text:
Llapa pachatraw nunakunakaqpa diriichunkuna hatun kamachikuy
LLAPA PACHATRAW NUNAKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
Paqarichiq: Huñunashqa Nasyunkuna
Tikrapayaq: Serafín M. Coronel Molina (kastillaanupiqta wanka limayman)
Lima, 1980 (mushuqchashqa 1998)
[edit] Qallaliy shimi
Kay laplakunatrawmi Hukilla Kamalaykan 10 pun disimri killatraw 1948 watakaqtraw Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq aanikushqankaq kamachikushqankaq.
10 pun disimri killatraw 1948 watakaqtrawmi Nasiyuunis Uniidaspa Hatun Huñunakuykaq aanikulqa kamachikulqa Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaqta, chay qillqashqakaq limashqan kay laplakunakatrawmi imapis kamalaykan. Chay sumaq yupaychakuykaqtraw, Hatun Huñunakuykaq kunsihalqa llapa Hatun Malta Mimrunkunakta Hatun Kamachikuykaq limashqanta qillqay wandupaakunanpaq, liyipaakunanpaq, willapaakunanpaq, hinaman llapa iskuylakunatrawpis, huk yatray wasikunatrawpis mana lakichinakullal lliw tuki kamachinakullal kawsapaakunanpaq.
Nasyuunis Uniidaspa Willachikuynin Wasi
LLAPA PACHATRAW NUNAKUNAKAQPA DIRIICHUNKUNA HATUN KAMACHIKUY
[edit] Kamachikuy
Yuyashtin qishpiy kaykaq, hustisiyakaq, llapa pachatraw alli kawsakuykaq, takyapaakun nunakunakaqpa dignidaankunatraw mana piktapis chalashqa diriichunkunatraw, tukaypacha ayllunkunakaqpa;
Yuyashtin llapa nunakunakaqpa diriichunkunakta mitraqkushqanchik, triqnishqanchik manam allichu kalqa malkakunamasinchikpaq; chay Hatun Kamachikuykaq manam munanchu nunakunakaq ñakapaakunanta; mana mayqanpapis piñachishqa limananta, ima munashqantapis kriyinantam munan;
Yuyashtin llapa nunakunakaqpa diriichunkunakaq huk Diriichupa prutihishqa kapaakunman, mana nunapula ruydupaakunanpaq, mana hukwan pilyapaakunanpaq;
Yuyashtin tuki kawsakuykaqta huk hatun malkakunakaqta yatrachina kashqantapis sumaq kal;
Yuyashtin Nasiyuunis Uniidaspa llapa mimru malkakuna, qillqashqatraw limapaakulqa nunakunakaqpa diriichunkunakta, dignidaankunaktawan, manayninkunaktawan karikunakaqpapis, walmikunakaqpapis chaynawlla diriichunkuna kapaakunanpaq; chaypitaqa, paykunaqa kawsayninchikta tiklachilqalin mana ñakapaakunanchikpaq, mana mayqanpapis piñachishqa kawsapaakunanchikpaq;
Yuyashtin Nasiyuunis Uniidaspa Mimru Malkakunakaq kamachikulqa, Nasiyuunis Uniidas Urganisasiyunkaqta yanapapaakunanpaq nunakunakaqpa diriichunkunakta rispitapaakunanpaq;
Yuyashtin kay diriichukunakta, qishpiy kaykunaktapis sumaq prisisashqanta yatrapaakunman chay aanikushquankaqta kumplichipaakunanpaq.
Hatun huñunakuykaq kamachin:
Kay Llapa Pachatraw Nunakunakaqpa Diriichunkuna Hatun Kamachikuykaq llapa malkakuna, llapa hatun malkakuna mana qunqapaakullal yalpapaakunanpaq, yatrapaakunanpaqmi, kaytrawpis maytrawpis huk istitusiyunkuna malkakunamasinta willapaakunanpaq yatrachistin, idukashtin kay diriichukunaktapis, qishpiy kaykunaktapis kamachikuykunakaqta sigurapaakunanpaq llapa pachatraw nunakunakaq kay Hatun Kamachikuykaqta lisqipaakunanpaq, mana qunqapaakunanpaq Mimru Istaadu malkakunatrawpis, llapa shuyu kamachiqnintrawpis.
[edit] Huk artiikulu
Llapa nunam chaynawlla yulipaakun dignidaaninkunawan, diriichunkunawanpis; paykunaqa rasunniyuqmi, yuyayniyuqmi kikinpula kawsapaakunanpaq.
[edit] Ishkay artiikulu
- Kay Hatun Kamachikuy kamachishqankaq llapa nunakunapaqmi, paykunap diriichunkuna kan, qishpiy kayninpis mana malkakunamasinta usuchipaakunanpaq; ayllunta, ima kulur kashqanta, nuna-shiminta, rilihiyunninta, limashqanta, imanaw kashqantapis mana hamuyaapaakunanpaq, wakchapis, qillayniyuqpis kakuchun manam triqnipaakunmanchu.
- Chaypitaqa, manam huyup likapanchikman huk hatun malkakunap nunankunakta ima pulitikayuq kashqantapis, ima yuyayninpis kakuchun manam triqninchikman, maski huk qishpinnaq malkapis kakuchun manam triqninchikmanchu.
[edit] Kimsa artiikulu
Llapa nunakunam kawsay diriichuyuq, qishpiy kayniyuq haqwkalla kapaakunanpaq.
[edit] Tawa artiikulu
Manam pipis mutu, uyway kanqachu; chaykunam kay Hatun Kamachikuykaqtraw manachashqa kaykan.
[edit] Pichqa artiikulu
Manam piktapis huyup maqanchikmanchu, huyup piñapanchikmanchu, usuchinchikmanchu, mana huchayuqta huchapanchikmanchu.
[edit] Suqta artiikulu
Llapa nunakunam diriichuyuq kaytrawpis maytrawpis alli lisishqa kapaakunanpaq.
[edit] Qantrish artiikulu
Llapa nunakuna chaynawllam kamachishqa shimikaqpa, llapanpa diriichunkunakta iwal-llap taapana kanman. Paykunaqa diriichukunayuqmi iwal-llap prutihishqa kapaakunanpaq llapa triqninakuypiqta, kay Hatun Kamachikuykaqpa nishqanta mana uyaliqkunapiqtapis.
[edit] Pusaq artiikulu
Llapa nunakunam diriichuyuq triwunalkaqman lipaakunanpaq, chay triwunalkaq intuyaananpaq, kustitusiyunkaqpa lisishqa diriichunkunaktapis mana pipis pasalichinanpaq.
[edit] Isqun artiikulu
Manam mayqanpis atahashqapis, priisupis ni huk malkakta qalqushqapis kanqachu.
[edit] Trunka artiikulu
Llapa nunakunap chaynawllam diriichunkuna, triwunalkunatrawpis, llapa nunakunap ñawpintrawpis, hustisiyayuqpis kaasushqa, uyalishqa kapaakunanpaq, diriichunkunapis, lulanankunapis kamachishqa kapaakunanpaq ichapis imapiqpis huchapashqa kapaakul kamamachishqa shimikaqpa sumaq likapashqa kapaakunanpaq.
[edit] Trunka hukniyuq artiikulu
- Illapa huchapashqa nunakunakta manam huchapanchikmanchu rasumpa huchayuq kashqanta yatrananchikkana. Kamachishqa shimikaqtrawpis puwliku pliitutrawpis garantiyankuna siguurashqa kanman, prutiksiyunta ashipaakunanpaq.
- May malkatrawpis kamachikuykaqpiqta manam mayqanpis mana huchayuq kal ñanqalpi maqashqa kanqachu. Rasumpa huchayuq kaptinpis, manam masyaadu mutruchishqa kapaakunmanchu.
[edit] Trunka ishkayniyuq artiikulu
Manam pipis kawsayninman, ayllunman, wasinman mitikunmanchu ni washanta limanmanchu. Llapa nunakunam diriichuyuq kamachishqa shimikaqpa kamachishqa kapaakunanpaq mana imaymana awusukunakta ñakapaakunanpaq.
[edit] Trunka kimsayuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq qishpiylla pulipaakunanpaq, munapaakushqan tukuy pacha malkakunatraw yatrapaakunanpaq.
- Llapa nunakunam diriichuyuq may malkatrawpis, kikin malkanpiqtapis yalupaakunanpaq; diriichunpis kantak malkankunakta kutipaakunanpaqpis.
[edit] Trunka tawayuq artiikulu
- Ashishqa kapaakul, llapa nunakunam diriichuyuq prutiksiyunta ashipaakunanpaq.
- Kay diriichukaq manam mañashqa kanmanchu huk hudisiyal aksiyunwan rasumpa allatin huchakunap ñawpashqa ichaqa Nasuynuunis Uniidaspa munayninkunaktapis, kamachikuyninkunaktapis mana kaasul.
[edit] Trunka pichqayuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq aylluchakunanpaq.
- Manam pip aylluchakuynintapis mitraqkunchikmanchu maski huk lichka aylluchakuyta munaptinpis.
[edit] Trunka suqtayuq artiikulu
- Malta lasakyalkul karikuna, walmikuna llapa diriichuyuqmi ima ayllun kaptinpis kasarapaakunanpaq, walmichakunanpaq; chaynawllam diriichunkuna pulanchakuykaqtrawpis, kuskanchakuykaqtrawpis, mana tukip kawsapaakul lakinakuptinpis.
- Tuki kamachinakul-laqmi, pulan munalmi kasarakunakaq kasarapaakuman.
- Ayllukaq kumunkaqpa tiqshikuyninmi, diriichun kanmi prutihishqa kananpaq.
[edit] Trunka qantrishniyuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq ima munapakushqantapis uywapaakunanpaq achkaktapis, uchuyllaktapis.
- Manam piktapis ima uywashqanta mitrakunchikmanchu.
[edit] Trunka pusaqniyuq artiikulu
Llapa nunakunam diriichuyuq qishpiylla yuyapaakunanpaq, ima munashqankuna rilihiyunkunakta ichaqa kriyishqankunakta hukpa ñawpintrawpis, qishpiyllapis, pakallap-pis limapaakunanpaq, imallaktapis yatrachipaakunanpaq, willapaakunanpaq, lulapaakunanpaqmi.
[edit] Trunka isqunniyuq artiikulu
Llapa nunakunam diriichuyuq qishpiylla ima yuyapaakushqanta nipaakunanpaqpis, limapaakunanpaqpis; kay diriichukaq mana mayqanpis limashqanpiq piñachishqa kananpaqmi, willachikuykunaktapis, hukpa limashqankunaktapis ashipaakunanpaq, traskipaakunanpaq, lliw muyuliqnin malkakunatraw imanawpapis willapaakunanpaq.
[edit] Ishkay trunka artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq huñunakunanpaq, kumun asusiyasiyun nishqanta tiqshipaakunanpaq.
- Manam piktapis mandunchikmanchu asusiyasiyuntraw kananpaq.
[edit] Ishkay trunka hukniyuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq malkanpa kamachiqnintraw kapaakunanpaq, kikinpis ichaqa mayqantapis waalikunanpaq paypa shutintraw limananpaq.
- Llapa nunakunam diriichuyuq iwal-lla aanishqa kapaakunanpaq, huk lulanakunakta traskipaakunanpaq.
- Malkakaqpa munaynin kumun kamachiqkaqpa mandunmi; kay munaykaq kikillanpiqmi limakunqa tukuypacha iliksiyunkunatraw, chaynawllatak sufrahiyuntrawpis, pakallap wutuppis ichaqa huk lichka prusidimintuppis, qishpiylla wutasiyunkaqta tranichananpaq.
[edit] Ishkay trunka ishkayniyuq artiikulu
Llapa nunakunam kumunkaqpa mimrunnaw diriichuyuq huk isfursullakta lulalkul ichaqa maytrawpis yanaykaqwan hawkalipaakunanpaq lliw qillay, ayllu, yatrana diriichunkunakta; sumaqmi prisisan kay isfursukaq paykuna tukilla kawsapaakunanpaq, nuna kashqanpiqta qishpiylla hatunyaapaakunanpaq.
[edit] Ishkay trunka kimsayuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq ulyapaakunanpaq, qishpiylla ima munapaakushqantrawpis ulyapaakunanpaq, iwal-lla imaktapis lulapaakunanpaq. Diriichun kaykantak mana ulyayniyuq kapaakul prutihishqa kapaakunanpaq.
- Llapa nunakunam diriichuyuq mana usuchinakullal, chay hinalla ulyashqankunapiq qillayta traskipaakunanpaq.
- Llapa nunakunam diriichuyuq munapaakushqannawsi iwal-lla kallpa traninkunakta traskipaakunanpaq, kikinkunapaq ayllunkunapaq allin kawsayta takyachinanpaq sumaq nunanaw kawsapaakananpaq; kay kallpa traninkunakaq pishilla kaptin imanawpapis kumunkaqmi paykunakta yanapanman.
- Llapa nunakunam diriichuyuq sindikaatukunakta tiqshipaakunanpaqpis, chaytraw kapaakunanpaqpis diriichunkunakta walichipaakunanpaq.
[edit] Ishkay trunka tawayuq artiikulu
Llapa nunakunam hamay diriichuyuq, waynalikuyllap timpunta pruwichapaakunanpaqpis, pishishqa kapaakunanpaqpis, hamay timpuntraw kallpa traninta traskipaakunanpaqpis.
[edit] Ishkay trunka pichqayuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq allin kawsapaakunanpaq, kikinkunapaqpis, ayllunkunapaqpis allin kawsayta takyachinanpaq; puntakta mikuykunakta, hinakuqkunakta, wasichayta, karidaa hampikuqkaqpaq karidaaninta traskipaakunanpaq, ima munapaakushqan sirwichikuykunakta takyachipaakunanpaq. Diriichunpis kanmi mana ulyayniyuq, qishyaqpis, latapis, wiyuudupis, awkishpis kapaakul, mana munal wakchapakuqlulpis.
- Mama kaykaqpis, uchuk kaykaqpis diriichukunayuqmi allin taapashqa, yanapashqa kapaakunanpaq. Llapa chulipakuy, ishqakuq urukuna diriichuyuqmi kumunkaqpa iwal-lla prutihishqa kapaakunanpaq.
[edit] Ishkay trunka suqtayuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq yatrachishqa kapaakunanpaq. Manam qillayta mañanmanchu yatranakaq nunakuna liyiyta, qillqayta yatrapaakunankama. Tiqshiq yatranakaq uwiligaturiyum kanqa. Tukuy malkakunamasinchiktam pasachipaakunchikman tiknika ichaqa prufisiyunal yatranakaqta. Llapa nunakunam hatunkaska yatray wasiman yaykuyta munapaakul yatrashqankunapiqta qishpiylla yaykupaakunman.
- Nunakuna hatunyapaakunanpaqmi yatranakaq sumaq diriichunkunakta, qishpiy kayninkunakta rispiitapaakunanchikpaqmi. Kay yatranakaq limanqa, yatrachinqa hatun malkakunakaqpa lulayninkuna puntachakunanpaq, llapa pachatraw allin kawsakuykaq takyananpaq.
- Mama-taytakunakaqmi chulinkunap imaymana yatrananta aklapaakunqa.
[edit] Ishkay trunka qantrishniyuq artiikulu
- Llapa nunakunam diriichuyuq kumunidaakaqpa lulanantraw qishpiylla kapaakunanpaq, diriichun kantak puntachaytraw kapaakunanpaqpis kay puntachaytraw mana yatrapaakushqanta yatrapaakunanpaq.
- Llapa nunakunam diriichuyuq tukuy mural ichapis matiriyal uywashqankunapiqta, imaymana lulapaakushqanpiqta sintiifikunapis, qillqashqa lulanakunapis, artistikakunapis prutihishqa kapaakunanqa.
[edit] Ishkay trunka pusaqniyuq artiikulu
Llapa nunakunam diriichuyuq hatun malka ichaqa kumun kamachiqkuykaqta tiqshipaakunanpaq, kay Hatun Kamachikuykaqtraw kamachishqa diriichunkunakta, qishpiy kayninkunakta malkakunamasinta kumplichipaakunanpaq, lulachipaakunanpaq.
[edit] Ishkay trunka isqunniyuq artiikulu
- Llapa nunakunam kumunidaakaqta yanapapaakunman, chaylaqmi ima munapaakushqantapis qatipapaakunqa.
- Llapa nunakuna lulayta, qishpiy kayninkunakta waynalikuyta munapaakul, kamachishqa shimikaq kamachishqallantam, nishqallantam lulapaakunman; huk nunakunap qishpiy kaynintapis, diriichunkunaktapis sumaq lisqipaakunman, rispiitapaakunman; dimukraatika kumunkaqtraw tukikawsaykaq, allin kamachikuykaq, tukip kaykaq mañashqankunakta lulapaakunanpaq.
- Kay diriichukunakaq, qishpiy kaykunakaq Nasiyuunis Uniidaspa munayninkunakta, kamachikuyninkunakta llapa nunakuna kasupaakunanpaqmi, mana kuntranta lulapaakunanpaqmi.
[edit] Kimsa trunka artiikulu
Kay Hatun Kamachikuykaq manam ni Istaadukunakaqta ni wakin nunakunakaqtapis diriichukta qunchu tukuy lulanankunakta qallaliqpaakunanpaq ni hatunyaachipaakunanpaq ichaqa kay Hatun Kamachikuykaqtraw diriichukunakta, qishpiy kaykunakta ama nipaakunanpaq.
[edit] Hawa tinkikuna
- http://qu.wikipedia.org/wiki/Pachantin_llaqtakunapi_runap_allin_kananpaq_hatun_kamachikuy (Qhichwa Wikipidiyapi qillqa)


