text:
Programa de Redes Educativas Virtuales - PROREDVI; Apya Yala suyu llakta ayllukunapak kawsayta, killkata, yachaytapash riksichik llikapanka.
domingo, febrero 13, 2011
NISAG LLAKTAPAK KAWSAY
I.SHUK NIKI WAKURI AYLLLULLAKTA WIÑARISKAMANTA
Kay ayllu llaktaka, pichka patsak watakunata yallimi kawsashpa shamun
Mana España llaktamanta mashikuna llakichishkachu kashka.
Ashtawanka inka runakuna kashkatami yachankuna, chaymantami mana shukta llakta mashikunawan tantarinata munankuna, mana sawarinata munankuna, kikin yawarta mana chapuchishun nishpa
Kay Nizag ayllu llaktaka kinkin kawsayta, churayta, mikuyta, shimita, iñinata, mana sakishkachu
Kay llaktapi kawsak mashikunaka, pachamamitapi tarpushpami kawsankuna, wiwakunata mirachishpami kawsankuna, shikrata tzawarmanta awashpa, kay tukuytas rurashpami kawsayta charinkuna.
kallari watami apukunata akllankuna, kinkin ayllu llaktata alli pushachun.
Mushuk watakunatapish raymikunata ruranchikmi
1.1 WIÑARIMANTA
Nizag shimika shamunmi (shuar ayllu llaktapak shimimanta) kayka nisha ninmi paypak shitashka allpa( “ Tierra abandonada de él” ).
Inkakunapak pachami, tayta Atabilipata Perú mamallaktapi wañuchirkakuna, chaymantami shuktak apukunaka paypak ayata kay Ecuador mama llaktaman apamurkakuna. Kashnaman shamuchunka, Cañari runakunaka sakirkallami, Ashtawankarin tikra Perú mamallaktaman kutichunka mana sakirkachu.
Chaymantami chay inka apukunaka Nizag nishka llaktapi sakirirkakuna, ñukanchikka mana puruwa runakunachu kanchik, ashtawankarin inka sapitami charinchik, Cañari runakunapishmi kanchik.
1634 watapimi Sebastian Laso runaka Nisac llaktapi Caciqui kashka.
2 de Febrero de 1921 watapimi mashi Victor Vacacela hatun apu ayllu llaktata pushak kashka.
1938 watapimi ayllu llakta shina wiñarishka(en 1934 fue fundada la comunidad)
Kallari wiñachikunapak shutika kanmi: Mendoza, Vacacela.
Kay runa mashikunami sinchita llankashpa kallarirkakuna, ama alcabala nishka kullkita chaninapak, hatún pushakkuna llakichikushkamanta, ashka allpata charikuna llakichikushkamanta, sinchi sinchita makanakushpa kallarirkakuna.
1.2 MAMA LLAKTAPIKA MAYPITAK SAKIRIN
MAMA LLAKPI: Ecuador
MARKAPI: Chimborazo
KITIPI: Alausí
AYLLU LLAKTAPI: Nizag
CHINCHAYSUYU: Guasuntos ( Norte)
ANTISUYU: Alausí( Este)
KULLASUYU: Pishtishi, Sibambe (Sur)
KUNTISUYU: Zunag ( Oeste)
1.3 AYLLU LLAKTAPAK SHUYU
II. KIKIN RUNA KAWSAYMANTA
2.1 IMATA SHUK LLULLU WAWA WACHARIKPI RURANCHIK
Ñukanchik mamitakunaka ña unkuna pullakuna chayamukpika ashka ashkata allichirinkuna: cebada arroz muyuta rurachin, sarata tzankan.mashkata rurachin,trigo muyuta kutachin, tukuy ukukunata pichan, kawituta allichin, zamurrapak tukuy muyukunata: purutu, yurak-sara, alverja muyu, haba muyu, kinuwa muyutapish kutachin, wawata maytuna llachapakunata allichin, wawa umata watana pañuta ruran, runa chunpita awachin,
Ña nanachikpika yachak mamitatami yanapachun mañakrinchik, chay mamitaka puntaka tayta pachakamakta mañashpami kallarin chasnallatak urkukunapak, yurakunapak, tayta intipak, mama killapak, sumak samayta mañashpami kallarin, wawa mana utka llukshikpika ama pula kiwa puka sisa yakuta, lutu yuyu yakuta shuktak yakukunatapishmi upyachin.Chay kipa ña llulluwawa wacharikpika hashkatami kushikunkuna.
Chay mamaka wawamanka asha kachi yakupi paypak rukata yakupi tupachishpami llullu wawapak shimipi churan, mishki shimi wawa kachun, umapipash pukunmi yachak runa kachun, shimitapash siranmi ama llulla kachun, ama maytapash rimachun, ama kallu kacharishka kachun, ama hillu kachun.
Warmi wawa kakpika tukuy muyukunatami kun kunashpa alli llankashpa kawsayta charichun, Kuti kari wawa kakpika kunmi pikuta, barrata chasnallatak llankashpa kawsachun nishpa. Chay kipaka llullu wawataka tukuy WASI ukupi kawsakunamanmi markachin, aylluman alli samushka, tukuyllami kushilla kanchik kay Mushuk wawan wacharishkamanta , Chay kipaka tayta pachakamakta, paypak churi Apunchik Jesusta, sumak samayta yupaychashpa, kushichishpa yallinchik.
Chay yanapak warmitaka yupaychanchikmi: cuy kusashkawan, washpa lulun yanushkawan, azwawan, papawan tzampumuruwan, tantawanpish.
Wawa llullutaka armachinchikmi yuyukunawan.
INTI, CHILLAY PUNCHAKUNAPIKA ( Domingo y Miércoles ): Yerbaluisa, cedron, tipo, Naranja pankawan, kay kiwakunawanmi armachinchik.
AWAKI, WACHA, KULLKA, PUNCHAKUNAPIKA ( Lunes, Jueves y Sábado): Tukuy mishkilla ashnakuk sisitakunawanmi armachinchik.
WANKARI, CHASKA PUNCHAKUNAPIKA ( Martes y Viernes): Ruda, santa maría, marco, chamana, pishik kiwakunawanmi armachinchik. Chaymantami sinchi sinchi wawakuna wiñan.
Shuk llullu wawa wacharikpika takinchik ashata tushunchik hatun kushikuywan.
2.. 2 SAWARIMANTA
Kallaripika shuk kuytsawan shuk musuwan munanakushpaka, may llankaykunapi, michinakunapi, ñankunapi, mana pi rikukukpimi uchilla rumiwan, chanpakunawan shitanakunkuna, Ña ashtawan kuyashkata yachashpaka, kuytsapa llikllarinata, muchikuta, akcha watanata, kichushpami paypak wasiman apashpa rin.ña ashtawan ashtawan pukllanakushpa katinkuna.
Kay pukllanakuyka kimsa watakaman yallin.
Chay kipami ña alliktak riksirinakushpaka sawarinaman yaykunkuna.
Ña arininakunkapakka musumi ashka kullkita kuytsaman kun, chayta kunaka mana hawallachu, ña kuytsaca yachanmi sawarina chayamunata. Chay kullkika nisha ninmi arininakuy. Chay kipami ña musuka shuk yuyak taytata rimachun kachan kuytsapak tayta mamapakman, Chay rimak ( Rimador) taytaka alli alli kawsakmi kana kan.Kuytsapak tayta mama munashka rimadormi kana kan, utka kacharichun paypak ushushita.
Kay rimak taytaka hunkaypika ishkay punchallami rinakan: Chillay, Wacha punchapi. Mayhan kutsapak tayta mamaka sinchi sinchimi kan arininapakka, chusku pichka puncha rimador yaykuypimi kacharinkuna.
Chillay puncha kacharikpika, Wacha punchaka arinimi kan.
Sikuray punchaka Kashnami kan.
Musupak taytaka kuytsapak taytamanka shuk hatun sikrapimi kay kunpitaykunata apashpa rin: Puño asuwa, hayak yaku, chusku shampan vinu, java cerveza, limalimón, chusku colatapish.
Musupak mamaka shuk hatun tatzapika ( canasta)Tukuy mikunata katuna wasimantaka kay mikunakunatami apamun: arroz, aceite, achote, lenteja, azucar,fideo, quinoa, tallarin, café, cocoa, maní, manteca de chancho, shuktakpish
Kaykunatapish: tanta, palanta, manzana, shuktakunapash. Kay tukuy kunpitaykunatami aparishpa rinkuna( pedido).kaytaka kunkunami alapadushpa ishkantinmanta.
Chay kipaka ishkantin sawarikunamanmi santo rosario apachitata churachinkuna, chay punchamantami ishkanti hatun paktachita aparinkuna.
Mana piwan asina kan, kuytsapak mamaka tukuy ruranakuna ushushiman yachachin sinchi sinchi kawsayta charichun sawarishka, kipa. Chay punchallami ima pacha sawarinata rikunkuna, pi achik mama achik tayta, yanuk mamakunata, alwahanuta, mudachik taytata mashkankuna, Apunchikpak wasipipish mañankunami.
Ña shuk killata tayta pachakamakpak shimita yachashpaka, ña rikuri nishkatami kunaman yaykurinkuna.
Inti puncha sawarina kakpika, wacha chawpi tuta kakpimi musupak taita mamaka kimsa wanku yantawan, ishki hatun wanku kiwawan, shuk hatun llamawan, shuk puñu asuwawan sawarikuk kuytsapak wasiman rin.
Sawarikuk kuytsata surkunamanka kikin takinawanmi surkukrinkuna.
Sawarikuk kuytsaka paypak wasimanta llukshinkapakka tukuy WASI ukupi tiyak ayllukunatami alabadushpa llukshin, hatun mamaka papawan cuy kusashkawanmi noviataka llukchimun, chasnallatak tukuyta alabadushpa.
Kutin hatun taytapish sawarikuk musupakmanka chasnallatakmi rin, ruranpish.
Ishkantik hatun tayta hatun mama paykunapak wasiman pushamushpaka mudachimkunami. Chay kipami Pachakamakta mañana wasiman pushashpa rinkuna.
Apunchikta mañana wasipika, Willachikmisawarichin.
Apunchikpak wasipi sawarishka kipaka, hatun tayta hatun mamapak wasipimi mitsata shitankuna
Chay kipaka noviopak wasimanmi rinkuna chaypi mitsata sitankapak.
Chay kayanti punchami masha hapik kachunta hapik chayankuna.
Mashataka hapinkunami warmipak ayllukuna kay kunpitaykunawan: panela mishkita ñutushpa novio mishki Shimi kachun paypak warmiwan, pico, acha, barra, pala, azadón, cocineta, tanque de gas, shuktak karaykunatapish kunkunami.
Kachuntaka hapinkunami karipak ayllukuna chasnallatak hashka kunpitaykunawan. Kunuk asuwan noviapak wawa mama kunukyachun, Mankakuna, plato, cuchara, vaso, licuadora, murukuna, shuktakunatapish.
SIRISHITAPISH RURANKUNAMI.
Hatun Tayta hatun mamaka wakashpami kawsaymanta rimankuna, tukuy tukuy lluchichishpami sirichinkuna, chaykamanka yanuk mamaka wawa tanta maytushpami Mushuk sawarishkakuna siririna kamapi churan, kayantikka hatun tayta hatun mamaka ishki medianowanmi noviokunataka hatarichinkapak shamun,
Chay masha kachun hapik ayllukunamanka ashkatami karana: ishki plato zamurra, ishki plato kachi caldo aychawan, ishki plato arroz muyuwan, papawan kuchi kusashkawan, lechuga kiwawan, kuyiwan, zampu muru takashkawanpish, ishki lato muti. Noviokunaka chayaktami kunkurishpa alabaduna kan, ayllukunaka kunaywan kunaywanmi bendición riman.
Chay Raymi kipaka Mushuk warmika Mushuk churanakunatami churan, Mushuk kari churachishka, kipa punchami Mushuk warmipak mamaka paypak kuytsapi churana, awashka, rantishkata sakinaman rin.
KAY SAWARISHKAKUNA MANA ALLI KAWSAKPIKA.
Ima llullakuna, kusa warmita makashpa , ayllukunapash llakichikukpika.
Kallaripika warmipak, kusapak tayta mamata tantachishpami, ishkantikta chimpa pura tiyachishpami taripamkuna, chay kipaka ña rikunkunami pitak ashtawan pantarikun.
Ña chay kipaka kusa pantarikukpika, kunkurichishpami paypak sumak warmita kishpichita mañachin, chay kipaka paypak taytata mamitata, paypak warmipak tayta mamitatapish kishpichita mañan, chay pachami paypak tayta mamaka churitaka kunashpa ashkata asutin wakra kara chakishkawan.
Kipa manatak kawsayta hapikpika paykunapak achik tayta achik mamata, shuktak ayllukunata tantachishpami allichinkuna, Chaypi manatak allichirikpika, Apunchikta mañana wasimanmi apashpa rin.
Chay kipaka hatun waynayay tiyakpika, Ayllu llakta tantanakuymanmi apashpa rinkuna.
Warmitaka paypak wasimantaka Guardia warmikunallatakmi ayllu llakta tantanakushkamanka apashpa rinkuna.
Kutin karitaka Guardia karikunallatakmi apashpa rinkuna.
Hatun tantanakuyman chayachishpaka ishkantik waynayakukunatami chimpapurachishpa, pushak apukunaka taripamkuna. Chaypi nikarinakukpika, karitaka, guardia karikunaka tukuy lluchuchinmi, tukuy mashikunapak ñawpakpi, chasnallatak warmitapash guardia warmikunami tukuy lluchuchin, chak kipami shuk hatun kaspipi warkunkuna, ishki makipi washaman watashpa, waynayakunaka ashkata kaparishpa uriyachipaychik ña willashunmi ninkuna, ña uriyachishka kipami tukuy paykuna ima shina purishkata kallarimanta willankuna. Chashna willakpimi tayta mamaka shuk hatun wanku ruku chiniwan ishkantikta chinin, wakra karawan asutin, siri yakuwan armachin, kishpichita mañachin kay tukuyta ruranmi kunashpa. Chay kipaka shuk killkata rurachin ama kutin chay llaki tiyachun. Ayllu llaktapak uchilla killkawanmi ruran ( basando en el Reglamento de la comunidad)
Ñukanchik Nizag ayllu llaktapika Ashallakunallami sitanakunkuna( Unión misionera) nishkapi katikunallami sitanakunkuna.
Chaymantani kuytsapi, musupi alli alli riksinakunkuna, tayat pachakamak tantachishkatak runaka mana chikanyachi tukunchu, wañunkakamanmi kawsanakan llakipi, kushikuypi tantallami kawsana kan.
2.3 KIKIN PUSHAKUNAMANTA
Kallari watapimi kikin pushakunata akllanchik.
1. Hatun Apu (Presidente)
2. Kipa pushak apu (Vicepresidente )
3. Killka kamak apu (Secretario)
4. Kullki kamak apu (Tesorero)
5. Sindico
6. Alcalde
7. Regidores
8.Tasador
HATUN APU
Hatu aputaka akllankunami kay kawsayta rikushpa: Mana llullak kakpi, mana Shuwa kakpi, mana killa kakpi, WASI ukupi paypak warmita, wawakunata alli kuyakpi, karakkapi, kishpichik kakpi, mana hatun tukushka kakpi, sinchi sinchi runa kakpipish.
Tukuy Nizag ayllu llaktatami pushan, tukuylla wiñarishpa ñawpakman rinkapak
Tukuy llakikunata allichimkapak
Tantalla ayllu llakta purichun llakan.
Kay akllashka puchaka iski chakiwanmi purin: iñinawan, kawsaywanpish. ( fe y vida) Pushayta tukuchik apukunami ,hatun mikunata rurankuna, chay mikunaman pushapami, alabadushpami Mushuk pushakunaman karankuna.
KIPA PUSHAK APU
Kay mashipish punta pushakta yanapanmi.
KILLKA KAMAK APU
Tukuykunata killkan
Rimana shimikunata killkan.
Shuktak wankurikunaman killkakunata kachan mañaykunata rurashpa. Ima willanakunata wichachishpa.
Tukuypak shutikunata willachin, tantanakuykunapi mikakunapipash.
KULLKI KAMAK APU
Kullkikunata apan
SINDICO
Tantanakuna wasita pichan
Tukuy ayllu LLAKTAPAK charishkakunata rikun
Maypi allpa sayway yaykurishkata rikun
Mapa ñankunata rikun
ALCALDE
Kallaripika kimsa Apu Alcade tiyashka
Carnaval raymipimi hatun Alcaldepak warmika, kusa Alausí kitipi misaman rikpika, Hashka yanushkawan kusata shukta mashikunata tupanaman rikkashka.
Octava nishka puncha chayakpika, Hatun Alcadipak wasipika kaykunata yanu kashka: chawar mishkipi, zampuwan, ukawapish, mazamurrata aychawan, Asúa, muti, ña paykunaka yacharkami kayshuk ishki Alcalde warmimdi mashikunamdik shamunakashkata, chay Ishki Alcaldipak warmikunaka hatun mati medianowanmi rikkuna kashka, kutin shuktak mashikunaka wanku yantawan, kiwawanmi rikkuna kashka. Chaypimi hatun raymi kashkamanta alabadushpa, sumakta karanakushpa, kishpichinakushpa yallikunakashka.
Tantanakuykunaman, misaman chusku pacha kakpi willashpa kaparin, Tukuykuna uyachun, churupipish pukunmi kimsa kutinkaman.
REGIDORES
Tukuy kay paktachikunata tukuy mashikuna alli apachunmi rikun llankanpish.
TASADOR
Maypi pipak wiwakuna dañuta rurakpimi, payka rikun ama shuwashpa kullkita yalliwan cobrachun, kashkallata pakachichun. Ama piñanakuy, llakirinakuy, rimanakuy tiyachun.
Kay mashikunaka shuk yuyaylla, shuk shunkulla, shuk makillami llankankuna.
Alausí kitipimi rantinakuna mashna kashkata rikunkuna, chayta rikushpami kullkita hapichinkuna.
2.4 KIKIN KULLKIMANTA.
