c: text/html

text:
Ayninakuyta Riksichiy Mamallakta Pushay ukuka llaktayukkunaman shinallatak kamaywasikunaman hillaykunata shinallatak maypi aynina kuskakunata riksichikmi kan; llaktayuk ayninakuyta, llaktayuk rikurayaktapash katichin shinallatak hawayachinpashmi.
Mamallakta Awllipak tukuy kamaywasikuna shinallatak Kikinllatak Kamachik Pushaykunapash uchilla kamachiykunata llaktayuk ayninakuytapash rurana.
¿CPCCS tantanakuypak Ayninakuyta Riksichiy Pushayka imatak ruran?
Mamallaktaka llaktayukpak ayninakuy ruraykuna yanapankapak maki paskashkami kana, llaktayukkuna, tantanakuykuna, runa tantariypash ayninakunata munashpaka mamakamachiyta ukukamachiyta paktachishpa rurachun,; shinallatak mana kamachishka ruraykunawanpash.
Ayninakuy hayñitaka shuklla kashpa, tantarishka kashpapash paktachinallami, mamalkta uku, karu llaktapipash, istarunakunapash rurana usharikpi.
Ayninakuy Llika
Ayninakuypak hillay
Ingreso al Sistema de Datos

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2
Tesalonicaćhu cawsaśhanpïmi Pablo liman
1-2 Chalapacü-masïcuna, amcunaman manaläpis ćhämul Filipos malcaćhu'a may supay-apachishaćh, palapäcuśhaćh capäculá. Masqui caynu imaña pasalcämaptinpis, quiquin Diosninchicmi callpanchamäla mana manchalil paypïta willaycälinacpä. Chaymi śhamuyní mana yan'alpächu cala. 3 Ya'acuná umá imactapis chalaśhanpïchu manamá śhapämulá, nïtac juc licchä pinsaynïwanchu limapapäculac nïtac imapis julucuynïwanchu yaćhachipäculac. 4 Aśhwanpa quiquin Diosninchicmi “Allinñam cayalcanqui” nil allin willacuyta maquïman ćhulaycälimäla. Ya'acuna manam nunacunap munayllanpächu lulayalcá sinu'a imacta śhun'unchicćhu pinsaśhanchictapis yaćhä Diosninchicpa munayninpänümi. 5 Yaćhapäcuśhayquinüpis ya'acuna shimi mishquichïnu'a imaypis manam alawapäculacchu nïtac imayquitapis juluylläwanchu jinapäculá. Caycunapïta quiquin Diosninchicmi tuquicta yaćhayan. 6 Nïtac amcunaćhu nï juccunaćhu allinpa licachiculcänäpächu, sirbichiculcänäpächu śhapämulá. Aw, rasunpa Jesuspa puydï caćhancuna cayalcal'a chaynu ćhasquinamá capäcú. 7 Ñatac chay lulaytá manam uchucllapis pinsalcälilächu. Aśhwanpa sumä cuyalmi tayta mamanu amcunacta cuyaywan ishpiycälichilac. 8 Amcuna manam yaćhapäcunquichu maynu cuyapäcuśhactapis. Munayní manam willaycuyllachu, aśhta bïdätapis amcunapi upäcümanmi cala. 9 Chalapacü-masïcuna, rasunpa yalpapäcunquim amcunaćhu Diospi willayal mantiniculcänäpä mana piñachiynïwan tutay-muyun maynu-maynu lulapaculcäśhätapis.
10 Ñatac amcunapis ñawiquiwanmi licapäculanqui, Tayta Diosninchicpis yaćhanmi amcunaćhu allin lulayniyu capäcuśhäta, tuqui śhun'üwan licaycälishacta, jinaman pipis nï limamänan capäcuśhätapis. 11 Chaynütacmi callpanchäcänuy, jucniqui-jucniquita cunsuylaycälilac, juc tayta chulinta licaycücä-yupaypis. 12 Chaymi Diosninchicpa gubirnunćhu wiñay simpripä sumä alli-alli rïnanayquipä aclacuśhan capäcuśhayquita yaćhal, ya'acuna ćhuncay-ćhuncay limapaycälilac paypa tincüninmannuy cawsapäcunayquipä.
13 Ñatac chayćhu Jesuspi willaptí ¿manachun “Cay willamäśhanchic'a rasunpa Diospïtam uyaliyanchic; manam nunap yaćhachicuyllantachu” nil cushisha ćhasquipäculanqui? Cay nipäcuśhayquipïtam imaypis Diosninchicta anradisicú. Rasunpa cay willaśhäca quiquin Diospi yalamümari. Cay willacuyninta ćhasquiculcäśhayquipam quiquin Diosninchic amcunap bïdayquita allinman ticlayächin. 14 Chalapacü-masïcuna, Judea malcacunaćhüpis Jesusman chalapacücunäwan pasaśhancänümi amcunacta malca-masiquicuna ñacachipäcuśhulanqui. 15 Chay Israelcunämi Diospa unay willacünincunactapis wañülächila, jinaman'a Duyñunchic Jesustapis. Chaypïtá ya'acunactapis alüläliman. Paycuna manamá Diospa śhun'unpächu cawsayalcan; lluy nunacunap cuntrantacmá cayalcanpis. 16 Chaynütac mana-Israelcunaca salbaculcänanpä allin willacuyta willäcunäpi mićhacamäśhanwan'a mas-mas juchactalämi tawacuyan maquinman juntachicucä-yupaypis. Chaymi Diospa lluy piñacuynin ćhämuptin'a cay lulaśhancunapi sigüruña cunca cuchuynin can'a.
Chalapacücunäta licaycuypïmi wañupacun
17 Ñatac amcunawan chalapacü-masïcuna, mana tinculpis śhun'üćhümi imaypis caycälilanqui. Chaymi watucüniqui śhamuypi wañupaculá. 18 Jinalmi japallá achca cuti yalaćhacamuptïpis imaymana sasachacuycunacta supayca ćhulamuptin mana atipamulächu. 19 Chayurá ¿mayantá cushichimäní, śhun'üta altuman juluycüca? Amcuna ya'awan cusca Jesusninchicpa cutimuyninćhu cäcunämari. 20 Aw, amcunapïtamari sumä cushisha cayalcá.


text:
Rakisa
Rakisa nisqaqa (kastilla simimanta: partido) pulitiku tantanakuymi, kuskan idiyuluhiyayuq, mama llaqtapi kawpayta aknachayta munaq. Wankurisqan runakunaqa munayllam yaykamun.
Rakisakunaqa manam mamallaqtapchu tantanakuynin, ichataq achka, lliwmanta aswan mamallaqtakunapiqa partidupi wankurisqa kawpaq runakunam mamallaqtap kawpayninta pusan, kamachiyninpi rimana huñunakuypipas. Rimana huñunakuy akllanakuykunapim partidukunaqa atipanakun.
Huk mamallaqtakunaqa ch'ulla partidu llikayuqmi, ahinataq kunan Chunwapi, ñawpa pacha Suwit Huñupipas kumunista partiduyuq.


text:
28
Pablom tamya quilläta pasan Malta malcaćhu
1 Chayćhu lluypis salbacälälishaña cayalcalmi yaćhälälí chay lamar ćhawpićhu malca Malta śhutiyu caśhanta. 2 Chay malcayücunaca lluytapis cuyaywanmi atindiycäliman. Chayćhu sumä ucapäśha tamyaćhu cayalcaptïmi ninacta lataycachil “Unupaculcay” nipäman. 3 Chayćhu Pablo chaqui yamtacta ashilcamul ninäman jitaycuyaptinñatacmi juc culibray ninaca lupänanpïta ayimuśhanćhu Pablop maquinman alwicalcul caćhülun. 4 Chaynu Pablop maquinćhu walcaläcuyaptinmi chay malcayücunaca quiquin-pula: “Cay umri sigürupis nuna wañuchicüćha cayan. Chayćhá cay lamarca millpunanpi salbacüluptinpis diosninchiccuná cawsananta mana munanchu” ninacücuyalcan. 5 Ñatac chayćhu Pablo maquinta tapsïluptinmi culibray ninäman palpüluptin uchuyllapis imanpis imanalapischu. 6 Chay malcayücunañatacmi licapacuyalcan: “Sacsapacülun'aćh ütac imayürapis wañülun'aćh” nil. Chaynu unayña licapayalcaptin mana imapis pasaptinmi: “Cay'a juc diosćha sigürupis” nil ninacücuyalcan.
7 Ñatac wic-läduscallaćhümi chay malcap puydïnin Publiop ćhaclancuna cañä. Paymi ćhasquiycälimal sumä cuyacuywan quimsa muyun atindiycälimäla. 8 Paypa taytanmi calur ishyaywan ićha ishyaywan cämaćhu jitalayäñä. Chayta yaćhälul Pablo payman watucü lilmi Diosta mañacuycul maquinwan yataycul allinyächila. 9 Chay allinyächishanta yaćhälälilmi juc ishyäcunäpis śhapämul lluypis tuqui sänu quïdapäcula. 10 Ñatac imaymana rigälucunactam uycäläliman. Manam chaycunallactachu sinu'a chaypïta yapa pasapäcuná cayaptinmi uycäliman mana pishipaculcänäpäpis.
Pablom Romacta ćhan
11 Chaynu quimsa quilla masña chayćhu caycälishäpïmi juc barcu tamya quilläćhu jamapacücäwan pasaculcá. Chay Alejandriapi barcu taytachan Casturtawan Poluxta la'apacüśham cacuñä. 12 Chay lamar patanćhu Siracusa malcaman ćhaycälilñatacmi quimsa muyun caycälilá. 13 Chaypïta lamar patancascap yapa pasapäculmi Regio malcäman ćhälälí. Chay walantinñatacmi lipäcuná läduman waywa talcämuptin lipäcul juc muyunlä ćhälälí lamar patanćhu Puteoli malcäman. 14 Chay malcaćhu chalapacücunacta talïläliptïmi “Simänallapis caycuśhunlä” nil ruygapämaptin quïdapäculá.
15 Chaypïmi Romaman ćhaquillawan lipäculá. Chay Romaćhu chalapacücunañatacmi yaćhapäcuñä ćhäpäcunäta. Chaymi Quimsa Jamachicuna nishancama Apiop pläsaman alcapämä śhapämuñä. Chayćhu Pablo paycunacta licälulmi Diosta anradisicuycul masta callpanchacula. 16 Chaynu Romaman ćhäläliptïmi ˻cachacucunap puydïnin prïsucunäta wardiap puydïninpa maquinman ćhulaycula. Pabloctañatacmi ichá˼ cachacup ñawillanćhu juc wasićhu japallan yaćhamunanpä caćhaycula.
Pablom imapi chayćhu caśhanta tantiachin
17 Chaynu Pablo quimsa muyun caycuśhanpïmi Romaćhu puydï Israelcunäta ayachimula. Chayćhu juntunacämuptinmi: “Israel-masïcuna, cayćhu imapi caśhäta willaycälishayqui. Manam uchucllapis malcanchicta nï camachicuyninchictapis jalutaculächu. Jinayaptïpis Jerusalenćhu chalalcälimalmi Romap puydïnincunap maquinman ćhulaycachimäla. 18 Paycuna ima juchallactapis wañuchipämänanpä ya'aćhu mana talipäculmi caćhaycapämayta munapäcula. 19 Chayćhu malca-masinchiccuna mana munätuculcaptinmi ya'a mañaculá quiquin Romap Puydï Cesarca arrinlaycamänanpä. Chay mañacuśha-laycullam cayćhu cayá. Manam malca-masïcunacta imapïpis juchachä śhamüchu. 20 Aśhwanpam cayćhu caynu cadinawan watäśha cayá Diosninchic limalicamäśhanchicman chalapacuśhäpa. Cay-laycum amcunacta ayaycälilac lisiycul, limapaycälinacpä” nila. 21 Niptinmi nipäcula: “Ampïta manam ya'acunaman ćhämulachu ima papilllapis Judea-lädupi nïtac chaypi śhamücunäpis ampa waśhayquita limapäculachu. 22 Chaymi chalapacuśhayquipïpis canan niycälimänayquita ya'acuna munapäcú. Ñatac intirućhümi ‘Yan'almi cay muśhü willacuy’ nil limapäcüta uyalipäcú” nin.
Pablom chayćhu cä Israelcunäta willapan
23 Chayćhu Pablo juc muyunpä jitanacapäcuśhanmanmi alli-alli nunacuna śhapämuñä. Chayćhümi achicyalcuypïta aśhta aspilpunancama Diospa gubirnunpïta limapäla. Chayćhu lluytapis Jesuspi awnichiyta munalmi willapäla Moisespa camachicuyninpïta, Diospa willacünincuna isquirbishancunäpïtawan. 24 Ñatac chayćhu waquinninmi Pablo willaśhanta ćhasquiculcäla. Waquinnincunañatacmi ichá mana ćhasquïtuculcälachu. 25 Chayćhu quiquin-pula iwinacucuyalmi licuyta lluy allacaycälin.
Chaymi Pablo nila: “Amcuna awquilluyquicunanümi cayalcanqui. Allintam limachila Chuya Ispiritu awquilluyquicunacta Diospa willacünin Isaiaswan cay nil:
26 ‘Lil niycamuy cay nunacunäta:
“Maynüpa uyaliyalcalpis manam yaćhapäcunquichu, maynüpa licayalcalpis manam licapäcunquichu” niyäta.
27 Cay nunacunap tantiaynin lumiyäśham cayan, linlipis quillpacüśham, ñawinpis aplacüśham cayan, mana licapäcunanpä nï uyalipäcunanpä, nï ima caśhanta yaćhalpapäcunanpäpis.
Artictam ya'aman mana filtapämunchu ya'a sänachinäpä’✡
nila.
28 “¡Yaćhapäcuy amcuna! Cananpi puntaman'a Diosninchicpa salbacuynintam willaśha can'a mana-Israelcunäman. Paycunam ichá sumä cushicuywan ćhasquipäcun'a” nila.
29 ˻Cay niyta camacäluptinmi Israelcunaca quiquin-pula iwinacüśha licula.˼
30 Ñatac Pablo chay lïtaśhan wasićhümi ishcay wata intiru quïdacula. Chayćhümi watucünin lïcunätapis ćhasquila. 31 Ñatac chayćhümi Diospa gubirnunpïtawan Salbacü Jesusninchicpïta willacula mana pictapis manchacullal nï mayanpapis imactapis niycuśhalla.


text:
La tierra es el comienzo de la alegría y el llanto;en ella vive la placenta roja convertida en piedra negra,en ella están los rituales de seres subterráneosque amarran nuestra sangrecon las lianas del tiempo.
En esa tierra está la pluma del tucán que guarda el colorido de la vida,está el agua libre e inquieta,el aroma y el sabor de todas las hierbas que nos llevan al cielo y al infierno,estamos tú y yo con la fuerza de los sueños.
A esa tierra negra o amarilla irán estos huesos cuando la boca del tiempo los haya chupado; volveremos entonces a esa placenta, a esa pluma, al agua que toca los cuerpos; iremos a cantar entre los hilos verdes de esas hierbas para alimentar todos los sueños de los hombres.
Volveremos a ser diente de tigre,poema de la noche, tambor de yegua, sonido de flauta a altas horas de la noche en lo profundo de la gran montaña.
Por: Fredy Chikangana, 2010
Pachakay Pachakay callarinasha cusicuymanta huaccayripicausaypiy llaphllahuachai pukatukuna rumipi yanapaypicay yupaychayniok cayiniyokmanta uku pachahuatanima nukanchi yawarwaskakunawan huaymapacha. Pachachaipiphurupay tukantaima huacaychina llimpikuna causaymantayakucapay munainiyok ttukirik´apakpay yachikpayri tucuimanta quihuakunaima pusapayayman ananpachaman ukupachamannukanshacallpawan mosccoykunamanta.Chaiman pacha quilluyanarinacay tullujaika shimikuna pachamanta chhonccasca tarinakunanuka tikramuna caimán llapllahuamillma caimán, yakuman ima llancana aichakunanukarina takiman kcaytacunapura huailla quihuachaymantamicjunapak mosccutucuy runakunamantanuka tukuna kirushata uturunkumantataqui tutakunamanta tinya uyhuamantakenataquimanta tutaypachajahuamanukupachapita urkujatunmanta.