c: text/html

text:
Evo Morales
Juan Evo Morales Ayma sutiyuq runaqa (26 ñiqin kantaray killapi 1959 paqarisqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Buliwyapi) huk buliwiyanu, aymara simi rimaq pulitiku runam.
Evo Moralesqa huk kuka chakrarunap pusaqnin karqaspa, Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) partidup umalliqnin tukurqan. Hukllachasqa Amirika Suyukunap pusaqninkunaqa Buliwyapi mana kukata puquchinapaq sat'irikuspa runakunata anchatam phiñachirqan. USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Evo Morales Buliwyapi umalliy akllanakuypi MAS partidupaq sayakurqan. 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 2005 watapi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 54-%-ninwan yallirqaspa, 22 ñiqin inti raymi killapi 2006 p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Urin qhichwa simi
Urin qhichwa simi nisqaqa Piruwpa urinpi (Wankawillka, Ayakuchu, Apurimaq, Qusqu, Ariqipa, Punu suyupi), Buliwyapi, chincha Arhintinapipas rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam.
Chinchay rimaykunapiqa manañam [š] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /s/, /š/ kunkapaq [s] nispam, s-llatam qillqaspa. Aswan k'iti rimaykunapi hinaqa, /ĉ/ nisqa kunkatapas manañam rimankuchu, ichataq iskaynintin /ch/, /ĉ/ kunkapaq [č] nispam, ch-llatam qillqaspa.
Urin qhichwa rimaykunaqa kaymi:
Urin qhichwa simipaqqa, tukuy k'iti rimayninkunapaq huk allin qillqaymi kachkanñam, Rodolfo Cerrón Palominop kamarisqanmi: Urin runasimi.


text:
Yunka runashimi
Yunka runashimi nisqaqa Piruwpa Kashamarka, Lampalliqi, Lima suyunkunapi rimasqa qhichwa simip k'iti rimayninkunam.
Chinchay rimaykunapiqa manañam [h] nisqa kunkatachu rimanku, ahinataq manam hatun nispachu, ichataq atun nispam rimanku. Mana urin runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkataraq sapaqchankum, s, sh qillqaspa, hinallataq /ch/, /ĉ/ kunkatapas, ch, ĉ qillqaspa. Manam chinchay runashimi hinachu, ichataq urin runasimi hinam, mawk'a qhichwap /k/, /q/ kunkantaraq sapaqchanku.
Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:


text:
Kimsantin atiy
Kimsantin atiy nisqaqa Atiy rakiy nisqapi rakisqa mamallaqtapi atiykunam: kamachi quq atiy (legislativa), kamay paqtachi atiy (iudicativa), ruraq atiy (executiva).
Chay atiy rakiymantaqa Montesquieu sutiyuq phransis yachay wayllukuqmi yuyaychakun Kamachikunap samanmanta (De l'esprit des lois) nisqa qillqasqanpi, mana huklla, tiranu hina runapchu kamachinanpaqmi chay atiy raykiyqa kachun, nispa.
Kunan pacha akllanakuspa kamachinakuy (dimukratiya) nisqa mamallaqtakunapiqa kimsantin atiykuna kay hinam:
- Kamachi quq atiy: rimana huñunakuy (akllanakuykunapi tukuy llaqtayuq runakunap akllasqan)
- Kamay paqtachi atiy: hatun yachaq tantari, taripay sunturkuna
- Ruraq atiy: mamallaqtap kamachiynin (guwirnu), chapaqkunawan, tukuy mamallaqtap mink'asqankunawan


text:
Wata
Huk Wata nisqaqa huk tiksi muyup intita muyupasqanmi. Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq, 12 (chunka iskayniyuq) killa pachayuq.
Trupiku nisqa wat'aqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa 366 p'unchawniyuq wakllanwatam, wakin watakunataq 365 p'unchawniyuqmi. Griguryanu kalindaryupiqa wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.
Kaymi watap killankuna:
- Qhulla puquy killa icha Iniru (kastilla simipi: Enero)
- Hatun puquy killa icha Phiwriru (kastilla simipi: Febrero)
- Pawqar waray killa icha Marsu (kastilla simipi: Marzo)
- Ayriway killa icha Awril (kastilla simipi: Abril)
- Aymuray killa icha Mayukilla (kastilla simipi: Mayo)
- Inti raymi killa icha Hunyu (kastilla simipi: Junio)
- Anta situwa killa icha Hulyu (kastilla simipi: Julio)
- Chakra yapuy killa, Qhapaq situwa killa icha Awustu (kastilla simipi: Agosto)
- Tarpuy killa, Uma raymi killa icha Sitimri (kastilla simipi: Septiembre)
- Kantaray killa icha Uktuwri (kastilla simipi: Octubre)
- Ayamarq'a killa icha Nuwimri (kastilla simipi: Noviembre)
- Qhapaq raymi killa icha Disimri (kastilla simipi: Diciembre)
[allichay] Kaypipas qhaway
- Qayna wata (Qanyan wata), Ura wata (el año pasado)
- Hamuq wata (Shamuk wata), Q'aya wata (próximo año)
- Inti wata (año solar)


text:
Asinda
Asinda (kastilla simipi: Hacienda) nisqaqa hatun asindadu, patrun nisqa wiraquchaman kapuq chakrakunam, michinakunam.
Ispañulkuna Tawantinsuyuta, Awya Yalata atirqaptin, indihina runakunap allpankunata hap'ispas wiraquchapura rakinakurqan, inkuminda nisqata kamaspa. Piyun nisqa indihina runakunap patrunpaq llamk'ananmi karqan. Patrunqa piyunta saruqmi karqan, runakunapaq sasachakuy pachas karqan. Abya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikurqaptin, indihinapaq manam allinyarqanchu. Ispañap qhapaqman kapusqa inkuminda nisqa allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Wiraquchakuna asindakunapi hinallaraqsi indihinakunata sarupurqan, chay mama llaqtakuna wiraquchap kapuyninrayku.
Iskay chunka kaq pachakwatapi indihinakuna chakra kamay allinchay nisqa allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan. Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpipas chayraykum chay hina chakra kamay allinchaykunapi allpakunata runakunaman kutichirqan. qhichwa, aymara ayllu runakunapas chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku. Chay ayllu runakunap tantanakuyninkunaqa Piruwpi Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy nisqa tantanakuymi, Ikwadurpitaq ECUARUNARI nisqa tantanakuymi.


text:
Mamallaktata shuk shunkupilla wallpayta, tinkirishka, runakuna tiyarichum paktachik kachum yanapana, sinchiyachinapash
Kay shuk shunkupilla wallpayka, tukuylla tantalla paktapakta rakinakushpa hamutarinka, runakunapak saywashka allpakuna llankana hamutarinka(CE; 2004). Kaypika tukuy markapi llaktakunatami tikillakta tinkirishkata rikunchin, kutin kaypika shuk layakunatami rikunchik, kay paktachikuna, shinami ruraykunaka kullkimanta, pukuchik murukunata tukuy ayllukunapak, kawsana llaktakunapak tukuykuna kulkita Sumak Kawsaypi nishka shina charinkapa kan.
Shinallatak hayñikunata paktachina, kay tukuy ruraykunata imallata nishka shina hatun yuyaykuna yanapaymanta paktachina; imalla ruraykunata tinkishpa muru tarpuykunata kuyuchina, ashalla tukuyta tarpunkapak harkana. Kaykunaman ñukanchik pachamamata ama achka wakllichikkuna tiyachun; shinallatak wiñaypata tapuykuna. Tukuy yachaykuna, sumakllankay mutsurishka hamunchashka saywashka allpakuna kachun mashkan.
Mamallaktapika utkashpa llaktachillikkunami achkatak wimñarishka, shuktak llaktakunamanta runakuna chayashpami kawsankuna, shinami ñapash llaktalichin. Shuktak markakunapak yuyaykunaka shuktaklayami kankuna, shinallatak karuman kawsak runakunaka shuktak llakikunata charishka, mana kuchulla shina kawsayta ushanchun llaki tiyashka, paykunapakka imapipish ashtawan llaki wakchayari rikurin.
Quito, Guayaquil kitillaktakuna ishkantin ñawchirishka, ñawpa llakikunata mana rikushpalla llukshirishaka, chawpi kitipi uchilla kitillaktakunata rakishpa achka runakunata mirachishpa llakichishka, Mamallaktapi allpasuyukunata rakikpimi ñawpa tantarishka kitillaktakuna rikurishka, tukuy ruraykunapi, kawsaykunapi, kullki charinapi rurashpa allí ñawpakman katinakuymi, Ecuador llakta allí rikurichun, shuktak allí kawsay kachun, shina kitillaktakuna runakuna huntakpi ama ñawchirishka kachun .
Mamallaktapak kawsana llaktakunapi sumak kawsay tiyachunka, mana achka kawsakkunaman tantalla kankapa rikunachu kan, chushku paktaywan, kitillakta allí kawsayta charichunkuna mitachikuanata, ushayta harkana. Kay kitillaktapi kawsakkunaka: 20.000 runakunawan, 50.000 runakama muru kullka shina, katuna shina kan; suyukunawan tantarishpa, 500.000 runakunamanta 1´000.000 runakuna kama, murukunata rantichi shina, shukniki kapuchik wasishina rikurin, Mamallakta wallpata charin, kay llaktakunami taripayta, achiklla rirpuyta, sumak ruraykunata, yalli ushashka llankaywasikunata charin. Shina kashpa tawka kapukkunatapash charinkuna, 2´000.000 runakunamanta, 3´000.000 runakunakama, shuktak karu Mamallaktakunawan kimirinakuya charinkuna. Paykuna tantarina wallpa ukupi kashpaka: ruraykunapi, kullki mitachikunata, kamachiykunata, karu Mamallaktakunawan rantinakuyta, katunakuyta charinkuna. Kitillaktapi tantarishka kawsakkunaman yapa mitachikunata kunkuna, shinapash wakinpika kaykunatami saywan.
8.2. shuyu: Runakunapak kawsana kuskata allinta rikuy; llaktakunawan, awlliwanpash kimirinakuy
Rikuy: kitillaktapi tantarishka kawsak shutirishka:
- Charirayaypak, 20.000 runakunamanta 50.000 runakunakama tantanakushka runakunami paktana yuyankuna, tantanakuy ukuman ruraykunata yanapak rikurin.
Yusupi kimirinakuy, 200.000 runakunamanta, 500.000 runakunakama, suyukunawan kimirinakuna kuskata charin, shukniki kapukkamaykuna shuk patapi charinkunapash.
- Mamallaktapi rakinakuy, 500.000 runakunamanta, 1'000.000 runakunakama, kaypika achkakamami ukuchawpi taripay, rantinchikunata, sumakrurayta, yalli ushashka llankaywasikunata katichina, tawka kapukkuna hatunyachina.
- Istallaktakunawan tinkirinakuy, 2'000.000 runakunamanta, 3'000.000 runakunakama, paypak wallpa ukupi kashpaka kullki mitachipi, kamaypi, rantinchikuypi karu Mamallaktakunawan yanaparishpa kimirinakuna.
Sapi: INEC, 2001. Llaktapak paktayyuyay, 2009.
Rurashka: SENPLADES- Dirección de Planificación Territorial/Subsecretaría de Planificación
Kaykunaka mana shina rurashkachu kashka, shinapash imashina kay yuyaykunata rurankapakmi allichikunchik. Shinapash saywashka allpakunata imashina allí ruraytukunkapa, imashina Mamakamachiypi nishka shina paktachina kan. Kay yuyaykunaka kankunapak yanapayta tukuy ayllu llaktata pushakkunapak mutsurinmi; uchilla kitillikunapi kawsakkuna, kaykunaka paykunapakpash, tukuypak kashkatami yuyana kanchik.
Hayñikunata kamana, mitachik tiksikunatapash mañachina
Runa kawsay nikakunawan ayninakuywan tiyachina, killka tinkichishkakunawanpash allí mutsuykunata charinatami yanaparin, tukuy runa llaktakunawan ñawpakman rinkapakka , ñankunatami mashkashpa tukuylla tantanakushpa rina kanchik. Chaymantami Kaypika ishkay yuyaykunata charinchik:
- Ashtawan willashpa rinami hayñikunata hatunyachinapak; shinami, charinchik hampinamanta, yachakuymanta. . Ashtawankarin rikunami mashna llaktakunallatak paykunapak wiñaykawsaypi kunkarishka, shitashkakuna karka shuktak runakunamnata. , Chaimatami mañankuna ashkata yuyarichun , hanikunawan kallarishpa paktachinkapak.
- Shinallatak allíchishpa churana yakumanta mitachikkunata, larkamanta, paykunapak imalla wiñarikuna yaku hawa allichina, sinchi kupakunata makinchi tiyachun.
Mishu llaktakuna tantanakushpa llankanañanta mashkanami kankuna , allí ñawpa yuyay mañaymashkayta rurankakuna; allí kawsana llaktakunata ushayta paktankapak mañay mashkana, ima mutsushkakunawan paktachina. Shukmanta rikushpaka, karupi kikinllatak kamachik karuyashka llaktakunapi tiyachun, chayka: allíkawsay, yachaykuna, waylla pampakuna, pukllana pampakunata rikuna, imalla mutsurishkakuna wakaychishpa rikunata charin.
Sapan ayllukuna kawsay, mishu llakta kawsakkunapash paykunapak musturikunatami charin, shinallatak chikan chikan mutsuykunata charishpami Mamallaktapika rikuchinkuna tinkinakunata, ushaykunata , wiñarik llankaykunata charinchun, katipi rikuchik tukuy llaktakuna, shinallatak mishu llaktakunapash imalla ruraykunata rikuchin, imashina ñawpakman apanata rikuchin.
8.1 milka: mishu llaktapi tawka sami runakunaman llankaykuna
Maymanta: SENPLADES,2009
Rurashka: SENPLADES
Kapukyay, tawkasami kapukyachi, saywashka allpakunapak chanita mirarayay
Kapukyachik kawsana llaktakunaka allí murukunata pukuchinkapak, tawka pukuchikpura llika wankurikunata mutsun, pakllamanta, mishullaktamanta tantarina mutsurin; paykunami kikin kullkita mirachina kan. Shinallatak shuktak pukuchinakunatapash illak chayachin, tukuy kanchallapi, ukullapi kawsakkunapak imashina kullkikunata hapichunkuna; ashtawanka kay tarpuykunata shuktak karu llaktakkuna shina imashina mirachina; paykunawan awllirishpa richunkuna, wiñariy kachun, paktachiyak allí kawsayta ama paykunalla hapichun. Kaykunaka imashina tantanakuna rikunmi, tukuylla imata mañashka shina wiñarikuy globalización tukuyta shukllayachik kan.
Mishullaktakunawan, rakirishkakuna ama tiyachunka, shuktak Mamallaktakunaman kachankapak murukunata pukuchinami, mishullakta kuchullapi kawsakkunapakpash mikuna murukuna ama illachunka. Shinallatak mishullakta ukupi kawsakkunaka shuktak murukunatapash charinmi, mishullakta shunkupi kak ayllukunaka mutsurikunata charinkunami, chaymanta llankay chanikuna wiñarichun yuyashpa rurana kan, kayka llankayta charirayanatami shuyan. mishullaktapi kawsakkunaka tukuy rakikunata charin, paykunaka ashtawan llankaykunata mirachinata ushan. Suyupi kawsak runakunaka maypi, llankaywasikuna tiyakpi, makiruraykuna tiyakpi, chaymanmi kimirinata charin, chaymanta ashtawan kallaripi usharishka kapukkunata surkuna kan, chaypi tawka kapukkunami kanka, kapukyachik wasikunaka sumakrurayta yachak, amawtallankayta yachakmi kanka. Chaymantami tukuy yanapaykunata, tukuy llakta pukuchik murukunata, maypi wiñarik chakrakamaykuna tiyana kan. Shinallatak shuktak ruraykunapash sumakllankay hamunchashka kanka, kaypimi shuktak hamunchashka, ayllullaktakunapi rikuykuna tiyanka.