Nizag llaktapika tukuy karikunaka yunkapi, shuktak markakunapimi llankanaman rinkuna kullkita hapinkapak.
Kutin warmikunaka tukuy wiwakunata mirachishpa katushpami kawsanchik
Shinallatak tsawarmanta sikrata awashpapish katunchik
Tukuy mikuna kiwakunata, Muyukunata, tarpushpami mikunchik katunchipishmi.
Hashtawankarin Nizag llaktapika kachita, mishkitallami rantinchik.
Achupallasmanta, Shuidmanta, Tulatusmanta, shuktak llaktakunamanta cebollawan papawan kisilluwan, ukawan, millukuwan, mashuwawanmi karanakunchik ( trueque) Nizagmantaka kachanchikmi: sara, trigo, purutu, kamute, zampu, sapallu, kikama, chilina, uchu, palta, pakay, tawzu, granadillas, shuktakpish.
Hatun kullkita wakichinapish ña wiñarirkami( Cooperativa Nizag LTDA)
Kallaripi pichka mashikunami hatun yachana wasima yachanaman rishkakuna( Instituto Eugenio Espejo) Riobamba kitipi.
Kay sumak yachaykunami yuyaykunata ashtawan paskashka.
Ñaupa yuyaymi kashka, wakcha kawsaymanta llukshina.
Chay kipami pichka mashikunaka shuk hatun katuna, rantina wasita ruranata, wiñachinata yuyarishkakuna. Kutitn kutin parlanakushpami shuk hatun yuyayta hapishkakuna, chay yuyayka kashkami hatun Kullki wakichinata wiñachina.
Hashka runakunami karu llaktaman rishkakuna, kullkita hapishpa mana maypi wakichi tukushka, chay kawsayta rikushpami, wiñachinata yuyarishkakuna.
Chunka pusak mashikunami wiñachikkunaka kan.
Ishki chunka pichka waranka kullkiwanmi( 25.000) kallarishkakuna.
Tukuy kullkita wakichikunaka sukta patsak chunka ishki mashikunami kan.
Wiñarinmi sukta puncha ishki waranka chunka watapi, chay punchami wiñari raymita rurankuna.
Pushakuna:
Punta pushak: Mariano Criollo
Tukuyta rikuk: Francisco Tapay Mendoza.
Tukuy kullkita yupak: Esteban Tapay.
Kay tukuytaka rikunmi MIES
Mañachinkunami pusak waran kallaman, wawa kullkitaka shuk wata paktakpimi kutichina kan, chunka kanchis (17% anual) wawa kullkipimi mañachinkuna.
Churanapak, llukchinapakka, ishki waranka pusak kullkikunawanmi llankankuna.
Killanta killantami tatanakunkuna kullki wakichinata ima shina pushanamanta rimanakunkapak.
Arininakuytaka tukuykunami paktachinkuna.
III. KIKIN IÑINAMANTA
3.1 PAWKA RAYMI ( Marzo- Carnaval)
Kay raymi killaka Nariz del Diablo urkumanmi rinchik, tayta pachakamakta, ñaupa taytakunata yuyarishpa, kushichishpa yallinkapak.
Chay urkupika tayta pachakamanman mañashka kipaka, kikin uyarikunawanmi tushunchik, chivilta yanunchik, tukuykunami kukayuta apashpa rinchik chay urkupi karanakunkapa mikunkapak, chay mikukuy pachami shuk tayta kay parluta parlan
Ñawpa pachami shuk taytaka machashka, chay kipaka rishkami supaypak sinkapi puñunaman, Ñapish chawpi tuta kakpimi chak nariz del diablo urkuka kayshuk Achupallismanta tayta Kallanapukara nishka urkuwan hashka hashkata piñanakushpa kallarishka ninmi, kashna ninakushpa, Tayta kallana pukaraka nishkami tayta nariz de diablotaka, puñuy siki mana ukkarkanki tayta pachakamak yakuta kukuy pacha, chayman mana rishkamantami kunanka lluchu siki, chakishka tayta kanki nishpami rimashka, chaymantami kutin Tayta Supay sinka piñarishpaka kasha nishka kankarin ima favor waylla kanki, kanpak wawakunami kayman shamun ñuka wawakunapak mikunakunata kichunkapak, kay ñuka allpitamantami kaykunata apashpa rinkuna: muyukuna, fruta mikunakunata, mishkichina kiwakunata, shuktakunatapash. Chaymantami ñukanchikka mana yarikaywan yakunayaywan kawsanchik.
Chasnallatak ishki yunta wakrata mana charikunaka, yapunkapakka mañakunami kashka, Carnaval raymipimi wakrayuk duyñutaka yupachanaman rinkuna, medianowan, aswawan, hayak yakuwan.
Chakrakunata tarpuchishkamantapish chasnallatakmi yupaychanaman rinkuna.
3.2 HATUN PASCUA PUNCHA
Kullka punchami utka tukuy allpapi tarpushka muyukunata rikunaman rinchik.
Chay chakraman chayashpaka , kunkurishpa sumak muyuwan parlay kallarinchik, kashanami parlanchik: sumak muyitu, Pachakamak wiñachishka muyitu, kawsayta kuk muyitu, sumakta pukunki karanakushpa kawsankapak, Pachakamak yayitu rikuwanki ama kasa, wayra, japichun, tamiata karawanki, millay kurukunamanta harkawanki. Ama llakirikki kampak ayllukuna hashkatami kuyanchik muyitu. Chaymantami kunan Mushuk watapi rikunaman chamurkanchik, asha civil pakitata karaway.
Chasna tukuy chakrata rikushpaka, chawpi puncha kakpimi tikranchik wasiman
Manaray ukuman yaykushpami ninchik wasiyuk mamita kay Mushuk civil pankawanmi shamuni Elena chakraka shuk hatun napaytami kachan, waisyuk mamitamanninchikmi, shinallata chaskik mamitaka ninmi shamupay, yaykupay, kushi kawsayta apamupay, tukuykunami kushilla kanchik Mushuk sara panka shamushkamanta.
Chinallatak trigo muyu, cebada muyu killuyakukpika hashka llamakunatami chay muyupi michinaman rinchik sarurinchik chay muyu alli tukuchun, chasna michishpami ña chawpi puncha kakpi mikunaman shamunchik, ña mikumkapakka yanuk mamita, hatun mamami tayta pachakamakta yupaychashpa bendicionta cun mikuna hawapi. Chay kipaka rinchikmi tayta pachakamakta mañana wasima Chaki mayllana raymita paktachinaman.
Kullka, Chaska, Wacha chawpi puncha mikuytami tukuy ayllukunawan karanakunchik, Achik mama Achik taytamanpish karakrinchik, chay Achik mama taytaka wiwakunatami karashpa kachan payak Achik wawakunamankamka, mirachishpa, katushpa churarishpa, yachay wasiman yaykushpa kawsachun.
Hatun Inti Punchaka.
Kimsa pachakuna kakpimi ralu yakupi armarinaman rinchik, chaymanka chivil shunkullirinawanmi rinchik, Mushuk runakuna kankapak, sinchi samayta hapinkapak, shunkuta mayllarinkapak, sinchi kari sinchi warmi kankapak, alli yuyaykunata hapinkapakpish.
Mayhakunaka paskuanchitami rurankuna.
Mamitaka papawan, cuyiwan zampo muru takashkawan yanun, chaykamanka kutin taytaka tukuy wawakunatami alabaduchishpa kimsa kutinkaman wawa karawan asutin, tukuy mana kasushkamanta, yuyakunata mana napashkamanta, mana nishkata rurashkamanta, mana ukka hatarishkamanta, shuk wata pantarishkakunamantami asutin kunaywan kunaywan, chay kipami kutin mamitaka karan, chay kipami misaman rinchik.
3.3 APACHITAPAK KILLA( 3 de Mayo)
SHIRI PUMKU( puerta fria) Waka= lugar sagrado.
Nizag mashikunaka tayta chiripunku wakamanmi rinchik, tayta Pachakamakwan, Apunchikwan, yuyak tayta, yuyak mamitawan tupankapak, Nizag Runakunapakka, tayta Pachakamakka na wayrapichu, ashtawankarin urkupi, sachapi, kiwapi, rumipi, yakupi, pishkukunapi, yuyakkunapi, alli michikkunapi, pushakunapi, wawakunapi, karanakuypi, kishpichinakuypi, yanapanakuypi, shuktakunapipash. Chaypimi kan kawsayta kuk yayitu mamita.
Pachakamakka shuk mama atishpa shinami kan tukuykunata ukllashpa kuyashpa wiñachin.
Kay wakama tukuy wiwakunapak millmakunata, tullukunata, espelmawan wasita, wawakunata, unkushkakunata, wiwakunata, murukunata pichashpami apashpa rinchik, ama unkuy, wañuy, llaki hapichun, tukuy chiki llukshichun. Mishki mikunakunatapish apashpa rinchikmi: muti, sara kancha, alveja muru, papa, kuy, Chivilis, washpakusashka, arroz muru yanushka, mishki jora Asúa, wirumanta mishki yaku Aswa. Manara mikushpami kay mikunakunata hapishpa tushunchik pachamamitata yupaychashpa.
Ñawpaka tukuylla llutarishpa siririshpami tayta urkuta, pachamamitata kishpishita, licenciata, panpata muchashpa kallarinchik.
Chay kipaka tukuykunami kishpichita kunkurishpa mañanakunchik Tukuykunami chay wakapika sinkurinchik alli samayta hapinkapak, Mushuk warmi, kari, wawa kankapak, Mushuk wata kallarishkamanta.
Chasnallatak cuy rumitami apashpa shamunchik kuy wasipi panpankapak, hashak hashka kuykuna mirachun.
3.4 RAYMI KILLA( Junio) CUERPO DE CRISTO
Kay raymita pusha mashika tayta huyis shutimi,
Kay mashimi tukuy raymi ima shina kanata yuyarin,
Manarak raymi chayamukpimi, shuk watata allichirin, kullkita tantan, kuchita wirayachin, kuykunata uywan, wasita allichin, chunka ishki tushukunata mascan, yanuk mamitata mashcan, alwahanu taytata mascan, violin, bombo, flautapipash yanapak mashikunata mascan, tukuy munay mikunakunata rantishpa tantachin.
Ña kullka puncha pakarimukpika utka hatarishpa tukuy wasita pichan, chay kipaka chunka ishki tushuk musukunata payapak wasiman pushamukrin, chaypimi tukuykuna mutarinkuna, yurak ushuta, yurak wara, yurak kushma washamanka uma pañuwan sirashka, tukuylaya tullpu lishtunwan rirpu, chunta kaspita aysashka, ishki sampipitak chilinnikuk kashkapliwan watashka, maki pañuta aysashka, kay tukuyta churarishpaka, tukuy chunka ishkikunami tayata huyista kunkurishpa alapadushpa sumak bendiciónta mañankuna, chay washaka misata uyanamanmi rinkuna, misa llukshishka kipaka, tukuy ayllukuna rikukuk ñawpakpimi tuyunkuna, Apunchik wañushka Kawsarishkatashmi tushunkuna, chayta tushushka kipami tayta huyiska yumpukunataka nin richik kuytsakunata rikunkichik, chaypimi yunpukunka, ñankunapi, michinapi kuytsakunata hapishpa llikllarinta, muchikuta kichushpa tayta huyispak wasiman apashpa rin. Chaypimi kuytsaka rina kan apamunaman, apamunaman rikpika tayta huyiska hashka ashka mikunakunatami karashpa kachan chay kuytsamanka.yachak musukunaka paykunapak kuyashkatami hapikrikunakarka.
Manaray huyispakman rishpami arkuta paktakuna, chay arkupika kaykunatami churan: chilina, chiwila, palta, papaya, chimuya, pakay, palanta, tawzu, granadilla, tanta, galletas mikuna, caramilo mishki, wiru, pipinu, shuktapsh, kay tukuyka chusku hatun kaspikunapimi churashka, chay kaspiman wichiyanaka mana hawallachu, mayhankunaka wirawanmi supamkuna kaspipi ama wichiyay tukuchun, tukuy wichiyashpa mikunakunata hapishpaka tayta huyisoanmanmi rinkuna, chaypimi tyata huyiska chunka ishkipak mamakunaman chawpin tukuy mikunakunata.
Chashnallatak duñita tukushka warmikunapish tushunkapak llukshikunami.
Pachakamakta mañana WASI ñawpakpika hatun wirtatami rurankuna, yunkapi pukuk mikunakunata, chiripi pukuk mikunakunata tarpukkuna. Chishi mikunamanka tayta huyiska tukuy ayllukunatami paypak wasiman pushashpa rin mikunakunata karankapak. Tukuykuna tushushpami raymita yallinkuna.
3.5 MURUKUNAMANTA RAYMI, ISHKI CHUNKA PICHKA, KUSKI KILLAPI( 25 de Septiembre)
Ñawpaka tukuy ayllukunami, punta pallashka murukuntaka kawsak runa iglesiaman kunchik, chay kushka murukunawanmi ima minki tiyakpipish karankuna, michamanta kullkita kunkapak katunkuna.
Ña chak punchaka, tukuy ayllukunami may sumakmurukunata paktyapi churan, tukuykunami kuyak tayta pachakamakta murukunata hawaman churashpa yupaychan, chay kipaka murukunata markashpa tukuykunami kushilla tushunkuna, tushushka kipaka shuk yuyak mamitami chay murukunata tukuy raymipi kakkunman kun paykunapak shuktak murukunawan chakruchun, cha kushiyachinata rurashka kipaka, tukuy kuytsakunami kalchata aparishpa, runtaturpi takishpa tushunkuna, shuktak mashikunaka trilla tushunatami tushunkuna, chay punchapakka yana apita, tantata, arroz muruta, mutita, wirumanta aswata, tukuy murukunamanta yanushka mikunatami mikunchik. Kikin shuktak pukllaykunatapish ruranchikmi.
3.6 AYA RAYMI KILLA( Noviembre)
Sara muruta pallakuy pachami, yana sarata tantanchik, chay tantakuy pachami mishana nishka tiyan, Shuk mashimi shuk yurak kaspata chawpipi shuklla yana sarata aparishkata hapishpaka, shuktak mashiman kun kayta chalapay nishpa, chay hapik mashika kushirarynmi, ña payka yachanmi aya raymi punchapika yana apiwan tantawan, papawan kuykusashkawanmi karakrin chay mishak mashiman, kutin chay mashika, shuk washpatami karashpa kachan.
Aya raymi manara chayamukpimi, yana satarata makipi kutashpa, tipuchishpa shuk mankapi churan puskuchun.
Yana apita yanushpaka chishimanmi aya karay nishkata rurankuna.
Shuk patakupimi kay kunata churan: yana api, tanta, mashka, muti, Aswa, papa, aycha, shuktaktapish. Yuyakunaka ninkunaki kunan tutami tayata Pachakamak tukuy wañushkakunaman samarina pachata( recreo) kun, chaymantami tukuy ayllukuna shamun rikunaman, mikunaman kawsak ayllukunapakpi.
Chasnallatak chay kayanti punchak tukuy wañushkakunata pampana allpamanmi rinchik, shinallatak yana apiwan tantawan pashpa, chayman chayashpami, kikin ayllu pampashkaman rinchik tukuy llakikunata, kushikuykunata parlanaman, parlashka kipami shuk uchilla platopi apita tantawan cruz kuchupi sakishpa shamunchik.
Shinallatak chusku mashikunami chaskikuna tukushpa wasinta wasinta, wañushkakunamanta Pachakamanman mañashpa purin.
IV. KIKIN RIMAYKUNA
• Alwahanu: Mecero
• Apachita: Cruz
• Atabilipa: Atahualpa
• Champa Pedaso de Tierra.
• Hunkay: Semana
• Kunana: Aconsejar.
• Llachapa: Pañal de tela
• Lishtun: Sinta plastica
• Mitsa: Gran comida
• Munanakuy: Enamoramiento
• Paktachi: Compromiso
• Rimadur: Intermediario.
• Sikra: Shirgra de Cabuya.
• Taripana: Avericguar
• Tatsa: Canasta
• Tzampumuru: Pepa de sambo hecho salsa.
• Tzankana: Moler
• Wawamama: Madre o Placenta
• Zamurra: Colada de arina de granos.
V. KAY LLANKAYTA YANAPAK MASHIKUNA
WATAKUNA
SHUTI
Rosario Pala Pichka chunka pichka watakunata charin
Vicente Vacacela Pichka chunka iskun watakunata charin
Valeriano Mendoza Kanchis chunka kanchis watakunata charin
Maria Carmen Mendoza Pusak chunka ishki watakunata charin
Maria Margarita Vacacela Pusak chunka sukta watakunata charin
Nizag Kawsak Iglesia
Warmikunapak wankuri ( CAMACH)
VII. TUKUYKUNATA YUPAYCHAY
Ñaupaka tukuy kay pachata, hawa pachata, ura pachata wiñachik sumak taytitu mamita pachakamaktami yupaychani, ñukaman sumak yuyaykunata kushkamanta,
Ñukapak Yachachik Cesar Guanulema Mashimi paypak sumak yachak yuyaykunata kararka, chaymanta hatun shunkuwanmi yupaychani. Chaypak washaka ñukapak tayta mamitatami yupaychani, kullkiwan, yuyaykunawampish yanapashkamanta, Shinallatak ñukapak, Apunchinmanta ñañakunatapish( M. J. P. P.) Tukuy shunkuwanmi yupaychani, shinallatak tukuy kay llankayta yanapakunatami yupaychani.
May hatun tupaychay “ JATUN YACHANA WASI” Kay hatun yachana wasipimi kikin Runa kawsayta Sinchiyachinchik, kawsanaman kutinchipish.
Ñukanchik Kikin Kawsayta Kawsashpami, “SUMAK KAWSAYTA RURASHUN”
¡SHUK MAKILLA, SHUK YUYAYLLA, SHUK SHUNKULLA RUNA KASHPAKA CARAJO!