text:
Mathieu Debuchy
Mathieu Debuchy sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin anta situwa killapi 1985 watapi paqarisqa Fretin llaqtapi - ) huk Ransiya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqtap kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 2011:
- Ransiya Kupa
- Ransiya Ligue 1
Mamallaqtapura kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Mathieu Debuchy.


text:
2
Jesusta chacatäśhanpïtam willacun
1 Chaymi chalapacü-masïcuna, Diospa willacuyninta amcunaman willacü śhamul manamá sumä yaćhaycunawanchu nï alli limaycunawanchu willaycälilac. 2 Aśhwanpa amcunaćhu cayal juc yaćhaycunapïta imallactapis mana yaćhätucul, Salbacüninchic Jesus chacatäśhallanpïta yaćhaycuśhallätam camalaycachiná cala. 3 Manamá chayllachu; amcunaman ćhämul manchacuypïmi chucchucuyälá. 4 Chayćhu sumä mishqui-cama allin-cama yaćhay limaycunawanchu manam willapäculac, yaćhachipäculac, sinu'a Chuya Ispiritup munayllanwanmi, 5 nunacunäpa yaćhayllanmanñachu mana chalapacuyalcänayquipä, aśhwanpa Tayta Diospa munayninman chalapacuyalcänayquipämari.
Chuya Ispiritupïmi yaćhayca śhamun
6 Ñatac chalapacuyninchicćhu tacyaśhacunätam ichá yaćhayniyu limaycunawanpis limapaycälí. Manatacmi cay pachäćhu yaćhaycunawanchu nïtac mandacüninpawanchu. Lluy chaycuna mana caśhanman cutïllamari. 7 Aśhwanpa limaycälí imapis manalä captin quiquin Dios pacaycuśhan yaćhayninpïtam, una-unaypi sumä allinninchicpä pay unanchaycuśhanpïtam. 8 Cayta cay pachäćhu mayan mandacücunäpis manam tantiapäculachu. Tantiapäcul'a manaćh altuman juluycuśha Taytanchicta curuśhman chacatapäcunmanchu cala. 9 Isquirbishaćhu pacaycuśhancäpïta niyanmá:
“Tayta Diosta cuyäcunäpä alistaycuśhancäta manam mayanpa ñawinpis licalachu, nï pip linlinpis uyalilachu, nïtac uchucllapis tantiaycapäculachu”✡ Is 64.4-wan Jer 3.16 nil.
10 Ñatac canan'a lluy caycunacta Tayta Diosmi Chuya Ispiritunpa camalaycachimanchic.
Ispiritunmá lluyta tantiaycun, aśhta Diospa sumä pacacuynincunactapis. 11 Má ¿pitan nunap śhun'unćhu ima tantiaśhantapis yaćhanman? Quiquinpa ispiritullanmá yaćhacun. Chaynümi Tayta Diospa tantiaynincunactapis mana mayanpis yaćhanchu, sinu'a Ispiritullanmi yaćhaycun. 12 Chayurá ya'acuna nunacunap tantiaynintachu manam ćhasquipäculá, sinu'a quiquin Diospa Ispirituntam llaquipayninćhu uycamäśhanchiccunäta tantiaycälinäpä. 13 Caycunacta limayalcá Diosninchicpa Ispiritun yaćhachimäśhanchicwanmi; manam nunacunap yaćhayninpi yalamuśhallanwanchu. Chayurá Diospa Ispiritunpi rasun cäcunätam limapapäcú Ispirituwan cäcunäta. 14 Ñatac Diospa Ispiritunwan mana cäcá, manam ćhasquipäcunchu Diospa Ispiritunpi śhamücunätá. Paycuná yan'alpämari licapäcun. Ispirituwan tantianan captinmari mana tantiayta atipapäcunchu. 15 Diospa Ispiritunwan cäcunämi ichá lluy yaćhachicuyninta tantiaycun; chay tantiäcunätam ichá juccuna mana imaniycuyllactapis atipanmanchu. 16 Diospa shiminćhümari niyan: “¿Mayantá Taytanchicpa tantiayninta yaćhanman? ¿Mayantá yaćhaycachinmanpis?”✡ Is 40.13 nil. Ya'acunam ichá Jesusninchicpa Ispiritunwan tantiapäcú.


text:
Hualcopo Duchicela Ishkayshimi Yachayta SESEIB shinallatak MINEDUC pushakkunaka rikunaman rirka
Hualcopo Duchicela Ishkayshimi Yachayta, Romulo Antun, SESEIB pushak, Moserrat Creamer, MINEDUC pushakpish rikunaman rirkakuna, kay yachana wasika Columbe sulka, Colta kitipi sakirin, Chimborazo markapi.
Yacha ukukunata rikunaman rirkakuna ima shina Bachillerato Tecnico yachakukkuna yachan rikunkapak shina kay wamprakuna paykunapa yuyaykunata sinchyachin. Hualcopo Duchicela Ishkayshimi Yachayka 1.200 yachakukkuna charin.
Monserrat Creamer, Kamayukwasi Yachay pushak, kayta nirka: Bachillerato Técnico sinchyachinkapak llamkakunchik yachakukkuna paykunapak yachay tikuchikpi llamkayta tarichun.
Romulo Antun, Ishkayshimi Yachay Killkanuku pushak, Convenio Interinstitucional MINEDUC GAD Guamotewan aspinaman rirka.
Guamote silkipi aspirkakuna yachachikkuna, tayta mamakuna, yachakukkuna, yachay pushakkunapapish rirkakuna.
Kay convenioka GAD Guamoteman yachana wasikuna allichichun ruranata sakin chunkashuk yachana wasikunapi. Romulo Antun, Ishkayshimi Yachay Killkanuku pushak, kayta nirka: “ Ecuador Mamallakta Pushakka shinallatik Monserrat Creamer, Kamayukwasi Yachay pushakpish achkata llamkakun Ishkayshimi Yachayta sinchyashpa katichun.


text:
Taya' kan ri retz'anem tzatzq'or rik'in ri Firefox Password Manager.
Timestäx ri koloj. Firefox Password Manager yeruyäk konojel ri taq ewan atzij richin pa ruyonil tutikirisaj molojri'ïl chuqa' man k'ayew ta nawïl ri taq ewan tzij e'ayakon. Richin jun nïm jikomal, taya' chi re ri akematz'ib' jun nab'ey ewan tzij.
Mani chik “tatojtob'ej chik” richin yatok pa jun ruxaq k'amaya'l. Tatikirisaj molojri'ïl pa Firefox Account pan awoyonib'al chuqa' ri ewan taq atzij eb'enäq awik'in. Ri taq atzij richin okem xa xkeq'alajin pe, ke re'.
Tach'aka' ri seton aq'anapwaq chi rij jikomal rik'in ri jalajöj kiwäch taq rutz'aqat Firefox taq tz'aqat. Tacha' jun ajowab'äl ri k'o o takanoj jun ruxak jun chik xak rik'in taq tojtob'enïk chuqa' taq rejqalem kitinamit etamanela'.


text:
San Benito munisipyu
San Benito (kastilla simipi: San Benito icha Villa José Quintin Mendoza) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.720 runakunan. Uma llaqtanqa San Benito llaqtam.
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
San Benito munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ 1,0 1,1 www.ine.gov.bo
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)


text:
Megantoni mamallaqta willkachasqa
Megantoni mamallaqta willkachasqa icha Megantoni mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional Megantoni) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi.
Yura uywapas[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Megantoni mamallaqta willkachasqapiqa kanmi 32 laya ñuñuqkuna 7 rikch'aq ñiqipi 17 rikch'aq ayllupipas, 378 laya (600-chá) pisqukuna, 32 laya allpa yaku kawsaqkuna, 19 laya suchuqkuna, 22 layapas (70-chá) challwakuna. Kallantaqmi askha yurakuna kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay Mamallaqta Willkachasqapiqa Santuario Nacional nisqa kanmi hatun amachasqa suyu istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.
Kallantaqmi huq p’aki puna nisqa tuparitaqmi Manu mamallaqta parkiwan kuska.
Uywakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Ñuñuqkuna: (32 laya 7 rikch'aq ñiqipi, 17 rikch'aq ayllupipas)
- Anti ukumari Tremarctos ornatus
- Uturunku Panthera onca
- Chinchay Leopardus pardalis
- Pishña Lontra longicaudis
- Kutimpu Priodontes maximus
- Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
- Dinomys branickii
- Tuwi puma Herpailurus yagouaroundi
- Puma Puma concolor
- Sach'awaka: pampa sach'awaka Tapirus terrestris
- Q'utu k'usillu: Puka q'utu k'usillu Alouatta seniculus
- Yuraq machin: Cebus albifrons
- Yana machin Cebus apella
- Ch'umpi churu k'usillu Lagothrix lagothricha
- Wankana (Tayassu pecari)
- Lumu khuchi (Pecari tajacu)
Kuchipillan Myrmecophaga tridactyla
Pisqukuna: 378 laya
- Tinamus osgoodi
- Lipaugus uropygialis
- Cacicus koepckeae
Allpa yaku kawsaqkuna (32 laya) suchuqkunapas (19 laya):
- Phrynopus
- Epipedobates macero
Challwakuna: 22 laya
- Astroblepus
- Trichomycterus
- Trucha Oncorhynchus mykiss (musuq, runap apamusqan rikch'aq )
- Pukyu: [2]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hanan Urupampa mayup k'itinpiqa uray Urupampa mayup k'itinpipas - Mainique punku Megantoni parki ñiqpi - askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, 38 ayllu llaqtakunaqa tawa runa llaqtakunapa: Machiqinqa, Kampa (Ashaninka Kakintepas), Kugapakori / Nanti, Yine Yami, Panopas (Nahua / Yora), 85% Arawaka.
Hanan Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Uray Urupampa kitipi tiyaq ayllu llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Pukyu: [3]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Megantoni mamallaqta willkachasqa
- ↑ www.inrena.gob.pe / Plan Maestrunchis (kastilla simipi)
- ↑ www.inrena.gob.pe / Plan Maestrunchis


text:
TAPANMANTA | ¿IMATAJ CIELOPI TIYAN?
¿Imastá runas yuyanku cielomanta?
Ashkha runas imaynachus cielo kasqanmanta, pikunachus chaypi tiyakusqankumanta yachayta munanku. Runasqa tukuy imaymanata yuyanku. Wakenqa ninku, cielopi ñaupa tatasninku kausashasqankuta, yupaychanapaj jinataj kasqankuta. Wakintaj yuyanku cielopeqa allin kausay, kusiytaj kasqanta, maypichus ángeles, kʼacha runas wañupojkuna ima kausasqankuta. Wakinrí yuyanku cielopeqa may chhika dioses kausasqankuta.
Wakenqa ninku ni imata cielomanta yachasqanchejta, ni pipis chaymanta willanawanchejpaj jamusqanrayku. Chaytaj mana cheqachu. Jesucristoqa niraj Jallpʼaman jamushaspa, cielopi kausakorqaña. Chaytataj sutʼita nerqa ñaupa tiempomanta religionta kamachejkunawan parlashaspa. Pay nerqa: “Mana munayniyta ruwanaypajchu janaj pachamanta uraykʼamorqani, astawanqa Kachamuwajniypa munayninta ruwanaypaj jamuni”, nispa. Jesusqa cielomanta sumajta yachasqanrayku apostolesninman nerqa: “Tataypa wasimpi ashkha tiyakunas tiyan”, nispa (Juan 6:38; Juan 14:2, Qheshwa Biblia).
Jesuspa Tatanqa, Jehová, paytaj cielopi tiyakun (Salmo 83:18). Chayrayku paykunalla imaynachus cielo kasqanta sutʼinchayta atinku. Jehovawan Jesuswanqa imaynachus cielo kasqanta ashkha cheqa sonqo runasman mosqoypi jina rikucherqanku.
Qhepan yachaqanapi ukhunchasun, Bibliapi nisqanman jina imastachus chay cheqa sonqo runas ashkha kutispi mosqoypi jina rikusqankumanta. Chayta ukhunchashaspataj yuyarikuna, cieloqa mana kay pacha jinachu kasqanta, maypichus tukuy imata rikunchej, tʼojpirinchej ima. Chayrayku Diosqa, runa entiendenanpaj jinalla mosqoypi jina rikucherqa imaynachus cielo kasqanta. Chayta yachaytaj cielopi tiyakojkunamanta aswan allinta yachanapaj yanapawasun.


text:
Awqaq sipaskuna mayu
Awqaq sipaskuna mayu (kastilla simipi, purtuyis simipi: Amazonas) nisqaqa Tiksi muyuntinpi lliwmanta aswan hatun, 6,400 km suni mayum. Piruwpiqa Ukayali Awriq mayukunap tinkunpi paqarispa, sach'a-sach'anta Atlantiku mama quchaman kallpan. Chay hatun AmaruAwqaq sipas mayup sach'a suyuntaqa Awqaq sipas sachasapa nispa ninchikmi.
Yaykuq mayukunaLlamk'apuy
Hatun mayukunaLlamk'apuy
Yurayura Uywa-uywapasLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Awqaq sipaskuna mayu.


text:
Arturo Pinto Cárdenas
Arturo Enrique Pinto Cárdenas sutiyuq runaqa, Kike Pinto nisqapas (22 ñiqin chakra yapuy killapi 1956 watapi paqarisqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq charanku waqachiqmi, qina waqachiqmi, takiqmi, musika yachachiqmi, takichaqmi, taki pallaqpas.
Kawsaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Arturoqa Lima llaqtapi Escuela Nacional de Música nisqa yachay wasipi musikatas yachaqarqan.
Wayna kasparaq Flor de María Canelo Marcet sutiyuq warminwan Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq masinwanpas Taklla nisqa kusituytam kamarirqan, takispa, charankuta waqachispa.
Waruchiri pruwinsyapi San Pedro de Casta llaqtachap llump'ay yanapaqninmi. Q'iru Nasyun nisqapi Hapu Q'iru ayllu llaqtachapi taki kamay yanapaqmi.
Qusqu llaqtapi Asociación Cultural Qantu nisqatam kamarirqan Flor Canelowan, huk runakunawanpas. Asociación Suzuki del Perú nisqapaq llamk'achkan musikata yachachispa. Chay Qusqu llaqtapiqa Instituto de Cultura y Desarrollo Social, Centro Cultural y Museo de Instrumentos Musicales Andinos y Amazónicos TAKI nisqatam pusachkan, kamariqninpas karqan.
Diskunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- (Taklla kusituywan) Taklla
- 1992: Wifala
- 2009: Haylli
- 2016: El Misterio – La Canoa
- hukkunapas


text:
James Cameron
James Cameron sutiyuq runaqa (16 ñiqin chakra yapuy killapi 1954 paqarisqa Kapuskasing llaqtapi, Ontario pruwinsya, Kanada-pi - ) huk Kanada mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- BAFTA suñaykuna
- Qori Globo Suñay
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: James Cameron.
- James Cameron sutiyuqmanta qillqa: inlish simipi, kastilla simipi, Internet Movie Database nisqapi.