text:
Guangdong pruwinsya
Guangdong pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Cantón, chun simipi: 广东, phinyimpi: Guǎngdōng, machu: Kwangtung, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Guangdong llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
21 huk chunkaniyuq prefectura-llaqtanmi kan.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
[allichay] Waki
[allichay] Simi kapchiy
[allichay] Karu puriy
[allichay] Yachachiy
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Guangdong pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Guangdong saywitu (inlish simipi)
- Guangdong en el China Internet Information Center (inlish simipi)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
Wamanqa
Wamanqa (Ayakuchu llaqta nisqapas, kastilla simipi: Ayacucho icha Huamanga) huk piruwanu hatun llaqtam, Ayakuchu suyup Wamanqa pruwinsyapas uma llaqtanmi. 2005 watapiqa Wamanqa llaqtapi 147.256 runas kawsachkan.
[allichay] Wiñay kawsay
Ñawpaqta Ayakuchu sutiyuq llaqtata Wamanqawan sutichasqaku. Isqun p'unchawpi chunka iskayniyuq killapi 1824 watapi Antonio José de Sucre sutiyuq awqaqkunap umanqa ispañul awqankunatas Wamanqa k'itipi atiparqan. Simón Bolívar Piruwpa qispichiqnin nisqaqa 15 p'unchawpi iskay killapi 1825 watapis chay llaqtataqa Ayacucho sutiwan suticharqan. Chay llaqtaqa Piruwpa Ayakuchu sutiyuqmi suyunpi kachkan. Hatun yachay wasinpa sutinmi Universidad San Cristóbal de Huamanga.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Raymikuna
[allichay] Yachachiy
- Wawa wasikuna :
- Huch'uy yachay wasikuna:
- Chawpi yachay wasikuna:
- Yachay sunturkuna:
[allichay] Llaqtapi paqarisqa runakuna
- Andrés Avelino Cáceres, Umalliq (Piruw)
- Néstor Cabrera, qillqaq
- Willy del Pozo, qillqaq
- María Parado de Bellido, ankalli
- Alfredo Alberdi Vallejo, qillqaq
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa tinkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Wamanqa.
- Saywitu: Ayakuchu suyu
- Simana Santa - Ayak'uchupi


text:
Killa pacha
- Killa nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Killa (sut'ichana) rikuy.
Iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpi - tawa simanapi - killaqa huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta killa icha killa pacha ninchik.
Qhichwa simipi rimasqa killa sutikunaqa ancha ñawram (chaypi qhaway).
Griguryanu nisqa kalindaryukamataq huk watata chunka iskayniyuq killa pachamanmi rakinchik. Chay killakunaqa kimsa chunka, kimsa chunka hukniyuq, iskay chunka pusaqniyuq icha iskay chunka isqunniyuq p'unchawniyuqmi:
Kaymi watap killankuna:
- Qhulla puquy killa icha Iniru (kastilla simipi: Enero) - 31 p'unchawniyuq
- Hatun puquy killa icha Phiwriru (kastilla simipi: Febrero) - 28 p'unchawniyuq, sapa tawa kaq watapitaq 29 p'unchawniyuq
- Pawqar waray killa icha Marsu (kastilla simipi: Marzo) - 31 p'unchawniyuq
- Ayriway killa icha Awril (kastilla simipi: Abril) - 30 p'unchawniyuq
- Aymuray killa icha Mayukilla (kastilla simipi: Mayo) - 31 p'unchawniyuq
- Inti raymi killa icha Hunyu (kastilla simipi: Junio) - 30 p'unchawniyuq
- Anta situwa killa icha Hulyu (kastilla simipi: Julio) - 31 p'unchawniyuq
- Chakra yapuy killa, Qhapaq situwa killa icha Awustu (kastilla simipi: Agosto) - 31 p'unchawniyuq
- Tarpuy killa, Quya raymi killa, Uma raymi killa icha Sitimri (kastilla simipi: Septiembre) - 30 p'unchawniyuq
- Kantaray killa icha Uktuwri (kastilla simipi: Octubre) - 31 p'unchawniyuq
- Ayamarq'a killa icha Nuwimri (kastilla simipi: Noviembre) - 30 p'unchawniyuq
- Qhapaq raymi killa icha Disimri (kastilla simipi: Diciembre) - 31 p'unchawniyuq


text:
Urmamuq yakukuna
Urmamuq yakukuna nisqaqa phuyumanta, wayra pachamanta allpaman urmaykuq yakukunam.
- Para nisqaqa phuyumanta urmaykuq sut'ukunam.
- Rit'i nisqaqa phuyumanta urmaykuq chullunku umiñachakunam.
- Chikchi nisqaqa phuyumanta urmaykuq chullunku rump'ukunam.
- Sulla nisqaqa wayra pachapi karqaspa yakuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas yaku sut'u tukukuq.
- Chhulla nisqaqa wayra pachapi karqaspa chullunkuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas chullunku umiñacha tukukuq.


text:
UNICEF
Huñusqa Nasyunkunap Wawa Kamarikusqan icha UNICEF nisqaqa (inlish simipi: United Nations Children's Fund) Huñusqa Nasyunkunap Tiksimuyuntinpi wawakunata amachanapaq tantanakuyninmi.
- 1965 watapi Nobel suñaytam chaskirqan.
[allichay] Hawa Tinkikuna
[allichay] UNICEF
[allichay] UNICEF Ikwadur
- Warmakunapak Hayñikunata Rurarishpa Katichunka Tawka Markakunapimi Sumakyarikunmi (Observatorio No. 5, VIII 2004, panka 11
- Yachakuypi Hayñikunata Paktachina (Observatorio)
- Kallari Watukuna (Observatorio No. 7, VI 2005, panka 11)
- Riobamba (Observatorio No. 8, III 2006, panka 15)
- Ecuador Indíginas Ayllu-Juñu Chikaykuna
[allichay] UNICEF Piruw
- Perú Mama llaqtapi UNICEFpa yanapakuyninmanta t’aqa
- Perú Mama llaqtapi warmi irqikunapa, qhari irqikunapa, wayna sipaschakunapa tarikusqanmanta
- Qallariy watakuna t’aqacha
- Yachay t’aqa
- Wayna sipascha t’aqacha
- Secretario Generalininmi Kofi Annan - Runa llahtah wawankunamanta rimarin
sdierft üsrpklgtwüsptk säpi
l ksejglksaaaölawfssdgsf


text:
Allikay yuyaychikuna
- Runakunapa, kullkipash paktakay: kari warmi runakunapak kishpiyrinapak ruray tiksimi kan: runakunapika paktakay, tukuy sapan runakunami ima charishkakunapi, runakunawan aylluyanapi, kawsay yachaykunapipash kushilla kawsayta pushankapami kan, shina allí kawsayta charishpami pakta pakta kawsay kashkata riksirinakushpa, tiksichina kanchik (Wright, E.O., 2006:3).
- Chaypi kashpa kimirishpa paktakay: llaktaypi paktakak runakunapika, tukuy kari warmi runakunami tukuykuna ushayta charishpa, rikurayankapa kan, kayka kamaywasi alli kachiska tukushkami kan, mayman chayana ñanta ama llakichichun llaktaykunata arininami kan, pakta pakta llaktay tiksita ukllakshina hamutarichun, chaypikay tukuylla uchay kimirishpa tiyana kan (Olin, 2006).
- Chikan chikan watayukpura sapanpurapash paktakay: paktakashpa kawsaykunapika, kunan ruraykunapash, paktay yuyaykunapash shamuk watakunapi wiñarimuk runakunapimi yuyarina kan. Pachamamawan mana mapayachishpalla kawsashpa, tiyashkakunata rakishpa, llankanatapash yachanami kanchik. Kunanpi kullkita imakunapilla arinishpa churayta yuyarishpa, imashinami tukuyman, kari warmiman, Mamallaktapi tawkasami kawsakkunamanpash, pakta pakta kachunpash, riksina yachana kanchik.
- Shuktak mamallaktakunantin paktakay: tukuy allpapachapi kawsak runakuna paktakak yuyayta hapishpa, sapan runakunapak kawsaykunata maypi wacharishkamanta, may llaktamanta kashkatapash rikushpa; allpapachapi charimushka tukuyllapak kakta riksishka tiyakpi, runakuna kuyurishpa kimirinakuy sinchiyariktapash rikuna. Mamallaktapura yuyari tiyaktapash rikunami kan. Istallaktapura alli paktakayta ruranaka tukuykunapakmi rikurin, wañunakuy tiyakpilla, kasilla tiyakpilla rikunaka mana shinachu kan, kullkimanta paktakaytapash rikunami kan; tiyashkakunata llukshichinalla, mana llukshichinalla, rakinatapash rikunami, hatun llaktay karmakunapi llashakta chaypikanatapash pakta pakta kachun mañanami kan (Nussbaum, 2006, ob. cit.).
- Mana rakirishka paktakay:tukuy runakuna paktakak yuyaywanka, kawsaykamayta tukuykunaman kunmi, tukuy kari warmi llaktayukkunatami kamachiypak, pushak kamaywasipak ñawpakpika paypak tukuy katikuykunapi mashipura kashkata chaskin. Maypimi tukuysami kikinpak hayñikunaka sumaychashka kan, kayka tukuy runakunapak paktaymi tukun (Dworkin, en Campbell, 2002; Rawls, 1999).


text:
Francisco de Laprida
Francisco Narciso de Laprida sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin kantaray killapi 1785 watapi paqarisqa San Huwan llaqtapi - † 22 ñiqin tarpuy killapi 1829 watapi wañusqa Mendoza llaqtapi) huk arhintinu taripay amacha wan pulitikupas runam karqan.
pulitikapi warkukuq suyup qispikuyninmi, warkusqa kaymanta paskayninmi atiq, warkuchiq mamallaqtamanta. Chay hina paskasqa mamallaqtaqa kacharisqa mamallaqta nisqam.
Kulunyaraq, warkukuq kachkaqraq mamallaqtaqa qispichina awqanakuypim kacharikun, icha warkuchiq mama llaqtataqmi warkuchisqan suyuta kacharin.


text:
Truyanu Kawallu
Truyanu Kawallu nisqaqa Truyanu maqanakuypi Odisiwpa maqanakuy qiqunsi karqan, grigukunap truyanukunata atinanpaq.
Achka awqaqkuna, grigukunap Akhiliyasnin, truyanukunap Ektorninpas wañuptinña, grigukuna manaraq atiptin, Odisiw sutiyuq Ithakip qhapaqnin qiqutamantas yuyarqan: Truyanukunaman manañam awqapuykikuchu nispa llullaspa Truyanu Kawalluta haywarqan. Chay kawallup ukhunpis Odisiw huk awqaqkunawan pakakurqan. Truyanukuna iñiptinsi kawalluta llaqtap ukhunman aysamurqan. Truyanukuna anchata phistarqaspa ch'allkurqaspa machakurquptinsi, grigu awqakuna llaqtap punkunkunatas kicharqan. Hawamanta kutimuq grigukunas llaqtaman yaykurqan, chaypi truyanu runakunata wañuchispa.


text:
Waraniyi runa
Waraniyi runa nisqaqa lliw Waraniyi simita rimaq runakunam, Arhintina, Brasil, Buliwya, Parawayi mama llaqtakunapi tiyaq.
[allichay] Waraniyi runa llaqtakuna
Waraniyi runakunamanqa achka runa llaqtakunam kapun: Simba, Chiriwanu (Chiriguano), Mbya (Mbyá), Achiy wayaki (Aché Guayakí), Kaywa (Kaiwá), Chiripa (Chiripá), Pay tawitira (Paí tavyterá), Tapitiy (Tapieté), Shita (Xetá).
[allichay] Buliwyapi Waraniyi runakuna
Buliwya suyupiqa 133.393 Waraniyi runa kawsan, Chiriwanu nisqakunam, Santa Krus suyupi, Chuqichaka suyupi, Tarija suyupipas [2].
[allichay] Rimay
Waraniyi runakunaqa Waraniyi simitam (Rimakunap ayllun: Tupi waraniyi) rimanku.
Huk rimakuna (Qhichwa simi - Wanariyi simi):
- qhari: aba
- warmi: cuña
- uma: cang
- k'aklla: tatipi
- ñawi: teza
- rinri: apizacua
- maki: mbo
- inti: cuarací
- killa: yací
- yaku: I
- nina: tata
- urqu: ibiti
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Pukyukuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Waraniyi runa.


text:
Tinkurachina siwi
Tinkurachina siwi nisqakunaqa (kastilla simipi: coordenada geográfica) Tiksimuyupi ima puystutapas sut'ichanapaq, taripanapaq runap kamachisqan siwi hina muyukunam.
Kimra siwi icha Tinkurachina hanaq (latitud) nisqaqa chawpipacha siq'imanta qhipakunakama yupasqam. Chawpipachapiqa ch'usaq k'atma (0º), chinchay qhipapiqa chinchay hanaq isqun chunka k'atma (90º Ch / 90º N), urin qhipapitaq urin hanaq isqun chunka k'atma (90º Ur / 90º S).
Suni siwi icha Tinkurachina suni (longitud) nisqataq London llaqtanta puriq Greenwich siwimanta iskaynintin kinraymanmi yupasqa. Greenwich siwipiqa London llaqtapi ch'usaq k'atma (0º), chay siwipqa huk kinrayman, anti puriyllaman anti pachak pusaq chunka k'atma (180º An / 180º E) nisqakama, kunti puriyllaman kunti pachak pusaq chunka k'atma (180º Ku / 180º W) nisqakamam yupanchik.