c: text/html

text:
Roque Sáenz Peña
Roque Sáenz Peña sutiyuq runaqa (* 19 ñiqin pawqar waray killapi 1851 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - † 9 ñiqin chakra yapuy killapi 1914 watapi wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu taripay amachaq , pulitikupas runam karqan.
1910 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 12 ñiqin kantaray killapi 1914 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan.
Tayta: Luis Sáenz Peña , Mama: Cipriana Lahitte
Warmikuna: Rosa González Delgado (1882-1914)
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chiruki
Chiruki icha Tsalaki (kikinpa siminpi: Tsalagi, inlish simipi: Cherokee) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, North Carolina suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, tsalaki simita rimaq, 300.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
1838 watapis Waqaysapa Ñan (Trail of Tears, Nu na da ul tsun yi) nisqapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan Chiruki runakunata (wakin Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakuna hinas) Georgia, North Carolina suyukunapi kaq mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan. Indyu Suyupi Chirukikunap uma llaqtanqa Tahlequah llaqtas tukurqan. Waranqachá Chiruki runa ayqikuspa North Carolina suyupi kaq Hatun Phuyusapa Urqukunapis (Great Smoky Mountains) kakurqan, kunan p'unchawkama.
1887 watapi General Allotment Act nisqawan indhina runallaqtap allpankunaqa - Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunap tukuy allpankuna - akuna runakunamansi rakinachisqas karqan, ñawpaqta indhina runakunamansi, qhipaqtataq, 1889 watamantapacha - mistikunamanpas. Chaywan lliwmanta aswan allpakunas mana indihinamansi qusqa karqan. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaypacha Chiruki runakunap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
1934 watapi Indian Reorganization Act nisqawanqa kikinpa pusaqninkuna akllay hayñinta musuqmanta chaskirqan.
2000 watapiqa 97.300 Chiruki runa Oklahoma suyupis kawsarqan, 13.000 North Carolina suyupis, 9.000 Alabama suyupis, 5.600 Georgia suyupis, 5.500 Tennessee suyuis, 3.000 South Carolina suyupis. 230.000 Chiruki runaqa Chiruki Nasyun (Cherokee Nation) nisqamanmi kapuchikun (Oklahomapi Tahlequah llaqtapi tiyayniyuq), 12.000-chá chincha anti Oklahomapi Kituwah (United Keetoowah Band of Cherokee Indians) nisqaman, 13.400-taqsi North Carolina suyupi Anti Chiruki (Eastern Band of Cherokee Indians) nisqaman.


text:
Maya hawaykawsay
- Maya nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; Maya (sut'ichana) rikuy.
Maya hawaykawsay nisqaqa ñawpa pacha Chawpi Awya Yalapi maya rimaykunata rimaq runa llaqtakunap ancha kururasqa hawaykawsaymi karqan.
Yukatan yaqa wat'api chunka tawayuq kaq pachakwat'api Maya runakunap hawaykawsaynin ismurqaptinpas, kunan Watimalapi K'iché, Kaqchikel, Tsutuhil runa llaqtakunas sisakuspa qhapayarqan. Chay llaqtakunaqa chunka pichqayuq wat'api ispañul kunkistadurkunap atisqan karqan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Maya hawaykawsay.