text:
DIOSMAN QAYLLAYKUY
“Diospa mana rikukoj imasnenqa sutʼita rikuchikunku”
¿Dios kasqanta creenkichu? Jina kajtin, ¿imaynatá chayta rikuchiwaj? Tukuy ima rikusqanchej, Ruwajniyoj kasqanta rikuchiwanchej, mayqenchus yachayniyoj, atiyniyoj, munakuyniyojtaj. ¿Imastaj Dios kasqanta rikuchiwanchej? ¿Chaykunapi atienekusunmanchu? Kay tapuykunaj kutichiyninta yachanapaj, imatachus apóstol Pablo Romapi cristianosman qhelqasqanta ukhuncharina.
Pay nerqa: “Diospa mana rikukoj imasnenqa sutʼita rikuchikunku paypa ruwasqasninnejta, kay pacha ruwakusqanmantapacha. Chaykunaqa kanku: Wiñay atiynin, Dios kasqan ima. Chayrayku mana niyta atinkuchu mana yachasqankutaqa”, nispa (Romanos 1:20). Pablo nin jina, tukuy ima Ruwajniyoj kasqanta rikuchiwanchej. Chay nisqanta astawan ukhuncharina.
Pabloqa, Diospa mana rikukoj imasnin, “kay pacha ruwakusqanmantapacha” rikukusqanta nin. Griego qallupeqa, “kay pacha” nispa, runasmanta parlan, manataj Jallpʼanchejmantachu. * Chayta nispataj Pabloqa, runa ruwasqa kasqanmantapacha Diospa kʼacha kaykunasninta ruwasqasninpi reparasqanta nisharqa.
Tukuy ima kasqan, Dios kasqantapuni “sutʼita rikuchi[n]”. Jatun imasmanta juchʼuy imaskama, Ruwajninchejpa kʼacha kaykunasninta rikuchiwanchej. Sutʼinchanapaj, cielopi jinallataj Jallpʼapi tukuy ima kasqan, Diosninchej may yachayniyoj kasqanta rikuchiwanchej. Cielopi chʼaskasta, mama qochaj yaku oqharikusqasninta ima qhawarispataj, jatun atiyninta reparasunman. Chantá mikhunapaj tukuy laya poqoykuna kasqan, inti llojsimushajtin chayri yaykupushajtin cielo kʼachituta pukayarisqanpis, Dios munakuwasqanchejta rikuwanchej (Salmo 104:24; Isaías 40:26).
Dios kasqanta rikuchej imasqa, sutʼi kashanku. Chayrayku ni pipis, mana rikusqanta chayri “mana yachasqan[ta]” ninmanchu. Uj yachayniyoj runa, jinata sutʼincharin: Uj chofer, autonpi rishaspa “Lloqʼeman riy” nej letrerota rikuspapis, mana kasukunchu chayqa, policía multata pagananpaj sayachin. Choferqa mana policiaman mana rikusqanta niyta atinmanchu. Imajtinchus transitomanta letrerosqa sutʼipi kashanku, paytaj mana ciegochu. Chantapis chay letrerosta qhawarinanpuni tiyan, kasukunantaj tiyan. Ajinallataj Dios kasqantapuni rikuchej imaswanpis, tukuy rikunankupaj jina sutʼipi kashanku. Runastaj yuyayniyoj kasqanchejrayku chaykunata rikuyta atinchej, manataj ni rikusqanchejta niyta atisunmanchu.
Tukuy ima, Ruwajniyoj kasqanta rikuchiwanchej
Arí, Diostaqa ruwasqasninnejta mayta rejsisunman. Chaywanpis Biblianejtaqa astawanraj rejsisunman. Chaypeqa kay tapuyman kutichin: ¿Imatá Dios Jallpʼapaj, runaspaj ima munan? Chay tapuypa kutichiyninta yachayqa, Dioswan astawan masichakunapaj yanapawasun, imajtinchus “mana rikukoj imasnenqa sutʼita rikuchikunku paypa ruwasqasninnejta”.
AGOSTO KILLAPI BIBLIATA LEENAPAJ:
^ párrafo 5 Bibliaqa, “kay pacha” juchayoj kasqanrayku salvajta necesitasqanta nillantaj. Chaytaj “kay pacha” nispa runasmanta parlasqanta rikuchiwanchej, nitaj Jallpʼamantachu (Juan 4:42; 12:47).


text:
Rumiqullqa
Rumiqullqa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, huk mawk'a llaqtam, ñawpaq Inkakunap qullqansi karqan. Rumiqullqaqa Qusqu llaqtamanta 31 km karum uralan antinpi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk payi hap'inas Urupampa qhichwaman, Qusqu llaqtamanpas purinapaq karqan.
- Qusqu: 31 km
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Rumiqullqa.


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 141 (Up at 5.00 o‘clock 2)
141. Jesuspaj sutiyayta ruana 2
(despertador)
Laqha laqhallataraj 5 am ch’ajwasqaña rijch’arichejqa. Hudson Taylorqa chay phanita ñapis sayarisqaña kasqa.
Niño: "¿Sut’iyamullanñataj? Aaj, ujchhikitantawan ñawiriytaraj munarqani."
Payqa Biblianta ñawirillaytapuni munasqa, mana kacharikuspa misk’ejta sut’iykunatapis ñawirej kasqa Bibliantaqa. Chaypuni kasqa sut’iyaymanta yachakunanqa, imaraykuchus misionero kayta munarqa. Chanta deportetapis ruwallajtaj kasqa, sayaynimpis allin kananta munaspa. Chayqa kasqa 150 watakuna ñawpajqaña, unay unay watakunaña chaymantaqa. Hudson Señor Jesústa mayta munakusqa, chayraykutaj misioneropuni kayta munasqa.
(golpes en la puerta)
Hudson Taylor: "Allin p’unchay pastor, ¿mañariwankimanchu chay Chinamanta willaj p’anqata, ama jina kaspa?"
Pastor: "¿Imaraykupunitaj Chinamanta parlaj p’anqatapuni munankirí?"
Hudson Taylor: "Jesús munan noqa jaqayman misioneromanta rinayta."
Pastor: "¿Chanta imaynata jaqayman chayayta yuyankirí?"
Hudson Taylor: "Manaraj chayta yachanichu, Jesúsllapi confiani, pay pusawanqa."
Jesúspi confiay, chaypuni tukuy imamanta nisqapis allinqa. Chayta yachakuna tiyan, chayraykuta Hudson Taylorqa uj yuyayman yaykusqa Jesúswanqa.
Hudson Taylor: "Señor Jesús, imallapis mana kapuajtenqa, qanllamampuni nisqayki Tatay."
Hudson mana qhapajchu kasqa, uj p’unchaytaj manapuni qolqe kasqachu uj maskha monedaslla bolsillompi kasqa. Chaywampis ni imamanta llakikuspa kusisqa kasqa chaypi uj ayllu may wajcha kaypi kajkunata waturej risqa.
Hombre: "Hermano Taylor, jamuy arí, warmiy sinch’i onqosqapuni oracionwan yanapapuway."
Hudson yaykusqa uj juch’uy ch’ijlli wasiman, chaypitaj juch’uy wawakuna yarqhaymanta wañusqas, mamankutaj sinch’i onqosqa wijch’ukushajta rikusqa, paykunapàj oraspataj tukuy qolqesitunkajta ima qosqa. Señor Jesúsllaman nisqa manaña phatampis chay p’unchay mikhunampaj kasqanta, Jesústaj kutichisqapuni atienekuyninmanqa. Uj milagro chayasqa uj correonejta, uj cartata jap’isqa mana sutillayojta 10 Euros qolqeta ima. Chay onqosqa warmipis sanoyapusqañá.
Hudsonqa, doctor Hardeypaj empleadon kasqa, sumaj yachayniyoj médico kasqa, jinapis manchay yuyay chinkasqa.
Dr. Hardey: "¿Señor Taylor, paqoykita paqaporqaykiñachu?"
Hudson Taylor: "Manaraj doctor."
Dr. Hardey: "Uumm, kunanrí. Ñaqhalla tukuy qolqeta bancoman churaykampuni, ¿imarayku mana yuyarichiwarqankichurí?"
Chayqa mana p’akisqachu Hudson Jesúswan uj yuyaypi kasqantaqa. Jinapis ¿imatataj alquilermanta qonqarí? Jinallapi doctor Hardeyqa consultorioman yaykuspa.
Dr. Hardey: "Kayqa pagoyki, kunallan uj paciente jamuspa pagawan jampisqamanta."
Ajinata Jesúsqa waqaychasqa Hudsontaqa. Jesúsqa tukuy paypi atienikojkunata waqaychanpuni. Aswan qhepamantaj Hudsonqa Londres suyupi doctorpaj estudiasqa. Hospitalpitaj imachá karparisqa. Chaymanta qhepampi willasqayki, chaykama.
Personajes: Relator, Hudson Taylor, pastor, Dr. Hardey, niño, hombre
© Copyright: CEF Germany


text:
Alto Paraná suyu
Alto Paraná suyu (kastilla simipi: Departamento Alto Paraná), nisqaqa huk suyum Parawayi mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ciudad del Este mi.
14 895 km²
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 10 ñiqin anta situwa killapi 1945 watapi
Waki[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
793 260 runakuna
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
22 distritukuna:
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Ciudad del Este (Puerto Presidente Stroessner)
- Hernandarias
Pukyumantakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Alto Paraná suyu.
- Web site Alto Paraná suyu.


text:
Vigdís Finnbogadóttir
Vigdís Finnbogadóttir sutiyuq warmiqa (* 13 ñiqin aymuray killapi 1894 watapi paqarisqa Reykjavík llaqtapi - llaqtapi) huk Islandya mama llaqta yachachiq wan pulitiku karqan.
Taytan: Finnbogi Rútur Þorvaldsson; Maman: Sigríður Eiríksdóttir.
Churin (1): .
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Islandyapa wiñay kawsaynin
- Kristján X
- Gunnar Thoroddsen
- Steingrímur Hermannsson
- Þorsteinn Pálsson
- Davíð Oddsson
- Ólafur Jóhannesson
- Geir Hallgrímsson
- Ólafur Jóhannesson
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Vigdís Finnbogadóttir.


text:
Landon Donovan
Landon Timothy Donovan sutiyuq runaqa, (* 4 ñiqin pawqar waray killapi 1982 watapi paqarisqa Ontario llaqtapi - ), huk USA mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqta kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Mama llaqtapura kampiunatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Individual suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Piluta Hayt'ay (Mishiku)
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2002
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2006
- Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2010
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Landon Donovan.


text:
Q'illay
Q'illay (latin simipi: metallum) nisqakunaqa lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas pusaykuq qallawa imayaykunam. Huk q'illaykunaqa allpapiqa llump'ayllam, huktaq t'inkisqam chuqin, icha iskay rikch'ayniyuq chuqim.
Mana q'illaywan ruranakuspa q'illayqa iliktrunkunata qupuspa pusitiwu q'ipisqa iñukukuna tukun, mana q'illaytaq niyatiwu q'ipisqa iñuku tukuptin. Ahinam q'ipisqa iñuku t'inkisqa, kachi tukukun. Q'illayqa manam iñuwatachu rurakun.
Q'illaypuraqa mana chaqllisinchi ruranakuspa q'illay chaqrusqa (ahinataq champi hukkunapas) ruranakunku.
Aswan runap llamk'achisqan q'illaykuna kaymi:
- Quri
- Qullqi q'illay
- Anta
- Qullqiya
- Yaku qullqi (Puriq qullqi)
- Chayanta
- Titi
- Khillay