text:
Revolución Ciudadana tantanakuypak 31 killakuna
Revolución Ciudadana tantanakuypak 31 killa
Llaktay mushukyay: llakta ushayta chariyukkuna llapishkatamanta Pakinakama
27 punchapi, ayriwa killapi, 2009 watapimi akllakkunaka 51.99% pushakkunawan Movimiento Patria Altiva y Soberana (PAIS) tantarita allinishpa kutintak akllarkakuna, shinami Correa- Moreno pushakkuna tikra pushakkuna tukurka, 2009 watamanta, 2013 watakaman Mamallaktata kamachun, ñawpaka mana maykan shinaka akllashka karkachu. Chunka watakuna llaki makanakuy, hatun kamchikkuna urmay pacha yallishkatimi. Ecuador llaktayukkunaka, kutin paykunallatatak Mamallaktata kamashpa katichun akllarkakuna, paykuna Mamallaktata shuktayachishun, mushukyachishun nishkakuna.
Manarak 29 puncha, ayriwa killa, 2009 wataman chayashpaka, Ecuador llaktayukkunaka kimsa kutinmi ari nishpa shitarkakuna: Mamakamachiy killkak Tantanakuyta rurankapak, arinishpa, Kamachiy killkak runakunata akllanapi, mushuk Mamamachiyta ari nishpa, shinami Revolución Ciudadana pushakka, Mamakamachiymi sapishina kan nirkami, shina shuktak llaktaykunata, kullki chariyayta, runakunata shuktakkunatapash alliyachinkapa, mushuk kawsayta Mamallaktapi wiñachinkapa karka. Kay tukuy yuyashkakunataka, llaktayukkunaka arinishpami shitarkakuna, shinami mushuk Mamallaktata rurankapa munarkakuna, shinallatak mushuk wiñarikunatapash churankapa kallarirka.
Ashtawankarin, kay puchukay 30 watakunapimi, apuchi wiñaykawsaypika Mamallaktapak suyukunapi rakirishka mana alli achiklla rikurirkachu (Cuntisuyu/ Antisuyu, Quito/Guayaqil) llaktakunapi pantaykunami rikurirka. Kay shuktakyachina yuyayka Guayaquil llaktapipashmi misharka, puchukay 15 watakunapika PSC charikkunami Guayaquil kitipi, Mamallaktapipash tukuy ushayta charirka, paykuna nishkata imakunatapash rurankapa charirkakuna (Mapa 4.1).
2009 Mamallakta Pushak akllaykunamanta llukshishka
Sapi: Consejo Nacional Electoral
Rurashka: SENPLADES.
Imashinami allpashuyupi rikunchik, Llaktayukkunapak Revolución Ciudadana yuyayka, tukuy Ecuador llaktapimi yanapayta charin, shina kashpami ñawpa charikkunapak tantarikuna, kay ishkay chunka watakuna yallita llapishpa, Mamallaktapi paykunapak yuyaykunata churashpa kawsashkata pitishka. Kamachiktaka tukuykuna alli nishpa yupaychashka, ranti chay ñawpa kawpay tantarikunata tukuykunami mana allinishpa tunkushkakuna, shinami ushaykunata shuktakyachishka. Kunanka chay llaktay tantarikuna, achkata chariyukkuna, paykuna tukuy Mamallaktapak llankaywasikunata rikurayashpa kawsana ushaytaka pishiyachishkakunami. Mamallaktapak kimiri ushayka, llaktakkunata, kullki chariyay, ushaymantapash rakikllapimi sinchiyarinka. Kimsa watallapi, akllay shitaykunapi suktaniki kutin mishashka, kamachiykunata mushukyachishpa Mamallaktapika yanapayta, yupaychaytapash paktashka, chay paktaykunami, mititukushpalla ushaykuna tiyaktapash chimpapurashpa mishayta usharin. Kay 31 killa, llaktayukkunapak Revolución Ciudadana tantanakuypak paktashkakunami llankaykunapika ashtawan rikurin.
Mushuk kishpiyri katik, rikukuykuna.
Mamallaktapak ashtawan hatun llakikunata, mutsurikkunatapash shuktak mushuk yuyaywan, tukuykuna tantarishpa shuktakyachina pachami kan, shinallatak Mamallaktapak kikinyaytapash wiñachinami kan, may alli kawpaykunata wiñachishpa, Sumak Kawsayman tukuylla chayankapa.
Kay pacha wiñaykawsay ñanpika, mushukyachina, shuktakyachina, alliyachina yuyaykunata paktachinaka achka sinchimi kan. Shinapash shina yuyaykuna, llakikunata wiñaykawsayta alliyachinkapaka mushuk ñankunatami rikuchin. Ashtawanka, Allpamamapak kullasuyu Mamallaktakunapi , XXI patsakyay kallarikunapika, neoliberalismo yuyayka ñami achka ushayta paykunapura hapishkarka, achka kullkita charikkuna, ruraykamayuk wasiyukkunapash shinalayami charirka (Harvey, 2007).
Kallari kullki kamay waklliripika, kay Pachamamapak chikan chikan Mallaktakunapak kullki kamaypi, neoliberal yuyaypak samaykuna sinchiyashka katikuypipash, tukuypi Mamallakta kamachun yaykuchun mutsurin. kullki mañachikunata, kapukkunata, rantikkunatapash sinchiyachishpa katinkapak; shinallatak kullkikamay llikakunatapash kishpichinkapa.
Apya-yalapak tawka Mamallaktakunapimi neoliberal yuyaypak katikillata, llaktaykunata chinkachinkapak yuyaykunata, kullkita charinapi manarak wakllirikpi, ñami hatun kullki wakllirik iñukuna rikurirka..
Chaymantami XXI patsakwata kallarimanta mushuk llaktay tandarikunami ushayman chayarkakuna, ñawpa llaktay katuna-rantina yuyaykunawan, runakunaka ñami shaykushka karka, chaymantami kay mushuk llaktak yuyaykunarikurirka. Shinami kay mushukyankapak pakirishka yuyaywan, pishilla kullki charina wiñariwan chakrurishpa, neoliberalpak llankayñankunawan runakunata ashawan wakchatukuyman kacharkakuna, chullayaypashmi mirarirka; runakunaman tukuysami hayñikunata chinkachirkakuna. Chay llakimi wakin Mamallaktakunapi chinkayta kallarikukpi , wankurishpa runakunaka achkatami piñarirkakuna, chaypi Mamallaktapak llankay wasikunapash mana ima rurarkakuchu. Shinaka chay llaktay tantarikunapak mishaypika runakuna aynirishpa akllaypi arinishpa shitashkakuna kanchu (Ramirez F.2006:30-44).
Mamallakta Tantari ashtawan llankaypi yaykurichun nishpa, runakunapak alli kawsayta ñawpaman purichina yuyaywanmi hatun ruray yuyayta kutin churashka, chaytaka kay patsakyay wata kallaripimi rikurirka, suyupika tawka Namallaktakunami shina kallarirkakuna. Chay chariyay yuyaykunaka neoliberal tiyashka katimi rikurirka, kay pachamantami Mamallaktapi tiyashkakunata tukuy runakunaman paktata rakina yuyaywan, llankay wasikunata sinchiyachina yuyaywanpash atirin, shinallatak Mamallaktapak ushaykamay wasikunata sinchiyachirka, shina tawkasami wiñarikunawan mushuk kawsayta mashkankapa.
Ecuador llaktapak kamachik llankayñankunata, 29 puncha, karwa killa, 2007 watamanta, 2009 watakamanmi, mushukyashka llaktaykunata churashka. Chay yuyayka shuktak Mamallaktakunatapashmi kuyuchikun. Chaymanta, ñukanchik Mamallaktashina kay yuyay llaktaykunawan katikpika, asha watakuna kipaka tukuy shuktak kullasuyu Mamallaktakunapash kay shina llaktaykunata wiñachinkakuna. Tukuy Runakunapak kawsayta alliyachinkapa, neoliberal kawsay pachata mishankapa mushukyanka.
Mamallaktapak tukuy mushuk ruray ushaykuna: Mamakamachiyka achik pachashina
Kay 31 killakunata, Mamallaktata pushayman Correa kamayman chayamushkamantami tukuy Mamallaktaman llankaykunaka shuknipimi rikurin. Mamallaktapak kati ruraykunapi kutinllata ashtawan hatun ushay llankaykunata, paktay llankaykunata, kamaykunata rurarka, shinallata Mamallaktapak kullkita kuk kuskakunata, tiyashkakunata paktapakta rakinapak llaktaykunatami churashka. Kutin karu Mamallaktakunawan apanakuypika, tukuy suyupi Mamallaktapura tantarinata ashtawan sinchiyachina yuyaytami churashka, shinallatak allpapacha kawsaypi aukillay yuyaywan kishpiyri, kimirichunpash shayachishka.
Shina mushuk yuyaykuna, llankaykunata purinapi churashkamantaka, ñawpa llaktay tantariykunawan, ashtawan charikkunawanpash hatun piñarinakuymi rikuy kallarin, chaypika liberalismo yuyayta charikkunami kan: hatun ruray kamayukkuna, kullkikamayukkuna, kullkikarayukkuna, shuk charikkunapash. Shinallata tawka mamallaktapak llankaywasikuna, mamallaktapi llankak runakunapash, paykunaka kullkipilla yuyak runakunawan allikachishpa, mana mushuk pushay yuyaywan shuktankapak munankunachu. 2006 watapi Rafael Correa pushak kankapak, ña mana kullkipilla yuyaytaka allikachirka, ashtawan shuk pakta pakta kana mushuk yuyaykunata churashpami, chay yuyaytaka irkiyachirka.
Llakta runakunapak yanapaywan, irkiyashka kullki yuyaypilla llaktaykunata mana allikachishpa, 1990 watakunamanta chariyukkuna kay Mamallaktata wiñachinkapak yuyaywan apakushkamanta, Rafael Correa, paypak llaktay tantari Alianza País (AP), shinallata pushak kashpapash, chay charikkunapak kawsaylayataka, sinchitami waktarka. Paypak kamanapi hatun llankayñankunaka chay ishkay chariyukkuna tantari kichunakushpa, llapinalla yuyaywan ushaymantaka karuyashkami kan. Chay tantarikunami 1979 watamanta kamay ushayta kichunakushpa katimushkakuna; shukkunaka Partido Social Cristiano tantaripi wankurishka kashka, chaypimi Izquieda Democrática (ID), Democracia Popular (DP) tantaripash kunankaman katinkuna. Shinallatak Abdalá Bucaram katirishkakunatapash, chariyuk Alavaro Noboata, kutin paypak rantipika, Lucio Gutierrezta chawpipi kayman chayman wankurikta yachakpi, chaypi churarka; paymi Noboa tantarikunawan, Partido Social Cristiano tantariwanpash tinkichishpa kawsakkarka (Unda: 2008).
Kay tukuy chariyuk tantarikunawanmi, mushuk pushakka, chimpapurashpa mishashka. Shinami chay hatun chariyuk Isaías tantaripak charishkakunata, 200 yallita charishkakunata kichushka, (sitwa killa 2008 watapi) Mamallaktaman tikrachirka. Shinallatak chay charikkuna Mamallaktaman kullkita kuna kashkatapash tikrachichishpa chaskirka. Shinami mamallakta tukuykunaman kashkata, wakchakunaman llankay mutsuyta Revolución Ciudadana rikuchirka, Chaymantami ñawpa sapiyashka neoliberal yuyaypak ushayta irkiyachishpa rin.
2008 watapi Asamblea Nacional Constituyente runa akllaykunapi, ñawpa 1979 watakunamanta mamakamachiyta wiñachik chariyuk llaktay tantarikunami chay akllaypika mishay tukurkakun. Ñawpa patsak puchukay watakunapi, Hatun charik tantarikunapak llaktay kamachikunaka waklliri kallarirkami (PRIAN, Sociedad Patriótica), shinami chaykunapak rantipika (Alianza País) tantari, shuk uchilla lluki tantarikunawanpash Asamblea ukupi, achka piñanakuy chawpipimi rikurin. Shinami kutin Ecuador Mamallaktapak shuk mushuk llaktay ushayyuk tantarikuna rikurin.
Shina pachapimi shuk mushuk Hatun Kamachiy ruray yuyay wiñarirka, chaytami 28 puncha, kuski killapi, 2008 watapi llaktayukkuna ari nishpa shitarkakuna. Pushak kamachikunapash kutinllatak arinishpa shitarkakuna, Mamakamachiyka kay yuyaykunami ashtawanka charin:
- runakunapak yanapak kullita rurayta churana
- Mamallaktata tikra shayachina, alliyachinapash
- Mamallakta kamayta shuk llaktakunapi ushay
- Mamallaktapak llankayñanta kutin charirayana
- Pachamama wiñariyta kamachiyna
- Pachamamapak hayñikuta ushnuna
- Tawkasami kawsayyuk Mamallaktata riksina
- Runakuna ayninakuchun, llaktayukkuna ushachun ñawpachina
- Mamakamachiyyuk Mamallaktata wallpana
- Hayñikunata mirachina
- tukuy akllanakuykuna ukuyayka, 16 wata yalliyuk wamrakuna, shuktak Mamallaktapi
kak runakuna akllanata ushanmi, shinallatak kishpiyta kichushka yankamanta
wichkashkakuna, chapakkuna, awkakkunapash akllanata ushankunami.
- ortodoxo yuyaymanta chikan wiñariyta wallpana
- llakta runakuna awkakkunapak hawapi ushaymanta
Shinami Mamakamachiy neoliberalismo yuyayta chimpapurankapa runakuna hatari pachamanta tantashka, wanakuykuna munaykunatapash, Mamallakta mushukyari, shuktakyari ruraykatita charin, mushukyachinatapash charinmi. Imashina Mamallaktapi llaktay wiñariyta apamuyka mushukyari wachuta, mawkayashka kawsana llakta pushayta rikunamantami ashtawan shayarishka. Mamakamachiypi nikukshina Mamallakta pushay llankaykatinata yallishpa tantarinata sinchiyachishka. Ecuador Mamallaktapi kawsakkuna achka shamuk watakuna imashina kawsayta paktankapa arininakuchinmi.
Mawkayashka llaktay tantanakuykunata millay hawapi, chaypak rantika ashtawan runakuna kimirina ushay aynirimi rikurin. Kay yuyayka ashtawan Mamallaktata mañaraymi kan, shinallatak wiñariy ñanpi mana mintalaylla tiyachunmi rikurin (Milka : 4.3).
Milka: 1998-2007 (%) Watakunapi Mamallaktamanta mintalaymantapash Ecuador llakta llaktayukkuna imashina yuyanmanta*
*Tapushka kamupika mana tukuy watakunapak willayta rikuchinchu.
Sapi: Latinobarómetro, 2007.
Rurashka: SEMPLADES
Kay llaktay yuyaypurapika, kullkikamanta llankanata Mamallakta kutintak kallari llankaypi churanami mutsurin, llakta wiñariytapash kallariypi churanapashmi. Bresser Pereirapa (2007) hapishka wakin yuyaykunamanta, kay mushuk rurarikukrak yuyayka, yuyaykuna kallaripi taririnka, churarinka.
a) Mamallakta pushay yachayta tukuykunapura wallpankapa mutsuriyka pukuypak kullkichuray, mushukyay, llankay tiyachun, runakuna yaykuri tiyachunpakpash yachana;
b) ñawpakman rinapak kullki kuyka, mamallaktapak mamakullki hawapi, kikin wakaychishka kullki hawapipash rurarishkami, mana paya yuyaykuna nishka shina, kanllaman kullki churashkamanta, charik mamallaktakuna kullki kachashkamanta rurashka kanchu;
c) kullki tiyaypi alli kayta rikuypika mana chanimantallachun kana kan, ashtawanpash mishanakuk kullki chimpapuray mana yalli achka kak wawa kullki, ashtawanpash llankaykuna tiyachun, mana mama kullkiraykulla yuyana kanchu.
d) Mamallakta kullki alli kayta charina mutsuyka, yallik 1950 /1980 watakuna wiñaririmanta chikankayachikmi, shina ama Mamallakta pakirichun, wiñarinapak sapi hillay (shinapash, llaktapi mañaykunata hatarichinkapak, tukuykunapak kullkita manuy).
e) macroeconomíapi rikushpaka, mana kullki puchukllata shuyashpa tukuykunapak kullki wakaychinatami mashkarin, shina rurayka mañachishka kullkikunamanta ama tukuykuna rikuchunllami shina rurarin;
f) rakina, kutintak rakina llaktayukkunata tankana, ishanchishka paktana yuyay milka ukupi hayñita charik runakunata sinchiyachina, Mamallakta ukupi katuna rantina ukuta sinchiyachinapash (Brasser Pereira, 2007).
Ecuador Mamallaktapika, mushuk Mamallakta pushakka tawka rikukushka ñankunatami purimushka. Mamallakta pushay yachay kuskakunapak yallik 2001-2006 watakunapi tukuykunapak kullkikuna churaytapash wallpaytapashmi tikra churashka. Watapi Mamallakta kullki churaypika, Mamallaktapak Ukupi Tukuy Sami Tiyakkuna (MTT) mantaka 6,5% patsakrimi kashka. Kutin 2007-2009 watapakka AMTT 9,9% patsakrimanmi chayashka, kayka 50% patsakriwan kanchis watakunata yalli churashkami rikurin. Kaywanmi shuktak pushay yachay wiñana kashkata rikuchin. Kaywanka Mamallaktapi tiyakta, tikra rakinata kikin mintalay kamachiytami mashkan.
Mushuk Mamallakta pushakka shukkunalla kullkishpa charikyakkunapak llankayta, kamachiywan kumuchina yuyaytami rikuchin; shuktak Mamallaktapura yuyariwan, ruraykunapi Mamallakta rikurayaywan yaykurina, mana shuk Mamallaktallapi kak llankakwasi, mana tukuchishpalla wakichishka kullkikunapipash yaykurinata munanmi. Shina ashtawan pakta tukuykunapak wawakullki, shukkunapakllapash wawa kullkita rakina.
Mushukyarikuk wiñariy kakushpapash, Mamallakta pushaytaka kay ishkay watata atinakuy chawpipi kallarik mushukyarikuk shinatami rikuna kan, maypimi shuktak llaktaykunapash allichirikuk kakta hamutana kan, kullkiyay ñankunapash kutin allichirishpa wiñarimukta rikuna kan, shina Consenso de Washington arininakuyta, ukllakkunamanta achkatami yuyaypipash, llaktaypipash chikanyarishka.
Kay ñanta rikuypi, shinallatak CEPAL rikuypipash, Ecuador llaktaka, ashtawanpash (6,5%) patsakri Abya Yala Mamallaktakuna, 2008 watapi, kullkiyay wiñariyukpurapi rikukpika pichka nikipimi kan; mana punkara katuymanta kullkita yaykuchikka 7,9% patsakripimi rikurin. Kay ishkay watapi Mamallaktata pushaypika, Giniwan mana pakta kayta tupuypi 2006 -2008 watapika 0,511 patsakrimanta, 0,483 patsakkamami uriyashka, nishun 0,03 iñukunawan. Shinallatak, 2006 watapak kapak raymi killamanta 2008 watapak kapak raymi killakamaka, 10% patsakri ashtawan charikkunawan 10% patsakri manapash charikkunawan rikuypika 28 yupaymanta 24,5 yupaykamami urmarka.
Kay tukuymi imashina wallpaykuna, shinallatak Mamallakta llankaykunata shuktakyarichun apana tukushka. Tukuykuna ayniriwan Mamallakta mushukyariyka mashkashkapash, rurarikukpash shinami tukuykunaman rikuchinapika rikurin. Kay kimirina ushay mushukyarinaka Mamallaktapak allpakunaman ashtawan kuchuyarichun wanachina rikurin, alli paktachik kankapak kamachiyrinata, ushaypak kunanyaritapash charinmi. Ushayta kuk tukuy mañaymashkayta ashtawan paktak kaytapash ruranmi. Kaykunata ashtawan rikurayayka aynirik llaktayukkuna kuyurinatami kun, shinallatak tukuykunapak llankaypi rikuraytapashmi kun. Chikan sami kawsayta charik runakunayuk Mamallaktataka ashtawan sinchilla Mamallakta mushukyachiytami ruran, chaymantami kikin Mamallaktaka shukllami nishkawan llukshirin.
Capitalismo global yuyayta llakichikka, posneoliberal llaktaymanta wacharishpa ñanyachikuna, kunanpillatak Mamallaktamanta mushuklaya ukuyachik wiñariy samarinka, Mamallakta suyu tantanakuykunapi allita rikushpa sumakta yaykurina katikuytami yuyachishka kanka. Mamallakta pushakka kay shina wiñariykunata yanapanamanmi tumpirishka: Venezuela Mamallaktawan punkara surkuyta allichina hawapash, Chile Mamallaktawan mintalaypak arininakuywan, Brasil Mamallakta ima mutsushka wallpakunata shayachichun yanapay, Banco del Sur kullki wasipipash Ecuador llaktaka umayakmi rikurin, ALBA tantarinaman yaykurik Mamallaktapura tantanakushkapipash yaykurishkami, sarunkunalla wacharik UNASUR tantariman kimirik llaktakunatapash pushakunmi. Tawka rimanakuykunami shuktak Mamallaktakunawan paskarishka, shinallatak wiñarikuk hawayachik Mamallaktakunawanpash (India, China, Rusia, Irán) rimanakuyta kallarishka. Chay tukuyta rurashpaka kutin CIADI tantarimantaka llukshishkami, kay tantanakuyka piman pimanpash katunakuypi mintalachun hillaymi karka.
Capitalismo waklliriy chawpipi, Mamallaktata Pushakpak munayka políticas posneoliberales yuyashkakunata charirayana yuyaymi kan, shinapash llaktakunapi paktakay tiyachun yuyanmi, tukuykuna munashkaman paktak tukuy, tukuykunata kamay yuyaywanpash. Kashna rikuymantami, tukuykunapak kullki churaytaka mirachinatak tukun, tukuykunaman yachaykuna, hampinakuna, llankaykuna, llaktakamaykuna allichirinapash, chayanapash paktanatak kan. Shinallatak chikan chikan sukllapak kashpa tukuykunapak kashpapash pukuchiyta tawkayachina tukun, kullki mañayta ashtawan paktak kachun ruranapash, llankankapak ima charinakunapash mutsurintakmi. Kay tukuyta rurankapaka Mamallaktapi imalla tiyakkunata kutin rakina shunkumi kan, kaykunaka sinchi kimiri ushay tantarishka tuputami charin.
Kay tukuyka shuk shinaman pushay yachay kururayka, achka watakunaman rikushpa purichinatami atin. Kay pushay yachayka "Charishkakunata shuktaklaya mushukyachina, Sumak Kawsaypak rakinaka, katikpimi rikurin", chaytami katipika rikuchirin.