text:
1Jesus chi runagunata ashcata yachachishcahuasha Capernaun llactama bulltiara. 2Chibi shuc romano sundalugunata mandac amu tiyaura. Pai yapa llaquishca paita cuirac runa chi uras huañunalla tucusha siriura. 3Chi sundalu mandacca Jesusmanda cuintauta uyashami maican israelgunata mandac rucu runagunata Jesuspagma cachara pai shamuchun nisha ñuca runa huañucta alichipac shamuchun nisha shimita cachara. 4Cachacpi paiguna Jesuspagma pactasha ashca cutin ruganaura casna nisha, Cai sundalugunata mandacca ñucanchi llactata llaquigmi, caibi ñucanchi tandarina huasita cushcami. Chimandaga can pai llaquishca runata alichicpiga ali manga ninaura. 6Chasna nishcata uyasha Jesus paigunahuan rira. Riusha sundaluta mandacpa huasi mayanbi pactaupi chi mandacca cutillata paihua amigogunata Jesuspagma shimita cachara, Señor nisha, ama tarabusta shamunguichu. Mana balicchani canga ñuca huasibi yaicungahua. 7Ñáuca mana balic ashcamandami ñuca mana cambagma shamurani. Chasna acpi can shimillahuanbas rimapai ñuca runa ali tucupachun. 8Ñáucaga sundalu asha mandashcagunata uyac mani, chasnallata sundalugunataga mandac ani. Shuc sundaluta ri nisha rimacpi rin, shucta shamui nisha rimacpi shamun. Ñáucata yanapac runata caita rai nisha mandacpi ran. Cunanga chimandalla rimai, can rimashcashina ña tucungami. Chasna nisha chi sundaluta mandacca chi shimita Jesusma cachara. 9Jesus chi mandac runa cachashca shimita uyasha cushiyara. Paita catic runagunata rimara, Cai tunu sinzhi quirinata mana maibihuas tupashcanichu, ni israel runagunahuacpihuas mana tupashcanichu nira. 10Chihuasha chi cachashca runaguna mandacpa huasima bulltiasha chi ungushca runa ña ali tucushca acta ricugrinaura. 11Mana unai punzhahuasha Nain nishca llactama Jesus pai japishca chunga ishcai (12) runagunandi riushcai yapa ashca paita caticcunahuas paihuan rinaura. 12Chi llactama pactaushcai shuc huañushca musu runata pambangahua apaucunata tupanaura. Chi huañucpa mamaga huaccha huarmi mara, chi huañuc churillata charishca ara. Chi llactamanda ashca runaguna paita pambanata yanapangahua cumpañasha rinaura. 13Jesus chi huaccha huarmita ricusha llaquisha, Ama huacaichu nira. 14Chasna nishcahuasha aya cajunda llangangahua rira. Llangacpi apaucuna shayarinaura, shayarinaupi chi huañushcata jatari nira. 15Chasna nigllai chi huañushca musu runa causarisha jatarira, cuintangahua callarira. Chasna racpi Jesus chi huaccha huarmita camba churita apasha ri nira. 16Tucui runaguna chita ricusha manzharisha Diosta alabanaura casna nisha, Ñáucanchi paihua runaguna ashcamanda cunan ñucanchita yuyarishcami yanapangahua. Pai rimashcata shuc balic pasachic runa paihuagmanda ñucanchihuacpi pactamushcami ninaura. 17Jesus chasna rashcagunamanda tucui Judea provinciaibis, tucui shuc llactagunaibihuas cuintanaura. 18Juanhuan puric runaguna tucui Jesus rashcagunamanda paita cuintagrinaura. 19Cuintacpi Juan paihuan puriccunata ishcaita (2) Jesuspagma cachara, Canzhangui Dios cachashca runa, shuctachu chapashun nisha tapungahua cachara. 20Cachacpi Jesuspagma pactasha rimanaura, Bautisac Juan ñucanchita canmami cachaitucuranchi canda tapungahua canzhangui Dios cachashca runa, shuctachu chapashun nisha nira. 21Paiguna pactamushca uras Jesus ashca ungushca runagunata alichiura, supaitahuas runagunamanda llucshichira. Chasnallata ashca puyuñahui runagunatas janbira, paiguna cutillata alita ricungahua. 22Jesus chasna rashcahuasha chi Juan cachashca runagunata rimara, Canguna tucui ricushcagunatas uyashcagunatahuas Juanda rimagrichi. Puyuñahui runagunaga cunan ricunaunmi. Ñáaupa mana puric runagunahuas cunan alita purinaunmi. Lepra nishca sinzhi carachayuc runagunahuas janbishca tucunaunmi. Mudu rinriyuc runaguna cunan alita uyanaunmi. Huañushca runagunahuas cuti causarishcaunami. Pugri runagunaga Diospa quishpina shimitas uyanaunmi. 23Maican ñucata quirisha mana saquic runaga yapa cushi causangami nira. 24Juan cachashca runaguna bulltiashcahuasha, Jesus chibi tiyac runagunata Juanmanda rimara, Canguna Juan camachiushcata uyashun nisha chi pi chaquishca pambama risha imata ricungahuata riranguichi. Huaira cuyuchiushca shinlutacuinta mana sinzhi quiric runata ricungahuachu riranguichi. Mana. 25Manáshaga imata yuyarisha riranguichi, sumac churarishca runata ricungahuachu riranguichi. Yachanguichimi sumac churarishca runagunaga jatun amuhua huasigunaibimi cungailla causaunguna. 26Chasna acpi Juanbagma risha imata ricungahua yuyarishata riranguichi. Canguna Dios rimashcata pasachic runatachu ricungahua riranguichi. Indá. Chasnallata cangunata nini, tucui Dios rimashcata pasachic runagunamanda Juanga mas balic ara. 27Dios paihua shimibi Juanmanda rimasha casna quillcachira: Ricui, ñuca shimita rimac runatami ñaupata cachauni paiga camba ñambita alichigriuchun nisha Dios nira. 28Sirtutami cangunata nini, Cai pachai tucui runagunamanda Bautisac Juanmanda yali mana pihuas tiyarachu. Astahuanbas Diospa ali mandana muntunbi maican mana balic niushca ashallata Juanmanda mas yali balichiushca manga nira. 29Jesus cuintashcata uyasha tucui runaguna, gubirnuraicu cullquita tandachiccunahuas, Juan bautisashca runaguna ashcamanda Diosca Juanda cachashcamanda alita rashcami nisha rimanaura. 30Randi fariseogunaga, Moises mandashcagunata yachachiccunahuas mana Juan bautisashca runaguna ashcamanda Dios paigunata alita rachun nigllaita mana munanaurachu. 31Chasna mana munacpi Jesus paigunata rimara, Cunan causac runaguna imashinata causaunguna, imasnata yuyariunguna nira. 32Pugllac huahuagunacuinta asha yangamanda piñanaun. Huahuaguna shu jistata pugllasha piñanaun casna caparisha, ñucanchi ulahuatuta tucacpi canguna mana bailaranguichichu ninaun. Cuti chihuasha ayata bilashcatacuinta pugllasha piñanaun casna caparisha, ñucanchi llaquilla huacacpihuas mana huacaranguichichu nisha cuintanacunaun. 33Cunan uyaichi, canguna ñucata piñaccuna asha chi pugllac huahuagunacuinta manguichi. Bautisac Juan shamusha ali micunata mana micusha asuacuintata mana upishahuas puriura. Chasna causaupi canguna rimaranguichi paiga supai man. 34Ñáuca randi Runa Tucuc asha, jistama risha micusha upisha raucta ricusha canguna rimahuaranguichi ñucata jillu mangui nisha, machaisiqui runa mangui nisha rimahuanguichi. Gubirnuraicu cullquita tandachic runagunahuan, juchayuc runagunahuanbas amigota raungui nisha ñucata piñasha rimahuanguichi nira. 35Yuyarichi. Tucui Yaya Dios rashcagunaga ricuchinaunmi pai sirtu yuyaiyuc acta nira. 36Chihuasha shuc fariseo runa Jesusta cayara paihua huasima micuc shamuchun nisha. Chasna cayacpi Jesus pai japishca runagunandi chi fariseo huasima risha mesaibi tiyarira. 37Ñáa pai tiyauta yachasha chi llactai ashiyachisha causac huarmi balic asnac yacuta apamusha Jesuspagma shamusha paihua chaqui mayanbi shayarira. Huacasha paihua ñahui yacu Jesuspa chaquita jucuchira. Paihua acchahuan Jesuspa chaquita chaquichisha muctisha chi balic asnac yacuta talira. 39Chi cayamuc fariseo runa chita ricusha yuyarira, cai runa Dios rimashcata sirtu pasachic runa ashaga chi llangac huarmi ashiyachisiqui actaga yachanmami nisha yuyarira. 40Chasna yuyaricpi Jesus paita nira, Shuc rimanata charini canda cuintanata, Simon. Chasna nicpi, Rimahuailla señor nira. 41Nicpi Jesus cai yachachina shimita casna nisha cuintara, Shuc runa cullquita mañachira ishcai runama. Shuc runata pichca chunga (50) cullquita mañachishca ara, shuctaga pichca patsacta (500) cullquita mañachishca ara. 42Paiguna mañashca cullquita mana charisha chi mañachic runama cutichinata mana ushanaurachu. Mana paganata ushanaupi ishcandita paiguna dihuita huiñai pasachira. Ñáuca canda tapuni Simon, chi ishcai runamanda maicanda chi mañachic runataga mas llaquinga. 43Tapucpi Simon cutipara, Chi mas ashca dihuita huiñai pasachitucushca runami ñuca ricucpi mas llaquinga. Nicpi, Chasna man can rimashcashina, Jesus nira. 44Chasna nisha yuyachishcahuasha chi huarmita ricusha Simonda cuti rimara, Cai huarmita ricunguichu. Ñáuca camba huasibi yaicushcai yacullahuas mana cuhuaranguichu ñuca chaquita maillaringahua. Cai huarmi randi paihua ñahui yacuhuan ñuca chaquita maillasha paihua acchahuan chaquichihuashca. 45Can ñucata saludangallahuas mana caillahuaranguichu. Pai randi ñuca caibi yaicushca urasmanda ñuca chaquita muctinata mana saquihuanzhu. 46Ñáuca umaibi gustu asnac yacullahuas can mana talihuaranguichu. Pai randi ñuca chaquibi gustu asnac yacuta talihuashca. 47Canda nini, Simon cai huarmi yapa ashca juchamanda anchuchi tucushcamandami yapa llaquihuan. Randi maican runa ashilla juchamanda anchuchitucushca ashami ashillata llaquihuan nira. 48Huasha chi huarmita nira, Can jucha rashcaguna huin anchuchishca mangui. 49Chasna rimacpi mesai tiyauc runaguna yuyarinaura, Pitan cai runaga, juchata anchuchishca mangui nisha rimacca. 50Paiguna casna yuyarinaupi Jesus chi huarmita rimara, Ñáucata quirishcamanda canga quishpichishca tucungui. Cushiyasha ri.
Copyrighted Material
Learn More


text:
Christian Michelsen
Peter Christian Hersleb Kjerschow Michelsen ( * 11 ñiqin pawqar waray killapi 1905 watapi paqarisqa Bergen llaqtapi - 29 ñiqin inti raymi killapi 1925 watapi wañusqa Fjøsanger llaqtapi), huk Nurwiga mama llaqtap taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
11 ñiqin pawqar waray killapi 1905 watamanta 28 ñiqin kantaray killapi 1907 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi:
Churinkuna:
Yachaywasi:
Qillqasqankuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Christian Michelsen.


text:
Takachi munisipyu
Takachi (kastilla simipi: Tacachi ) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takachi llaqtam (750 runa, 2001 watapi).
Yuyarina
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Huk kantunmi kan: Takachi kantun.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa awanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Takachi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]
Munisipyupi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]


text:
Sergio Goycochea
Sergio Javier Goycochea (* 17 ñiqin kantaray killapi 1963 watapi paqarisqa Zárate llaqtapi - ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan aranway pukllaqmi qarqan.
Yuyarina
Klubkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta hayt'aq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Willay pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Sergio Goycochea.


text:
Emiliano Zapata
Emiliano Zapata Salazar sutiyuq runaqa, (* 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1879 watapi paqarisqa San Miguel Anenecuilco, (Morelos) llaqtapi - † 10 ñiqin ayriway killapi 1919 watapi wañusqa Chinameca, (Morelos) llaqtapi), Mishikupas Awqaq suyup hiniral.
Tayta: Gabriel Zapata; Mama: Cleofas Salazar
Ñawpaq warmi: Piedad Reyes
Wawakuna:
Qillqaqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kastilla simipi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Emiliano Zapata.
- Zapata, Flores-Magón y el anarquismo,
- Emiliano Zapata 1909-1919 ç


text:
Waranta
Waranta (kastilla simipi: Guaranda icha San Pedro de Guaranda) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Bolívar markap Waranta kitipas uma llaqtanmi.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqta kitillikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa llaqta kitillinmi kan: Gabriel Ignacio de Veintemilla (icha Veintemilla), Angel Polibio Chávez (icha Chávez), Wanuku (Guanujo)
Apaykachana[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Waranta.
- www.codeso.com / Saywitu: Chimpurasu marka


text:
Amamantamuento
'Amamantamuento' se parece a 'amamantamiento', ¿Con amamantamuento querías decir amamantamiento?
Amamantamuento tiene 14 letras
Definición de amamantamiento aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: amamantamuento
Nube de palabras :
- amamantamiento zmamantamiento smamantamiento wmamantamiento qmamantamiento anamantamiento akamantamiento ajamantamiento amzmantamiento amsmantamiento amwmantamiento amqmantamiento amanantamiento amakantamiento amajantamiento amamzntamiento amamsntamiento amamwntamiento amamqntamiento amamabtamiento amamamtamiento amamajtamiento amamahtamiento amamanramiento amamanfamiento amamangamiento amamanyamiento amaman6amiento amaman5amiento amamantzmiento amamantsmiento amamantwmiento amamantqmiento amamantaniento amamantakiento amamantajiento amamantamuento amamantamjento amamantamkento amamantamoento amamantam9ento amamantam8ento amamantamiwnto amamantamisnto amamantamidnto amamantamirnto amamantami4nto amamantami3nto amamantamiebto amamantamiemto amamantamiejto amamantamiehto amamantamienro amamantamienfo amamantamiengo amamantamienyo amamantamien6o amamantamien5o amamantamienti amamantamientk amamantamientl amamantamientp amamantamient0 amamantamient9