text:
Umalliq (3/3)
Chaynam qallariy punchaw apakurqa, wakin punchaukunapas chaynam karqa. Manam hatun apakuy karqachu, yanqakunallam karqa: huk yarqapin urmarurqa, chaymanta mitupipas, setupi jinataq yana mukupim qaqukururqaku, botellakunatam sarururqaku, karataqmi makin paki utaq chakin pakisqakuna, uman waqtasqakunapas karqam. Ari nirqakum kay lliw llakikunata. Wakin taytakukunaqa ñampi wañunankupaq saqisqam karqa. “Wañunmankum karqa wasipi qepañuspampas, ¡mana ñampi kaspampas!” nirqa chay willakuq, wakinta kallpanchachispan purinankupaq. Iskay kimsa wawakunam, iskay kimsa watyuqkunapas wañurqam. Taytankunañataq taytachapa munayninmi nispa jauka karqaku. “Uña wawakunamantaqa ash llakikuyllam. Maqta kaptinpas chaynallataqmi. Taytacha llakikuchun taytakuna wawanta kasarakuynin watampi chinkaripuptin. Wawakuna chaynapaq kaspanqa allinmi wañuyninqa. ¡Chayna kaptinqa llakikuyqa manam yumpay hatunchu!” willakuqa chaynata nispanmi yanaparqa. Itirikunawan umanpi watakuspanku, wakinñatqa uqu itirikunawan quyuyasqanpi churakurqaku. Wakinkunañataq makin watasqakuna. Lliumi itirikunawan pachakusqa karqa, pachankunam kuchupasqa karqa, chayna kaptinpas kusi-kusisqam ñaupaqman rirqaku. Lliw kaykuna manam imapas kanmanchu karqa sichum achka-achkakama mana yarqaymanta kaptinkuqa. Chayna kaptimpas ñaupaqmanmi rirqaku.
Huk punchawmi willakunapaq hina apakurqa.
Umalliqmi ñaupaqpi ichichkara, kallpasapa runakunapa chaupinpi. (Iskaymi mana maypi kasqan yachakurachu. runakunaqa niqku, llullakuruwanchikmi hinaspa pasakuraku nispa. Huk punchawmi chay willakuq nirqa imakunatapas chay iskay chinkaqkunamanta. Wakinkunallam iñirqa ñanpi wañusqanmanta, ichaqa manam imatapas nirqakuchu mana ima kanampaq). Wakinkunaqa suyullam qipanta qatimurqaku. Mana imallamantam hatu-hatun qaqa rikuriramurqa lliwpa ñaupaqninpi, yumpay-yumpay hatunmi karqa chaymi mana ñaupaqman huk ichiyllatapas rirqakuchu. Kallpasapasapa runakunapas sayaruspankum umalliqninta qawarqaku. Payñataqmi qichipranta juñunarispan, yuyaymanatin, umanta kumuykuspa ñaupaqman rirqa tanuwanwan waqtaspa alliqninman ichuqninman. Watawanraqmi runakunaqa iñirqaku paypi, payqa mana pitapas rikuspa nitas qawaspa karqa. Manam imapas qukurqachu chayqa, wakin runakunapas manataqmi imatapas nirqakuchu chay yachaysapa runaman. Iskay ichipay ñaupaqpim qaqa patanpiña karqa. Lliwmi manchakuyllawanña karqaku ñawinkuna allí-allinkuna kichasqa. Llapa kallpasapa runakuna hapinanpaq kachkaptin iskaita ichirispan waichikuykurqa qaqa ukuman. Qepallanmanmi hatu-hatun llakikuna, manchakuykuna, waqaykuna hapirurqa lliw runakunata.
– ¡Suyaykuychik wawkiykuna! ¿Imataq utqachiwanchik? ¿Kaynatachu rimasqanchikta qespichisunchik? Qatinanchikmi kay yachaysapa runata, payqa yachanmi ima ruwasqanta. Muspaychu kanman kikillan mana allinta ruwakunampaq. Jakuchik, ¡qatisunchik! Kayllañam chay hatu-hatun manchakuy, kayllañam harkawaqninchik. ¿Manam yachanchikchu? Ichapas qaqa tukuyllampiña taytachapa alli-allin allapa churapuwasqanchik kachkan. Chayta nispanmi willakuqa iskayta ichirispan qaqapi chinkaykurqa. Kallpasapa runakunapas qepallantam qatirqa.
Llakikuykunam karqa, waqaykunapas, nanaykunapas qaqapa sikimpi. Hukqa iñinman karqa mana pipas kausasqanta, hastawanraq allin mana imayuq lluqsinankuta, ichaqa runapa kawsayninqa mana apurawman tukuqmi. Umalliqninkuqa alli-allin quyllurniyuqmi kasqa. Huk sachapa kaspimpim warkukurusqa chaymi mana imantapas takakusqachu. Allinllam lluqsiramurqa chaymanta. Ukupim ichaqa llapa llakikuykuna, waqaykunaqa, ñakaykunapas uyarikurqa. Umalliqñataq jauka tiyakurqa upayllalla yuyaymanastin. Wakin ñakakuypaq kaqkunam paymanta piñakuyta qallaykurqaku ichaqa pay manam imatapas qukurqachu. Wakin sachapi qipariqkunapas ñakaywanmi lluqsimurqaku, wakinkum uman pakisqa achka-achka uyanpi yawarniyuqkuna, manam pipas hampisqaqa karachu umalliqpa sapaqmanta. Lliwmi piñakurqaku paywan hinaspan ñakarqakutaqmi ichaqa umalliqninku manam umallantapas huqarirqachu. ¡Upayllallam karqa, niraq yachaysapa tiyananta hina tiyakuykuspan!
Sapa punchaumi qeparirqa chaynallataq runakunapas sapapunchaumi ashllayarqa. Wakinkunaqa kutikurqakutaqmi.
Achka-achka runamanta yaqapas iskay chunka hinallallam karqa. Pisipaypaninkunapas hinallataq ñakayninkunapas uyankupi rikukurqam, yarqaymanta, pisipasqa, mana iñiyniyuq kasqantupas rikukurqam ichaqa manam pipas imatas nirqakuchu. Upayllachallam karqaku umalliqnin hina, hinallam ichiraku ñacaywan, umalliqninpas umanta ñacaywan aywirqa. Ñanpas sasa-sasataqmi karqa.
Sapa punchau ashllayaraku chunkallaña kananku kama. Llallisqa uyawanmi, piñakurqaku hinallataqmi rimakurqaku.
Manam runa hinañachu qawakurqaku, wakinkum tanuwayuqña karqaku. Wakinkunaqaa cabestrillupi makiyuqmi kunkaman watasqa karqaku. Lliu makinkunaqa watapasqam karqa, pintusqakuna. Imainam mayqintapas maqanankupaq kaptin manaña aychampi maypipas karqachu.
Hinallataqmi kallpasapa runakunapas iñiyninku suyakuynintinpiwan chinkarurqa, ichaqa hinallam puntaman rirqaku. Chaynam chay, imaynallapas wistutyarqakum ñakakustin, nanaymanta kuyuparikustin. ¿Imatawantaq ruwanmanku karqa? ¿Achka-achka ñakakuywan lliw puriskankuita saqirunankupaq?
Tutaykuymi chayaramurqa, tanuqanwan wistutyastin, qunkayllapi umalliqninta qawariptinkuqa manañan ñaupaqninpiñachu kasqa, huktawan ichiykuspankuqa qaqamanmi wichiykunmanku kara paykunapas.
– ¡Chakillay! ¡Makillay! – nispanmi uyarikurqa ñakakuyninkuna. Huk mana uyariylla rimaypas ñakarqa allin umalliqninkuta qipallanmanmi upallarurqa.
Inti lluqsiramuptinqa, chaypim tiyachkasqa umalliqninkuqa, imaynam akllasqanku punchau hina. Manam ima musuqpas kayninpi karqachu.
Willakuqmi qispirurqa qaqapa hawanman, iskayñataqmi qatira. Yawarpa pintusqan mana uyayuq qawariraku tawa wayqukunata, ichaqa chayllam karqa. Sunqunkum hatun manchakuywan huntarurqa, chay kasqankupiqa mana riqsisqa, muqusapa, rumisapam kasqa – mana mima ñanpas kasqachu. Iskay punchaw qipapim huk ñanta tarirurqaku ichaqa saqirurqakum. Umalliqninmi kaynaman pusaramurqaku.
Yuyaymanaraku lliw wañuq wawqinkunapi hinallataq ayllunkunapipas kay allí-allin purikuypi. Huk hatun llakikuy, nanaqninkunamantapas astawan hatunraq hapirurqaku. Rikurqaku lliw llactanpa chinkasqanta kikinkupa ñawinkuwan.
Willakuqmi asuykurqa umalliqman hinaspan rimayta qallaykurqa huk pisipasqa katkatatachkaq rimayninwan nanaypa huntasqan, piñasqa, suyakuynimpas chinkasqa.
– ¿Maymantaq rinchik?
Umallikqa upayllallam karqa.
– ¿Maymantaq pusawankiku hinallataq maymanmi aparamuwankiku? Makikipim churakuraniku lliu aylluntinkuna hinaspa qatiraykiku, wasinchikunata qepapi saqirispa, taytaykunapa maypim pampakusqanta saqirispa, qispikuyta suyakuspa wak chaki allpamanta. Ichaqa astawanmi waklirachiwankiku. Iskay pachak ayllukunam qipaykipi karqa ¡kunan qawariy haykallañan kachkan!
– ¿Manachu lliw kaypi kanku? – umallikqa rimarirqa mana umanta huqarispa.
– ¿Imaynatataq chayta tapukuwaq? ¡Umaykita huqariy hinaspa qaway! ¡Yupaychay haykaraqmi qipariniku kay ñakay rinapi! ¡Qaway imayna kasqaykuta! Allinraqmi karqa wañuyniyku kayna kanaykumantaqa.
– ¡Manam rikuyta atinichu!
– ¿Imaynampi?
– Ñausam kani.
Huk hatun upallay.
– ¿Kay rinapichu rikukuynikita wischururanki?
– ¡Ñausam paqarimurqani!
Kimsankum umanta kumuykurqa ñakaywan.
Aparkilla wayram wayraykamurqa lliw urqukunapi, sachapa rapinkunata wichichistin. Huk ruyru puyum lliw muqukunapa muyuriqninpi hinallataq chiri wayrapi kuyuchirqa ankapa rapranta. Huk millaypaq chikchim qaparirqa. Intipas puyupa qipampim chinkaykurqa, kaykunañataq ruyru kasqa hinallataq pasakuchkasqa apuraullaman.
Kimsanku qawanakurqaku ancha-ancha mancharisqa.
– ¿Maimantaq kunan risunchik? – rimapakurqa piñasqa niq.
– ¡Manam yachanchikchu!
Belgradopiñataq, 1901
“Radoje Domanović” llamkaypas, rinasimimantikraqra Mallcco Melaneo qenallataq Mallcco Zenon, 2020
Umalliq (2/3)
Ari, llakikuypaqmi kara chay achka-achka runakuna, wasinkunata saqerispan, paqarimusqan llaqtankuta queparispan, maypin tantamamannkunapa pampasqa kasqanta, uyankupas llakisqam, intipa rupasqam. Achka llamkaisapakunapallakikuymi rikukurqa paykunapi. Hina chayllapitaqmi rikukurqa suyakuininkuta ashlla llakikuywan. Achka machu runakunapa sipu uyanmanta wiqi wichimurqa, pikunam llakirispan, umantapas aywirispahuk millay musyaywan. Paykunaqa qeparirqaku rumikunapa chaupimpi wañuyta munaspanmi, mana maskayta allin allpata munaspa. Achka warmikunam llakikuywan saqinakurqaku pampakuyninkunamanta.
Qarikunaqa kalpanchakusqa hinam qaparimurqaku – ¿Yarqaymanta wañuyta munankichikraqchu kay millay allpapi, kay chukllapi yachaspa? Chaymi ichaqa, atipaspankuqa lliw millay allpankunata, tunisqa wasinkunata apakunmankum karqa.
Uyarikuqmi lliw runakunapa qaparisqan, qarikuna imaynam warmikuna puriysikim karqaku. Wawakunam mamankupa wasampi waqaq, uywakunapas puriysikim karqaku, manam yumpay achka wakakunaqa karachu, huk uña kaypi, huk wakpi hinallam karqa, chaymanta karqataqmi huk yana chukchasapa jamelgo hatun humayuq hinallataq chakinpas, kaypa hawanpim lata mastakunata, wayqakunata, iskay sakutawan karunapa hawanpi, chaynapim uywaqa yanqallaña kuyuriq, chaynaña kachkaspampas hauchityamuchkaqmi. Wakin runakunañataqmi asnunman qipichimuchkaraku, warmakunañataq allqunkuta waskawan chutamuchkaraku waqastin, qayakustin, llakikustin, anyakustin – lliwmi karka. Asnupas hauchityaqmi imaynallampipas. Ichaqa umalliqninku manam nirachu, mana imapas qukuq jina. ¡Chiqap yachaysapa runa!
Payqa tiyakuykurqa upayllalla yuyaymanastin, umanpas kumuykusqa, imaynallampim tuqaq pampaman, chayllam chay karqa. Ichaqa upayllalla kasqampim, astawanraq riqsikuynin wiñarqa, hayka hatunmi kara ninamanpas utaq yakumanpas payrayku pawaykunampaq pay rayku. Uyarikuqmi kay rimay:
– Kusi-kusisqam kananchik allin runa tarisqanchikmanta. Mana payniyuq ñaupaqman rispaqa, ¡Taytacha ama munachunchu¡chinkaruchwanmi kara. Payqa chiqap yachayniyuqmi, ¡nisayki! Upayllallam kachkan. ¡manaraqmi imatapas ninchu! – hukmi nirqa chaynata umalliqta hatunyaywan qawarispa.
– ¿Imatataq ninman pay? Pipas yumpayta rimaqqa manam yumpaytachu yuyaymanan. Huk yachaysapa, ¡chiqapmi pay! Payqa yuyaymallanmi mana imata nispa, – hukpas nirqa chaynata umalliqta hatunyaywan qawaspa.
– ¡Sasam achka runakuna pusay! Lliu yuyaymanaynintam huñunan achka llamkayninman hina, – nirqañataq yapamanta ñaupaq rimaq runa.
Ña puriytaqallarinankupaq kaptin, paykunaqa suyarakuraqmi ichaya pipas quepariqmanta huanakuq kuskanchawachwan nispa, ichaqa manam pipas karachu, chaiman hinam manaña queparirakuchu.
– ¿Manachu pasakuchwanña? – tapuykurqaku umalliqta.
Payñataqmi mana imatapas rimarispan sayarirurqa.
Llapa kalpanchakusqa runakunam huñunakururaku paypa muyuriqninman, ima manchaypas kaptin yanapakunankupaq.
Umallikqa, qichipranta juñunarispan, amanpas kumuykusqa, iskay kimsata ichirirqa, tulanta ñaupaqman tiyatichimuspa. Lliw runakunañataqmi paypa qepanpi kuyurirqaku hinaspan qaparimurqaku kay nispa: “¡Unay wata kausachun umalliqninchik!” payñataqmi iskay kimsa ichiytawan quspa perqaman chayarurqa jinaspanmi sayarurqa, jinallataqmi lliw qatiqninkunapas. Hukta qepaman ichiramuspanmi tulanwan perqata waqtayta qallaykura iskay kimcakama.
– ¿Imatataq ruwanaykuta munanki? – tapukurqaku.
Payñataqmi mana imatapas nirqachu.
– ¿Imatataq ruwachwanchik? ¡Pirqata tunisun! ¡Chaytam ruwasunchik! ¿Manachu rikunkichik tulanwan ima ruwananchikpaq qawachiwasqanchikta? – Qaparimurqaku lliw umalliqpa muyuriqninpi kaqkuna.
– ¡Huk punkum kachkan! ¡Huk punkum kachkan! – Qaparimurqaku warmakunañataq ñaupaqninpi punkuta rikuspanku.
– Shh, warmakuna, ¡upallaychik!
– Taytacha yanapawasunchik. ¿Imam kaypi apakun? – iskay kimsa warmikunam cruschakurqaku.
– ¡Ama rimariychikchu! Payqa yachanmi ima ruwasqanta. ¡Perqata tuniychik!
Huk qawayllapim perqaqa tunisqaña carqa, manapas chaypi kanmanchu hina.
Pachak ima ichiyllataraq riruprinkum umalliq sayarurqa huk kichkasapa sachawan tuparuspa.
Sasa-sasatam chaymanta lluqsiramurqa hinaspanmi tanuwanwan waqtarqa lliw muyuriqninkunapi mana kuyurispa.
– ¿Imataq kunan apakun? – qaparimuraku qepapi kaqkuna.
– ¡Sachata kuchuychik! – qaparimurqa umalliqpa muyuriqninpi caq runa.
– ¡Wakpim kachkan ñanqa, kichkasapa sachapa qipampi! ¡Wakpim! – qaparimurqakum warmakuna qepapi kaq runakunantinpiwan.
– ¡Wakpim kachkan ñanqa! ¡Wakpim kachkan ñanqa! – asikurqaku umalliqpa muyuriqninpi kaq runakuna, piñasqa yachapyaspan. – ¿Imaynatataq ñuqanchik ñausa runkuna yachayta atichwanchik mayman pusawasqanchikta? Manam lliwchu kamachikuyta atinchik. Umalliqninchikme yachan mayqinmi allin ñan kasqanta. ¡Kichkasapa sachata kuchuychik!
Utqayllamanmi ñanta kicharaku.
– Ananaw, – kichakawan makimpi tupqikuruqmi qaparimurqa huk, yana mukupa kichkanwan tupqikuqpas.
– Wawqiykun, manam imatapas tariyta atichwanchu mana asllatapas kallpanchakuspaqa– nirqa llapanmanta kallpasapa kaq.
Sasa-sasatam chimparurqaku chay sachata, lliw ñaupamanmi rirqaku.
Ashllata yanqa puririspankum, achka kullukunawan tuparuraku, kaykunatapas kuchuman wikutispankum ñaupaqman rirqaku.
Kay qallariy punchaupiqa ashllatam puririrqaku kichkikuna kaptin. Lliw kaikuna ashlla mikuywan, wakinkunaqa chaki tantallatam ashlla kisillowan apasqaku yarqaynin tiyachinampaq. Wakinkunapaqa manam imampas kasqachu. Puquy killa kasqan raykullañam sachakunapi mikuykunata tarirqaku wakpi kaypi.
Chaynam, qallariy punchawpi ashllata puriruspankupas, ancha pisipasqa hinam karqaku. Manam karqachu ima manchakuypas. Kayna hatunkunata ruwasqaqa, taksachakunaqa mana ima hinallam: warmipa ñawimpim huk kichka winakurura, uqu lachapawanmi ñawin hawanman churakurqa; warmañataqmi kulluman takakuruspan wistuyarurqa; huk taytakuñataqmi yana mukupa tullunwan wichiykuspan muqunta takakururqa, ñutusqacibuyllawan wataruptinkum kalpanchakuspan hawka purirqa tanuanwan yanapakuspan, umalliqpa qipampim wistutyamurqa. (Chiqap kananpaqmi, taytakuqa muqunmantaqa llullakuchkanmi nispa, yanqam nichkan kutimuyta munaspallan.) lliwyupaymi kichkawan tupqisqakunaqa rikurirurqa, wakin makinkupi wakinñataq uyanpi. Qarikunaqa manam pisakurqakuchu, warmikunañataqmi ichaqa lluqsimusqankumantapas wanakurqaku, warmakunañataq waqakurqa mana imapaq chay ruwasqankuta, allin alpaman risqankuta mana yachapan.
Lliw runapa kusikuyninpaqa, manam imapas hapirachu umalliqninta. Chiqapmi, allin nisqaqa payqa allin waqaychasqam carqa. Hinallapas kay runaqa allin quyllurniyuqmi karqa. Chay qallariy tuta, lliwmi mañakurqaku taytachataallinlla purisqankumanta mana ima llakikuyniyuq kasqanmantawan, hinallataqmi allinlla umalliqnin kasqanmanta. Chaymanta, huk kalpanchasqa runa rimarirqa, uyanmi yana mukupa kichkawan tupqipasqa kasqa, runaqa manam imapas qukurqachu.
– Waukiykuna, – qallarirqa – huk allí-allin puriymi quepanchikpi qepariramunun. Taytanchik rayku. Sasam ñanninchik, hastawanmi ñuqanchikqa kallpanchakunanchik tukunankama, lliwmi yachanchik allí-allin kusikuyman kay ñan pusawasqanchikta. Llapa atipaq Tayta waqaychachun umalliqninchikta lliw millaykunamanta allin kayman pusawananchikpaq.
– ¡Ñawiytam chinkarusak paqarin kunan punchaw hina kaptinqa! – huk warmim nirqa, piñasqa.
– ¡Ananaw, chakillay! – qaparimurqa taytakupas, ñaupaq warmipa rimamusqanwan.
Warmakunaqa hinallam waqakurqaku, mamankunañataq ñaka-ñakaywan upallachirqa willakuq runa rimamunampaq.
– Ari, ñawikitam chinkarunki, – piñakurqa – ¡Iskaynintapas! Iskaynin ñawiki chinkasqayki manam yumpay llaquichu allin allpa rayku kaptinqa. ¡Mana manchakuyniyuq! ¿Manachu yuyanqui wawaykikunapa allin kayninta? ¡Hina lliwninchikmanta chawpillapas wañuchun! ¿Ima qukuwanchik? ¿Imataq huk ñawi? ¿Imapaqtaq allin, huk allin kusikuyman pusawaptinchik? ¿Saqichwanchu chaykunata ñawillayki rayku, taytakupa chakin rayku?
– ¡Llullakuchkanmi! ¡Taytakuqa llullakuchkanmi! Payqa kutinan raykullam llullakuchkan – chayna rimaykunam uyarikurqa lliwmanta.
– Wawqiykuna, pipas mana ñaupaqman riy munaqa, – nirqa yapamanta chay willakuq – Saqisunchik pipas kutikuy munaqtaqa, yanqam lliwpi manchakuyta tarpunqa. ¡Ñuqaqa umalliqniytam qatisaq kausanaykama!
Umallikqa upayllallam karqa.
Lliwmi qawarqa rimapakuspanku.
– ¡Yuyaymanaynimpim kachkan!
– ¡Huk yachaysapa runa!
– ¡Qawaychik urkunta!
– ¡Wiñaypim quechiprantam huñuchkan!
– ¡Piñasqa!
– ¡Kalpanchasqa runam! Qawakunmi runa kayninpi.
– ¡Yapamanta niwaqchu! pirqakuna, kullukuna, kichkakuna – ñantam kicharikunanchik imapas chaupinta. Yumpaytam tanuwanta waqtan, mana imata rimariptinmi yachanayki yuyaymanasqanta.
Umalliq (1/3)
– Wawqi paniykuna, uyarirunim lliw rimasqaykichikta, chayman hina kunanmañakusaykichik uyariwanaykichikt. Lliw rimasqaykichikuna mana ima chaniyuqmi hina kay mana kausayniyuq allpapi qipariptinchiqa. Manam imapas wiñayta atimurachu kay aqu allpapi ni kay rumipipas, nitaq watapi ancha para kaptinpas, astawanñan kunan mana paramuptin mana rikusqanchik muchuyta rikunchik. ¿Haykakamataq huñunakusunchik kayna yanqa rimanapaq? Uywanchikuna wañuchkan mikuymanta qipallanmanmi wañusunchik yarqaymanta lliw wawantinkuna. Tarinachikmi huk allin kausayta, ñuqamantaqa pasakuyninchikchusmi kanman kay mana kausayniyuq allpamanta huk allin pacha kausaysapa allpaman, manan hina kaynaqa kausayta atichwanchu.
Chaynatam huk runa chay mana allin kausayniyuq llaqtapi yachaq rimarqa huk huñunakuypi. Maypi haykapi chay karqa, manam imata qukuwanchikchu ñuqata ni qamkunatapas, qipa watapi apakusqanmi ichaqa. Yuyaymanqmi kani kay hullakuymanta sirtu kasqanta, as-asllamata karuncharqani chay mana munay yuyaychayta. Kunanqa sinchitañam iñini, chayman hinan willakusaq chiqampi maypipas, chaypipas apakusqanta, manam kayqa yanqa ñuqapa rimakusqaychu.
Lliw uyariqkunam, uyankunapas kaspiyasqa, qawayninkunapas chinkasqa, yaqapas mana uyanasqakuna, makinkunapas watakuynimpa urampi yaqapas kausarimuq hinam karqa chay runa alli alinta rimaramuptin. Sapakaman yuyaymachkarqa suma sumaq allpamantapas rimachkanman hina, maypim sasa sasa tarpukusqamanta alli allin huñuy kanman hina.
– ¡Ari! ¡Chaynam chay! – chaynatam pisipasqa rimapakurqaku lliw chaypi kaqkuna.
– ¿Kay nisqayki kayllapichu ka…chkan…? – chayna rimapakuymi uyarikaramurqa kuchumanta.
– ¡Wawqiykuna! –qallarirqa rimayta alli allin uyarikuqta. Uyarinanchikmi kay niwasqanchikta kunanpunilla, manam kaynaqa kayta atichwanchu astawan qipamanqa. Sinchitam llamkarunchik chayman hina pisiparunchik astawan yanqam karqa. Ñawikunata tarpuranchik yanqa, kay kanman kara mikunanchikpaq, untay chayaramuspa lliw tarpukusqanchikta apakurqa allpantinta karu kuchuman rumillataña saqiykuspan. ¿Quiparichwanchikchu wiñaypaq llamkastin achikyaqmanta tutaykunankama hinalla yarqasqa, yakunayasqa, qalalla, qala chaki kanapaq? Lluqsinanchikmi allí-allin allpa maskaq, chaypim ichaqa achkata juñusunchik sinchita llamkasqanchikman jina.
– ¡Jakuchik! ¡Jakuchik kunanpunilla, kayqa manam allinñachu kawsananchikpaq!
Runakunaqa lliw sayariruspan pasakurqaku, mana mayman risqantra yuyaymanaspa.
– ¡Suyaykuychik, wawqiykuna! ¿Maymanmi rinkichik? – ñaupaq rimaq runa chaynata rimariramurqa – Ari, rinanchikmi, astawan manam chaynatachu. Yachananchikmi mayman risqanchikta. Mana chaypaqa tukuruchwanchik astawanmi qispikunanchikmanta. Ñuqa yuyarichikichikman hukumalliqta akllanapaq
– ¡Akllasunchik! Akllasunchik pitapas kunanpuni, – uyarikurqa lliw kuchukunapi.
Rimanakuyqa yaqa-yaqañan maqanakuymanpa chayarqa. Lliwmi rimaqku ichaqa manam pipas uyariqchu nitaq uyariytapas atirqakuchu, Juñunakuytam qallaykurqaku muntu-muntunpi, kikillanpaq rimapakuspanku chaymantapas rakinakurqaku. Iska-iskaymanta hapinakurqaku makimanta, rimaspanku, imatapas mallichkanmanku hina, makinkumanta chutanakurqaku upallanankupaq, chaymantam huñunakurqaku hina rimastinraq.
– ¡Wawqiykuna! – qunkaymanta huk runa sinchita rimaramuspan wakinkunata upallarachirqa. – manan chaynaqa chayayta atichwanchu allin rimanakuyman. Lliw rimachkanku, ichaqa manam pipas uyarinchu. ¡Akllasunchik huk umalliqta! ¿Pitataq llapanchikmanta akllachwanchik? ¿Pitaq llapanchikmanta ancha purikuq, lliw ñankunatapas riqsiq? Lliwmi riqsinakunchik allinta, astawa manam ñuqaqa umalliq kaymanchu nitaq churiykunapas. Ari, niwaychik ¿Pitaq riqsin wak purikuqta, ñan huklawnimpi, llantupi kunan achikyaqmanta tiyakuqta?
Lliwmi upallarurqa, jinallataqmi muyurirurqaku mana riqsisqapa tiasqanpaman, allia-allinta qawarqaku umanmanta chaki tukuqninkama.
Chay purikuqmi kasqa, kallpayllampi, uyanpas amsalla rikukuq sapranpiwan hatun chukchanrayku, tiyakuspan upallalla ñaupaqta jina, yuyaymanaspan, tulanta waqtaspa waqtaspa.
– Chisipas kay jina runallatam rikurani huy maqtachapiwan, hapinakusqam uraykamuchkarqaku ñannintakama. Chisitutamanmi maqtachaqa pasakurqa llactamanta, wak runañataqmi qiparirqa kaypi.
– Wawkiykuna, qunkasunchik kaykunata mana quiparinapaq. Pipas kachun, karumantam hamurqa astawan ñuqanchik mana riqsinchikchu, paymi ichaqa riqsin allin ñankunata pusawananchikpaq. Ñuqaqa niyman, wak runaqa allin yachaysapam, mana chayna kaspanqamana wakpi manam tiyachkanmanchu upayllala yuyaymanastin, wakin hina kaspaqa lliu yachaqmasinchikkunawanmi rimakuchkanman, payqa tiyakurqa wakpi sapallan mana imata rimarispan.
– Ari, wak runaqa upayllalla tiyakuchkan imapipas yuyaymanaspanmi. Manam hukqa kanmanchu. – chaynallatam niraku wakinkunapas, qipallanmanmi yapamanta runataqa qaway-qawaraku. Sapakamam tariruska chay runapa allin kayninta, kaywan rikukurqa runapa yachaysapa kasqanta.
Manam yumpaytachu quiparirqaku rimaspanku, chayna kaspam lliw rimanakuykuspa nirqaku purikuq runata tapunankupaq – kayqa rikchakapurqaku taytachapa kachamusqan hina paykunata pusananpaq huk allin allpaman. Paymi umalliqnin kanman, paykunañataq uyarinmanku lliw ima nisqanta mana imata nispa.
Akllaruraku chunka runakunata paykunamanta chay mana riqsisqa runaman rispa rimanakusqankuta ninampaq. Kay chunka runakunam karqa chay runa imaynam yarqaypi kawsasqankuta rikunampaq, chaymanta umalliqnin kanampaq.
Chayman hina chay chunka runakuna rispan qunqurakurqaku. Hukninkaq runam rimayta qallarirqa chay mana allin allpamanta, chaqui watakunamanta, yaqaypi kawsasqankunamanta. Tukurqa kayman jina:
– Kaykuna raykum kaymanta pasakuyta munaniku lliw wasinchikunata, allpanchikunata saquirispa huk allin llaqtapi yachanapaq. Ali kaynapi kachkaptiykum, taytachapa ñuqaykuman kachamusqan hina qam rikuriramunki – Qam, yachaysapa mana riqsisqa – Qanmi pusawankiku, kay muchuymanta hurquwankiku. Lliw kaypi yachaqkunapa sutimpi mañakuykiku umalliqniyku kanaykipaq. Maypas risqaykimanmi qatisaykiku. Riqsinkim ñankunata jinallataqmi paqarimuranki huk allin kusi llactapi. Uyarisaykikum y kasukusaykikum lliw nisqaykita. Mana riqsisqa yachaysapa ¿Ari niwakchu lliw ayakunata qispichiyta? ¿Umalliqniyku kawaqchu?
Lliw kay mañakusqampi, yachaysapa runaqa manam umallantapas huqarirqachu. imaynam tarisqanku hina chaynallam karqa. Uman kumuykusqa, qichipran juñunasqa manam imatapas rimarirqachu. Tulallantam waktarqa pampapan yuyaymanaspa. Rimayta tukuruptinkum, rimariramurqa sinchita, allillamanta mana cuyurispa:
– ¡Arii!
–Chayna kaptinqa, ¿atiymankuchu qanwan riyta huk allin allpa mascaq?
– ¡Ari, atinkichikmi! – nirqa mana umanta huqarimuspa.
Lliw runakunam kusikurqa chay runapanisqanwan, ichaqa chay runa manam imatapas nirqachu.
Chay chunka runakuna nirqaku lliw runakunaman mana riqsisqa runapa ari nisqanta, yaparakutaqmi chay yachaysapa kasqanta.
– Payqa manam kuyurirapaschu, umallantapas huqariqachu rimapayaqninkunata qawarinampaq, upayllallam tiyakurqa yuyaymanastin, lliw nisqanchikunata uyariruspan, tawa rimayllatam rimariramurqa.
– ¡Chiqapmi yachaysapa! – qaparirqaku kusisqa lliwmanta, taytacham kachamurqa angelta hina lliw qispichiwananchikpaq nispa. Lliwmi sinchita iñiraku qispikunankutaqa umalliqninta qatirispa riptinkuqa, pim mana mancharispa kaqtaqa. Chaynayam paqarintinman achikyaywan pasakunankupaqmi rimanakurqaku.
Paqarintinmanmi, lliw karu-karuman riy munaq runakuna huñunakururaku. Iskay pachakmantapas astawanraqmi ayllukunam rirqaku, huk iskayllam quiparirqa chay machu llaqta qawanankupaq.
Mayqin hina serbio turupa yuyaymananan
Achka mana iñinapaq hinakunam apakun kay pachapi hinataq llaqtanchikñataq kachkan, imaynam achkakuna ninku, tasnustin mana iñinakunawan ancha achkan kasqanmi manañam mana iñinapaq hinañachu. Kanmi kaypi yumpay munaysapakuna runakuna mana yuyaymanaqkuna, ichapas huk raykupas, mayqinpas chakra turu hina mana wakin serbio turumanta riqsipas, yuyaymanayta qallaykurqa. Taytachallam yachan imatan ruwarqa kay yuyaysapa uywa kay mana atiyta ruwananpaq, hastawan Serbiapi kay ruwaykuna mana llintam apamuq. Chayna kaptinqa nichwanchikmi kay llakikuypaq mana huchajuq turumamta, manam yacharachu lliw kay ruwasqankuna llaqtanpi manam ima chaniyuq kasqanta, chayna kaptinmi churasunchik mana ima chaniyuqta. Ichaqa hinallaraqmi mana yachasqa karqa imaynampim huk turupa yuyaymanay atisqan, manam imapas karachu, nitaq yachachiqpas utaq apupaschu astawan manam turukunapa huñunakuynimpichu akllasqa karqa manataqmi senadortaqchu karqa. Ichapas haykapllapas yuyaymanarqa turukunapa llaqtan ministron kaypi, ichallapas yachaspaqa, manam yuyaymanayta qallariyllapas kanmanchu karqa, allin ministrukuna wakin kusi suyumanta hina, llaqtanchikpas manataqmi yumpay allinchu kaykunapi. Tukuypiqa, ¿imataq qukuwanchik imaynampim huk serbio turu runakunapa ruwanan saqisqanta pay ruwarqa? Ichapas payka yanqallamantapas yuyaymanayta qallaykurqa.
Chayna kaptinqa, ¿imayna turutaq kay? Wakin turu hinam, imaynam zoologia nisqan yachachiwanchik, huk umayuq, aychayuq chakintinkuna imaynam wakin turukuna hina; payka carreta chutaqmi, qura mikuqmi, kachi llaqwaq, qapariqmi. Sivoñam sutin, qusni turum.
Kaynatam yuyaymanayta qallaykurqa. Huk punchaumi turuyuq yuntaman watarqaku Galoña wauwintawan, qipirqa suwasqa chaqlla carretapi hinaspa llactaman aparqa rantikunapaq. Chayraqllapas llaqtaman yaykuruspanmi, chaqllacunata rantikurura hinaspa kacharirqa Sivoñata wawqintawan, watasqayuntaman watasqantañataqmi sawaykurqa, paykunapa ñaupaqninmanmi qurakunata wischuykurqa hinaspa upiana wasiman upyaq yaykurqa. Huk raymi kasqa llaqtapi chay punchaw, chaynapim runakuna, warmikuna hinallataq warmakuna karqa lliw muyuriqpi. Galoñaqa mana yachayninwanmi turukunapa waupimpi riqsisqa karqa, manam imatapas yumpaytaqa rikurqachu; ichaqa mikuyninpim karqa, saksanankamam mikurqa, qaparimurqa kusikuymanta hinaspa puñukuykurqa. Lliw puriq runakuna manam paipa ima qukuyninchu karqa, payqa hawka-hawkam puñurqa (llakikuypaqmi mana runa kasqan, lliw chaykunawan munaysapa kanampaq). Ichaqa Sivoñaqa manam huk kachuyllatapas atirqachu. Ñaupaq qawak ñawiyuq hinallataq llakisqa uyayuq, qawayllapim rikukurqa yuyaymanaq llampu sunqulla kasqanta. Llapa Serbio runakunaqa waqtantam purirqa, hatunyasqa punta allí-allin kasqankumanta, sutinmanta, llaqtanmanta, kay hatunkayqa rikukun imayna kasqanpi hinallataq purisqankunapim. Sivoñaqa kaykunatam qawarqa hinaspanmi yanqallamanta ayan llakisqa, nanasqa churakurqa chay yanqakunawan hinaspan wichiykurqa llakiman, qaparimurqa llaqui-nanaymanta wiqinpas ñawinmanta lluqsimustin. Hatu-atun nanaymanta Sivoñaqa yuyaymanayta qallaykurqa:
– ¿Imamantataq amuy wawqintinkuna hatunyasqa kachkanku? ¿Imaynampitaq purinku umanpas hanayman qawastinqaq hinaspa ñuqaykuta qawawanku imatapas hina? Llaqtankumanta hatunyasqa kanku, hatunyasqa kay Serbia llaqtapi paqarimusqankumanta. Mamaypas kay Serbia llactapim paqarichumuwarqa hinaspa Serbiaqa mana ñuqapa paqarimusqay llaqtallaychu hinataq taytaykunapawanmi hinallataq paykunapa hina, kay llaqtaman hamusqakuna ñaupaq karu eslava llaqtamanta. Chayna kaptimpas manam mayqillanchik turukunamanta hatunyasqachu karanchik chaymanta, hanayman allin llasaq qipi apanallamantam hatunyasqa kanchik, kanan punchawkama, manam huk turu, alemán turuta nirqachu: imata munanki ñuqamanta, serbio turum kani, ñuqapa yachasqayqa hatunyasqa Serbia suyum, lliw taytaykunam kaypi paqarimurqa, kayllapitaqmi pampakurqakupas. Taytacha qespichiwasun, manam hatunkayta musiaranikuchu chaymanta, manataqmi umaykupipas apakurachu, chaymantapas hatunkay hinaraqmi karaku.
Pisipasqa kay yuyaymanakunawan, llakisqam turuqa umanta aywirqa, kunkanpi kampanapas tilinyamurqa, yugunpas qapapaparqam. Galoñañataq ñawinta kicharispa, wawqinta qawarispan muuu nirqa:
– ¡Yapamanta kachkanqi hay asichikuqnikiwa! mikuy, mana yachaq, wirayay, chaki waqtanllaykitapas qaway; yuyaymanay allin kaptinqa, llapa runakuna manam ñuqanchikmanchu turukunamanchu saqiwachwan kara. ¡manam ñuqanchiqa allin quyllurniyuqchu achwanchik qarqa!
Sivoñaqa llakikuywanmi wawqinta qawarirqa, muyurirqa paymanta karuman hinaspa yapamanta winakururqa yuyaymanayninpi.
– Paykunaqa hatunyanku qipa hatun kausayninkumanta. Kanmi Kosovo allpanku, Kosovopi maqanakusqanku. Hatunsu, ¿manachu taytaykuna carretata qipirqa mikuyta hinaspa armakunatapiwan chaykunapi? Mana ñuqayku kaptiykuqa, kikin runakunam ruwanmanku karqa. Kachkantaqmi turkukunawan maqanakuskanku, chaypas ruwasqanpas hatunsu, ichaqa ¿pikunataq chaypi karqa? ¿Karqakuchu kay tullu uma, ñauchirayak chuñuyuq hatunrayastin chay maqanakuypi manaraq ñuqa kachkaptiy, paykunapas qallariqkuna kanman hina? Hamuy, amuyta qaway. Payqa yumpay hatunyasqam karqa hinaspa rimakun alli-allinllataña kikinmanta chay maqanakuymanta, yumpaytaqa ñaupaq taytan wañusqanmanta hawka kanan raykumaqanakusqanmanta. ¿Amupa ruwasqanchu? Ñaupaq taytanmi chaymantaqa hatunyanman, ichaqa manam paychu; ñawpaq taytanmi wañurqa qipa churinkuna hawka kacharisqa yachanankupaq. Chaynapim pay hawka kacharisqa ¿imaynatam pay chayta hapin? Sapaq runakunapa chaqlla suwakun, tiyaylla tiyakun carretapi ñuqañataqmi chutanay payta hinallataq piquetitapas waskapi puñunankama. Kanan lliw piquetinkunata rantikiruspanñataqmi upiakun, mana imata ruwaspalla hinaspa hatunyasqa ñaupaq kausayninmanta. ¿Ñuqapa hayka taytaykunataq wañuchisqa karqa chay maqanakuypi llapa runakuna mikuchinankupaq? ¿Chaykunapi manachu taytaykuna chutaraku armamentukunata, cañunkunata, mikuykunata hinaspa municionkunatawan? Chayna kaptinpas manam ñuqaykuqa hatunyanikuchu paykunapa ruwasqanwan mana huk kasqayku rayku; hinallaraqmi ruwanaykunata ruwaniku, imaynan taytaykupa ruwasqanta hinallam, hawkalla sapapunchaw.
– Taytankupa ñakarisqanmantam hatunyanku hinasta pichqa pachak wata esclavitudtapas. Ñuqapam ñakakuraqa kikin kasqanchikmanta kama, kunankunapas ñakakunikuraqmi hinaspa esclavisasqa kaniku ichaqa manam qaparinikuchu mana atinaykukama chaymanta. Paykunaqa nirqaku turkukunawan maqasqa kasqanta, sipiparurqa hinaspa kaspikunaman winarurqaku; ñuqapa aylluykunaqa sipipasqam karqa serbiokunawan hinallataq turkukunawanpas hinaspa yanusqaraq karapas, imaymana maqasqam karaku.
– Hatunyasqam kanku iñiyninkunamanta ichaqa manam imapipas iñinkuchu. ¿Imataq ñuqapa huchay hinallataq ñuqa hina kaqkunapapas mana ari nisqa kanapaq cristianukunapa chaupimpi? Iñiyninkum nin “amam suwakunkuichu” ichaqa amuy suwakunmi hinaspa upianraq chay suwasqankuna rantikusqan qullqiwan. Iñiyninmi nin kuyanakuychik wasimasikiwan ichaqa chiqninakuyllam paykuna pura. Paykunapaqa, allin runaqa, lliw yachachikqa, mana pitapas ñakachiqmi, manataqmi mañakunpaschu huk allin ruwananpaq, ñakay aman ruwananmanta. Hatun chaynamanmi urmaruraku imapas kanman hinaña mana ñakachikuq hina.
Turuqa ukukama samarirqa, kayñataq pampata ñanta qusnirichira.
– Hinaspaqa – turuqa llaqita yuyaymanarqa – kaynapiqa ¿manachu ñukaykuna paykunamanta allin kaniku? Manam pitapas sipiranichu, manam pitapas tumparanichu, manam suwakuranichu, manataqmi hauka runata wikutiranichu llamkasqanmanta, manam uraykachiranichu llaqtapa qullqinta, maman huk yanqa bancarrotata llullapi rikuchirqanichu, manam wataranichu hauka kaq runata, manam tumparanichu wawqiykunata, mana turu kasqaypa kuntranpi rirqanichu, manam yanqakunata rimaranichu, manam ministruchu karani llaqtaypi manataqmi llaqtayta ñakachiranichu, manataqmi mana imatapas ñakachirqanichu, allinkunatapas ruwanim ñakachiwachkaptinkupas. Mamay paqarirachiwaptillanmi, millay runakuna qichuruwarqa mamaypa chuchu yakunta. Taytacham unancharqa ñuqanchikpaq qurallatapas, chaytapas qichuwanchikraqmi. Hinaspan, maqawachkaptinkupas, runakunapa carretanta chutanikuraqmi, qalpanta yapunikuraqmi chaywan tantata mikuchiniku. Chayna kaptimpas manam ñuqaykupa ruwasqaykuta yuyankuchu llactayku rayku ruwasqaykuta…
– Qawanapaq hinata qaway ayuno nisqanta; runakunapaqa, iñiyninmi nin ayuno nisqanta ruwanankupaq sapa hatun raymipi hinallaqa manam chaychata ruwayta munankuchu, ñuqaykuñataq mamaypa ñuñun saqisqayku punchawmanta ayuno nisqanta ruwaniku sapa punchaw.
Turuqa kumuykurqa yuyaymanaq hina, hinaspa yapamanta huqarirqa, piñasqam samarirqa hinaspan yaqapas umanman imapas allin kutiramunman hina karqa, yuyaymanachistin, yanqallamantam qaparirqa kusi-kusisqa.
– Oh, kunanmi yacharuni, chaymi kanan – hinaspa hinalla yuyaymanarqa – chaymi chay kaq, hatunyasqaqa kachkanku hawka saqisqa yachaspanmi hinataq chay Llaqtayuqpa harkayninkunamantawan. Chaypim anchata yuyaymananay.
Payqa yuyaymanarqa, yuyaymanarqa ichaqa manam yachayta atirachu.
– ¿Maytaq chay harkaqninkuna? Sichum piliciakuna akllanaykichikpaq kamachisunkichik, paykunapas akllanku hina chaynallam niymanku: “¡Payma-aaa-nmiii sayaa-aa-ni!” Mana kamachisuptikichikmi ichaqa ama akllaq asuykuychikchu, astawan politikamanqa ama qawariypaschikchu, ñuqayku hinam maqasqa ñakakunku wichkaykusqa, mana huchayuq kaspapas. Ñuqaykuqa waqayllatapas atinikuraqmi, chupaykullatapas kuyuchinikuraqmi paykunaqa manam chayllatapas atinkuchu.
Chayllapim amun lluqsiramurqa upyana wasimanta. Sinka, yaqapa wichiykuchkaq hina, anta-anta ñawiyuq, rimapakustin mana pipa yachananta, qinqu-qinquta ñanman puristin.
– Qaway hinalla ¿imaynanpim kay hatunyasqa churi hawka kacharisqa yachayninta taytankunapa yawarninwan rantisqa? Ari, amuyqa upyakuqmi hina suwataq, ichaqa ¿imaynatam wakinkuna hawka kacharisqa kawsayninta apanku? Mana ima ruwanallampaqmi, qipapi apakusqankunamanta hatunkaynillampaqmi taytankupa hatun ruwasqankunata hapikuykunallampaqmi, nisqayman hinallam yapamurqaku. Ñuqayku turukunaqa, hinallam llamkachkaniku alli-allinta mana samaykuspa, allin llamkaqkuna imaynam taytaykuna karqaku hina, turukunam kanchik, ichaqa hatunkayta kachwanrqami alli-allin llamkasqanchikmanta kanan punchaukuna.
Turuqa samarirqa ukukaman hinaspa kunkanta yugupaq allichakurqa.
Belgradopiñataq, 1902
“Radoje Domanović” llamkaypas, rinasimimantikraqra Mallcco Melaneo henallataq Mallcco Zenon, 2020