text:
Gro Harlem Brundtland
Gro Harlem Brundtland sutiyuq warmiqa (* 20 ñiqin ayriway killapi 1939 watapi paqarisqa Bærum, Oslo, llaqtapi, Nurwigapi) huk Nurwiga mama llaqtayuq hampikamayuq, pulitiku wan kawpaq runa warmim.
[allichay] Nurwiga Uma kamayuq
- 4 ñiqin hatun puquy killapi 1981 watapi - 14 ñiqin kantaray killapi 1981 watapi
- 9 ñiqin aymuray killapi 1986 watapi - 16 ñiqin kantaray killapi 1989 watapi
- 3 ñiqin ayamarq'a killapi 1990 watapi - 25 ñiqin kantaray killapi 1996 watapi
Ñawpaq runa: Arne Olav Brundtland
Wawakuna: (4)
Alma mater: Oslo Yachay suntur.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Gro Harlem Brundtland.


text:
Yanapa:Musuq qillqa
Ichus qhichwarunakunaqa munankuman qillqayta imakunawan rurankuman. Paykuna huk p'anqa hap'inku chaypi huk qillqanatawan qallarinqanku qillqayta. Paykuna yuyayninkupi mask'aspa imamunanninkumanta qillqanku, ichus chay qillqachkaptinkupi qillqaq pantarinman, pichaspa, watiqmanta pay atin qillqayta.
[allichay] Musuq qillqata qallarichiy
Musuq qillqata qallarichinaykipaqqa huk qillqapi puka t'inkita ñit'iy. Musuq qillqana pampa rikch'aptinqa qillqariylla. Qillqayta tukuspaykiqa "Panqata waqaychay" nisqata ñit'iy, qillqana pampap qhipanpi, lluq'ipi. Chaymi musuq Wikipidiyap qillaña, qampa rurasqaykim.
Paqtataq, qhichwa simillapi qillqamuy, ama huk rimaypichu. Qhichwa siminnaq qillqakunataqa Wikipidiyap kamachiqnin qullunqam.
Musuq qillqa ancha uchuyllaraq kaptinqa, t'una qillqasqa nisqapaq yanapayta ñawiriy.
Ama qunqaychu interwiki nisqa t'inkikunata yapamuy.
[allichay] Kachkaqña qillqata allinchay
Kachkaqña qillqata allinchanaykipaqqa p'anqap hawanpi "qillqay" nisqata ñit'iy. Qillqana pampa kachkaq qillqawan rikch'aptinqa chay qillqata allinchariy, hatunchariy. Ancha atinllam.
- Qhaway: Yanapa:Qillqata llamk'apuy.


text:
Pampa kuru
Pampa kuru (Platyhelminthes) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwinnaq, llusp'i, chakinnaq, siki hutk'unnaq uywachakunam. Muyuri kuru (Turbellaria) nisqakunaqa yakupi, allpapi mayninpipas aycha mikhuspa kawsaptin, lliw wakin pampa kuru rikch'aqkunataq uywakunapi runapipas atam kaspa kawsanku.
Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
- Muyuri kuru (Turbellaria)
- Kinwara (Cestoda)
- Ch'iwi pampa kuru (Monogenea)
- Ch'unqa pampa kuru (Trematoda)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Pampa kuru.
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Pampa kuru


text:
Apya-yala mamallaktakunawan Pushayyachipi, allpapachapi awkiyashpa tukuykunawan tantarina
Kulla Apya-yalapika tawka mushukyaykunatami kawsakun, chaymantami mushukyan, shuk kuskapi wiñaykawsaymanta akllarishka mushukyaymi kawsakun. Lluki llaktayman tantarishkakuna llakta ushaykunata pushashpa akllariman chayankuna, sinchi llankaykunata yapashka kan, mushukyarikuna katikukpi runakuna yaykurishpa kullki ushaymi paykunamanka urmashka.
Allpa llaktay atinakushka paya ushakkuna washaman sakishkatami kunanpika rikuchishka kan, achka ñawiyuk ñanpampata paskan, ña mana mushuk kullkiyukkunapak muyuntinpi shuk muyukta sakinchu. Kay mushukyaripika Ecuador llaktaka yanapak llaktami rikurin, chaypakka pushayyachay, suyupi awkiyak, allpapachapi mushuk yaykurimi rikurin.
Istallaktapura kimirinakuypi, Mamallaktamanta ista llaktayman yuyarishpa mushuk llankayñanmi kan, kaytaka tukuy runakunapak sumak munaypi yuyashkami kanka, umamanta llapikpak, ashalla rakishpa llapikkunapak munay kankachu. Llaktakunapak sapipi shayachishka kashpa hatun llaktapi riksishkami kan. Yallik watakunapi mushuk kullkiyukpak makipi kashpami ashalla charikkunapak tantarishka chikan munayta Mamallaktaka kurka, chay watakunapika imashina patachina ushayta, llankayñanta ruranata mana chinkarkuna, kunanpi awkiyay ushayta kutintak tarinatami willamukun, kaytaka tukuykunpak llakta ushaywanmi shuk ruray kanka.
Apya-yala llaktakuna tantari
Saywashka allpakunamanta, yaykurinakuy ñankunaka harkashka kawsanata yuyayta charikkunapakka llaktakuna, kimirina ushay, rikurimuy, shuktakkunapash kutintak atinakuymi kan, kamachikkunapak ukupi mushuk kuskakunata wallpana, suyukunapi allita pushanaka paya Mamallakta kawsayta atirishpa mishay nisha ninmi. Shinanmi, kunan llapishka kawsayta shitankapa kulla Apya-yala llaktakuna mashiyarishpa tantarina yuyaytami kun, kayka pushakkunapak allpa llaktay ushayta yuntankapakmi allichirikun. Ecuador llaktaka kariyashpami llaktakuna mushukyarikuypi pushay ushaywan kana kan, imashinami UNASUR tantanakuyta pushachukkunata churarkanchik, shinami rurana kan. Quito llaktata paypak yata kachun rikunami urman.
Apya-yala yaykurina muskuykunata wallpanaka kamaywasi tukuypi, runakunapash hawalla llaktayarinata ushanka, kulla apya-yapi riksiyarina, yanapak yaktayukkuna, Chaypakmi Ecuador llaktaka paypak saywashka allpakunata tukuy Mamallaktapi kitillikuna tukuchun yallitami hamutana kan, Latin Apya-yala llaktakuna, Caribe llaktakunawan yallita yaykurinatami yuyana kan, Alternativa Bolivariana para las Américas (ALBA) hatun tantanakuna mushuk ñankuna tukuchun, Ecuador llakta suyu ukupi kariyashpa sapishina atik rurarichun.
Shinami, saywashka allpapi llankaykunaka mushuk ruraykunawan takarin: Mamallaktapak uchilla suyukunata, kikinllatak saywarishka allpakunata kikinpak llakikunata, ushaykunata chariktami rikuna kan. Kipaka shuklla tukushpa Mamallaktapi allikuna tiyachun kallari rikuyta charichunmi rikuna kan. Shinallatak kipaka shuk suyumanta kashpaka anti llaktakunapi yuyarishpaka ishkay Mamallaktapi kawsana yuyaytami charina, saywakunapika kasilla rimanakuna kuska tiyachunmi yuyana, kipaka kaymi kulla Apya-yala tukuypi hatun llika ukupi shina wiñarishpa sinchiyarina kan, ashalla kuskakunapi shukmanta mana rakirishpa allichirina kanchu, Chawpi Apya-yalata, Caribe llaktatapash kimirishka llaktakuna kaktami yuyarina.
Allpapacha kawsaypi yaykurina
Ecuador llaktaka Apya-yalata yallishpami pushak tukunata munan, paypak kikin ushaywanmi allpa pachapika pushak tukunataka munan, Ecuador llaktaka Mamallaktapi tiyakwan mushuk llankaykunata rikuchishpami chay pushaytaka rikuchishka, kayka Pachamamata kamana katikillami kan, Yasuni ITT kuskapi tiyak punkarata allpa ukupi wakaychishpami rikuchishka, shina rurashpaka sachakuna, wiwakuna ama wañuchun nishpami shuktak llaktakuna kullkiwan yanapachunmi mañanka. Kayka ukunmanta runakunawan, pachamamawan kawsaypi kimirinakuy rikuymi kan
Kay mushuk kawsay yachaymantaka Ecuador shinallatak shuktak llaktakunapash tukuy Mamallaktakunaman rikuchinata ushanmi, kay mushuk yachaykunata paya llankaykunawan chimpapuranata ushanmi, shina Europa, África, Asia y Oceanía llaktakunawan kimirichun yanapakmi kan, shinami Sumak Kawsay yuyaykunata sinchiyachinka, chaypakmi istallaktakunawan yanaparinkapa tawka runakuna kay yuyayta churashkanchik.
8.9 shuyu: Ecuador llakta, allpapachaman yaykuri
Sapi: SENPLADES,2009
Rurashka: SENPLADES


text:
Wen Jiabao
Wen Jiabao, (Chinu simipi: 温家宝, chino tradicional: 溫家寶, pinyin: Wēn Jiābǎo, Wade-Giles: Wen Chia-pao) sutiyuq runaqa, (* 15 ñiqin tarpuy killapi 1942 paqarisqa Tianjin llaqtapi - ), pulitiku chinu.
2003 watamanta ñawpaq kuti Runallaqta Republika Chinapa Uma kamayuqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Zhang Peili
[allichay] Qillqaqkuna
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Wen Jiabao.
- (Chinu simipi):
- (Inlish simipi):


text:
Saywa
Saywa nisqaqa iskay suyupura - mama llaqtapurapas - khuskan manyanninmi. Saywap huk kinrayninpiqa huk suyum, wakin kinrayninpitaq wakin suyum.
Saywakunataqa saywa rumikunawanmi tiyachinku. Chay rumipuraqa siwk siq'ikunam saywa kan.
Mama llaqtakunapurataq achka saywakunaqa hatun qinchayuqmi, pirqayuqmi, ahinataq 1961 watamanta 1989 watakama Berlin pirqam, chay pachapi Kunti Alimanyawan Anti Alimanyap saywanpas, kunantaq Urin Kuriyawan Chinchay Kuriyap saywanmi, Mishikuwan Hukllachasqa Amirika Suyukunap saywanpas, Mishikumanta llamk'ay maskaq runakunata HAS-man chayamuymanta hark'anapaq.
Chakrakunataqa rumi pirqakunatam icha yura saywakunawanmi saywanachinku.