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Lapan runakuna chaynuyla washa kananpaqmi mana pisi rantisha runatanuy sirbichikunanpaqmi mana ima lutantas ruranakurkaananpaqmi, alipa rikanakurkaananpaqmi.
Lapan runakuna chay washasha kapaakunanta mana musyarmi, mana kaasukurmi runakuna qalayapaakusha lutan ruranakuyta, ashlinakuyta, kaykunam juchakachimanchi lapan runakunata. Chaymi musyachipaakuu lapan runata mana manchakular, mana ima wanaychruusi kay pachachru kawapaakunanpaq. Jinamanmi "Rimashaq" nirqa, rimapaakunanpaq, naatan munanqanman, Diosmansi u jukmansi yupachikurkaananpaq.
Maychru chaychruusi mandaqkuna ninakunqannuyla rurapaakunanpaq. Runankunata lutan runakunapa makinpitas washananpaq, lutan mandaqninta mana ima lutantas rurapaakunanpaq. Chaynuytaq lapan nasyunchru runakunas alipa rikanakur kawapaakunanpaq.
Lapan nasuyunpita delgadukuna wamaqta qutukaanan junaqchruumi rimanakurkur iskirbipaakura lapan runa, warmis, olqos chaynuyla alipa rikasha kananpaq. Chaychruutan rimanakurkara runakunata ali kawayta yanapapaakunanpaq. Naatan mana pisi rantiyasha runawannuy piwansi sirbichinanpaq. Chaychruutan chay lapan nasyunkunapita qutukaq de!gadukuna ninakaraarira chay rimanakurkanqannuy yanapaanakur kawapaakunanpaqsi.
Kay rimanakunqanchi rurasha kananpaq musyachishun lapan runata, warmitas, olqotas ninakurkaras, naatan mandaqkuna runankunata chay i mayqapitas washapaakunanpaq.
LAPAN NASYUNPITA QUTUKAQKUNAM ISKIRBIPAAKURA
Kay Pachachru Maychru Chaychruusi Runakana Chay Washasha Kapaakunanapaq
Lapan runakuna mayaq chayaq nasyunchruusi mandaqnintin kay iskirbishakunata yarpapaakunanpaq, jinaman yachrachipaakunanpaq. Chaynuytan kay iskirbishakunata mandaqkunaqa rurachipaakunman, nasyunninkunachruusi u jukla nasyunkuna munayninchru alipa kayaqkunatas rikanakurkaananpaq.
Lapan runas kay pachachru nasimun juk rantisha runanuy mana pitas sirbinanpaqmi, alipa rikasha kananpaqmi, washasha kananpaqmi. Lapan runakunas nasipaakamun yarpayniyoqmi naatan tantiyayniyoqmi ima lutanta rurapaakurursi tantiyakunanpaq. Lapan runakunas kawapaakunaman juk wawqenuylam.
Washasha kananpaq kay lapan iskirbirayaqnuylam rurakanman lapan runawansi, yuraqwansi, yanawansi, imaniraqwansi kachun quechua rimaqsi, castellano rimaqsi, u kachun warmis, olqos, Diosman yupachikuqsi u imaman yupachikuqsi, kachun manadaqninpita pinsiyaqsi u ima insiyaqsi, kachun mayaq markapitas u maychru, nasishas, kapuqniyoqsi u mana imaynaqsi. Imanuy ayqaynuy karsi rikanakurkanman juk kastanuylam.
Kachun mayqan mandaqkunapa qatiraqninsi, kachun libritayoqsi u jinalas, kachun mayaq markapita aywakamushas, pi maysi rikanakurkanman chaynuylam, juklaa nasyun mandaqpa makinchru karsi, mana jukpa makinchru kaqnuylam rikapaakunman alipa, chay mandaqpa runankunatas.
Pi may runatas amam munachwanchu pitas wanuchipaakunanta, piwansi mana munayaqwan sirbichikurkaananta, jinaman maqasha u ashlisha kapaakunantas.
Amam pisi, pipa sirbiqninsi imaysi yaykunqachu imapita nirsi u imapaq nirsi.
Amam pi tasi kawaypa kuchuchinmanchu juk uywatanuyqa, manatan pitas ashlinmanpishchu mana baliq nirsi.
Lapan runas, may chay nasyunchru kaqsi kanman chay kikin nasyun runanuy alipa rikasham, libritaanaq mana karsi.
Lapan runas kapaakunman chaynuyla alipa rikasham. Naatan pis aliska kunchuchiptin kay iskirbishakunapita juknuypa ruraptin nasuynchru mandaqqa washanmanmi lapan runakunata. Amam rirqararmanchu pisi, mandaqninpita lutanta rimayaqta u wakta, kayta lutanta ruray niyaqta. Manatan rirqaranmanchu wakinta alipa rikaqtas u wakinta lutanpa rikaqtas.
Jucha taripaq runakuna wiyaripaakunman lapan runatam nasyunninchru kaqtaqa. Paykunaqa runakunata washapaakunman iskirbishankunanuymi mana imas lutan rurasha kapaakunanpaq.
Amam pitas manakaqpita, charichinmanchu u karselman wichrqachinmanchu. Naatan nasyuninpitas jurquchinmanchu.
Juchaakushakunata taripaq runakuna rikapaakunman chaynuylam lapan runatas. Paykuna wiyaripaakunmanmi Chay juchachasha runamayin wanuchiqta imaninqantas". Chawra mana mayqantas kuyapaalarmi ima nipaakumansi rimakurkanqannuy.
1. "Juk runapita lutantam rurasha" nipaakuptin rasunpa shumaq musyakamunqankamaqa "Manam yanqa rimapaakunmanchu paymi rurasha". nir. Naatan juchaakusha karqa, kikin chay runa washakushun u washachun juk runas. Chay jucha taripaqkuna achka runakuna kayaptinmi mayapaakunman chay juchachasha runa rimaqta.
2. Pi runa imatas ruraruptin, manam imaniytas atipapaakurachu nasyuninkunachru mana kaynuy iskirbishakuna kaptin. Naatan manatan karachu iskirbishakuna j uchaakushakunata imaypa aliska kunchuchinapaqsi. Chaypi taran mandaqkuna iskirbipaakura kayta naa imayqas juchaakusha jananchruuraq.
Mariam pitas ayluykunata "Lutanta ruray". nichwanchu. Naatan manatan wayinchru imanuy kawakuqtasi imatas jatipachwanpishchu. Manatan kartantas pisi kichrapunmachu ni washantas rimanmanpishchu. Kay iskirbishakunanuymi rurakasha kanman. Jinaman washasham kapaakunman lapansi kay tukuy lutan ruraypita.
1. Runaqa pi maysi munanqantam aywanman maytas, chaytas. Naatan nasyunninchruusi munanqanchruutan yachranman maychru chaychruusi.
2. Pi maysi munarqa yarqunmanmi imaysi nasyunninpita. Naatan munarqa kutiyunmantan imaysi.
1. Mana kaqpita pis yanqa qatikachraptinqa, chay runakunaqa yarqukurkanmanmi nasyunninpita juklaa nasyunchru maylachruusi ali kakunanpaq.
2. Naatan imatas lutanta rurapakusha karqa amam yarqunmanchu nasyunninpita juklaa nasyunchru washapaakunanpaq, Lapan Nasyunpita Qutukaq runakuna manam munapaakunchu kaykuna rurakananta.
1. Lapan runas kapaakunman juklay nasyunlata markanch akusham.
2. Manam pisi "Qampa naa manam kankimanchu kay nasyunnikipa runanqa" nir, qarqunmanchu pitas. Ni manatan chariranmanpishchu " Qamqa manam kankimanchu juklaa nasyunpa runanqa nirsi.
1. Naa kasaranan timpuman chrarurqa, warmis, olqos kasarakunmanmi, may kastawansi; yanawansi, yuraqwansi. Kasaranmantan juklaa nasyun runawansi, Diosman u mana Diosman yupachikuqwansi. Nasyunchru iskirbishankunanuymi washanman lapantam runankunata, kasarakunanpaqsi, kasararuptinsi u chulaanakuruptinsi.
2. Manam pisi kasarachinmanchu mana munaqta. Kasarachinmanqa munanakuqlatam.
3. Chay kasadukuna lapan wamrantinmi kapaakunman alipa rikasha, mandaqkunapita washasha. Chay kasadukuna wamrankunawan aliskam balin.
1. Pi may runapas kanmanmi munaptinqa chrakransi, wayinsi u imayqansi, kikilanpasi u juk runakunapawansi. Chaynuy kananta manam pisi amachanmanchu.
2. Manam pisi kitanmanchu chay imayqantasi oíqoorir manakaqpitaqa.
Pi may runasi munanqantam pinsiyakunman, naatan ali u lutan ruranqantasi tantiyakunmanmi. Chawraqa j inam yupachikunman Diosmansi u imamansi. Muyunmanmi juk riligiyunpita juk riligiyunmansi. Muyunmantan juknuy kawaypita juknuy kawanmansi. Jinam pi maysi imanaypasi Diosninta alawaakunman, japaíansi u wakin runawansi, washachruusi u wayilachruusi. Yachrachipaakunmantan .yachrakurkanqantawan juknuypa kawaynintas, naatan rurapaakunmanmi fistankunatas.
Chawra runaqa jinam pinsiyanman, naatan "Rimashaq" nirqa, rimanman. Naatan chay pinsiyayanqan runata piñaakachinan mana pipitas amachasha kaptinqa amam rimanmanchu. Runaqa pi maysi yachrakunman munanqantam librukunata leyepasi u jukkuna rimaptin mayakuypasi. Naatan munarqa pinsiyanqanta iskirbinmanmi u rimanmanmi wakinkaqkunas mayakurkaananpaq. Naatan apachinmanmi mayaq chayaq nasyunkunamansi amam juklaa nasyunman imanaypa apachikuptinsi; ama apachiychu ninmanchu pisi.
1. Pi may runasi jinam qutukaakurkanman imapaqsi. Naatan qutukapaakunman imapaqsi, alipaqmi.
2. Manam pi tasi "Runakunawan qutukaashun" ninmanchu mana munaqta wapuypaqa.
1. Pi may runasi, mandaqnin ima ruraytas munaptinqa íapanmi chaychru kapaakunman, kikinkunas u deígadukunas.
2. Mandaqkuna imawansi yanapaamuptinqa wakinkunanuymi chraskinman lapansi.
3. Lapan runasi munanqantam akrapaakunman mayqantasi mandaqninpaq. Naatan chay mandaqninkuna akrapaakunqan kanman ayqa' watakamas nasyuninkunachru iskirbishankunanuymi. Mandaqninta akrapaakunman mana kaskipanakularmi iskirbipas u makin chakcharkuypas.
Juk nasyunchru yachraq runapa kapunman aypam imansi ayqansi kawaananpaq. Naatan mayqanpas masía kapuptinqa yanapanman walkala kapuqtam. Chaynuytan masía kapuptinqa nasyunkunas, yanapanman mana alaapa kapuqniyoq nasyunkunata, wakinkunapita mana jukmapasha kapaakunanpaq. Chaypita tukuy j inanpa yanapanakur, ali kapaakunanpaq.
1. Pi may runasi uryanman imachruusi munanqanchruumi maychruusi. Jinaman alipam rikanakurkanman uryaqsi u urayachiqsi. Naatan mana uryata tariptinqa mandaqninkunam yanapanman tariyta.
2. Ishkay runa chay uryalachru kaptin jinaman chaynuyla ishkaynin uryaptinqa, pagasha kapaakunman ayqata karsi chaynuylam.
3. Uryaqkuna ali pagasham kapaakunman mana ima wanaychruusi kapaakunanpaq. Jinaman aylunkunas alipa rikasha kapaakunanpaq. Naatan gananqan mana imapaqsi aypaptinqa nasyunninchru mandaqninkunam yananpanman.
4. Pi may runas urayaqqa qutukapaakunmanmi uryaq mayinkunawan imas mana ali kaptin rimanakurkaananpaq. Manam pisi "Ama qutukapaakuychu" ninmanchu pitas. Maslata ganayta munarqa u alipa rikasha kayta munarqa, jinam manakurkaananpaq qutukarkur rimanakurkanman.
Pi may runasi uryaqqa jamanmanmi. Chay jamar imatas rurakunman munanqantam. Naatan pisi amam uryachinmanchu rimanqanpita masqa. Jinaman watachamur jamaptin pagasham kanman.
1. Pi may runapas kanman aypam imalansi ali kawapaakunanpaq, aylunkunas mana qeshyapaakunanpaq, kanman aypan mikunan, jakun, jinaman wayin yachrananpaq. Qeshyarur aywanmanmi medikuman u hospitalmansi jampichikuq. Naatan mandaq runakuna yanapapaakunman lapantam: uryapakuytam mana tariq runakunata, qeshyaqkunata, mana uryaq atipaqkunata, japatukushakunata, chachakunata, mana juchaynaq kayarsi imaynaqsi kidashakunata.
2. Pachrayoq warmikunas jinaman iñashakunas kapaakunman aliska yanapasham imayqachruusi. Akapa wamrakuna kapaakunman ali rikasham lapansi kasadupa karsi u mana kasadupa karsi.
1. Runakuna lapanmi yaykupaakunman iskuylaman. Naatan "amam pisi paganmanchu qalayunqanpita ushanqankamas. Wamrakunata kachrapaakunman lapatam munaqtas, mana munaqtas primariya iskuylaman. Chaypita masta yachrakuy munaqkuna, jinam yachrakurkanman medikupaqsi, abugadupaqsi u imayqapaqsi. Unibersidakunaman mana atipaqkuna ali yachrarqa chraskisham kapaakunman. Naatan mana yachraqkunata "Amam chraskipaakunmanchu imansi rayqoqa.
2. Chay iskuylakunachru yachrachiykuna kanman lapan yachrakuqkunata ali runa kayta yanapananpaqmi, alipa rikanakurkaananpaq, lapan runata yanapaa- nanpaqmi, rantisha runanuy mana pipa sirbichiqninsi kapaakunanta musyapaakunanpaqmi, juklaa nasyun runakunawan, u juk rimayta rimaqkunawan alipa kawapaakunanpaqmi Diosman yupachikuqtawan, mana yupachikuqtas alipa rikanakurkaananpaqmi. Jinaman yachrachipaakunmanmi lapan nasyunpita qutukaq delgadukuna iskirbipaakunqanta yanapanakur kawaypitas, mana wanuchinakuy kananpaq.
3. Naatan taytakunam akrapaakunman churinkuna may iskuylachru yachrachisha kanapaqsi.
1. Runakuna pi maysi markachru imayqatas rurakunman munanqatam: ruranmanmi fistatas, kantamanmi kantatas, awanmanmi imatas, dibujanmanmi imayqatas u tantiyayninpita wamaqkunatas jurqamunmanmi, wakin aíiska tantiyay yachraq runakunanuysi.
2. Pi may runasi, shumakuq wamaqlata imatas kamakarachirqa u mana pisi iskirbinqanta wamaqta imapitas iskirbirurqa pagasham kapaakunman. Naatan "Amam chay ruranqantaqa pisi yachrapanmanchu. Noqam wamaqta jurqaramuu" nir, kaskinwanqa qolqeta charinan rayqosi u alawasha kanan rayqosi.
Lapan runam may nasyunchru, kaqsi, ima lutantas rurayaqkuna qalayapaakunman ali kawayta runamayinwan, kaychru lapan kay iskirbishakunanuy.
1. Runakuna Iapanmi markachru mandaqkuna imatas niptin kaasukurkanman. Chay kaasukuq karqa, pi maysi kapaakun alipa rikasham, naatan ali runa pipaqsi.
2. Juk nasyunchru yachraqkuna, nasyunninchru iskirbishakunata 1apanmi kaasukurkanqa, mana pisi juk rantishanwannuy piwansi sirbichikunanpaq, j inaman ali runa kapaakunanpaq. Pi maysi alim kawanman runamayinwan, naatan lapanmi imachru yanapanakurkanman ali kawayta chay nasyunninkunachru.
3. Kay lapan iskirbishakuna manam kaasukanmanchu kara, lapan nasyunpita qutukaq delgadukuna "Rurashunmi" ninakur rurayta mana qalayusha kapaakuptinqa.
Juk nasyunchruusi u runa qutukaqchruusi u juk runalatas imata rurananpaqsi pisi kaychru skirbirayaqpita juklasipa imapitas tantiyachinanta manam munapaakuuchu.


text:
Perú suyupikaq ciencia y tecnología nisqapi yachaykunata kallpancharinapaqmi rimanakuyku, chaykunawantaq allin yachaq runakunata, tukuy imaymananchikta chanincharispa empresakunatapas ñawpaqman pusaq runakunata kallpancharisaqku. Hinallataqmi musuq yachaykuna maskaypas aswan wiñarinqa, tarisqa yachaykunatapas riqsichisaqku, sapa kutilla qatiparispa qatiparispa. Atipanakuypi proyectukunapas, investigadorkunapas akllarisqa kanqa, chaymanhina aswanta qullqitapas churanapaq rimanakullaykutaq.
Chaykuna qispichinapaqmi Estado nisqaqa:
(a) Maymantapas qullqita hurqumuspa yachaq runakuna, investigador runakuna aswan yachayniyuq kanankupaq churanqa, chay ruranapaqmi wasikunatapas hatarichinqa, musuq yachaykuna qispichinankupaqpas kamachinqa.
(ch) Hatun yachay wasikunapipas, empresa nisqa wasikunapipas ciencia y teccnología yachaykuna aswanta mastarikunqa, chaywan yachaykunata wiñarichinapaq musuq kamachikuykuna lluqsichimunqa.
(h) Kay Perú suyupikaq allin qullqi wachachiq sectorkunapim hatun yuyayniyuq, hatun yachayniyuq runakuna kananpaq yanapanqa.
(i) Perú suyupi, ukun suyukunapipas hatun llamkaykunata ñawpaqman apachinqa, chay llamkaykunaqa runakunapa allin rikusqan kanqa.
(k) Llapallan llaqta runa ukupi, aswantaqa waynakuna, warmakuna ukupi yuyaykuna, yachaykuna paqarichiyta ima yachachinqa; chayqa allin umanchaspa kananpaq, imatapas ruraspa yachayman chayananpaq, allin yuyaywan imatapas qawarinanpaq; hinallataq pachamama chaninchayta yachanankupaq, chaypaqqa willakuq periodicokuna, radiokuna, television nisqakuna yanapakunqaku.