text:
Home -- Quechua -- Perform a PLAY -- 045 (The catastrophe 4)
45. Sinch´i mana allin kay 4
Haití suypi paraqay wayrawan wayrawan, jallp’api jinatapuni parasqayrayku tukuynejpi suchurashasqa. Chay tukuy suyukunamanta aswan wajcha kawsay kasqanrayku, ajinata sapa kuti paraspa tukuy chajra tarpusqankuta t’unaykullasqapuni. Orestil warmi, qosan yartiri jampiriwan, atin mana atin wasinku pata orqoman llojsishanku jina parapi. illapaj k’anchaynillan k’ancharisqa laqha tuti kaypeqa. Chay k’anchaypitaj Víctorta rinkunku uj chhanka patapi kashajta.
Orestil: "Kunan wañurpachisajpuni, pay juchayoj chay jinatapuni Jesusmanta parlaspa. Almas vengakushanku kay jina mana allin kaywa kunanqa, wañúchisajpuni, tukuy yuyanqanku parapi llust’aspa urmaykusqanta."
Chay jina mana allinwan yuyaynimpi junt’a wicharillasqapuni TiFampa tatanqa. Jinata rishaspallataj, ujta jusk’uman saruykuspa ujnin chakinta khakarparikun, mana chaymanta astawan kuyuriyllatapis atinchu.
Orestil: "¡Waaay… yanapawaychej arí! Yanapa..."
Illapakuna mayta sonarishajtimpis, Víctorqa uyarin chay qhaparikuytaqa. Mana pay yacharchu imaraykuchus chay yartiri runa qhatiykachasqantaqa.
Orestil: "Yanapawaychej arí. Noqa kuraj wawaypa wasinman chayayta munarqani, pay tiyakun jaqay pata lomapi."
¡Chay jina llullarí! jinapis Víctorqa yanapan. Atin mana atin chaki khallasqataqa uj ch’ujllaman aysaspa chayachin, chaypi paramanta pakakunku. Uj manchay sonaj ñaqha juq’arayarpachimpis, mana illapapischu karqa, astawan astawan sinch’ichasqa chay sonayqa. Chay orqoqa kharkatiyta qallarinqa, manchay jatuchej chhankas chay urapi llajtaman yaykuspa p’ampayta qallarisharqa. TiFampa tatanqantaj imanakuya mana atispa.
Orestil: "¡Aayy, warmiy, imillitay TiFam... chaypi kashanku, yanapananchej tiyan!"
Víctor: "Imarayku mana kasuwarqankichurí, noqa wasiykikama jamurqani ayqekunaykichejta munaspa. Qan juchayoj kanki sichus warmiyki, wawaykipis wañunqanku chayqa."
Chay jina llakiy chay llajtapeqa, Víctorpa yanapayninwan TiFampa tatanqa ñak’ayta wasin karqa chayman chayaspa allayta qallarin, jinata allashaspa manchharisqa sayarpaspa:
Orestil: "Aayy, warmiy wañusqa. Jinapis jaqaypi imacha kuyurin, ¡¡TiFam!!"
Ñak’ayta qhet’i ukhumanta aysarqonku imillita Tifamtaqa, mat’ita ujllaykuspataj.
Orestil: "¡Wawitay, TiFam, juch’uy imillitay!"
Víctor: "Señor Jesús, yanapawayku arí. Misionerokunata kachamuy jampista, mikhunatapis apamunankupaj."
Jesús uyarirqapuni mañakusqantaqa. Manaraj unayman yanapa ñapis chayarqaña, TiFamtataj helicópteropi hospitalman apanku misionerosqa.
Chaymanta imachus kasqanta, qhepallampiña willasqayki.
Personajes: Relator, Orestil, Victor
© Copyright: CEF Germany


