. Hatun mamitantapas nin, mana riqsisqa runakuwan amaña rimanakunanpaq. Chaymanta pacha, mamitanpa, hatun mamitantapuwan munay yuyayninkunata kasukuyta atin.
Tukuy.
Musuq simikuna
v Wanay: Arrepentirse.
v T’ipa: Canasta.
v Hatun mamita: Abuela, mamá grande.
v Pisqu: Ave.
v Hamutay: Pensar.
v Chaninchay: Evaluar.
v Musyay: Adivinar, darse cuenta.
v Sirisqa: Echado.


text:
Sallqa waqlliy
Sallqa waqlliy, Sallqa miyuy nisqaqa runap paqarichisqan kawsay pachap, sallqa pachap waqlliyninmi, miyunkunamanta icha huk waqlliy rurayninkunamanta.
Sallqa waqlliyraykuqa yura, uywa rikch'aqkuna wañunmi. Runapas pachapi kaq miyukunamanta unqurinmi.
Kay hinam sallqa pachata waqllinku:
- Wayra pacha waqlliy: antawam, antankam, phawrikam, pinchikillachanam k'illimsa, allpa wira kañaypa paqarichisqan miyu wapsikunatam wayra pachaman kachaykun.
- Yaku pacha waqlliy: phawrikakunam, qhuyakunam, quri hurquqkuna, allpa wira hurquqkunapas (ahinataq P'uchqu quchapi) miyukunata yaku pachaman kachaykun.
- Allpa pacha waqlliy: phawrikakunam, antawakunam miyukunata allpaman kachaykun. Chakrakunapi allpatataq nisyu wanuchanawan, kuru qullunawan miyunmi. Q'upawanpas waqllinkum.
- Kawsay pacha waqlliy: wayra pacha, yaku pacha, allpapacha miyuchasqa kaptinmi, yurakunam, uywakunapas wañunmi. Runakuna sach'a-sach'atam muthuspa qullun. Nisyu michiywan inkillkunam wañuspa ch'inpachayan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Sallqa waqlliy.


text:
Allpa wira
Allpa wira, Rumi wira icha Pitrulyu (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
Huk sutikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Kupii samusa 'copé'manta.
- Yanaquri musuq simi samusa 'oro negro'manta [1].
Kaykunata ruranku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
- Rawranakuna (antawa, antakuyu, antankakunapaq, wasikunapi quñichinapas)
- Imachanakuna
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Arusimiñee , Minedu Bolivia (2009)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Allpa wira.
- PETROPERU (qhichwa simipi)
- PETROPERU (aymara simipi)