text:
Liyun XIII
Liyun XII icha Liyun kimsa chunka ñiqin (latin simipi: Leo PP. XIII, Italya simipi: Papa Leone XIII) sutiyuq runaqa (2 ñiqin pawqar waray killapi 1810 watapi paqarisqa Carpineto Romano nisqapi, Roma llaqtapi; 20 ñiqin anta situwa killapi 1903 watapi wañusqa Watikanu mama llaqtapi) huk Tayta Papas karqan.
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Liyun XIII.
- León XIII - Vatican.va
- Papa Pecci - Catholic Hierarchy


text:
Germán Busch pruwinsya
Germán Busch pruwinsya (aymara simipi: Germán Busch jisk'a suyu; kastilla simipi: Germán Busch) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Suárez llaqtam.
Pruwinsyaqa Buliwya suyup umalliqnin Germán Busch Becerramantam sutichasqa.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Utukis mamallaqta parki - San Matías amachasqa sallqa suyu
- Urqukuna: Mutun (800 m)
- Mayukuna:
- Quchakuna: Cáceres qucha
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Germán Busch pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Ayu Ayu munisipyu
Ayu Ayu munisipyu (kastilla simipi: Municipio Ayo Ayo) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ayu Ayu llaqtam (647 llaqtayuq, 2001 watapi).
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Victoria (quya)
Victoria; (kastilla simipi Victoria del Reino Unido) sutipaq warmiqa ( * 24 ñiqin aymuray killapi 1819 watapi paqarisqa London llaqtapi – † 22 ñiqin qhulla puquy killapi 1901 watapi wañusqa Wight Wat'a llaqtapi).
20 ñiqin inti raymi killapi 1837 watapi watamanta Hukllachasqa Qhapaq Suyu wan Ilandapas Quya.
1 ñiqin qhulla puquy killapi 1877 watapi watamanta Baratpas Quya
Tayta: Edward, Duke of Kent; Mama: Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld.
Runa: Albert of Saxe-Coburg and Gotha
Wawakuna: Edward VII


text:
Alberto Fujimori
Alberto Kenya Fujimori Fujimori (nihun simipi, Kanji 藤森 謙也; Kana アルベルト・ケンヤ・フジモリ; Rōmaji Aruberuto Ken'ya Fujimori) sutiyuq runaqa (28 ñiqin anta situwa killapi 1938 watapi paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu allwiya kamayuq wan pulitiku runam. 1990 watamanta 2000 watakamam Piruwpa umalliqnin karqan.
1990 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Mario Vargas Llosawan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VII-1990 p'unchawpim Piruwpa umalliqnin tukurqan.
1992 watapi Abimael Guzmánta hap'ispa K'anchaq Ñanta atipaspa atawsapa arpaysapam tukurqan. Chay aypasqankunamantaqa kimsa kuti umalliq kayman akllasqam karqan. Achka Qhichwa warmikunata mana munaptinpas mana yachaptinpas qumichichirqan. Hukwanpas, runa hayñikunata sarupuspa maki p'akichikuykuspa chaymanta qhawapayasqam karqan.
Chay huchanunaraykuqa 17 ñiqin ayamarq'a killapi 2000 watapi munay mana munaymi kamachiymanta ithirirqan.
2000 watamanta 2005 watakama Nihun mama llaqtapim tiyarqan, chaymantataq Chilipim. 22 ñiqin tarpuy killapi 2007 watapi piruwanu pulisiyaman hap'ichisqam karqan. Chaymantapacha samk'ay wasipim kachkan. 20 ñiqin anta situwa killapi 2009 watapi Fujimoriqa yapa pusaq kuskanniyuq wata wananaman samk'ay wasipi taripasqa karqan, maki p'akichikusqanrayku, mama llaqtap qullqinta hap'isqanrayku.
Chaymantataq ususin Keiko sutiyuq iskay kutiñam umallinapaq akllanakuypi – 2011, 2016 watakunapi – aynirqan.
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Alberto Fujimori.


text:
ngayaw na unem tasaw. yau iku ta sahala samu buqbuqanan silanas. meRapsi puysun ku, aiku ti kasianem semangi. tuRabi maynep iku ta buqbuqanan, mai makasianem, semuRap taRbabi timangu yau lazat minaR timaikuan. yau paqenanem sunis sikawma timaikuan "panmu iku temulis tu sizi"zin na.
qeniyan mai pama iku temulis tu sizi, muman ti ku temulis tu saqayaw ay sizi. timangu sikawma aizipna"sukaw!na’ay ku tu tabedesan yau usiq maRung ay unung qabaw siqay. ngid iku tu usiq sizi."zin na. qatani iku temulis, mai melaqid ta aneman na. melazuk iku semangi tu puysun ku, pisapatan ku ti temulis tu haku bula timaizipan na sanuan ku ta teReq sizi ’nay, timangu melizaq aizipna. tatezuma ay lazat sunis zau, Raylikuz pasinanganan ku aizipna tu sunis na qungti.
Raylikuz qawka iku suppaR, aizipna maqezi ta usiq medawed kitut ay butedan mawtu, butedan ’nay mai Raya tu utani tu izip na. wanayka nazauan ku sikawma pasuppaR tu baqian timaizipan na nani, mai tu sazmaken ay tu nisikawman ku. taRta Raylikuz semanu iku tu ’daq, sunis zau maqezi ta B612 butedan, butedan zau ta 1909 tasaw matayta. baqian meniz wantima maqezi ta tunekan suppaR tu tenub na banang ay waway.
sunis na qungti satawaR aizipna tu ta butedanan ay naququni ay penaluman. yau qausiq, zuma ay butedanan, yau paqenanem buqaRes ay lazat kalingunan na pasaya menimen tu Raya ay tisan na paRin, Raylikuz mezuka ti qaytisan ay lanas. ni panmuan ku timaizipan na temulis ay sizi, nengi qeman tu tisan na Raya ay paRin, melizaq anem na. wanayka melaydaw aizipna, mangay qanan na sizi salitun ay simau. semanu aizipna timaikuan, litun na simau qadiatip na mai qa qan na sizi. yau iku semangi tu puysun ku, sanuan ku aizipna " litun na salitun ay simau mai tu ngayaw, yau iku melalibed. naRin isu mala tu nazau mai tu niana ay lanas meRusiR timaikuan."
taRRaw ti anem na semanu " azu yau lazat ta melalazan uu banan betedan, melizaq tu usiq mai tu saqazusa ay salitun ay simau, wanma temayta tu butedan, nengi ti saiya na kasianem. wanayka azu qatiwan na sizi qeman simau ’nay,ta aneman na kasianem, azu ti butedan meniz niz ti muzep,manna mai tu niana zin su !!" taRRaw anem ku mipil tu paRuan ku ti aizipna pemupuk, panmuan ku ti sizi na temulis tu usiq qubqub na ngibiR.
ta butedanan na sunis na qungti, yau usiq salitun ay simau qemizuwan. pitemawaR aizipna manmu seminap tu butedan, temutus tu melubas ay tisan na Raya ay paRin, menimen tu Ramaz ay naung. kitut zana ay Ramaz na naung, nengi paRetikan tu tiRuR. temuzus ti tu Rabi izana tu galas ay nukub meRebu tu salitun ay simau.
ngid qatalin tu butedan, panmuan na pananum salitun ay simau, nukuban na tu galas ay nukub, sikawman na " paqangi ka." sikawma simau timaizipan na "wanay. sepaw ika nukub ’nay ta kinilan, mai ti ku ngid iyung timaizipan na. azu ngid iku simqananam tu pulaw, qawman nabetan ta sabasus ay qeluqut ta izipan. mai ku maytis tu pasan qaya, yau kames ku." melazuk aizipna pa qawi tu sunis na qungti, wanayka maytis aizipna matayta na tu saRusi ay waway.
sazmaken iku tu sunis na qungti kemulikuz tu melaziw matalin ay adam meRaRiw mezukat. muwaza senaqayan na melaziw tu butedan, matayta naququni ay qatawan ay lazat.
saqa usiq butedan yau paqenanem qungti qemizuwan. maseq sunis na qungti tayan, pemalez qungti timaizipan na. mai sekilan na sunis zau aizipna, muazing qatalin tayan, nani temunuR ti qungti tu qatalinan na.
saqa zusa butedan yau paqenanem melizaq tu zaisan ay lazat. semanu tu sunis na qungti kawili ay lima tingiw ika kawanan ay lima su zin na. kulikuzan na sunis na qungti ni sikawma na, sikawma ti aizipna " wanay penaqpaq su, muRebu isu timaikuan." zin na.
saqa tulu butedan yau paqenanem meRawteR ay lazat qemizuwan, pataz qeman tu Raq. qeman aizipna tu Raq ngid kalingun. ngid kalingun tu sikazna, kasianem aizipna pataz ReyRaq qasikazan.
saqa sepat butedan yau paqenanem temiyam ay lazat qemizuwan. pataz aizipna subidang seRai semudad tu tengi. mai hibang subidang tu ta dedanan ay butedan aizipna, semanu aizipna butedan ’nay nizu zana ay.
saqa lima butedan yau paqenanem puRas ay tu sinut lazat qemizuwan. piRabi aizipna paquRas tu sinut na lazan, taRbabi uzepan na. wanayka kitut butedan, qasiR kemuliseng, taRta tayan ay saqabian wama satunek ma qena maRung na. paquRas ay tu sinut lazat pilay pataz paquRas tu sinut, muzep tu sinut.
saqa unem butedan yau paqenanem kemingkiw ay tu lawlaw lazat qemizuwan. ta sudadan na muwaza ni sudad na ta niniyan ay damu nangan, Raytu naung seRai iRuR ay nangan. semanu aizipna "kemingkiw ay tu lawlaw lazat mai semudad tu sanangan mezukat ay lanas, wama semudad tu Rayngu meliwaliw ay naung seRai lazing." ipilan na ni sikawma na, melaydaw ti sunis na qungti tu simau ay lanas.
saqa pitu ni qaseqan na sunis na qungti ay butedan ’nay qizuwanan na mazemun ay lazat lawlaw. ’nay usiq Raya ay lawlaw, ta lawlaw ’nay yau Rasibu Rabetin yau usiq qungti qemizuwan, upitu melalazan kemingkiw ay tu lawlaw, usiwa betin banan temiyam ay, upitu Rasibu banan meRawteR ay, utulu yikan melizaq ay tu zaisan, yau uzusa betin yikan meniz baqian. tangayaw mai pama tu dingki, lawlaw ta meniz ngid tu usepat betin yau unem banan lazat paquRas ay tu sinut na saqadanan qawka qemidat tuRabi.
sunis na qungti Ruqaseq ta Raya ay lawlaw, ta bubuqanan mezap tu Rapedadaw ay siqay. siqay ’nay semanu timaizipan na "azu yau usiq dedan sizenges isu tu butedan su, nengi iku manmu timaisuan."
melaziw ti aizipna tu meniz buqbuqanan, qawka maseq ta yau lazat qemizuwan ay qaizuwanan. sunis na qungti zau matayta na usiq qaizuwanan paluma tu simau, muRetut tu Raingu sikawma. timangu tayan yau ulima melalazanan salitun ay simau, nizu sasetaR waway na. kasianem sunis na qungti "zaku ay salitun ay simau wama usiq ma sayza zin ku, mai makasianem nayau ma aizipna senaquni, sinangan iku tu yau ’nay simau, seRai utulu Ramaz ay naung, wanayka zau meniz mai ku satuRin meRa saRaya ay sunis na qungti. kasiasinem aizipna, suqebqeb ti ta melanay ay suway muRing.
zau duki mezukat ti quyu. sikawma ti sunis na qungti "awRi sikaput iku mawRat ka, metaRRaw anem ku setangi."zin na tu quyu. sikawma quyu timaizipan na"sukaw iku matapun timaisuan mawRat, mai pama iku mekalus. ta aneman ku temayta timaisuan, Runanay ay ma sunis aisu, ta aneman su temayta timaikuan, quyu ma aiku. azu makalus su aiku, simqa ngidan ti ta. ta aneman ku temayta timaisuan, aisu mai ti tu saqazusa kiliman, ta aneman su temayta timaikuan, aiku mai ti tu saqazusa kiliman."
sikawma sunis na qungti "mai semin duki ku, ngid iku qatiw simqananam tu qamazemun ay kaput." sikawma quyu "tangi ay lazat mai ti ma tu duki mesuppeR tu naququni ay lanas. qaniau nizu matiw sa tiyam meRas tu pamengan ti ay Ribang. wanayka ta tenub na banang, mai tu tiyam yau baliw ay tu kaput, taRta lazat meniz mai ti tu sikaput ay." sunis na qungti pitemawaR ta ’nay duki matiw temayta tu quyu ’nay, nazau, Raylikuz makalus na ti quyu ’nay.
maseq ti tu qasaRiwayan, qatiw ka ta paluman tu simau temita muman tu salitun ay simau zin na quyu timaizipana. sunis na qungti muman matayta salitun ay simau, ta aneman na yau ti zumma ay kenasianeman. aizipna sikawma tu qaniyau "aimu mai asetaR tu zaku ay salitun ay simau, mai tu lazat mekalus timaimuan, mai tu lazat paqeseR timaimuan. zaku ay salitun ay simau, wanayka usiq ma sayzi, mesuqas pama aimu meniz. saqatung iku pananum, nukuban tu galas ay tub, baqsiw tu ta izipan na ay qeluqut, pasaya mipil tu sikawma na, azipna zaku ay salitunay simau."
sunis na qungti mateng tu quyu, sikawma quyu timaizipana "wanay, makken qaninanan ay Ribang, mai qatayta na mata, wama si anem qawka matayta. pizian su duki ta salitun ay simau su, taRta nazau ti qaninanan."
pun iku mipil tu nelaziwan na sunis na qungti ay kungku, saqa uwalu ti dedan ni silanas ku, ’nay duki zanum ku Raylikuz ay usiq timak maniz ti menanum. sunis na qungti seRai aiku masulun semaqay ta buqbuqanan, ngid imi kilim tu usiq lasung. semaqay muman semaqay, wiyati paqanas tedem, mezukat ti butedan.
sunis na qungti situqaw temita tu dedan, nani sikawma timaikuan "simqena butedan, ta babaw na yau usiq mai qatayta ta ay simau." aizipna situRku temita tu ni qidat na bulan tu buqbuqan, semanu "buqbuqan nani simqena, ta niyan ay tuqus nani, manubi usiq lasung." muman ti imi semaqay, Raylikuz teRi ti mekala ti imi tu lasung.
dedan ’nay Rabi, qenaseq na sunis na qungti ta mazemun lazat ay lawlaw tu satasaw. muazing aizipna tu zau qaninanan ay duki temanan, matayta ku aizipna seRai ’nay Rapedadaw ay siqay sikawma. qatedem pa ti, suppaRan ku sunis na qungti matiw ti ta nisimsanuan ay lanas.
melaziw ti tu unem tasaw, mai ti ku muman temayta tu sunis na qungti. kasianeman ku Raylikuz nazau nisikawma na timaikuan "tuRabi, situqaw isu maRaw tu dedan, yau iku qemizuwan ta usiq butedanan, yau iku metawa ta butedanan, tamaisuan temayta azu metawa meniz butedan. qenayau su ay butedan, ’nay suppaR metaw ay butedan.
kaput ku meniz muman temaita timaikuan, melizaq tu binnus iku temanan, wanayka teReq na anem ku metaRRaw. umanmu iku tu sunis na qungti ay sizi temulis tu qubqub na ngibiR, wanayka kalingunan ku temulis tu balun na, naqunian na mai tu Rassi patusung tu qubqub na ngibiR ta sizian. pataz kasianem anem ku, simau ’nay maqan na sizi mani? yau zuma kasianem iku, sunis na qungti pitemawaR Rabi qawman nukuban na tu galas simau ’nay mediyatip, qawman tenuRan na sizi ’nay. nazau nikasianeman ku, metawa ti meniz butedan. yau zuma muman iku kasianem, azu qumni dedan mai satawaR, kalingun menuku tu galas, qa mai ti. kasianem taziyan, ta dedanan ay butedan niz ti RaRusi.
patungayaw timaimuan asetaR melizaq tu sunis na qungti ay lazat, ta ’nay medaud ay butedanan, yau usiq mai qananaman ta ay sizi, aizipna pasi qanan na ti salitun ay simau, pasi mai maqan, azu naquni meliwaliw waway na tenub na banang meniz qamai ti sasetaR. situqaw pa ita temita tu dedan, paqangi kasianem, sizi ’nay qanan na ti simau ’nay uu mai pama qanan na simau ’nay? zau duki meziyas ti imu, meliwaliw ti meniz mai ti sasetaR.
英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容/英文版課文內容


text:
Aristotelis
Aristotelis (grigu simipi: Apισtotέλnς) (384 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Platonpa yachakuqninsi.
342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.
335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. Praktiku nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi nispa nirqan.
"Kawpaymanta" (Πoλιtιkά - Politiká) nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:
- Monarkhiya
- Aristokratiya
- Dimokratiya
- Okhlokratiya
- Oligarkhiya
- Tiraniya
Aristotelisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" (Πepὶ ta Zwa ισtopιaι), "Yurakunamanta" (Πepὶ φutwv) nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.