text:
Kallari TESALONICENSES
1 de Tesalonicensesbi kallari parluguna
Kai cartadaga apóstol Pabloga Corinto pueblobi gasha, Macedonia llaktabi tiyaj Tesalónica pueblobi tandanukushka crijkunamu kachasha (1.1), Jesucristo wacharishka k'ipa pichka chunga (50) wata shinabimi escribishka yuyachin. Tesalonicaga kunun p'unllaguna maibi Grecia llakta gan, chibimi gashka. Tesalonicami ñauba p'unllagunaga Macedonia llaktada mandaj gashka.
Kai libroga crijkuna ima laya Diosta kushiyachichun yachachin. Shuj yachanagunaga kaibi tiyan: crijkunamu alli katinada rikuchina (1.4-10), Diosga Paibujlla linshuyachishka kausachun kayaga (4.3-12), Jesús kutin shamunga (4.13-18).
1
Pablo saludashkamunda
1 Tesalónica pueblobi Taita Dioskun Mandaj Jesucristonbish tandanukushka crijkunamumi ñuka Pablomi Silvanon Timoteon Diosbuj kushka allish k'uilla kausish kangunabi gachun ninchi.
Tesalonicabi crijkuna alli crishkamunda
2 P'unllandijta tuki kangunamunda yuyarisha mañagushkabiga Diostaga   nigunchillami. 3 Kanguna crishkamunda alli rurashkagunada, k'uyin imadash trabajashkada, shinaidi ñukuchida Mandaj Jesucristobi yuyida churashkan ñaubujmu katigushkada alli yachashami p'unllandi ñukuchij Taita shinaidi Diosbuj ñaubuki kangunada yuyarigunchilla.
4 Dios k'uyashka wauki paniguna, Pai kangunada agllashkadami yachanchi. 5 Na ñukuchij shimigunallan, ashtangarin imadash ruri pudishkan, Diosbuj Espiritun, tuki shungun crishkanbishmi, ñukuchi parlashka Alli Shimiga kangunamu shamuga. Ñukuchi kangunan gasha kangunaj allibuj ima laya k'uyusha ruruj gashkada kangunalladi alli yachanguichimi.
6 Kangunaga ñukuchij, shinaidi Manduj Jesusbuj rurashkagunada rikusha rurusha katishkanguichi. Chimundami manchanaidi llakibi gagushash Diosbuj Espíritu kushida kushkan, Alli Shimida japiganguichi. 7 Shina rurashami Macedonia Acaya llaktagunabi kausaj tuki crijkunamu alli katinada rikuchiganguichi. 8 Kangunamunda kallarisha Mandujbuj Shimiga na Macedoniallabish Acayallabish yachi chayashkachu, ashtangarin tuki llaktagunabishmi kanguna Diosta crishkaga yacharishka gan. Shina gakimi ñukuchi imada parlanash na ministirin. 9 Paigunalladimi kangunada rikungu riki ima laya ñukuchida kushilla japishkadash, rurashka dioskunada sakisha kausuj kabishka Diosmu kuchuyasha Paibujllada rurungu kallarishkadash paigunalladimi parlanguna. 10 Shinaidi Dios kausachishka Paibuj Churi Jesús jawa pachamunda ima laya shamunada kanguna chapagushkadash parlangunami. Shamuj llakichina p'unllamundaga Jesusmi kishpichin.