text:
kallariy yuyay
Alli kawsayta charinaka runakunapak tukuy kawsamuy Sumak Kawsaywanmi rikunata charin. Shina ima ruraypak, yuyay yachay, tukuypuray, pachayay mutsuykunawanmi tinkirin.
Kay yuyayta kukka, tawkalaya alli kay tantariwan, kushikuywan, kikinllapash tukuypurapash pakta kushiyachikwan chakrurishkami kan. Kaykunaka yanapak kullkiyaywan, chariraywan, runa hayñita, pachamama hayñitapash yupaychakmi kan. Kikin kawsana chani llikapi runakuna kawsaypi, muskuykunapi, kamachiytapash rikushkami kan.
Kay yuyashka tukuykuna rikukuypi kuskapurapash, hayñipurapash rurarina kaktami rikuchin. Kaykunaka ukllay llika, tukuy kamay tukuypurapash, tukuy linchirikpashmi rikurinka. Kay llikakunakapika ashtawan wakchalla kakkunapak, llaktakunapak, chikan sami runakunapak tukuykunawan rikurikkuna, kullkiyay, pachamama, kawsaykunawanmi awarin.
May alli kawsayta alliyachinaka tawkalaya ñankuna katikuyta sinchiyachinapashmi kan. Kaykunaka Pachamama alli kaywan kimirishkami kan, shinallatak hampiripi, yachaypi, mikuypi, alli wasita charinapi, samarinapi, kushiyarinapi alliyachinami kan; pukllaypi, tukuypura aynikuypi, llaktaypi, llankaypi, kawsaykamaypi, kikinpura, ayllupurapash apanakuypi rikuchishkakunawanmi rikunata charin. Tukuy llankay muyuntin, apanakuy, yachay, samarina, tiksi mutsuymi alli kawsaypika kamaywasikunami rikunata charin; kaytaka paktakay charinata, runakunapak charishkakunata kutin rakinatami riksinchik.


text:
Napoléon Bonaparte
Napoléon Bonaparte (Napoleone Buonaparte) icha Napoleón Huq Ñiqin sutiyuqqa (15-VIII-1769 paqarisqa Ajaccio llaqtapi, Corse wat'api, 5-V-1821 wañusqa Saint Helena wat'api) huk Ransiya mama llaqtayuq pulitiku runas, awqaq pusaqsi karqan.
18 ñiqin aymuray killapi 1804 p'unchawmanta 6 ñiqin ayriway killapi 1814 p'unchawkama Ransiyap hatun qhapaqninsi (empereur) karqan. Napoleon maqanakuykuna nisqapi yaqa tukuy Iwrupatas hap'irqan, ichataq Moskwa llaqtapi atipasqa kaspa puchukaypi manas ayparqanchu, huñunakusqa Iwrupa mama llaqtakunap atipasqan kaspa.


text:
Chakra kamay allinchay
Chakra kamay allinchay (kastilla simipi: reforma agraria) nisqaqa chakra runakunap kawsayninta allinchanapaq ruraymi.
Awya Yala mama llaqtakunapi pisilla qapaq asindadukunaman lliwmanta aswan allpakuna, asindakuna kapuptinmi chakra runa, indihina runakuna ancha sasalla kawsarqan. Chayrayku indihinakuna allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan.
Buliwyapi 9 ñiqin ayriway killapi 1952 p'unchawpi llamk'aqkuna, huk awqaqkunapas MNR nisqapi wankurisqa Víctor Paz Estenssoro sutiyuq akllasqa umalliqta kamachinaman yanaparqan. Chay MNR kamachinaqa 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1953 p'unchawpi chakra kamay allinchayta rimarirqaspa asindakunatam indihina runaman quykurqan, asindadukunata qarquspa.
Piruwpitaq 3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis Juan Velasco Alvarado huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta kamachinamanta qarqurqan, chaymantas huk chakra kamay allinchayta qallarispa.
Ikwadurpi ECUARUNARI nisqa tantanakuymi chakra kamay allinchaypaq maqakuspa huk allpakunata kutiyta ayparqan.


text:
Lluqlla
- Lluqllataqa kastilla simipi "huayco" ninku. Ama wayq'u nisqawan pantaychu.
Lluqlla nisqaqa urqukunamanta lluchk'aspa suchumuq allpam, ancha hatun allpa chinkarim.
Lluqllakunaqa chakrakunatam, llaqtakunatapas p'ampachaspa llik'in, achka runakunatapas wañuchispa. Antikunapiqa, huk urqukunapipas lliwmanta aswan millay chikim. Rit'i urqukunapi chullunku nisyu utqaylla yukuyaptin chay yakuqa urqup allpanta apakuspa qhichwakunamanmi urman.
[allichay] Waras thuñisqa 1941 watapi
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpi Anqash suyupi huk ancha hatun lluqlla Waras llaqtatas thuñichirqan. Huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywarqan, suqta icha qanchis waranqa runatatas wañuchispa.


text:
Grigu simi
Grigu simi (Eλλnvιkή Yλώσσa) nisqaqa grigukunap rimayninmi. Ñawpa pacha lliw anti Iwrupapim rimarqanku, aswan yachaqkuna Grisyapi kaptinmi. Grigu simitaqa grigu siq'i llumpa nisqawan qillqanku.
Chay rimaypiqa achka chaninchasqa qillqakunatam rurarqanku, ahinataq Platon-pa qillqasqan Politeia (Πoλιteίa: mama llaqta tantari) icha Aristotelis-pa qillqasqan Organon (ΌpYavov).
Dyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuynin (Kaιvή Aιaθήkn) grigu simipi qillqasqam. Ñawpa Rimanakuy iwriyu simipi kaptinmi, grigu rimaq hudyukuna grigu simiman t'ikrarqan (latin simipi septuaginta, "qanchis chunka").
Bisantyu qhapaq suyup simin karqan. Turkukuna Bisantyu llaqtata atipaptin, grigu simip chaninchasqa kaynin chinkarqan.
Kunanqa musuq grigu simi nisqaqa Grisya, Kipru mama llaqtakunap tukri siminmi.


text:
Usa
- Yura usa (Sternorrhyncha) nisqakunamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.
Usa nisqakunaqa (ordo Phthiraptera) nisqakunaqa ch'iñicha, raprannaq, uywakunap runappas chukchankunapi kawsaq, yawar chunqaq palamakunam. Ch'iya nisqa runtunkunataqa chukchaman llut'an. Qirisankunaqa mama usa hinam.
Kaymi runa usa (Pediculidae) rikch'aqkuna:
- phaka usa (Phthirus pubis)
- pillis usa icha ukhu usa (Pediculus humanus humanus)
- uma usa (Pediculus humanus capitis)
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Usa


text:
Tawkasami kawsayta, kawsaypi charimushkatapash hawayachina
Tawkasami hatun Mamallaktata ruray yuyayka tawsami shukkllapi wankurina yuyaytami charina kan; maypi tukuy Ecuador llaktapi kawsakkuna, runa ayllukuna, yana ayllukuna, yunka karu llatakunapi kawsakkunatapash, riksishpa paykunapak hayñikunata yachashpapash kana kan. Tawkasami hatun Mamallaktata paktankapakka, shina kikin yuyay hayñikunata charik kashkata riksichun, kamachichun, tukuylla pakta pakta kashpa, pipash mana shuktak hawapi kanata ushanka. (Chuji, 2008: 11) Kay yuyaywanka, Mamallaktapak may hatun ruraykunaka kanmi, ayllu runakunapak allpakunata, shuklaya kawsayta riksishpa, hayñikuwan kamashpa, chay runa ayllukunaman saywashka allpakunata imashina Mamakachiy nikta paktachishpa ; maypimi ñawpa kawsaykuna paktarikta rantinpura sumaychana, charimushka pukarakunata kutintak riksina; maypimi ñawpa mankakuna tiyakta, ayllullaktapi ñawpa kawsaykuna paktarik kuskata ukllanami musturin. Llaktakunapi tawkapura kawsaymanta yachayta mirachina, tukuy llaktakunapi, istallaktakunapi riksinakuna tiyachun yuyachina kanmi. Kaytaka saywashka allpakunata sumaychachun, ukllachun yuyachinapashmi; tukuy kawsana llaktapura tantarishpa allichirinkapa mashkanata kallarichun, kaypakka kamachik chikan llankana kuskakunapi, patakunapi achiklla ruray katikunata kallarichunmi kan.
Ecuador llaktapak runa ayllukuna, sapillaktakunapash
Ecuador llaktaka 14 sapillaktayaykuna, 18 runa aylu llaktayaykuna, yana runakuna, yunka runakunawanpash wallparishkami kan. Paykunapak saywashka allpakunapika 14 shimikunata riman, chaykunaka riksichunmi mutsunkuna, Ecuador llaktapak kakta, ñawpamanta charimushkata riksina, ushachinatami mutsurin.
Mushuk pushay yachaywanka llaktakunapak, sapillaktakunapak hayñita riksik Mamallakta kachun mañarin, shina paykunapak kawsay rurari, yachaykuna, pacharikuypash rantinpak rakinakushka, chanishka kachun. Ecuador llaktapak tawkasami kawsaypak yachayta mirachinaka llaktakuna, sapillaktakuna allita kawsankapa tiksi nipakunami kan, imashinami: allpakunata mayta saywana, paykuna kawsana llankay ñankunata rurana, kay Hatun Mamallakta Paktakuypi, allimanta, allimanta churashpa rinkapak.
8.7. shuyu:, Sapillaktakunapak, ayllullaktakunapak ,ñawpa shimikunapash ashtawan tiyakta
Sapi: SIISE 4.5, Shimikuna: INEC, 2001.
Rurashka: SENPLADES
Charimushka kawsay, kushi riksinapash
Ecuador llaktamanta rikuripak, mana rikuripak kawsay charimushkaka paypak shimikunamanta, chikan chikan rimaymantami wallparishka kan; pukaruna, kuskakuna, kitillakta tantarishkakunapash kanmi; killkashkakuna, mankakuna, mulukuna, tantachishka pankakunapash tiyankuna; makiruray wiñachishkakuna, amawtay, sumak ruraykunapash tiyanmi. Tukuy kay nipakunami Ecuador llakta kawsaypak maysumak achka kipimi wiñarin. Shinapash, kawsay hawa ukumanta charirayashka shuk yuyaymi illan, runakunakuna kawsaypak suktak riksikunawan kimirinami illan, kayak kullkimanta, runakuna wiñarinamanta, llaktaymanta, pachamamawan llankayta, yachaymanta, allikawsaymanta, shuktakkunamantapash illanmi. Chaymantami payllatak kawsaypak hillaykuna, mana hillaykunapash payllatak asha asha chinkarikuy wiñarin. Kayta chimpapurashpami kawsay llankay tukuyllapak kachun uktashpa riksina kan. Shina mushuk chani llikata sinchiyachina yuyawan riksina kan, kayantinmi chikan chikan kawsayta charik runakunapak kikin kayta willashka kanka, chaypimi tukuy runakunata riksina urman, ñukanchikpak yayakuna yallishka sumak yachaykunata ushachina.
Saywashka allpamanta rikushpa tukuylla llaktaykuna kawsayta pakta pakta allpapi wallpana mutsurik kanka, ashtawan ashalla riksishka ruraykunapi, pakta pakta, hawayachishpa kullkita churashpa..
Kawsaypak charishkakuna, payllatak hatun tawkasami charimushkatapash, Ecuador llaktapak akllashka riksinami tukun. Shinapash, achka riksinata charik allpakunapi kawsashpapash runakunaka wakchami kan, paykunaka mana mitachikunata charinchu, riksina llankaykunamanta kullki yaykukpipash chaymantaka nimatapash mana yanaparinchu. Chayta rikushpami shuk kutin yalli riksina llankayta charirayashpa chayllamantatak kullkita hapina mutsurin, shina chay allpakunapi kawsak runakunapak kachun, chay yanapay ñankukuna kawsayta sumakyachichunmi kanka.
Tukuripika, Ecuador llaktakuna wiñarishpa, kitikuna wiñarishpa riksinakuna wallparishkata wañita washaman churashpa mana kunkarina kanchikchu; tawka mitakunapi pirkashkakunata, maymanta shamushkamanta mana kunkarinachu. Paypurakunamanta 22 kitillaktakunata Mamallaktapak kawsaykuna charimushkata riksinami kanchik, paykunamanta ishkay: Quito llaktata, Cuenca llaktapash Patrimonio Cultural de la Humanidad, Kapak shutita kushka. Wakaychina, allichina, kay charimushkata allichishpa charina llaktayta yuyayta rimachinami mutsurin.
8.8 shuyu: Charimushka kitillaktakuna, kushi riksina ñankuna, tawkasami kawsaykunapash
Sapi: Riksina Ñankuna (PLANDETUR, 2008), PAI Plurianual, MCPNC, MINTUR, 2009.
Rurashka: SENPLADES
Saywashka allpa ukupi llankayñanta ruray katikushpaka kay charishkapuramantami riksina kan; chanita, kutintak tarinata, ñawpa yachaykunata ruraykuna rikuchinami may mutsurik kan, shina: tarpuymanta, allikawsaymanta, wallpachik yachaykunata tarinami alli kan; kawsaypura ishkayshimi yachayta yanapana, ñawpamanta tiyak kuskakunata, ayllullaktapak kawsaytapash ukllana kachun.
Runakunapak tantarishka awarishka kawsayta sinchiyachina
Chayllamantallatak kullkita hapina mirarichunka runakuna tantarishpa llankachunmi mutsurin, tantarishkakuna awarishpa llankana, tantarishkkamanta tawsami runakuna punchanta yuyarichunmi mutsurin. Tukuylla runakunami rikuna llankaykunata kallarina kan, shinallatak tukuylla kamay wasikunatapash runakunallatakmi rikurayana kan.
Runakunapak awarinata sinchiyachina, kaypakka llaktayukkuna chaypi kanami mutsurin, tawkasami llankakkuna tantarichun shuk kuskata charichun yanapashpa wiñachina, chaypimi: rikuykunata, pushayyachayta, paktana yuyayta, kawsay yachayta paykunallatak allita rakinakuchun. Kaytaka Mamallaktawan, runakunawan llakta ushaywan kimirinakuchun yuyaywanmi kanka, kamachikkunpak tukuy patakunapipash shinallatakmi kanka. Runakuna sinchiyarishpa tukuylla llankaykunapi yaykurichun, chaypi mashiyarina, rimarinakuna wiñarichun; ayllullaktapi, Mamallaktapi mushuk llankaykuna kikinpak tukuchun.