text:
Wanipaqa distritu
Wanipaqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Huanipaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Wanipaqa llaqtam.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Apurimaq suyu
- Apurimaq suyumanta (kastilla simi)


text:
William Harrison
- Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; Washington rikuy.
William Henry Harrison sutiyuq runaqa (*9 ñiqin hatun puquy killapi 1773 watapi Charles City County llaqtapi – † 14 ñiqin ayriway killapi 1841 watapi Washington DC) Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaq pusaq, apulliq wan ñawpa umalliqninsi karqan (pawqar waray killapi 1841 watamanta - aymuray killapi 1841 watakama).
Tayta: Benjamin Harrison; Mama: Elizabeth Basset.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: William Harrison.


text:
Manawi marka
Manawi marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Manabí) Ikwadur mama llaqtapi huk markam . Uma llaqtanqa Portoviejo llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Machalilla mama llaqta parki (Puerto López kitipi) - Mache Chindul kawsaykuska amachasqa allpa - Sunqu wat'a risirwa
- Mayukuna:
- Quchakuna: Pasiphiku mama qucha
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Iskay chunka iskayniyuq kitinmi kan.
Markapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Eloy Alfaro, Ikwadurpa umalliqnin
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
-
Pasiphiku mama qucha, Puerto López llaqtañiq
-
Ceiba trischistandra, Manawi marka.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Manawi marka.


text:
Tampu Mach'ay
Tampu Mach'ay nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Tanpumach'ay), Piruwpi, Qusqu suyupi, Willka Qhichwapi, Qusqu llaqtamanta isqun km karum kaq mawk'a wasichasqam, Inkakunap huk yaku yupaychana wasinsi karqan. Inka qhapaqkunaqa chaypis armakurqan. Chayraykum Inka armakuna (Baños del Inca) ninkupas. Puka Pukara nisqamantaqa 1 - 2 km karum.
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Tampu Mach'ay.
- Tampu Mach'aymanta
- Tampu Mach'aymanta (inlish simipi)


text:
Atuq
Atuq (Vulpini; latin simimanta vulpes) nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam.
Antikunapi qhichwa simipi atuq nispaqa sapsilla antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus) nisqamanta rimaytam munanchik. Ichataq allqu rikch'aq aylluman kapuq huk rikch'aqkunam atuq nisqa.
Kaymi huk atuq nisqa rikch'aqkuna:
- Antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus): Awya Yalapi (Antikunapi) kawsaq;
- Sichura atuq (Pseudalopex sechurae): Awya Yalapi (Piruwpa, Ikwadurpa chalanpi, Chapari nisqapi) kawsaq;
- Puka atuq (Vulpes vulpes): Chincha Awya Yalapi Iwrupapi Asyapipas kawsaq;
- Uqi atuq (Vulpes velox): Chincha Awya Yalapi kawsaq;
- Chincha atuq (Alopex lagopus): Chincha suyukunapipas kawsaq;
- Mayu atuq (Chrysocyon brachyurus): Chincha Awya Yalapi kawsaq
- Palyan atuq
Lluta yachaytarpuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Atuqwan tupar wapsanki, manchakanki; simiki pashtanchu [1].
khawanakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- ↑ Yaranga Valderrama, Abdón: Diccionario de la cultura andina/ Quechua-español/Yachaysimi; Limaq, Piruw. ISBN 9972-874-42-7


text:
Coronel Portillo pruwinsya
Coronel Portillo pruwinsya (aymara simipi: Coronel Portillo jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Coronel Portillo) nisqaqa Piruw mama llaqtap Ukayali suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Pedro Portillomantam sutichasqa.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Amachasqa sallqa suyukuna: Sira ayllu llaqta risirwa - Sierra del Divisor risirwa suyu
- Mayukuna: Awaytiya mayu - Ukayali mayu
- Quchakuna: Yarinaqucha
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Qanchis distritunmi kan.
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pruwinsyapiqa Ashaninka, Cashibo-Cacataibo, Shipibo-Conibo runakunam tiyanku.
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: [1]
Pruwinsyapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Saywitu: Ukayali suyu
- Pucallpa.com (kastilla simi)
- www.mpcp.gob.pe


text:
1 Juan 4:7-21.
7 Juyashca crijcuna, caishujhuan chaishujhuan ninanda juyarishpa causashunchi. Juyarishpa tucui causanaca, Taita Diospajmi. Juyarishpa causajcunaca tucuillami, Taita Diospajlla huacharishca huahuacuna tucushca. Paicunaca, Taita Diostapash rijsinmi. 8 Na juyashpa causashpaca, Taita Diostaca na rijsinllu. Taita Diosca, ninandapacha juyajmi. 9 Causaita causagrinata ñucanchi japigrichunmi Taita Diosca, paipaj shujlla Churita cai pachaman cachamushpa, ñucanchita juyajushcata ricuchirca. 10 Ñucanchica, Taita Diosta na juyashpami causarcanchi. Ashtahuangarin pairami ñucanchita juyarca. Paillatami, paipaj Churita ñucanchi juchacunata anchuchingapaj huañuchun cachamurca. Shina cachamushpami, ñucanchita juyajushcataca ricuchijun. 11 Juyashca crijcuna, ñucanchitaca Taita Diosmi ninanda juyajushca. Shinamandami ñucanchipash, caishujhuan chaishujhuan ninanda juyarishpa causana canchi. 12 Taita Diosca, pipaj ñavipipash ima horapash na ricurishcachu. Ashtahuangarin caishujhuan chaishujhuan juyarishpallami, Taita Dios ñucanchi shungupi causajujtaca yachanchi. Shina causajpimi Diospaj juyaica, ashtahuan ashtahuan ñucanchipi aliguta ricuriajun. 13 Dios paipaj Espirituta ñucanchiman cujpimi, Dioshuan ñucanchica causajushcata, paipash ñucanchi shungupi causajujtaca yachanchi. 14 Taita Diosca, cai pachapi causajcunata Quishpichij cachunmi, paipaj Churitaca cachamurca. Chaitaca, ñucanchillata ricushcapacha cashpami villanajunchi. 15 “Jesusca, Taita Diospaj Churimi” nishpa, tucui villajcunapaj shungupillami, Taita Diosca causajun. Paicunapash, Taita Dioshuanmi causanajun. 16 Taita Dios ñucanchita juyajujtaca yachanchimi. Taita Diosca, ñucanchita ninandapacha juyajujtami crishcanchi. Taita Diosca juyajpachami. Maijambash juyaita charishpaca, Taita Dioshuan shujlla tucushpami causajun, Taita Diospash paipaj shungupimi causan. 17 Aligutapacha juyarishpa causashpallami, gentecuna imata rurashpa causashcata Cristo ricuchijui punllapica, na manllashpa cushijushun. Ñucanchipash cai pachapica, Jesucristo causajunshnami causanajunchi. 18 Dios juyajpi causajcunaca, imatapash na manllanllu. Ñucanchi ama manllashpa causachunmi, paica ninandapacha juyajun. Manllashpa causajushpaca, llaquichi tucunatami charin. Maijambash manllaihuan cashpaca, juyaita nara aligutapacha charishcachu. 19 Diosra ñucanchita juyajujpimi, ñucanchipash paitaca juyanchi. 20 “Taita Diosta juyanimi” nijushpapash, shuj crijta millanayachishpaca, llullajunmi. Chai crijta ñavihuan ricujushpapash, na juyashpaca, ñavipi na ricurij Taita Diostacarin, ¿imashnata juyai ushangayari? 21 “Taita Diosta juyaj cashpaca, shuj crijtapash juyanguichi” nishpami, Cristoca ñucanchita mandarca.


text:
Noticias
Noticias Destacadas
- Kimsa runakunata hapishka shuk ayllu wasita shuwashkamanta.
- Chapakkuna shinallatak apuk pushakuna kishpichishakami wawakunata shuk samarina wasi mana kamachikta charishkamanta.
- UPMA llankaymanta hapishkami kay sacha yurakunata pitishkamanta.
- Kay Loja, UCOFS kitypi hapishkami hatuna imaykuna mana charishka kamachikunata.
Últimas noticias
- Kimsa runakunata hapishka shuk ayllu wasita shuwashkamanta.
- Chapakkuna shinallatak apuk pushakuna kishpichishakami wawakunata shuk samarina wasi mana kamachikta charishkamanta.
- UPMA llankaymanta hapishkami kay sacha yurakunata pitishkamanta.
- Kay Loja, UCOFS kitypi hapishkami hatuna imaykuna mana charishka kamachikunata.
- “Mana imapash ashtawan sumak yanapana shinallatak chuchuta kuna ñukanchik wawakunaman”
- 2063 dosis de marihuana Shiraykunata hatukukta hapishka.
ZOEY allkumi hapishka shiraykuna wakaychishkata shuk antawapi.
Shuktak llaktamanta J.A.S.C., runa antawata apakukta hapishka kay Mascarilla; harkay llankaypi, cocaína shiraykunata hatukunata. Apakushkami shuk antawapa tiyarinapi.
Kay wacha tuta, kay runa purikushkami shuk Renault, de placas PYV-0106, antawapi ña chayashkami kay Mascarilla harkay llankayman, kay llaktapi mashi chapakkuna paktachikushkami paykunapa llankayta, kay ZOEY allkuwan .
Kay antawakunata allí rikuk mashikuna, shinallatak kay allkupash ña rikuchishkami kay antawapi charishkami shuk pakaylla wakaychita kay antawapa washa tiyarinapi wakaychishka shuk uchilla kipi yurak tullputa, allí rikuykunata rurakpika rikuchishkami cocaína shirayta 1120 gramos llashakta.
Kay runataka ña churashkami apuk paktachikunapa makipi, shinallatak kay shiraykunataka kay jefatura Antinarcóticos llankay wasipi, kay llankaywanmi harkashka ama hatuchun 11 200 dosis shiraykunata.
Audiencia de flagrancia llankayta rurashka kipa kay inti puncha, wanachik mashi mantashkami wishkachichun, kay kallari instrucción fiscal llankayta shinallatak hapishkami kay antawata. Meneses-SZImbabura/Traductor Luis P./DNCE


text:
Witichi munisipyu
Witichi munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Vitichi) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chinchay Chichas pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Witichi llaqtam.
Yuyarina
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Urqukuna: Chachakumaniyuq - Chinchilla - Hatun Lluq'iyuq (Jatun Llokheyoj) - Hermita Blanco - K'iska Urqu - Kunturiri
- Mayukuna: Witichi mayu
- Quchakuna:
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Tawa kantunmi kan:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [2]


text:
Guadalajara (Jalisco)
Guadalajara (nawa simi Ātemaxac) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Jalisco suyu uma llaqtanmi.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Cristóbal de Oñate, kamasqa 14 ñiqin hatun puquy killapi 1542 wata.
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 2 300 coloniakuna
Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Romeria (Zapopan)
Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Guadalajara.


text:
Wiksayay
Wiksayay icha Chichuyay nisqaqa yumasqa warmip icha china uywap mama tukukuyninmi, kismanpi wawanpa wiñayninpas.
Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayaspa wiksayuq icha chichu warmim tukukun. Kismanpi musuq runacham wiñarin. Chay runayaq wawachaqa thamin nisqapim kawsachikun mawap yawarninmanta kikinpa yawarninman. Yumasqamanta isqun killa pacha, warmiqa wawachanta wachanmi.
China ñuñuq uywakunaqa warmi hinam wiksayan, kikinpa chichu pachan yallisqa wachaspa. Runap chichu pachaqa isqun killam.


text:
Askar Akayev
Askar Akayevich Akayev (rusiya simipi: Ackap AkaeBич AkaeB) sutiyuq runaqa (* 10 ñiqin ayamarq'a killapi 1944 watapi paqarisqa Kyzyl-Bairak llaqtapi - ) huk Kirkisuyu mama llaqta allwya kamayuq wan pulitiku karqan.
Tayta: ; mama: .
Warmi: Mairam Akáyeva
Churinkuna: 4.
Suñaykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- 2012: Quri Medalla Kondrátiev - Fundación Internacional N. D. Kondratieff wan Academia Rusa de Ciencias Naturales (RAEN).
Willay pukuykuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Askar Akayev.


text:
California, Berkeley Yachay Suntur
California, Berkeley Yachay Suntur (inlish simipi: University of California, Berkeley) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
California, Berkeley Yachay Suntur, 23 ñiqin pawqar waray killapi 1868 watapi kamarisqa karqan (150 watayuq).
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa tinkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- California, Berkeley Yachay Suntur: Tukri llika tiyaynin (inlish simipi)


text:
Noticias
Noticias Destacadas
Últimas noticias
Shuk runata hapishkami 40 dosis de cocaína shiraykunawan.
Punchanta rikurayay ruraykunawan, Grupo de Operaciones Especiales (GOE), llankaymanta mashi chapakkunawan hapishkami kay J.L.B.S. riksinalla runa kay Ibarra kitypi, paypak makipi hapishkami shuk chuya pankapi kishka uchilla kipikunata cocaína shiraykunata.
GOE llankaymanta chapakkuna ña rurashkami harkaykunata kay Quito shinallatak Babahoyo llakta ñanpi, circuito Lomas, Azaya llakta Ibarra kitypi. Kay runaka riksinallami purikushka kay llaktapi, ña kay mashi chapakkuna hapishkami paypak makipi kay shiraykunata.
Kay paypak churana ukupi charikushkami shuk chuya panka yana tullputa kay ukupi charikushkami shuk yurak allpashinata chaymantami kay imaykunawan pashka Jefatura Provincial Antinarcóticos llankay wasikunaman, kaypimi allí rikuykunata rurashka tukuymanta allí rikukpika 4 gramos 40 uchilla kipi shiraykunatami hapishka .
Kay 36 watayuk runata ña churashkami apuk paktachikunapa makipi, shinallatak kay shiraykunataka apashkami kay jefatura Antinarcóticos llankay wasipi P. Meneses-SZImbabura/Traductor Luis P./DNCE.


text:
Paul-Henri Spaak
Paul-Henri Spaak sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin qhulla puquy killapi 1899 watapi paqarisqa Schaerbeek llaqtapi - 31 ñiqin anta situwa killapi 1972 watapi wañusqa Braine-l'Alledu llaqtapi), Bilhika mama llaqta taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
Tayta: Paul Spaak; Mama: Marie Janson
Ñawpaq warmi: Marguerite Malevez
Churinkuna: (2) Antoinette Spaak wan Fernand Spaak
Yachaywasi:
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Paul-Henri Spaak.