text:
Ñuka churi Fredy niwarka. Sumak kawsay uyachi antamanta chay larka ladupi runa ayllullakta kawsakkunapaman rishka,
chaypika shuk karu llaktamanta empresa mina de orota churankapak munanakun. [Versión Español] Radionovelakunapi: Jaboneropak Ayllullaktapi.
>
LIBRETO
LOCUTOR Chunka shuk capítulo
LOCUTORA Cianuro, arsénico shuk venenokunapash
CONTROL MÚSICA CARACERÍSTICA
EUSEBIO Ñuka churi Fredy niwarka. Sumak kawsay uyachi antamanta chay larka ladupi runa ayllullakta kawsakkunapaman rishka,
chaypika shuk karu llaktamanta empresa mina de orota churankapak munanakun. Chaypika, internet señal na tiakpimi, entrevistata grabarka Amaruwan, comunamanta dirigentewan, shuk mashikunawampash.
FREDY Shinaka, ñachu yachankichi chay empresa minera kayman shamujujta?
AMARU Ari, kaynanita allpata rikunkapa shamurka, midinshka purinkapa… paykunaka ñukanchikta shina nishpa rikun (ENGOLA) “wakchakuna ninan kuri jawapi tiyanchi”.
FREDY Kankunaka ¿Imata yuyankichi chaimanta?
AMARU. Tukuy orota apashpa ñukanchitaka nima illata
sakinkapamunanakun!
CAMPESINA. Trabajota kushun nirka, escuelata, shuk chakata kuchun nirka. Kaspi kullkitapash yali llullakuna.
AMARU Comunapi rikukrinchi. Chay empresaka kaypi mana yaykunkachu. Sinchita willachinkichi uyachi antapi, yachashpa kachun. Mana yaykununkamachu kaymanga.
FREDY Shukman rimayman yalishpaka… kaykunamanka, ima vacunakunapash na uyarinchu …
AMARU Nima, gobiernoka ñukanchik tiaktaka na yanllu.
LULA ¿Ashtakachu unkushka?
AMARU Na yapaka. Rukukuna jambi jiwakunata yachan, chaykunawan jampirishpa alli tukushkanchi. Ñukapash contagiarirkani, shinapash asha asha jampirishpa rishkani
CAMPESINA Kaypika limpio wayra samayta hapinchi, shinallata, allpamanta mikunchi. Chayka manllachinmi imapash irkiyachincha uchilla kurukunataka.
CONTROL MÚSICA DE TRANSICIÓN
EUSEBIO Jaboneropak ayllu llaktapika ñana shuyayta ushanchichu.
Alcaldesaka willachirka covidpa vacunakunamanta, shinapash mana chayamushkachu. Ni gringakuna, ni chinakuna, ni rusakuna, ni cubanakuna nima na chayamushkachu
ALCALDESA Imasha santokuna nin, mana musparishpaka tukuytami taririnka. Kay punchakunapi, ñami primer loteta charishun rukukunapak. Ima shina nishpaka maykan 65 wata yalita charikunami vacunarinka. Shinaka internetpi solicitudta jundachishpa, punlla y pachata shuyaychi. Puntual chayaychi. ¿eh? Turnota chinkachishpaka, filapi shayarishpa shuyaya nin? Ima tapuytapash charipangui?
VIEJO Alcaldesa… ñukaka mashna watata charinitapash na yachanika… ñuka mamaka niwan karian allpamama kuyukpi wacharishkani… shinapash allpa mamaka tawkatamari kuyushkata charin.
ALCALDESA Shinaka, lluchu uma kaymandaka… kikinka ña yalishkanki, tayta. Shinapash 75 watamampash manara chayankichu
VECINO 1 (GRITA EN 3P) ¡Wayraka ruku rukumi, shinapash sinchita fukunrami!
EUSEBIO Pushak Alcaldesa, ¿ñukanchik mana yapa rukukunapaka?
ALCALDESA Ashata shuyanami kan…
JOVEN (IRÓNICO) Ari, kikinka ña vacunarishka kashpa na pinaripangui
ALCALDESA Ari, Ministerio de Saludmi autorizacionta kuwarka. Shinapash yapata parakukpi llakirishka kani.
VECINO 1 ¡Ama yapata llakirishpa, utza ruray!
ALCALDESA Ministeriota tapuriakrini. Kay killaka wamprakunapash vacunarinka niwashka. Shinaka, ashata shuyaychi. Rukukuna killkarichi… ¡tukuylla shimita kilparishka katishunchi!
CONTROL MÚSICA DE TRANSICIÓN
EUSEBIO Ñuka rirkanimi alcaldesawan rimankapak, na vacunakunamandaka ashtawanka empresa mineramanta. Paymi yanapakrin nishpa willachiwarka. Mana criita usharkanichu.
ALCALDESA Don Eusebio, kikinpa churika uyachi antataka allitami apaku. kushikunimi.
EUSEBIO Yupaychani, yupaychani.
ALCALDESA Shinaka, ¿kikinpa warmika proyecto de huertos familiarkunawan purikunchu?
EUSEBIO Ñuka warmika unay watatama ña wañushka kan,
Fredy llullukakpillata wañurka.
ALCALDESA Ay… na yacharkani, kishpichiwapay don Eusebio
EUSEBIO Ñukaka mana uyachi antamantachu rimankapak shamurkanichu, alcaldesa, chay proyecto mineromanta rimankapami shamurkani.
ALCALDESA Ah, kay llamkayka ñukanchi municipiopak alipacha kana yakunimi.
EUSEBIO Na alcaldesa, Minata maypi churakrin, chay ayllullaktakunawan rimachun munani. ¿Nachu shina yanki?
ALCALDESA Ari shinapash… ¿Imashata tarisha?
EUSEBIO Chaymandaka ama llakirichu. Amaruman ñuka willachisha, payka pushakmi kan. Payka mana ishkay siki mashichu
CONTROL MÚSICA DE TRANSICIÓN
EUSEBIO Willachini, wasipi tantanakushpa tarpuk warmikunaka, ashta imatapash yuyaypimi charinakun. Bodegamanta Gumersinda warmika wasipillata maypipash tarpunata yachachishkami.
Shukkunaka, mankakunata lechugawan, rabanowan churan. Chayshuka Perejilta culantrota ventanapi warkushpa fukuchin. Chayshuka botellata, tubokunata pirkapi warkun shinashpa col shinallata cebollakunata wiñachun. ¡Zapatoskunapilla manara tarpushka!
GUMERSINDA Mashikuna, tukuytami charinchi, rurukuna, verduras, jiwakuna… kunanka productokuna puchunajun.
VECINA 2 ¿Chayka?
GUMERSINDA Shuk yuyayta charini. ¿Imashpata na shuk tiendata churanchi ñukanchi cooperativapa kachun?
VECINA 1 ¿Maykan cooperativa, Gumer?
GUMERSINDA ñukanchi churakrinchita. ¿Mashnata kanchi? Chunka ishkay, ¿nachu? chunka ishkay mikunakunata pukuchikkuna. Cooperativashna tantanakushpa, gastokunata tantachishpa hatuyta ushanchi.
VECINA 2 Shinkan shikan tarpushun, tantanakushpa hatushun. ¿Chaytachu ninki?
GUMERSINDA Ari, ñaña. Shuk fondo comunta shinashun. Muyukunata, herramientakunata mutsushpakapaka tantanakushpa rantishun. ¡shuk cooperativa, mashikuna!
VECINA 1 ¿Shinapash, mashikuna? Shukkunata rurankapapash yachakuyta ushashunmi; shina: Jabon romerowan, manzanillawan… ¡Alli pacha!
VECINA 2 ¡Velakunata lavanda sisakunawan!
GUMERSINDA ¡Rudatapash kullkita apamuchun!
VECINA 1 ¡Imashna muskunki, Gumersinda!
GUMERSINDA Jawata pawana kanchi, anka shina, Ama, puma mikuchun.
VECINA 2 Ñuka shuk kumarita nortepi charini, shuk cooperativapi llamkankuna, paymi allipacha rin nishpa willan. Pukuchin, feria organicakunaman rin. Paykunawanpash llamkayta ushanchi.
GUMERSINDA Uyaychi, warmikuna. Imashina Shuk mashi niwarka. “shikanyashka kashpaka mana imatapash tarishunchu, Tandananajushka kakpika mana pipash harkankachu, sinchikunami kashun”
CONTROL MÚSICA DE TRANSICIÓN
EUSEBIO Nishkata paktachishpa. Amaru Sanchezman uchalla willaykunata kunkapa paypa ayllu llaktaman rirkani. Chay chishillata, paypak yana paño muchikuta churakushka, Amaruka alcaldesa magdalena Ayalapa ñawpapi shayarirka.
AMARU Aliguta rimashpa, pushak alcaldesa, shinapash ñuka jatuku yachachiwarka, llullarami, chulla chakitapash yali maypipash ñapash urman.
ALCALDESA Nishkataka riksinimi, shinapash imata ninkapak munakukta na hamuktanichu, Amaru Sanchez.
AMARU Chay empresa mineramanta llullak rura kanta rikunkapak shamurka, payka intitapash, killatapash kusha nikurkami.
ALCALDESA ¿Wilson Gualachita?
AMARU Chay runaka ñukanchi ayllullaktaman chay rimaykunawanllata shamurka. Alcaldesa, ¿Kikinka yachankichu chay minas a cielo abierto imashinata llamkakta?
ALCALDESA Na allipachaka, shinapash aliguta llamkan yanimi.
AMARU ¿Allita llamkan yankichu? Willachishpa ñawpakrini, kay pindutapash kusha chaypi wakanki. Uyanki, kallaripika lomapi dinamitata churan. Chaypa hipa ushashka rumikunata kutashpa polvota shinan. Chaypa hipa ashtaka cianuro yakuwan mayllan, arsenico ima venenokunawanllari chapushpa mayllan, chay shinashpami orotaka shikanyachin turumanta, allpamantaka.
ALCALDESA Chay yakutaka kikinpa comunamantami llukchinka
AMARU Shinapacha.
ALCALDESA Ama yapata llakiyarichu. Chay empresakunaka shuk tratamientota yakuta ruran nirka, ashtawan limpiota tikrachin nin.
AMARU Chayka ni maypipash mana shinanchu, alcaldesa. Yakutaka Limpiankapaka ashtaka kullki hawa kan. Chay empresakunaka kullkitalla ashtawan ashtawan shinallata ñapash charinkapa munan.
ALCALDESA ¿Shinaka?
AMARU Chay tukuy mapa yakuka larkamanllatami tikran, chalwakunata wañuchin shinapash allpa ukuman yaykun. Yakuka ñana upiankapa allpapapipash ñana tarpuy usharin.
ALCALDESA Kikinka nirkanki cianuro, arsénico…
AMARU Mercuriopash. Chay venenokunaka Canada, Estados Unidospika prohibidomi kashka ninanta runakunata alpatapash waklichishkamanta. Alcaldesa, makita rikuchiway.
ALCALDESA ¿Ñuka makita? ¿Imata?
AMARU Chay anillo de orota kikinpa makipi charinki… llashankami, na yachanichu, chay oroka pichka gramotami charinka. Chay gramoguta tarinkapami picha waranka litro yakuta venenashpa llukchirianka.
ALCALDESA Shinaka, chay tukuy shinami kan, shinapash… shinapash, llamkaykunata kun… ashtaka empleota kun
AMARU Ama asichiwaychu, shimi kara chukrishka kani. Kayta uyay alcaldesa…
EFECTO https://radialistas.net/mineria-salvacion-o-condena/ DEL 6:19 al 6:57.
AMARU Shuk serio reportaje kan shuk periodista ecuatoriano rurashka
ALCALDESA Shinaka…
AMARU Warmikunapaka, nima llamkay, yanka explotación sexualrami tiyan, prostitutakuna ishtankukunapi.
ALCALDESA Ciertopacha kan, allipacha yachani. Shinapash karaykunapash tiyan, Estadoman kulkikutapash kunkami…
AMARU Estadopaka ashallami sakirin… suerteta charishpaka, 10 por ciento. Empresa extranjeraka 90 porcientota apan, ñukanchi mama llaktaka 10 por ciento. ¿Allimi yankichu?
ALCALDESA Na, na pacha
AMARU Ñukanchi kurikunata karanchi. Kay cuentoka, alcaldesa Magdalena, kallarirka 500 wata washa Cerro rico potosi urkupi, Bolivia mama llaktapi.
ALCALDESA yachanimi, Amaru Sanchez, yuyankapak churawashkanki.
AMARU Yuyankapakllaka na kanchu,alcaldesa, Imatapash ña rurana kanki.
CONTROL MÚSICA DE CIERRE
LOCUTORA Radialistas Apasionadas y Apasionadoskunapak llankaykuna.


text:
Juan Andrés Lares León
Juan Andrés Lares León sutiyuq runaqa, Chimango nisqapas (1957 watapi paqarisqa Qawana llaqtapi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) huk Piruw mama llaqtayuq wiyulin waqachiqmi.
Kawsaynin[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Chimangocha Qawana llaqtapi paqarirqaspa huklla watachayuq kachkaptin maman wañurqan. Naska llaqtapi mamanpa mamanpa wasinpi wiñarqan, awilanwan qhichwa simita rimaspa. Awilanpas wañurqaptin qanchis wawallayuq kaspa taytanwan Lima llatatas astakurqan. Chimangoqa qhichwa ayllunta anchata muchuptinsi taytansi nirqan, iskuylapi allinta yachaqaspaylkiqa, ruphay mit'akunapi Qawana llaqtaman kutimuy, nispa. Chayhinas tukurqan.
Lukanaman kutimurqaspa wiyulinta waqachiyta qallarirqan, sapa wata raymikunapi waqachispa. Severo Díaz wiyulin yachachiq kaptinsi ancha allin wiyulin waqachiq tukurqan, tihiras tusuytapas takispa.
Limapi chawpi yachay wasita tukurqaspa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninta yaykurqan. San Markuspi llamk'ay sayachi kachkaptinsi manaña yachaqayta munaspa Lukanaman kutimurqan, wiyulinta waqachinallapaq. Chaypi tusuqkunawan musikata ruraspa ancha riqsisqam tukurqan. Manuelcha Prado, Pepita García Miró, William Luna, hukkunawanpas takirqan.
Diskunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 2009: Madre Andina. Manuelcha Prado-wan
- 2015: Festival Internacional de Música de Alturas / FIMA, Lima - Perú
- hukkunapas
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Gonzalo Pajares: Andrés Chimango Lares, el maestro del violín que hoy será homenajeado. Perú 21, 5 ñiqin anta situwa killapi 2015 watapi


text:
Rikch'aqyay
Rikch'aqyay icha Iwulusyun (evolución) nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.
Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay (selección natural) nisqamanta.
Ancha riqsisqa rikch'aqyaymanta yachaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Pacha kamay yachay (kriyasyunismu, creacionismo)


text:
Konstantinos Simitis
Konstantinos Simitis (grisya simipi: Kwvσtavtίvoς Γ. Enuίtnς) sutiyuq runaqa (* 23 ñiqin inti raymi killapi 1936 watapi paqarisqa Piraeus), huk Grisya mama llaqtap taripay amachaq, musiku wan pulitiku qarqan.
1996 watamanta 2004 watakama 1995 ñawpaq kuti Grisyapa Uma kamayuqnin karqan.
Taytan: Georgios Simitis; Maman:
Ñawpaq warmi: Daphni Arkadiou
Churinkuna: Fiona wan Marilena.
Yachaywasi:
QillqaskankunaLlamk'apuy
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Konstantinos Simitis.