text:
Chaquy
Chaquy nisqawanqa runa sach'a-sach'atam kañaspa urmachin chakrata rurananpaq.
Ancha allin, puquna allpa kaptinqa - ahinataq yana allpa -, achka watakunatam allin chakrakunam kanqa, allin allpayuq chawa chakra nisqa.
Astawantaq piyata (ruku-mawka) nisqa chakrakunapi aslla watakunatam chakra yurakunata puquchinku, chaymantataqmi chakratam sallqaman saqinku, sach'a-sach'ap musuqmanta wiñakunanpaq. Huk, iskay watamanta huk wayuq mallkikunam wiñan, chaymantataqmi aswan hatun sach'akunam, llukcha uku nisqapas. Chay hinatam musuq sach'a-sach'am tukukun.
Ichataq sallqata mana allinta riqsiq runakuna sach'a-sach'ata chaquspa chaymantataq manaña sallqamanchu saqispa, sach'a-sach'a qullusqa kanqa. Chay hinatam achka paray sach'a-sach'akunam wañun.


text:
Nina
Nina nisqaqa ima kawsaykunapaq ruphachkaqpas, rawrachkaqpas. Kañanapaqqa qirutam ch'iqtaspa yamt'a nisqatam ruranchik. K'illimsapas rawranmi. Hinallataq huk puriqllakunatam kañanchik, ahinataq allpa wiram.
Sinchiyasqa kaqraq, achkiq q'uñi imayaykunaqa sansa nisqam, chaymanta paqariq rawrachkaq wapsikunataq rapa nisqam. Ninamantaqa q'usñipas paqarinmi. Mana rawrasqa imayaymantaqa uchpam tukukun.
Wayra pachapi imapas ruphachkaptin, muksichaq wapsiwan ruranakun. Yantapi kachkaq k'illimsayaq muksichaqwan chimlasayta ruranakun. Yantapi yakuchaqtaq muksichaqwan yaku wapsita tukukun. Mana muksichaq kaptinqa, manam rawrayta atinchu.


text:
Johannes Gutenberg
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (1394-chá 1400-chá paqarisqa Mainz llaqtapi, Alimanyapi; † 3 ñiqin hatun puquy killapi 1468 p'unchawpi wañusqa Mainz llaqtapi) sutiyuq runaqa Alimanya mama llaqtayuq maki kapchiqsi karqan. Johannes Gutenbergqa liwru ch'ipachinatas chunka pichqayuq kaq pachakwatapi kamarqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Johannes Gutenberg.


text:
Awarank'u
Awana, Awarank'u icha Awa nisqaqa awanapaq, p'acha ruranapaq k'aspikunayuq lamk'anam. Awa k'aspikuna ukhupiqa tarikun takarpukuna. Awaq runaqa awa sutiyuq k'aspikunapi q'aytuta allwispa wak q'aytuwan minispa p'achakunata ruran.
Ñawpaqta, iskay k'aspip chawpinpi allwi nisqa achka q'aytukunatam mast'anchik. Chaymantataq huk miñi q'aytuta awanapi mast'asqa allwi q'aytukunanta hukchapayaspa allwinchik, ruk'i nisqa tulluwan pipuchaspa.
Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Runasimi.de: Awana: wachku awanap rakinkuna - Runasimipi
- Inkawasi Awana - El tejido de la casa del Inka (Kastilla simipi)


text:
Kathuliku Inlisya
Kathuliku Inlisya (grigu simimanta: Kaθoλιkή Ekkλnσίa (katholikī´ ekklīsía) "sapsi inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi Ecclesia Catholica, kastilla simipi: Iglesia Católica) nisqaqa Tayta Papap kamachisqan Tiksimuyuntinpi kaq kristiyanu inlisyam.
Hatun rakiypi chunka hukniyuq kaq pachakwatapis ñawpaq kaq inlisyamanta kunti Iwrupapi tukurqan, anti Iwrupapi, Bisantinu qhapaq suyupi kaq Orthodoksa Inlisyamantas rakispa.
Chunka suqtayuq kaq pachakwatapi prutistanti inlisyakunas Katuliku Inlisyamanta rakikurqan.
Ispañulkuna, purtuyiskunapas katuliku inlisyata Abya Yalaman mast'arqan, Tawantinsuyu iñiyta sarupaspa.


text:
El Niño
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Niño rikuy.
El Niño nisqaqa (kastilla simimanta, wawa, maqt'acha, wawacha kaqraq Jesuscha, Nawidad p'unchawkunarayku) sapa kimsamanta pusaqkama watapi Inti Raymi icha Nawidad p'unchawkunapi Piruwpa chalanpi Pasiphiku mama quchap yakunpa q'uñikuyninmi.
Chay q'uñikuywanqa yakupi sallqa uywachakunam wañukun. Chayrayku challwakunam ayqikun icha yarqaywan wañukunmi, manaña mikhunata tarispa. Chayrayku chay watakunapi challwaqkuna nawidad p'unchawkunapi manañam challwakunata hap'inchu, mana allin musikuyninmanta anchata llakikuspa.
Pasiphiku mama quchapi yakup chiriyayninqa La Niña nisqam.


text:
Tibet Awtunumu Suyu
Tibet Awtunumu Suyu nisqaqa Chunwa Runallaqta Republikap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Lhasa llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
1951 watakama kaypi Tibet qispi qhapaq suyu karqaptin, Chunwamanta awqaqkuna atirqan. Chaymanta Chunwaman kapuq suyunmi tukurqan.
[allichay] Hatun kaynin, runankuna
- 1 228 400 km²
- 2 630 000 runakuna (2006 watapi)
- Uma llaqta: Lhasa, 475.000 runakuna (2006 watapi)
[allichay] Simikuna
- P'ut' simi (runakunap rimaynin; tukri simi)
- Han simi (tukri simi)
[allichay] External links
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Tibet Awtunumu Suyu.
- Tibet Awtunumu Suyup tukri llika tiyaynin


text:
Santu
Santu (qhari) icha Santa (warmi) nisqaqa - latin simimanta: sanctus, sancta; grigu simipi: άYιoς, άYιa [ágios, ágia]; iwriyu simipi: קדש, [qodesh] - kristiyanu inlisyapi Dyuswan allinta kawsaq iñiq runam, willka hina.
Apustul Pawlu nisqankamaqa llapa Dyuspi iñiq runaqa santum, mana chay allin rurayninkunaraykuchu, ichataq Dyuspa grasyallanraykum.
Kathuliku Inlisyapiqa Hatun Papam Dyuswan allin kawsayniyuq runakunata "santu runam karqan" nispa santuchan (kanunisasyun), Dyuspa yanapayninwan achachillakunata ruraptinmi icha Dyuspi iñiyninrayku sipisqa (martir) kaptinmi.


text:
Bobby Fischer
Robert James Fischer, Bobby Fischer sutiyuq runaqa (* 9 ñiqin pawqar waray killapi 1943 watapi paqarisqa Chicago llaqtapi - † 17 ñiqin qhulla puquy killapi 2008 watapi wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).
Tayta: Hans-Gerhardt Fischer ; Mama: Regina Wender.
Yachay wasi: Erasmus Hall High School.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Bobby Fischer.


text:
Nawidad
Nawidad (kastilla simipi: Navidad) nisqa p'unchawpiqa, iskay chunka pichqayuq kaq p'unchawpi qhapaq raymi killapim kristiyanukuna Jesuspa Belen llaqtapi paqarisqantam, wata hunt'aynintam phistakunku.
[allichay] Imatataq Dyuspa Simin Qillqa nin
Dyuspa Simin Qillqa Lukaspa Qillqaspanpi kaytam Jesuspa yurisqanmanta willawanchik (Lukas 2:1-20 ):
- Chay p'unchawkunapim hatun kamachiq Augustuqa kamachikurqan llapa llaqtakunapi tiyaqkuna yupasqa kanankupaq.
- Kay runa yupayqa chayllaraqmi qallarirqan Sirya suyupi sullk'a kamachiq Kirinyu kamachikuchkaptin.
- Llapallataq yupasqa kanankupaq yurisqanku llaqtamankama rirqanku.
- Hinam Husiypas Galileapi Nazaret llaqtamanta Judea hap'iyman wicharqan, Davidpa llaqtam Belenman, Davidpa mirayninmanta kasqanrayku.
- Chaymanqa rirqan paywan kasarakunanpaq rimaykusqaña Mariyawan yupasqa kananpaqmi, Mariyaqa unquqmi kachkarqan.
- Paykuna chaypi kachkaptinkutaq wachakunan killaqa hunt'akurqan.
- Hinan phiwi qhari wawanta wachakurqan, walthanawan walthaykuspataq uywa qaranapi siriykachirqan paykunapaq tampupi mana kampu kasqanrayku.
- Belen llaqta qaylla kampupitaq michiqkuna kachkarqan uywankuta tutantin qhawaspanku.
- Chayllamanmi Apu Dyuspa anqelninqa paykunaman rikhurirqan, Apu Dyuspa lliplli kaynintaq paykunaman k'anchaykurqan, hinan sinchitapuni mancharikurqanku.
- Chaymi anqelqa paykunata ñirqan: "Ama mancharikuychikchu, ancha allin willakuytan willasqaykichik, chaywanmi llapa runa q'uchukunqa.
- Kunanmi Davidpa llaqtanpi huk Qispichiq yuripusunkichik, payqa Dyuspa Akllasqan Kristun, payqa Apunchikmi.
- Chayta yachanaykichikpaqqa kay hinatan tarinkichik: Huk wawan walthanawan walthaykusqa uywa qaranapi siriykusqa kachkanqa" ñispa.
- Chayllamanmi anqelwan hanaq pachapi achka anqelkuna rikhurimurqan Dyusta yupaychaspanku:
- "Dyusqa hanaq pachapi yupaychasqa kachun! Dyuspa khuyapayasqan runakunataq kay pachapi sumaqta kawsachun!" ñispa.
- Hanaq pachaman anqelkuna kutipuptinkutaq michiqkunaqa ñinakurqanku: "Hakuychikyá Belen llaqtata, hinaspa rikumusun Apunchik Dyuspa willawasqanchik imachus kasqanta" ñispa.
- Utqhaylla rispankutaq Mariyata Husiytawan, wawatapas uywa qaranapi siriykusqata tarirqanku.
- Chayta rikuspataq wawamanta anqelpa paykunaman ñisqanta willakurqanku.
- Chaymi llapan uyariqkuna muspharqanku michiqkunap willakusqanmanta.
- Mariyataq ichaqa chaykunata yuyaymanaspa sunqunpi allintapuni hap'irqan.
- Michiqkunataq uyarisqankumanta hina tukuy imapas kasqanmanta yachaspanku, rikusqankumantawan, Dyusta hatunchaspa yupaychaspa kutipurqanku.
[allichay] Phistakuy
Phistakuq runapuraqa Allinlla Raymi! nispa napaykunakunkum. Chinchay Abya Yalapi Iwrupapipas runapura kamarikunata, t'inkakunatam quykupuq. Santa Klaus (Papa Noel) sutiyuq runas wawakunaman chay kamarikunata qupuyta hamuqsi.
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Microsoftpa willakuy horquna kasqan: maypi tupanakuy
Tariytaqya hoq Microsoft tupanata willakuy horqunaykipaq. Yachay, tariwaqmi willakuy horquna kasqanpi llapa imata, kay yanapakuytaqa manapas kaypiqa tariwaqchu.
Windowspaq otaq Officepaq icha horqunata maskashianki chayqa, noqaykupata malliy Kikillamanta tupachiy yanapakuq. Yanapasunkimanmi llank’anayki allin kananpaq willakuy horquna kasqanman mana rispa.
DirectX horquy
Mosoq hoq Microsoft DirectXta taripay hinaspa hoq allin DirectXpa tupachiykunta tariy Windowsnikipaq.
Kamachiqpa horqunan
Mosoq kamacheqkunata tariy webpa kasqanpi sapa kama kay yanapakuypaq Microsoft TechNet raphipi.
Internet Explorer willakuy horquna
Tariy sasa tupachiykunata, hoq rimaykuykuna Internet Explorer chaypi wakin tupachiykuna.
Mactopia horquna
Microsoft sofwarenta allinninta haypay Macintoshpaq tupachiykunawan hinallataq horqunawan Mactopiapi kaqkunawan.
Microsoftpa pukllanan hoq mallinakuna
Microsoftpi wakin pukllanakunata malliyta munaspaqa,kayta watukuy, kaypin ask’a mallina tarikun horqunapaq.
Microsoft hardwarepa horquna
Microsoftpa llapan allin llankaq rurunkuna horqusqayki yachanaykipaq, softwarepa mosoq tupachiyninkunta hatalliy Web hardware Microsoftpa kasqanpi.
Kuyuchinakuna horquna
Imankunatapas hatalliy, tupachiykunata hinallataq hoq horqunata telefono movilniyki aswan allin wakhanayki yanapasunaykipaq, makipa PCnta otaq Pocket PCtapas. Ch’aynallataq, tariwaq sofware apakunanpaq horquna churasqata ima kuyuchinapaq.
MSDN apakunanpaq horquna.
Microsoft Developer Network (MSDN) qon askha llank'anakunata hinallataq imakunatapas apakunanpaq, Service Packs, rurukuna tupachiykunata huq beta qallariqkunatapas.
MSDN qelqakunapaq horquna
Kaypi sutichasqa waqaychana llapan qelqakoqkunaman qon hinallataq MSDN yachaqkunaman, Microsoft Certified Parthers (MCPmanpas) software MSDNman chaylla haykunapaq mosoq qelqakuyman.
Officepa willakuy horquna kasqan
Tarinki askha horqunata, sasa tupachiykunata, qawanata, etc. Microsoft Office chaypaq.
Waqaychanapaq software
Software antivirusta horquy, firewalls hinallataq spyware chinkachinapaqpas allin llank’anayki waqaychanapaq aswan allin llank’ananpaq.
Service Packs Microsoftpa rurukunapaq
Service Packspi willakuy horquna kapun tupachina alli kananpaq, niraq masin allichakuy, waqaychakuypas. Qaway mayqense kunan llankashan takyacheq yachay Microsoftpi.
TechNetmanta horquy TI yachaqkunapaq
Qawasqakunata tariy, tupachiykunata hinallataq waqaychanapaq willakuyta, hoq horquytapas. Imakuna churana taqhe Microsoft horqunamantan kay TI yachaqkunapaq.
Windows Mediapa willakuy horquna kasqan
Playta wiñachiy Microsoft Windows Mediawan Player, sutinchaqkuna, codecs kaypi kaq wakin willakuyta horquna.
SDK Windowspa tupachina
Microsoft seqanakuna SDK qun ruwaqkunaman mosoq qelqakunata, umallesqa willakuy churanata qawanapaq sutinchasqatapas kaykunan allin software qelqakunapaq Microsoft Windowspaq, Microsoft Windows NT, Internet Explorer, hinallataq Windows Server llank'aqpaq. SDK seqana tupachinata ruwanallaman churan tukuy niraq SDKpa imankunatapas tinkunaspa hinallataq tupachiyta disco qaqaman haykunapaq.
Windows Server System Downloads
Tupasqata waqaychay yanapasoqniykita imankunawanpas, allin qawasqata, Service Packsta, llank’anakunata hinallataq hoq mallinata horqunapaq otaq mañakunapaq.