text:
Trentino Urin Tirul
Trentino Urin Tirul nisqa suyuqa (italya simipi: Trentino-Alto Adige, aliman simipi: Trentino-Südtirol nisqaqa Italyap lliwmanta aswan chincha suyunmi. Uma llaqtanqa Trento llaqtam. 1919 watakamas chay suyuqa Awstiriyaman, Tirul suyumansi kapurqan.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika Rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Trentino Uralan Tirul suyuqa iskay pruwinsyayuqmi:
- Trentino (Trento pruwinsya, uma llaqta: Trento)
- Uralan Tirul (Bolzano pruwinsya, uma llaqta: Bolzano)
Llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Trentino Urin Tirul.


text:
Rumiyasqa rawrana
Rumiyasqa rawrana nisqakunaqa rawranalla allpa pachapi tiyaqkunam, ancha ñawpa pacha wañusqa yurakunamanta, uywakunamanta allpap ukhunpi mana wayra pachachu chaylla kaptin k'illimsayaspa tukusqas, achka pachak hunu watakunapis.
Rumiyasqa rawranakunaqa kaymi:
- Allpapi kaq k'illimsa
- Allpa wira
- Allpa wapsi
Runakuna chay rawranakunataqa antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas llamk'achinmi.
Runakuna achka rumiyasqa rawranakunata kañaptinmi, ancha achka chimlasaymi wayra pachaman hamuykuchkan. Chay chimlasaywanqa pacha q'uñinmi. Rumiyasqa rawrana kañay wayra pacha waqlliptinmi, hamuq pachapi kutipayaq michakunata llamk'achiyta munanku.


text:
Arukuqniikuna
Antaminachawqa, aruq nunaakunam nawpachaw kayan, tsay arupakuqkunam kay hatun kasta antaminata rurayan, kay nunakunam llapan patsachaw mina pura llallinakuyanqanchaw Antaminata nawpaman churayan, llapanpita nawpachaw chunkam kayan, tsay rurinchawmi antaminata churayashqa. Huqta waranqam aruqniykuna kan, tsaypita kimsa waranqanawmi antamina kikin arutsinqan, tsaypitam anqash nuna mitaa kayan. Hina nuqakunawan empresakuna arupakuq kayanmi, paykunatam yanapakur arupakuqniikuna qayayaa, paykunam nuqakunapaq allaapa alli kayan. Llapan arupakuqniikunapitam, atskaq nuqakuna peruano markantsikpita kayan, paykunam shumaq minera patsachaw kanqantsikta rikatsiyan.
Tsaynawllam, kay antaminachaw shumaq kawakuy yachakunqantsikta alli shunquwan rikantsik. Tsaymi kay hatun kasta antaminachaw hatun kanqantsikta riqitsikuyta munayaa, shumaq arukuyta yachakunqantsikta hina alliyayta tarinqantsikta, kaypita waray waraatin tukuy nikachaq arupakuyta tarir hatunyaanapaq: shumaq yachakuy Antamina.
Kaykunam nunakunapaq rurakuychaw, alli rikashqa kanapaq, yanapamarquntsik. Kaychaw shumaq arukuytam yachatsikuyaa, llapan nunakuna shumaq arukuyaananpaq, shumaq wayichaw, yachayanqanchaw alli rurapakuyaananpaq hina nunanaw alliyar hatunyaayaananpaq. Tsaymi kay nishqantsik rikatsiq kan, nuqakuna Asociación de Buenos Empleadoresta (ABE) kamayanqaa hina kaychaw kayanqaa.
Nuna pura hatun kasta antaminachaw shumaqlla apanakuyanqaami, tsaynawlla llapanwanpis yachananaakuyta quyaamashqa. Tsaymi imachawpis llapanpaq, nuqakunapa aruqniikunapaq hina yanapakur arupakuqniikunapaq tsaynawlla kan. Kaymi shumaq kawakuynintsikta hatunyaatsin hina allaapa alli nunanaw hatunyaanapaq, tukuy nikachaq yachakuyta tarir, waray waraatin alliyaanapaq, kay shumaq antaminachaw yachakunqantsikwan.


text:
“PUEBLOS INDÍGENAS”
Lima-Perú, 08 de Enero del 2011
¡¡Indio hinata ñak`arichiwark`anchis,
Indio hinallataqmi sayarikusum!!
Hanan kollasuyu (Puno), 08 de Enero del 2011
NOK`AQ RIMAYNIY,
KAY JUÑUKUY UK`UPI, ESK`ON PUNCHAY MOSOK KILLAPI, ISKAY WARANK`A CHUNKAUKNIYUK WATAPI
¡¡Indio fue el nombre con el que nos sometieron,
Indio será el nombre con el que nos liberaremos!
Hanan kollasuyu (Puno), 08 de Enero del 2011
NOK`AQ RIMAYNIY,
KAY JUÑUKUY UK`UPI, ESK`ON PUNCHAY MOSOK KILLAPI, ISKAY WARANK`A CHUNKAUKNIYUK WATAPI
Aureliano Turpo Choquehuanca
E-Mail: turaschay@yahoo.com
E-Mail: turaschay@yahoo.com
Wayk`eykuna,
Panakuna,
Runa Masiykuna,
¡¡KAUSACHUN Ier. CONGRESO DE PUEBLOS “INDÍGENAS”!!
¡¡ KAUSACHUN KECHUA, AYMARA, AMAZONENSES RUNAKUNA!!
¡¡AMA LLULA – AMA K`ELLA – AMA SUWA!!
CHAYLLA NOK`AQ K`ELK`AYNIY K`ANKUNAPAQ
JULLAKA-HANAN KOLLASUYU-TAWANTINSUYU LLAQTAMANTA PACHA, ESK`ON PUNCHAY ENERO KILLAPI, ISKAY WARANK`A CHUNKA UK NIYUQ WATAPI.
Runa Masiykuna,
Kay k`elk`ayta k`ankunaman puririchini, wauk`enchis Alberto Pizango, juñukuyninchista mañakun (Lima, 8-Enero-2011). Chay waj`akuyta uyarispa, kay k`elkayta k`ankunapaq k`elk`aykuni. Hanan Kollasuyu llaqtanchismanta pacha (Puno), kechuakuna, aymarakuna, k`oñi runakuna, kausayninta munaspa juñurikusun, wauk`enchiskunata uyarispa; mistikunaq munayninta supayman aparichinanchispak. Chayrayku nok`anchis mana k`onk`ananchischu Juan Santos Atawallpa, Tupak Amaru II, Pedro Willka Apaza, hatun mak`anakuyninta hatun kausayninchispaq. Tawa pachaq esk`on chunka esk`on niyuq wataña ñak`ariskanchis, Pizarroq, Toledoq munayninkumanta pacha (1572).
Hallpa mamanchis manaña hallintachu p`uturinñachu, chayrayku nok`anchis mana hallín kausay uk`upiñachu kausasianchis. Republica nisk`api, españolkunaq wawankuna ñak`ariy uk`upi kausachiwanchis, paykunataq k`apak tukupunku llank`ayninchiswan. Kamachikuq yuraq runakuna, gobiernumanta pacha, paykunallan hallín kausay uk`ullapi tiyarikunku, nok`anchispaktaq ñak`ariylla kan.
Kunan punchaypi, kay juñukuy uk`upi, llekwinchista tusurichisun, hichapis chaywan Hatun Tawantinsuyu llaqtanchista kausarichisunchis. Chay kausarichiyk`a makinchispi kaskan, chayrayku hallinta rimananchis hatun kausayninchispak. Kunan mistikunak`a ll`ok`e larumanta, paña larumanta rimariskankuña, imaynatas kay Perú sutichask`ata, paykuna gobernank`aku. Chayk`a mana nok`anchispaq sorpresañachu, yachanchisña imaynata suwakunku llaqtanchispak k`olk`enta, chayrayku ñak`ariy uk`ullapi kausasianchis.
Belaúnde Terry, Morales Bermúdez, Alan García, Fujimori y Toledo (1956-2011), k`alallan kanku gringukunaq MIT`ANIN, chayrayku paykunak`a hallín kausayniyuk kanku, nok`anchist`ak mana k`olkeyuqkchu kanchis, mana llank`aywan kausanchis, mana hallín k`awarisk`achu Kanchis, onk`osk`alla pornak`anchis, mana hallín k`elk`ayta yachanchischu. Paykunalla hallín yachay wasiman purinku, wak karu llaqtakunaman (EE. UU.), chaymanta kutimuspataq mistikunallapak llank`arinku, nok`anchismantataq mana llakirikunkucho, ñak`ay uk`ullapi tiyachiwanchis kunankama. CHAYK`A TUKUKUNAN.
Sichus chayta munanchis, chulla sonk`ollawan, chulla llekwillawan, chulla makillawan, chulla runa ginalla puririsun HATUN KAUSAYMAN. Chaypak nok`anchis, uk rimayta, k`elk`arisun, wauk`eyninchiskuna, pananchiskuna kausayninchista congresuman aparinampak, gobiernok wasinman chayananchispak ama llullakusunchu, ama suwakusunchu, ama cheknikusunchu, ch`ulla llaqtalla hina t`askirisun.
Hatun T`inkunamanta p`uturinan hatun kamachikuy, mana huchuy juñukuymantak`a, llok`e rimaykunamanta, pañarimaykunamanta lloksinanchu. Nok`anchis munayninchiskunata chay ll`ok`e runakunak`a hanchataña llullarikunku, nok`anchistak chay llullakuyta, sut`ipis kanman hinata chaskirinchis.
Kay Jullaka llaqtanchismanta pacha, Hanan Kollasuyu, suyunchismanta pacha (Puno), aswan karu llaqtanchismanta pacha, k`alan k`arikunata, warmikunata, sipaskunata, makt`akunaman nirisak, kay juñukuy uk`upi hallinta rimariychis. ALBERTO PIZANGO, wauk`eyninchis sut`illanta rimarichun, sichus pay presidente kayta munan, congresuman chayayta munan chayk`a, ¿ima rimaywan, ima organizaciumwan t`askirink`a? ¿Imatat´ak nok`anchispak rurayta munan? ¿Imanank`atak mistikunak kausayninkunawan? ¿Socialista andino-amazónico llaqtatachu ll`ankayta munan? Chayllata tapurikuna kay juñukuy uk`upi, chaypakchu o imapakchu chay juñukuy kan.
Hanan Kollasuyu suyunchispi (Puno), ñaupak watakunapiña, (1975-1985), organizaciunta puririchirk`anchis, Movimiento Indio Pedro Willka Apaza, sutichask`ata; chay purnak`ay uk`upi mistikunak`a, wak organizaciunta puririchinku, Putina kani nispa, indigina kani nispa, originario kani nispa, hatun llullakuywan pornak`anku, ONG makinkunamanta, chulla rimaynillawan. Chay rimayk`a kask`a, mana k`echuakunata, aymarakunata, k`oñi llaqtakuna runa kunata, hallín kauysayman purinanta munask`ankuchu.
Chayrayku, kay juñukuy uk`upi ama llullakunachu, sichus hallín kausayta p`uturichista munanchis chayk`a, hichapis hallpa mamanchis wakmanta p`ok`orinman nok`anchispak, kausayninchispaq. Manaña llullakunata munanchischu; nok`anchismanta manaña rimayta atinkuñachu, nisutaña llullankunawan ñak`arichiwanchis. Chayk`a tukukunan kuna, wak kausayta sichus munamchis k`alan llaqta masinchikunapaq.
Wauk`eykuna,
Panaykuna,
Llaqta masiykuna,
Kay hatun t`inkuman hamuqkuna, rimayniyta llekwiykichisman churaykuychis, hichapis chaywan hatun puririyman chayasun, llaqtanchis makinmanta, wak pak`ariyman, wak k`anchariyman juñulla taripananchispak. Chayta ll`ank`ananchis. Tupak Amaru II, Pedro Willka Apaza, hatun wauk`eyninchiskuna nok`anchismanta mak`anakuqkuna, kamachikunku wak kausayta llank`ananchispak, sichus congresuman chayayta munanchis, llekwinchista rimayman aparina chaypak nok`anchis llank`ananchis musok politicata rimayta, manaña llok`e mistikunak rimayninta puririchisunchu congresomanta pacha.
Tarpuyninchis wakmanta k`allarin, chayrayku kay juñukuy uk`upi kasianchis, kask`allantaqmi wak runakuna, wak rimayniyuq, chaykunatak`a kuska ñanmay aparina. Hatun instrumintu político: FRENTE POLÍTICO PLURINACIONAL sutichask`ata puririchisun k`alan Perú-Tawantinsuyu llaqtanchispak, musok kausaypak p`uturinanpak, kay iskay warank`a uk niyuk watapi.
¡¡KAUSACHUN Ier. CONGRESO DE PUEBLOS “INDÍGENAS”!!
¡¡ KAUSACHUN KECHUA, AYMARA, AMAZONENSES RUNAKUNA!!
¡¡AMA LLULA – AMA K`ELLA – AMA SUWA!!
CHAYLLA NOK`AQ K`ELK`AYNIY K`ANKUNAPAQ
JULLAKA-HANAN KOLLASUYU-TAWANTINSUYU LLAQTAMANTA PACHA, ESK`ON PUNCHAY ENERO KILLAPI, ISKAY WARANK`A CHUNKA UK NIYUQ WATAPI.


text:
Hatunqulla
Hatunqulla (kastilla simipi: Atuncolla icha Hatuncolla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi, Hatunqulla distritup uma llaqtanmi. Sillustani llaqtamantaqa 3 km karum, Punu llaqtamantataq 34 km karum.
Hatunqullapi kawsaq Qhichwa runakunaqa karu puriqkunaman kawsayninmantam qhawachin, chaywan qullqichakuspa.
Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Llaqtapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Rikchakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
-
Hatunqulla llaqtapi
-
Qhichwa runa, karu puriqkunaman murukunata maray]]wan kutayta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
-
Qhichwa runa, karu puriqkunaman chaki t'akllawan yapuyta qhawachichkaq, Hatunqulla llaqtapi.
-
Wasi, Hatunqulla llaqtapi
-
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Hatunqulla.


text:
Vichada suyu
Vichada suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Vichada) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Carreño llaqtam.
Yuyarina
Wiñay kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Departamento p'unchaw kamasqa 18 ñiqin chakra yapuy killapi 1991 watapi.
Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pulitika rakiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Vichada suyu: 4 munisipyukuna:
Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Markapi paqarisqa[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]
- Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: Vichada suyu.
- Uficial qillqa web Vichada Gubirnasyun (kastilla simipi)
- Colombia Colombia Departamento del Vichada
- Informacion ambiental de la Amazonia colombiana