text:
MAMA GABRIELA RIVADENEIRA FF.AA HATUN KAMACHIKKUNA SHUKTAKYARIPI KARKA
Mama Gabriela Rivadeneira, Mamallakta Tantanakuyta pushak, FF.AA hatun kamachikkuna, Terrestre, Naval, Aérea awkakuna shuktayaripi karka. Chay Puncha Ejército Ecuatoriano, Civismo, Unidad Nacional, Batalla de Tarqui puncha kakpi yuyarirka, ñami 187 wata kan.
Mamallakta Tantanakuyta pushak, Rafael Correa Mamallakta Pushakwan ishkantin karka; Participación Ciudadana Kunak, Yolanda González hatun kamachik; Defensa Fernando Cordero awka hatun kamachik, chay Jefe del Comando Conjunto de las FF.AA allita llankashkamanta, llukshik awkakunata pushakman wipala warawata kurka. Shinallatak mushuk yaykurik awka kamachikkunaman apapata churarka.
Shinami, Oswaldo Zambrano awkata, Jefe del Comando Conjunto shutiwan churarka; Luis Castro awkata, Fuerza Terrestre pushakta churarka; Ángel Sarzosa awkata, Fuerza Naval pushakta churarka; César Merizal awkata, Fuerza Aérea pushakta churarka. Chay apapakunaka ushay charik, kamaywasi shunkuta churay unanchata rikuchin. Llukshik awka kamachikkunaka Luis Garzón, Carlos Obando, Raúl Banderas, Luis Santiago kamachikkunami kan.
Kay aknayka 10:00 sayllata, Mamallaktapak, awkakunapak hatun kamachikkuna chayashka kipami kallarirka, chay Parcayacu kuskapi, Escuela Militar Eloy Alfaro wasipi karka.
Aknay pachapi, Mamallakta Pushak, Hatun kamachikkuna 2.000 hunu yalli kullkita kay Fuerzas Armadas kamaywasita sinchiyachina rayku kullkita churashka nirka, 2000 watamanta, 2006 watakama hatun kamachikkuna churashka yallimi kan nirka.
Kay (ISSFA) kamachywasi hawa, pantaykunami tiyarka, Mamakamachiy rimashkawan achkatami takarin, kay kamaywasika Sistema de Seguridad Social kamaywasiwanmi kimirin, mana Fuerzas Armadas kamaywasiwan kimirinchu nirka. Shinallatak Mamallaktapak Mamakamachiyka Fuerzas Armadas, Policía Nacional llankak awkakunaman kullkita kuchunmi kaman.
LM/JS/jc-kichwa


text:
Sapa iskay chunka qanchisniyoq setiembre killapi yuyarikun día mundial de turismo nesqa, hina kaqtinmi yuyarisqanku pasaq…
Categoría: QUECHUA
Paqocha uywaqkuna rikuchinko munay paqochakunata llaqta runaman
Paqocha uywaqkuna kay Peña Azul nesqa ayllupi aparisqanku uk hatun paqocha uywa qhatuyta, hinamantapis imaymana mihuikunata…
Nina ruphay ñak’arichin ayllu runakunata Lampa llaqtapi
Kay pasaq martes chunka iskayniyoq setiembre killa ch’sisita pasaqta pasto ruphaykapusqa kay ayllu Qeto Lampa llaqtapi…
Yachaqkuna, Millay q´osñikuna runakunatan onqochinman
Kay qhepa p’unchaykuna pasaqta ninakuna ruphaykun enteron kay región Puno suyunchispi hinallataq wak regionkunapi, ahina kaqtinmi…
Tiquillaca: pachak phisqachunka uywakunata nina ruphasqa
Kay semana tukuypi wakmanta llakikuypi tarikusqa Tiquillaca llaqta, imaraykuchus yaqapis pachak phisqachunka (150) uhiakunata nina kankarqapusqa,…
Juliaca: mach’aqma y uk tegrillutawan qhatunapaq apasqanku
Kay Servicio Nacional Forestal y de Fauna Silvestre (SERFOR) nesqapi llank’aqkuna hinallataq kay Ministerio de Desarrollo…
Carabaya: kunan p’unchay tayta ministro Anival Torres chayamunqa
Kay presidente Consejo de ministros (PCM)nesqamanta, Aníbal Torres, chayamunqa Corani – Macusani llaqtaman, ñaupaqman purichinqa musoq…
Juliaca: Kurak runakunaq p’unchaynin yuyarikurqan
Kay Gerencia de Desarrollo Social nesqa Municipio Juliaca llaqtamata yuyarirqanku kay hatu p’unchayta sutichasqa “Día del…
Puno: Para chayanqa kay semana tukuypi
Kay Servicio Nacional de Meteorología e Hidrología del Perú (SENAMHI) nesqamanta, Sixto Flores Sancho willakamun, kay…
Martes ch’isikamaraq qasa qasanqa Puno suyupi
Kay pacha qawaqkuna SENAMHI nesqamanta willakamunko kay martes iskay chukakinsayoq (23) p’unchaykamaraq qasa qasanqa kay Puno…


text:
Kunsipsyun pruwinsya
Kunsipsyun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Concepción) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kunsipsyun llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 2 ñiqin qhulla puquy killapi 1857 watapi, Ramón Castilla Umalliqmi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
- Urqukuna: T'illu
- Mayukuna: Kunas mayu
- Quchakuna:: Lukina qucha
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
15 distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu: [1]


text:
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu
Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqaqa Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq (IUCN) nisqap llamk'aykusqan chikichasqa kawsaq rikch'aqkunamanta sutisuyum.
Kaymi Chikichay patakuna:
- EX Extinct (Wañusqaña rikch'aq)
- EW Extinct in the Wild (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
- CR Critically Endangered (Ancha chikichasqa rikch'aq)
- EN Endangered (Chikichasqa rikch'aq)
- VU Vulnerable (Chullchu rikch'aq)
- NT Near Threatened (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
- LC Least Concern (Mana llakiq rikch'aq)
- DD Data Deficient (Mana kaq willaykuna)
- NE Not Evaluated (Mana k'uskiykusqa)
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu, 2008 watapi
- http://www.iucn.org/ (inlish simipi)


text:
Saqtan pruwinsya
Santa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Santa) nisqaqa Piruw mama llaqtap Anqash suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chimputi llaqtam.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kamasqa 12 ñiqin hatun puquy killapi 1821 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Isqun distritunmi kan.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]


text:
Bibliaqa cambianankupaj yanaparqa
Bibliaqa cambianankupaj yanaparqa
UJ WARMEQA, imillita kashaspa llakiyta kausakuspapis kusiy kausayta tarerqa. Uj phiña joventaj, politicaman manchay satʼisqa karqa, nitaj autoridadesta kasukojchu. Jinapis kunanqa llampʼu sonqo runa, Bibliamantataj runasman yachachin. Imaynatachus kausayninkuta cambiasqankuta paykunapuni willariwasun.
“Munakunawankuta munarqani” (INNA LEZHNINA)
NACEKUSQAN WATA: 1981
SUYUN: RUSIA
ÑAUPAJ KAUSAYNIN: WAWA KASHASPA LLAKIYTA KAUSAKORQA
ÑAUPAJ KAUSAYNIY: Tataywan mamaywanqa joqʼaritas karqanku, noqapis joqʼaritallataj nacekorqani. Sojta watitasniykama kusisqa kausakorqani. Chayllapi tataywan mamaywan divorciakorqanku. Juchʼuysitullaraj kajtiypis, mayta sonqoy nanawarqa. Imaraykuchus yacharqani niña khuska kausakunaykuta. Tatasniy divorciakusqankutawan, Tatayqa kuraj hermanoywan Troick llajtapi qhepakorqa, mamaytaj Cheliabinsk llajtaman pusakapuwarqa. Unayninman watejmanta casarakorqa. Jinapis padrastroyqa anchata tomaj, sapa kutitaj mamaytawan noqatawan maqawaj kayku.
1993 watapi, kuraj hermanoy mayupi ahogakuspa wañuporqa. Tatay, mamay, noqapis mayta phutikorqayku. Mamayqa machayman qokorqa, padrastroy jinataj maqayta qallariwarqa. Manaña jinata kausayta munarqanichu. Mayta munarqani pillapis munakunawanta. Chayrayku sonqochakuyta munaspa, ashkha iglesiasman rerqani. Jinapis ni mayqen allinchu rijchʼawarqa.
BIBLIAQA CAMBIANAYPAJ YANAPAWARQA: Treceyoj kashajtiy, colegiopi uj compañeray Bibliamanta parlariwarqa. Payqa Jehovaj testigon kasqa. Mayta gustawarqa Noemanta, Jobmantawan willariwasqan. Paykunaqa llakiypi kaspapis Diosta sirvikusqanku. Pisi tiemponman, testigoswan Bibliata estudiayta qallarerqani, reunionesninkumanpis rerqani.
Diospa Palabranpi ashkha imasta yachakorqani. Yachakorqani Diosninchej sutiyoj kasqanta, chaytaj sonqoyta wawayachiwarqa (Salmo 83:18). Chantapis Bibliaqa unayña willasqa, imaynachus ‘qhepa pʼunchaykunapi’ kausay kananta. Chaytaj maychus kajta juntʼakushan. Maytapuni chaymanta tʼukuni (2 Timoteo 3:1-5). Bibliapi yachakullarqanitaj wañusqas kausarimunankuta. Hermanoywan watejmanta tinkukapunayta yachakorqani. Chayqa maytapuni kusichiwarqa (Juan 5:28, 29).
Jinapis mamaywan padrastroywanqa, mana munarqankuchu testigoswan Bibliata estudianayta. Niña yachakunaypaj tukuy imata ruwarqanku. Pero Bibliapi yachakusqay mayta gustawasqanrayku, mana paykunata kasorqanichu.
Familiay churanakuwasqantaqa mana aguantayta atillarqanichu. Chayllapi sullkʼa hermanitoyñataj, mayupi ahogakuspa wañuporqa. Paywan khuska testigospa reunionesninkuman rej kani. Chayrayku maytapuni llakikorqani. Jinapis testigosqa mana sapayta saqerpariwarqankuchu. Paykunaqa sonqochawarqanku, munakuywantaj cuidawarqanku. Noqaqa wawamantapacha mayta munarqani ajina munasqa kayta. Chaypi repararqani paykunapuni cheqan religión kasqankuta. Chayrayku 1996 watapi testigo jina bautizakorqani.
BENDICIONESTA JAPʼISQAY: Sojta watastaña Dmitriywan casarasqa kani. May kusisqataj qosaywan khuska San Petersburgo llajtamanta sucursalpi Jehovata sirvishayku. Kunanqa tatasniypis testigo kasqayrayku niña churanakuwankuchu.
May agradecesqapuni kashani Jehová Diosta rejsisqaymanta. Payta sirvisqayrayku kunanqa kusisqa kausakuni.
“Ashkha tapuykuna kapuwarqa” (RAUDEL RODRÍGUEZ RODRÍGUEZ)
NACEKUSQAN WATA: 1959
SUYUN: CUBA
ÑAUPAJ KAUSAYNIN: AUTORIDADESTA MANA KASUKUYTA MUNAJCHU
ÑAUPAJ KAUSAYNIY: Habana llajtapi nacekorqani, Cuba suyupi. Wiñakorqani chaypeqa tukuy pobres karqanku. Runasqa imallamantapis maqanakoj kanku. Jovenyaspataj japoneses jina maqanakuyta yachakorqani, maytataj gustawarqa.
Mejor alumno kasqayrayku, tatasneyqa universidadman yaykunayta niwarqanku. Estudiashaspa repararqani suyuypi politicaqa mana allinchu kasqanta. Allinchakunanta munaspataj, autoridadespa contranta oqharikorqani. Uj kuti, universidadmanta compañeroywan uj policiata maqaykorqayku pistolanta suwanaykupaj. Casi umantapis phatacherqayku. Chayrayku carcelman apachikorqayku, jueztaj baleasqa wañuchisqa kanaykuta nerqa. Chaypacha 20 watitasniyojllaraj karqani, wañuy patapiñataj kasharqani.
Carcelpi kashaspa, sapallaypi ensayarqani wañuchishawajtinku mana manchachikuspa sayanaypaj. Jinapis kay tapuykunapi piensallarqanitaj: “¿Imaraykutaj kay mundopi justicia mana kanchu? ¿Kay jina llakiypi kausanapajpunichu nacekunchej?”, nispa.
BIBLIAQA CAMBIANAYPAJ YANAPAWARQA: Tiemponmanqa baleasqa wañunaykumanta, 30 watasta carcelpi wisqʼasqa kanaykuta niwarqayku. Ajina carcelpi kashajtiytaj, Jehovaj testigosninta rejserqani. Paykunaqa creenciasninkuraykulla wisqʼasqa kasqanku. Jinapis kʼachas karqanku, kusiywantaj aguantasharqanku. Qhasimanta wisqʼasqa kaspapis, mana phiñasqachu, nitaj llakisqachu kasharqanku. Chayqa mayta tʼukuchiwarqa.
Jehovaj testigosnenqa, yachachiwarqanku Jehová Dios sumaj kausayta qonawanchejta. Paykunaqa Bibliapi rikuchiwarqanku, kay jallpʼanchej uj paraisoman tukunanta, chaypitaj cheqan kausaylla kananta. Yachachillawarqankutaj kay jallpʼapi cheqan runaslla wiñaypaj kausakunankuta (Salmo 37:29).
Testigos yachachiwasqankoqa mayta gustawaj. Jinapis noqaqa ni imapi paykunaman rijchʼakorqanichu. Testigosqa mana politicaman satʼikunkuchu, nitaj pimanpis kutichikunkuchu. Ni jaykʼaj paykuna jina kayta atinayta yuyarqani. Chayrayku sapitallay Bibliata leenayta nikorqani. Pero leeyta tukuytawanqa, repararqani Jehovaj testigosnillan Bibliaman jina kausakusqankuta.
Bibliata estudiaspaqa reparakorqani kausayniyta cambianay kasqanta. Millayta parlasqayta qonqanay karqa. Cigarro pitaytapis saqepunay karqa, niñataj politicaman satʼikunaychu karqa. Mana atikullajtinpis, Jehovaj yanapayninwan pisimanta pisi cambiayta atillarqani.
Pero caracterniytaqa mana cambiayta atillarqanichu. Noqaqa imamantapis phiñarpakullaj kani. Kunankamapis Diosmanta mañakullanipuni phiñakuyniyta ñitʼiykukunaypaj. Bibliamanta wakin textos sumajta yanapawarqa. Ujqa karqa Proverbios 16:32, chaypi nin: “Pacienciayoj runaqa kallpasapa runamanta nisqaqa aswan sumaj. Mana phiñarpakoj runataj uj llajtata atipaj runamanta nisqaqa aswan sumaj”.
1991 watapi, carcelpi kashaspa uj barrilpi bautizakorqani. Watanmantaj wakin presosta kacharipuwarqayku. Españapi familiaresniyoj kajkunatataj chayman kachapuwarqayku. Españaman chayaytawanqa testigospa reunionesman riyta qallarerqani. Hermanosqa tukuy sonqo japʼikuwarqanku, unaymantañapis rejsiwankuman jina. Chantapis mayta yanapawarqanku mosoj kausayniyta qallarinaypaj.
BENDICIONESTA JAPʼISQAY: Kunanqa kusisqa kausakuni. Chantapis señoraywan, warmi wawasniywan khuska Diosta sirvishani. Tukuy atisqaytataj runasman Bibliamanta yachachini. Wakin kutisqa wañuy patapi kasqaymanta yuyarikuni, maytataj Diosman agradecekuni payta rejsejta saqewasqanmanta. Mana kausakushallanichu, manaqa uj sumaj kausayta suyakushani. Mayta munashani kay jallpʼa kʼachitu paraisoman tukunanta. Chaypeqa cheqan kausaylla kanqa, ‘wañuypis manaña kanqachu’ (Apocalipsis 21:3, 4).
[Yuyarinapaj]
“Yachakorqani Diosninchej sutiyoj kasqanta, chaytaj sonqoyta wawayachiwarqa”.
[Dibujo/foto]
Qosaywan khuska mayta kusikuyku joqʼaritasman Bibliamanta yachachispa.


text:
Jeanine Áñez
Jeanine Áñez Chávez (Yianini Añis Chawis) sutiyuq warmiqa (13 ñiqin inti raymi killapi 1967 watapi paqarisqa San Huwakin (Mamuriy) llaqtapi, Mamuriy pruwinsyapi, Beni suyupi), huk Qullasuyu mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku warmim.
10 ñiqin ayamarq'a killapi 2019 watapi Evo Morales umalliymanta achhurakuptinmi, Jeanine Áñez rimana huñunakuypa qatiq pusaqnin kaspam, Wuliwiyap Umalliqnin kasaq nispa 12 ñiqin ayamarq'a killapi 2019 watapi umalliq rurachikurqan. Mishiku mamallaqtapi kachkaq Evo Moralestaq nirqan, Jeanineqa manam umalliqchu, nispa.
18 ñiqin kantaray killapi 2020 watapi Buliwya akllanakuykunapi Luis Arce Buliwyap umalliqninman akllasqa kaptinmi, Jeanine Áñez atiyninpaq samincharqanmi.
Unay hawkashkuta milanan. Patsan runata chikin. Achkayniraq warmi.
Kaypipas qhawayLlamk'apuy
Hawa t'inkikunaLlamk'apuy
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Jeanine Áñez.