text:
Nicolaus Copernicus
Nicolaus Copernicus (Mikołaj Kopernik, Nikolaus Kopernikus) sutiyuq runaqa (19 ñiqin hatun puquy killapi 1473 watapi paqarisqa Toruń llaqtapi, Pulunyapi; 24 ñiqin aymuray killapi 1543 watapi wañusqa Frombork llaqtapi, Pulunyapi) huk quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, hampikamayuqsi karqan.
Copernicusqa De revolutionibus orbium coelestium (latin simipi, Hawa pacha muyukunap muyuriyninmanta) nisqa qillqasqanpiqa musuq yachay tarisqanmanta qillqarqan, Inti tukuy pachap chawpinpi kan, Tiksimuyutaq Intitam muyurin nispa, huk yachaqkuna Tiksimuyu pacha chawpi kan, chaymantaraq iñiptin.
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Nicolaus Copernicus.


text:
Rit'i Yuraqchamanta
Rit'i Yuraqchamanta (aliman simipi: Schneewittchen, ura sahun simipi Sneewittchen, inlish simipi: Snow White, kastilla simipi: Blanca Nieves) nisqaqa Rit'i Yuraqcha sutiyuq quya p'asñachamanta, millay hawa mamamanta, qanchisnintin ch'iti (wank'i, ch'ukchu, iqu) nisqamantapas willakuymi, Grimm wawqikunap (Jacob Grimm, Wilhelm Grimm) Alimanyapi pallasqan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Rit'i Yuraqchamanta.


text:
Sallqa akllay
Sallqa akllay (natural selection) nisqaqa sallqa pachapi tukuy kawsaqpura yallinakuspa lliwmanta aswan kaqkunap kawsananpaq akllayninmi, Charles Darwinpa nisqankama.
Llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas.
Huk rikch'aqman kapuq kawsaqpura sallqa akllaptinqa, musuq rikch'aqkunas tukukun.
Runap akllaspa mirachiyninwantaq manam sallpa pachapi lliwmanta astawan kawsayta atiqchu, ichataq runapaq lliwmanta aswan allin kaqkunam kawsanapaq akllasqa kanqa.


text:
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur (kastilla simipi: Pontificia Universidad Católica del Perú, PUCP) nisqaqa Piruwpi, Lima llaqtapi huk kathuliku yachay sunturmi.
[allichay] Wiñay kawsay
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturtaqa 24 ñiqin pawqar waray killapi 1917 watapi Jorge Dintilhac sutiyuq taytakuram kamarirqan. Chayrayku 95 watayuqmi kachkan, Piruwpi ñawpaq kathuliku yachay sunturmi.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa tinkikuna
- Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin (kastilla simipi)


text:
Chawpi Urqu
Chawpi Urqu icha Wisk'achani [1] [2] (kastilla qillqaypi: Chaupi Orco / Viscachani) nisqaqa Apulupampa wallapi huk rit'i urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruwpipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Sina distritupi, Kawalluni rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 6.044 mitrum aswan hanaq. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 240 km karum.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
- ↑ John Biggar, Los Andes - Una Guía para Escaladores, p. 129: La montaña se denomina Viscachani en los mapas PIGM y BIGM.
- ↑ Saywitu: Putina pruwinsya, Punu
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Saywitu: Sina llaqta, Ananiya, Chawpi Urqu, Hatun Palumani, Palumani Tranka


text:
Griguryanu kalindaryu
Griguryanu kalindaryu nisqaqa 1582 watapi Griguryu XIII sutiyuq Tayta Papap kamarichisqan kalindaryum. Kunan pachaqa Tiksimuyuntinpi yaqa tukuy mama llaqtakunapim walichkan.
Griguryanu kalindaryukamaqa wata chunka iskayniyuq killayuqmi. Chhasku wataqa kimsa pachak suqta chunka pichqayuq (365) p'unchawniyuqmi, wakllanwatataq kimsa pachak suqta chunka suqtayuq (366) p'unchawniyuqmi. Hulyanu kalindaryupi hinaqa, llapa tawa kaq, tawawan rakinalla wataqa wakllanwatam, ichataq wakin kaqniyuq:
- Tawa pachakwan p'akinalla watakunaqa wakllanwatam, wakin pachakwan p'akinalla watakunataq manam wakllanwatachu.
Hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupipas wakllanwatakuna kaymi:
- 1904, 1908, 1912, 1916, 1920, ...
Hinallataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakuna kaymi:
- 1600, 2000, 2400, 2800, 3200, ...
Manataqmi griguryanu kalindaryupi wakllanwatakunachu kay watakuna:
- 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500, ...


text:
Kawpay
Kawpay icha pulitika (kastilla simipi: política; grigu simimanta: πoλιtιkός (politikós) «mamallaqtayuq, llaqtayuq, llaqtaman kapuq, llaqtap kamachiyninman kapuq») nisqaqa huk runakunap idiyuluhiya nisqaman ruraynin, huk yuyanakunatapas aypanapaq, mama llaqtapi, maypipas runapura. Kawpay yachay nisqapim yuyaychakunchik.
Athina llaqtayuq Aristotelis sutiyuq yachay wayllukuq runa Kristup ñawpan pichqa kaq pachakwatapi "Kawpaymanta" (Πoλιtιkά - Politiká) nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam (kawpay llikakunatam) nin: Monarkhiya, Aristokratiya, Dimukratiya, Okhlokratiya, Oligarkhiya, Tiraniya


text:
Muhammad Ali
Cassius Marcellus Clay Jr. icha Muhammad Ali sutipaq runaqa (* 17 ñiqin qhulla puquy killapi 1942 watapi paqarisqa Louisville llaqtapi - ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kurkukallpanchaq. Mamallaqtapura kampiun.
Tayta: Cassius Marcellus Clay, Mama: Odessa Grady.
[allichay] Suñaykuna
- 1 Qori Medalla - Ulimpiku pukllaykuna 1960 Roma.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Muhammad Ali.
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Muhammad Ali.


text: QUK , Iskay ,kimsa RE FA Qinactin bluky mamay DO FA icha mana canqachu DO FA yuyaranaykipaq SOL RE ama piñacuychu RE FA ñuqaqa bluky mamay DO FA ama munarqanichu DO FA sasachacuynikita SOL RE ama piñacuychu RE FA imana bluky mamay DO FA llumpaysasa kasqanky DO FA asichicuykiman SOL RE ama piñacuychu RE FA llachacunchu bluky mamay DO FA imaynaqa tucunqa DO FA ñuqaña mana yachanilla SOL RE ama piñacuychu RE FA maaaamay bluky mamay RE FA maaaamay bluky mamay RE FA mamay bluky mamay DO FA laralayala laylala DO FA laralayala laylala SOL RE ama piñacuychu --------------------------------------------- que tal gente el quechua es muy dificil de escribir pero hice lo que pude es una buena cancion y este grupo tiene otras buenas canciones para los que no saben hablar quechua la'Q' se lee como'J' y escribanme si quieren mas canciones


text:
Belém
Belém llaqtaqa Brasilpi (Pará suyupi uma llaqta wan wamp'urani), Amarumayu sach'a-sach'a suyupi huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1616 watapis tiksisqan.
[allichay] Wiñay kawsay
Kamasqa 12 ñiqin qhulla puquy killapi 1616 watapi
Belém llaqtaqa 1 408 847-chá runayuq kachkan.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Belém.
- Munisipyu Belém
- Google Saywitu
- Belém, Ananindeua, Castanhal y Abaetetuba en WikiMapia
- Belém llaqta saywitu
- Información turísticas y cultural Belém


text:
Qinghai pruwinsya
Qinghai pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Qinghai, chun simipi: 青海, phinyimpi: Qīnghǎi, machu: Tsinghai, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Xining llaqtam.
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Allpa saywachi
[allichay] Pulitika rakiy
9 prefectura-llaqtanmi kan.
[allichay] Yachay tarpuy
[allichay] Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
[allichay] Waki
[allichay] Runakuna
- 5 390 000 runakuna (Han runa 54,0%, Tibet runa 23,0%, Hui runa 16,0%).
[allichay] Simi kapchiy
[allichay] Karu puriy
[allichay] Yachachiy
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Pukyukuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Qinghai pruwinsya.
- Uficial qillqa web (chun simipi)
- Mapa de Qinghai (inlish simipi)
- China Internet Information Center (inlish simipi)
- Liaoning (kastilla simipi)
- El sitio oficial del turismo en Qinghai
- Información sobre Qinghai (inlish wan chun simikuna)
Plantilla:Punku p'anqa Chunwa Runallaqta Republika


text:
Mushuk kawsanakuyman arininakuy
Mushuk Mamakamachiyka kawsanakunkapa mushuk arininakuyta, llaktaypi kawsak ruranakunapura shuk yuyayllata charinami tukun.
Paktakaymanta kunan pachapi sumak rimayka kuskay hatun, kallarikunawan kishpiyrishka runakuna pakta kawsasha nikkuna arininakuymantami kallarin (Rawls, 1999: 11). Kay tukuri yuyayka maykanpash arininakukkunaka, kayshuk runakunamanta mana llapikpash, shuyakukllapash kachun; kishpiyrishka, paktapaktami kan.
Wiñaykawsaypi rikushpaka, Mamakamachiyta rurak runakunamantaka mana kikin yuyayllami niy tukunchikchu, ñukanchik Mamallaktapika tukuymi mana pakta kakkuna kashka, shinallatak mana shuktak llapikkunapak yuyaykunamanta kishpiyrishkapash kashkakunachu. Kay sarun kallarik yuyaykunaka mana tukuy kariwarmipakchu kashka; ashtawanpash, chikanyachikkunami rikurishka. Mushuk Mamakamachiyka kay tiyaykunata rikushka, karuyaykuna tiyaktapash rikushpami llankay kallarin, kaykunami kunan punchakunapika Ecuador llaktapi kawsak runakunata chikanyachinkuna. Shina, shukkunalla ashtawan kak kawsaytaka washamanmi sakisha nin (mana tukuykuna yaykuri yuyayta tukuykunapak makipi mana churaytukurkachu), shina yallik watakunaman pakta kak mushuk kawsayta wiñachinkapakmi kan.
Tukuykuna pakta kay hatun kallariy socialista yuyayta katishpa, Mamakamachiyka pakta kaypimi mushuk runa kawsayta shayachiyta rikun. Chaypakka, mayhanpash mana payllatak munaymanta pakta Kawsay illak kay tukunchu. Mushuk Mamakamachiypika, tiyashkakunata kutin rakiwanmi mana paktakay llaki kawsaytaka allichinata rikun; ñawpa Rupública pacha kawsaykunapi shina ashalla ima charikkunapak makipimi Mamallakta sinchi samarikta rikuk karka.
Mushuk Mamakamachiyka mushuk república kawsaypi kakkuna shinatami ruranata mashkan, maypimi kikin munaykuna rurariy tukun; pipash mana harkashka kawsaymanta ruray usharinakuna, hawayarikunapash sisarikukmi tukun. Chay hatun kallarikunata katinkapakka, imata llankankapakpash mutsushkakunata charinatami rikuchin. Chaypakka república llaktayuk kaykunatami wiñachina, chaypimi kikin munaykuna rurarin. Kayta rurankapaka aynirinapash rimanakuypi chimpapurana ukukunapashmi mutsurin; kaykunapi imamanta shina yuyaykuna tiyaktami rikuchichun, shinallatak sapan llaktayukkuna kikin yuyayta riksichishpa atichunpash.


text:
Carlos V
Awstiriya Carlos I kay Awstiriyanpa Carlos Huk Ñiqin (kastilla simi: Carlos I de España) sutiyuq runaqa (24 ñiqin hatun puquy killapi 1500 watapi paqarisqa Gante llaqtapi, Bilhikapi; 21 ñiqin tarpuy killapi 1558 watapi wañusqa Cuacos de Yuste llaqtapi (Cáceres pruwinsyapi)) huk Ispañap Qhapaqni.
[allichay] Rikchakuna
[allichay] Hawa t'inkikuna
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Carlos V.
- Página Web Oficial de la Casa Real
- Carlos V y su época. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra


text:
Tawantin iñu
Tawantin iñu nisqaqa hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunam, Hatun rikuchiq iñukuna nisqam:
- Chincha (inti paña icha chawpi tuta law nisqapas): chaypi intiqa manam hayk'appas kachkanchu;
- Anti (intip lluqsinan, inti lluqsiy, intip siqamunan icha inti lluqsikuq law nisqapas): chaypi intiqa lluqsinmi, tutallamanta;
- Uralan (inti lluq'i icha chawpi p'unchaw law nisqapas): chaypi intiqa chawpi p'unchaw pachapi kachkan;
- Kunti (intip yaykunan, inti yaykuy, intip chinkanan, inti chinkay, inti wañukuq law, inti chinkakuq law icha inti wasakuq law nisqapas): chaypi intiqa yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.
Uchuylla rikuchiq iñukuna nisqakunataq kaymi:
- Chincha anti (chinchap antippas chawpinpi);
- Uralan anti (uralanpa antippas chawpinpi);
- Uralan kunti (uralanpa kuntippas chawpinpi);
- Chincha kunti (chinchap kuntippas chawpinpi).
Tawantin iñutaqa suyu rikuchiq nisqawanmi tarinchik.


text:
Elisabeth II
Elisabeth II sutiyuq warmiqa (Elizabeth Alexandra Mary Windsor) (* 21 ñiqin ayriway killapi 1926 watapi paqarisqa Mayfair, London llaqtapi - ) Hukllachasqa Qhapaq Suyup quyanmi kachkan, Commonwealth nisqa qhapay suyukunappas (Antiwa Barbudawan, Awstralya, Bahamas, Barbados, Bilisi, Kanada, Grinada, Shamayka, Musuq Silanda, Papwa Ñukini, San Kitts Niwiswan, Santa Lusiya, San Wisinti Grinadinakunawan, Salumun wat'akuna, Tuwalu).
Tayta: George VI; Mama: Elizabeth Bowes-Lyon.
[allichay] Kaypipas qhaway
[allichay] Hawa t'inkikuna


text:
Misk'i
- Misk'i nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Misk'i (sut'ichana) rikuy.
Misk'i nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa ñawpaqninpi, ñawch'inpi mallisqa. Achka k'illimsayakukunam misk'i q'aparniyuq.
Kaymi huk misk'i kaq imayaykuna:
- Asukar icha Wiru misk'i (sakharusa, sacarosa): wayukunapi, misk'i wirupi
- Uwas misk'i (glukusa, glucosa): wayukunapi
- Wayu misk'i (fruktusa, fructosa): wayukunapi
Kay imayayniyuq mikhunakuna misk'i q'aparniyuqmi, ahinataq:
- Wayukuna (uwas misk'iyuq icha wayu misk'iyuq, icha iskaynintinniyuq)
- Palanta
- Muntipuquy
- Pira
- Sirwila
- Rinda
- hukkunapas
- Misk'i wiru (asukarniyuq)
- Lachiwa misk'i (ch'irkusqa uwas misk'iyuq, wayu misk'iyuq)
- Tukuy añakakuna (asukarniyuq)


text:
Sillwi kuru
Sillwi kuru (Annelida) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwi-sillwi hina, kuru hina, chakinnaq uywachakunam, suphusapa (Polychaeta), pisilla suphuyuq (Oligochaeta) icha suphunnaq (Hirudinea). Puka yawarninmi sirk'akunapi purin, mana huk sunqu kaptinpas. Huk silli kurukunaqa - ahinataq llawq'a - añakikunata mikhun, hukkuna yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi.
Kaymi huk iskay sillwikuru rikch'aqkuna:
- Suphusapa (Polychaeta) - mama quchapi kawsaq sillwi kurukuna
- Chumpi kuru (Clitellata)
- Pisilla suphuyuq (Oligochaeta)
- Llawq'a (Lumbricidae)
- hukkunapas
- Yawar ch'unqaq (Hirudinea)
- Pisilla suphuyuq (Oligochaeta)